Binûn

Fâtiha Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى قَوْلِنَا، وذلك لأن قوله: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ أَمْرٌ، وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ قِرَاءَةَ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَاجِبَةٌ فَنَقُولُ: الْمُرَادُ بِمَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْفَاتِحَةَ، أَوْ غير الفاتحة أو المراد التخيير بين الفاتحة وَبَيْنَ غَيْرِهَا، وَالْأَوَّلُ: يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْفَاتِحَةُ بِعَيْنِهَا وَاجِبَةً، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالثَّانِي: يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قِرَاءَةُ غَيْرِ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةً بِعَيْنِهَا، وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ/ وَالثَّالِثُ: يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُكَلَّفُ مُخَيَّرًا بَيْنَ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ وَبَيْنَ قِرَاءَةِ غَيْرِهَا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ أَوْلَى مِنْ قِرَاءَةِ غَيْرِهَا، وَسَلَّمَ أَبُو حَنِيفَةَ أَنَّ الصَّلَاةَ بِدُونِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ خِدَاجٌ نَاقِصٌ وَالتَّخْيِيرُ بَيْنَ النَّاقِصِ وَالْكَامِلِ لَا يَجُوزُ.

Birinciye cevap: Biz bu ayetin görüşümüzün en kuvvetli delillerinden olduğunu açıkladık. Zira O'nun: “Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” buyruğu bir emirdir; emir ise vücub (farzlık) ifade eder. Bu da Kur'an'dan kolay geleni okumanın vacip olmasını gerektirir. Biz de deriz ki: Kur'an'dan kolay gelenden murat ya Fâtiha'dır ya Fâtiha dışındakidir ya da Fâtiha ile Fâtiha dışındakiler arasında muhayyer kılmaktır (seçim hakkı vermektir). Birincisi: Fâtiha'nın bizzat kendisinin vacip olmasını gerektirir ki aranan da budur. İkincisi: Fâtiha dışındakileri okumanın bizzat vacip olmasını gerektirir ki bu icmâ ile bâtıldır. Üçüncüsü ise: Mükellefin Fâtiha'yı okumak ile Fâtiha dışındakileri okumak arasında serbest bırakılmasını gerektirir ki bu da icmâ ile bâtıldır; çünkü ümmet, Fâtiha'yı okumanın Fâtiha dışındakileri okumaktan daha evla olduğu hususunda icmâ etmiştir. Ebû Hanîfe de Fâtiha okunmaksızın kılınan namazın hidâc (eksik) olduğunu kabul etmiştir; noksan olan ile kâmil olan arasında muhayyerlik (seçim hakkı tanımak) ise caiz değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا سَمَّى قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ قِرَاءَةً لِمَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَحْفُوظَةٌ لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَهِيَ مُتَيَسِّرَةٌ لِلْكُلِّ، وَأَمَّا سَائِرُ السُّوَرِ فَقَدْ تَكُونُ مَحْفُوظَةً وَقَدْ لَا تَكُونُ، وَحِينَئِذٍ لَا تَكُونُ مُتَيَسِّرَةً لِلْكُلِّ.

Bil ki Allâh Teâlâ Fâtiha'yı okumayı, “Kur'an'dan kolay geleni okumak” diye isimlendirmiştir; çünkü bu sure Müslüman mükelleflerin tamamının ezberindedir, dolayısıyla herkes için kolaydır. Diğer surelere gelince, bunlar ezberde olabilir de olmayabilir de; bu durumda herkes için kolay olmaz.

وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِمَا

İkinciye [delile] gelince, o şu rivayetle çelişmektedir:

نُقِلَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ أَخْرُجَ وَأُنَادِيَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ،

Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bana çıkıp: 'Fâtihasız namaz olmaz' diye seslenmemi emretti.'

وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْ

Ayrıca şöyle denilmesi neden caiz olmasın: O'nun

قَوْلِهِ لَا صَلَاةَ إِلَّا بِقِرَاءَةٍ وَلَوْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ

“Kıraat olmadan namaz olmaz, Fâtihatü'l-Kitâb ile olsa bile” sözünden murat,

هُوَ أَنَّهُ لَوِ اقْتَصَرَ عَلَى الْفَاتِحَةِ لَكَفَى؟ وَإِذَا ثَبَتَ التَّعَارُضُ فَالتَّرْجِيحُ مَعَنَا، لِأَنَّهُ أَحْوَطُ، وَلِأَنَّهُ أَفْضَلُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

sadece Fâtiha ile yetinse dahi bunun yeteceğidir? Bir çelişki sabit olduğunda ise tercih [hakkı] bizim tarafımızdadır; zira bu daha ihtiyatlı ve daha faziletlidir. Doğrusunu Allâh bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمَّا كَانَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ غَيْرُ وَاجِبَةٍ لَا جَرَمَ اخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِ الْقِرَاءَةِ، فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا قَرَأَ آيَةً وَاحِدَةً كَفَتْ، مثل قوله: ألم، وحم والطور، ومدهامتان، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: لَا بُدَّ مِنْ قِرَاءَةِ ثَلَاثِ آيَاتٍ قِصَارٍ أَوْ آيَةٍ وَاحِدَةٍ طَوِيلَةٍ مِثْلَ آيَةِ الدَّيْنِ.

Üçüncü Mesele: Ebû Hanîfe ve ashabının kavli Fâtiha'yı okumanın vacip olmadığı yönünde olunca, kıraatin miktarı hususunda ihtilaf etmelerinde şaşılacak bir şey yoktur. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: 'Bir ayet okunduğunda yeterlidir; tıpkı { الم } [el-Bakara 1], { حم } [el-Mü'min 1], { وَالطُّورِ } “Andolsun Tûr'a” [et-Tûr 1] ve { مُدْهَامَّتَانِ } “Kapkaranlık, yemyeşil iki bahçe” [er-Rahmân 64] sözleri gibi.' Ebû Yûsuf ve Muhammed ise: 'Üç kısa ayet yahut borç ayeti (Âyetü'd-Deyn) gibi uzun tek bir ayet okumak şarttır' demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةٌ مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، وَتَجِبُ قِرَاءَتُهَا مَعَ الْفَاتِحَةِ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: إِنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي سُورَةِ النَّمْلِ، وَلَا يَقْرَأُ لَا سِرًّا، وَلَا جَهْرًا إِلَّا فِي قِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ يَقْرَؤُهَا وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَلَمْ يَنُصَّ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: يَقْرَأُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَيُسِرُّ بِهَا، وَلَمْ يَقُلْ إِنَّهَا آيَةٌ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ أَمْ لَا، قَالَ يَعْلَى: سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَسَنِ عَنْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَالَ: مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ قُرْآنٌ، قَالَ: قُلْتُ: فَلِمَ تُسِرُّهُ؟ قَالَ: فَلَمْ يُجِبْنِي، وَقَالَ الْكَرْخِيُّ لَا أَعْرِفُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِعَيْنِهَا لِمُتَقَدِّمِي أَصْحَابِنَا، إِلَّا أَنَّ أَمْرَهُمْ بِإِخْفَائِهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ السُّورَةِ، وَقَالَ بَعْضُ فُقَهَاءِ الْحَنَفِيَّةِ: تَوَرَّعَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ عَنِ الْوُقُوعِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِأَنَّ الْخَوْضَ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ التَّسْمِيَةَ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْ لَيْسَتْ مِنْهُ أَمْرٌ عَظِيمٌ، فَالْأَوْلَى السُّكُوتُ عَنْهُ.

Dördüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Bismillâhirrahmânirrahîm, Fâtiha suresinin başından bir ayettir ve Fâtiha ile birlikte okunması vaciptir.' Mâlik ve el-Evzâî radıyallâhu teâlâ anhümâ ise şöyle demişlerdir: 'O, Neml suresi müstesna, Kur'an'dan değildir; ne gizli ne de aşikâre okunur, ancak ramazan ayı kıyamında (teravih namazında) okunur.' Ebû Hanîfe'ye gelince, o bu konuda açık bir nass belirtmemiş, sadece: 'Bismillâhirrahmânirrahîm'i okur ve onu gizler' demiş, surenin başından bir ayet olup olmadığını söylememiştir. Ya‘lâ şöyle demiştir: 'Muhammed b. el-Hasan'a Bismillâhirrahmânirrahîm hakkında sordum; 'İki kapak arasındaki her şey Kur'an'dır' dedi.' [Ya‘lâ] dedi ki: 'Ona: 'O halde niçin onu gizli okuyorsun?' dedim; bana cevap vermedi.' Kerhî ise şöyle demiştir: 'Mütekaddimûn (önceki) ashabımızdan bu meselenin bizzat kendisini bilmiyorum; ancak onların besmeleyi gizlemeyi emretmeleri, onun sureden olmadığına delalet eder.' Bazı Hanefî fukahası ise şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe ve ashabı bu meseleye dalmaktan vera (takva) göstermişlerdir; çünkü besmelenin Kur'an'dan olup olmadığını ispat etmeye girişmek büyük bir iştir, bu yüzden en uygun olanı bu konuda susmaktır.'

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ تَشْتَمِلُ عَلَى ثَلَاثِ مَسَائِلَ: إِحْدَاهَا: أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ هَلْ هِيَ مَسْأَلَةٌ اجْتِهَادِيَّةٌ حَتَّى يَجُوزَ الِاسْتِدْلَالُ فِيهَا بِالظَّوَاهِرِ وَأَخْبَارِ الْآحَادِ، أَوْ لَيْسَتْ مِنَ الْمَسَائِلِ الِاجْتِهَادِيَّةِ بَلْ هِيَ مِنَ الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ.

Bil ki bu mesele üç meseleyi ihtiva eder: Birincisi: Bu mesele, kendisinde zâhirler ve âhâd haberler ile istidlal edilmesi caiz olacak derecede ictihadî bir mesele midir, yoksa ictihadî meselelerden olmayıp bilakis kat‘î meselelerden midir?

وَثَانِيَتُهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنَّهَا مِنَ الْمَسَائِلِ الِاجْتِهَادِيَّةِ فَمَا الْحَقُّ فيها؟.

İkincisi: İctihadî meselelerden olduğu takdirde, bu konudaki hak nedir?

وَثَالِثَتُهَا: الْكَلَامُ فِي أَنَّهَا تُقْرَأُ بِالْإِعْلَانِ أَوْ بِالْإِسْرَارِ، فَلْنَتَكَلَّمْ فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثِ.

Üçüncüsü: Onun aşikâre mi yoksa gizli mi okunacağı hakkındaki kelâmdır. O halde bu üç meseleyi ele alalım.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي تَقْرِيرِ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ لَيْسَتْ مِنَ الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ، وَزَعَمَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ أَنَّهَا مِنَ الْمَسَائِلِ الْقَطْعِيَّةِ، قَالَ: وَالْخَطَأُ فِيهَا إِنْ لَمْ يَبْلُغْ إِلَى حَدِّ التَّكْفِيرِ فَلَا أَقَلَّ مِنَ التَّفْسِيقِ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ التَّسْمِيَةَ لَوْ كَانَتْ مِنَ الْقُرْآنِ لَكَانَ طَرِيقُ إِثْبَاتِهِ إِمَّا التَّوَاتُرُ أَوِ الْآحَادُ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَوْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ كَوْنُ التَّسْمِيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ لَحَصَلَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِأَنَّهَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَوْ كَانَتْ كَذَلِكَ لَامْتَنَعَ وُقُوعُ الْخِلَافِ فِيهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ. وَالثَّانِي:

Beşinci Mesele: Bu meselenin kat‘î meselelerden olmadığına dair takrir hakkındadır. Kâdı Ebû Bekir ise onun kat‘î meselelerden olduğunu iddia etmiş ve şöyle demiştir: 'Bu konudaki hata, tekfir derecesine ulaşmasa bile fâsık sayılmaktan (tefsîk) aşağı kalmaz.' Ona karşı şöyle delil getirilmiştir: Eğer besmele Kur'an'dan olsaydı, onun ispat yolu ya tevatür ya da âhâd olurdu. Birincisi bâtıldır; çünkü besmelenin Kur'an'dan olduğu tevatürle sabit olsaydı, onun Kur'an'dan olduğuna dair zorunlu bilgi (ilm-i zarûrî) hasıl olurdu; şayet böyle olsaydı ümmet arasında bu konuda ihtilafın vuku bulması imkânsızlaşırdı. İkincisi:

أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ خَبَرَ الْوَاحِدِ لَا يُفِيدُ إِلَّا الظَّنَّ، فَلَوْ جَعَلْنَاهُ طَرِيقًا إِلَى إِثْبَاتِ الْقُرْآنِ لَخَرَجَ الْقُرْآنُ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً يَقِينِيَّةً وَلَصَارَ ذَلِكَ ظَنِّيًّا، وَلَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ ادِّعَاءُ الرَّوَافِضِ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ دَخَلَهُ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ وَالتَّغْيِيرُ وَالتَّحْرِيفُ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْإِسْلَامَ.

Bu da bâtıldır; çünkü âhâd haber sadece zann ifade eder. Şayet biz onu Kur'an'ı ispat etmeye bir yol kılsaydık, Kur'an yakînî bir delil olmaktan çıkar ve zannî hale gelirdi. Şayet bu caiz olsaydı, Râfizîlerin Kur'an'a ziyadelik, noksanlık, tebdil ve tahrif girdiği yönündeki iddiaları da caiz olurdu; bu ise İslâm'ı iptal eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّيْخَ الْغَزَالِيَّ عَارَضَ الْقَاضِيَ فَقَالَ: نَفْيُ كَوْنِ التَّسْمِيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ إِنْ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ لَزِمَ أَنْ لَا يَبْقَى الْخِلَافُ، وَإِنْ ثَبَتَ بِالْآحَادِ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ الْقُرْآنُ ظَنِّيًّا، ثُمَّ أَوْرَدَ عَلَى نَفْسِهِ سُؤَالًا وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ قَائِلٌ:

Bil ki Şeyh Gazzâlî Kâdı'ya itiraz ederek şöyle demiştir: Besmelenin Kur'an'dan oluşunun nefyedilmesi (olmadığı) eğer tevatürle sabit ise ihtilafın kalmaması gerekirdi; şayet âhâd ile sabit ise bu durumda Kur'an zannî olur. Sonra kendi kendine bir soru yöneltmiş ve şöyle demiştir: Eğer biri şöyle dese:

«لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ عُدِمَ» فَلَا حَاجَةَ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْعَدَمِ إِلَى النَّقْلِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ هُوَ الْعَدَمُ، وَأَمَّا قَوْلُنَا: (إِنَّهُ قُرْآنٌ) فَهُوَ ثُبُوتٌ فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنَ النَّقْلِ، ثُمَّ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: هَذَا وَإِنْ كَانَ عَدَمًا إِلَّا أَنَّ كَوْنَ التَّسْمِيَةِ مَكْتُوبَةً بِخَطِّ الْقُرْآنِ يُوهِمُ كَوْنَهَا مِنَ القرآن، فههنا لَا يُمْكِنُنَا الْحُكْمُ بِأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ التَّقْسِيمُ الْمَذْكُورُ مِنْ أَنَّ الطَّرِيقَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَوَاتُرًا أَوْ آحَادًا، فَثَبَتَ أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي أَوْرَدَهُ الْقَاضِي لَازِمٌ عَلَيْهِ، فَهَذَا آخِرُ مَا قِيلَ فِي هَذَا الْبَابِ.

'Kur'an'dan olmamak bir yokluktur (ademdir)', dolayısıyla bu yokluğu ispat etmek için nakle ihtiyaç yoktur, zira asıl olan yokluktur; bizim 'O Kur'an'dır' sözümüz ise bir ispattır (sübuttur), dolayısıyla onda nakil şarttır. Sonra buna şöyle cevap vermiştir: Bu her ne kadar bir yokluk olsa da besmelenin Kur'an hattıyla yazılmış olması onun Kur'an'dan olduğu vehmini vermektedir; bu sebeple burada bizim onun Kur'an'dan olmadığına hükmetmemiz ancak müstakil bir delil ile mümkün olur. Bu durumda söz konusu taksim, yani yolun ya tevatür ya da âhâd olması taksimi yeniden geçerli olur. Böylece Kâdı'nın öne sürdüğü itirazın bizzat kendi aleyhine lazım geldiği sabit olmuştur. Bu konuda söylenenlerin sonu budur.

وَالَّذِي عِنْدِي فِيهِ أَنَّ النَّقْلَ الْمُتَوَاتِرَ ثَابِتٌ بِأَنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ كَلَامٌ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَبِأَنَّهُ مُثْبَتٌ فِي الْمُصْحَفِ بِخَطِّ الْقُرْآنِ وَعِنْدَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ لِقَوْلِنَا إِنَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْ لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ فَائِدَةٌ إِلَّا أَنَّهُ حَصَلَ فِيهَا أَحْكَامٌ شَرْعِيَّةٌ هِيَ مِنْ خَوَاصِّ الْقُرْآنِ مِثْلَ أَنَّهُ هَلْ يَجِبُ قِرَاءَتُهَا فِي الصَّلَاةِ أَمْ لَا، وَهَلْ يَجُوزُ لِلْجُنُبِ قِرَاءَتُهَا أَمْ لَا وَهَلْ يَجُوزُ لِلْمُحْدِثِ مَسُّهَا أَمْ لَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ اجْتِهَادِيَّةٌ، فَلَمَّا رَجَعَ حَاصِلُ قَوْلِنَا إِنَّ التَّسْمِيَةَ هَلْ هِيَ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَى ثُبُوتِ هَذِهِ الْأَحْكَامِ وَعَدَمِهَا، وَثَبَتَ أَنَّ ثُبُوتَ هَذِهِ الْأَحْكَامِ وَعَدَمَهَا أُمُورٌ اجْتِهَادِيَّةٌ ظَهَرَ أَنَّ الْبَحْثَ اجْتِهَادِيٌّ لَا قَطْعِيٌّ، وَسَقَطَ تَهْوِيلُ الْقَاضِي.

Benim bu konudaki kanaatim şudur: Mütevatir nakil ile sabittir ki Bismillâhirrahmânirrahîm Allâh'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği bir kelâmdır ve Mushaf'ta Kur'an hattıyla yazılıdır. Bu durumda bizim onun 'Kur'an'dandır veya Kur'an'dan değildir' sözümüzün geriye, ancak kendisinde Kur'an'ın özelliklerinden olan birtakım şer‘î hükümlerin hasıl olması dışında bir faydası kalmadığı ortaya çıkmıştır; örneğin namazda okunmasının vacip olup olmadığı, cünüp olan kimsenin onu okumasının caiz olup olmadığı ve abdestsiz olan kimsenin ona dokunmasının caiz olup olmadığı gibi. Malumdur ki bu hükümler ictihadîdir. Besmelenin Kur'an'dan olup olmadığına dair sözümüzün neticesi bu hükümlerin sübutuna ve ademine (varlığına ve yokluğuna) dayandığına ve bu hükümlerin sübutu ile ademinin ictihadî meseleler olduğu sabit olduğuna göre, meselenin kat‘î değil ictihadî bir araştırma olduğu ortaya çıkmış ve Kâdı'nın meseleyi büyütmesi boşa çıkmıştır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي بَيَانِ أَنَّ التَّسْمِيَةَ هَلْ هِيَ مِنَ الْقُرْآنِ وَأَنَّهَا آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ، قَالَ قُرَّاءُ/ الْمَدِينَةِ وَالْبَصْرَةِ وَفُقَهَاءُ الْكُوفَةِ إِنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْفَاتِحَةِ، وَقَالَ قُرَّاءُ مَكَّةَ وَالْكُوفَةِ وَأَكْثَرُ فُقَهَاءِ الْحِجَازِ إِنَّهَا آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالثَّوْرِيِّ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

Altıncı Mesele: Besmelenin Kur'an'dan olup olmadığı ve Fâtiha'dan bir ayet olup olmadığının beyanı hakkındadır. Medine ve Basra kurrâsı ile Kûfe fukahası onun Fâtiha'dan olmadığını söylemişlerdir. Mekke ve Kûfe kurrâsı ile Hicaz fukahasının ekserisi ise onun Fâtiha'dan bir ayet olduğunu söylemişlerdir ki bu İbnü'l-Mübârek ve es-Sevrî'nin de kavlidir. Buna birtakım deliller delalet eder:

الْحُجَّةُ الْأُولَى:

Birinci Hüccet:

رَوَى الشَّافِعِيُّ ﵁ عَنْ مُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ فَعَدَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ آيَةً، الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً، مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ آيَةً، إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ آيَةً، اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ آيَةً، صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غير المغضوب عليهم ولا الظالمين آيَةً، وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ.

Şâfiî radıyallâhu anh, Müslim'den, o İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Ümmü Seleme'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtihatü'l-Kitâb'ı okudu ve Bismillâhirrahmânirrahîm'i bir ayet, el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn'i bir ayet, er-Rahmâni'r-rahîm'i bir ayet, Mâliki yevmi'd-dîn'i bir ayet, İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în'i bir ayet, İhdine's-sırâta'l-müstakîm'i bir ayet, Sırâtallezîne en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn'i de bir ayet saydı.' Bu açık bir nasstır.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Hüccet:

رَوَى سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ سَبْعُ آيَاتٍ أُولَاهُنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

Saîd el-Makburî babasından, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Fâtihatü'l-Kitâb yedi ayettir; onların ilki Bismillâhirrahmânirrahîm'dir.'

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Hüccet:

رَوَى الثَّعْلَبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَلَا أُخْبِرُكَ بِآيَةٍ لَمْ تَنْزِلْ عَلَى أَحَدٍ بَعْدَ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ غَيْرِي، فَقُلْتُ بَلَى، فَقَالَ: بِأَيِّ شَيْءٍ تَفْتَتِحُ الْقُرْآنَ إِذَا افْتَتَحْتَ الصَّلَاةَ؟ قُلْتُ: بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، قَالَ: هِيَ هِيَ،

Sa‘lebî 'Tefsir'inde senediyle Ebû Büreyde'den, o da babasından rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Süleyman b. Dâvûd'dan sonra benden başka kimseye inmemiş bir ayeti sana haber vereyim mi?' buyurdu. Ben de 'Evet' dedim. Bunun üzerine: 'Namaza başladığın vakit Kur'an'a ne ile başlarsın?' buyurdu. Ben de 'Bismillâhirrahmânirrahîm ile' dedim. Buyurdu ki: 'İşte odur, odur.'

فَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ مِنَ الْقُرْآنِ.

Bu hadis, besmelenin Kur'an'dan olduğuna delalet eder.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Hüccet:

رَوَى الثَّعْلَبِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: كَيْفَ تَقُولُ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلَاةِ، قَالَ: أَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، قَالَ: قُلْ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

Sa‘lebî kendi senediyle Ca‘fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: 'Namaza durduğun vakit ne dersin?' O da: 'Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn derim' demiştir. [Peygamber]: 'Bismillâhirrahmânirrahîm de' buyurmuştur.

وَرَوَى أَيْضًا بِإِسْنَادِهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

Yine kendi senediyle Ümmü Seleme'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bismillâhirrahmânirrahîm el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn şeklinde okurdu.

وَرَوَى أَيْضًا بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ أَنَّهُ كَانَ إِذَا افْتَتَحَ السُّورَةَ فِي الصَّلَاةِ يَقْرَأُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَكَانَ يَقُولُ: مَنْ تَرَكَ قِرَاءَتَهَا فَقَدْ نَقَصَ.

Yine kendi senediyle Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm'dan rivayet etmiştir ki o, namazda sureye başladığı zaman Bismillâhirrahmânirrahîm'i okur ve şöyle derdi: 'Onu okumayı terk eden kimse [namazını] eksiltmiştir.'

وَرَوَى أَيْضًا بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [الْحِجْرِ: ٨٧] قَالَ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، فَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: فَأَيْنَ السَّابِعَةُ؟ فَقَالَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.

Yine kendi senediyle Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allâh'ın: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki sana tekrarlanan yedi [ayeti] verdik” [el-Hicr 87] kavli hakkında rivayet etmiştir; o: 'Fâtihatü'l-Kitâb'dır' demiştir. İbn Abbâs'a: 'Peki yedincisi nerede?' denilmiş, o da: 'Bismillâhirrahmânirrahîm'dir' demiştir.

وَبِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا قَرَأْتُمْ أُمَّ الْقُرْآنِ فَلَا تَدَعُوا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَإِنَّهَا إِحْدَى آيَاتِهَا.

Yine kendi senediyle Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki o şöyle buyurmuştur: 'Ümmü'l-Kur'ân'ı okuduğunuz vakit Bismillâhirrahmânirrahîm'i bırakmayın; zira o, onun ayetlerinden biridir.'

وَبِإِسْنَادِهِ أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: «قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَجَّدَنِي/ عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ قَالَ اللَّهُ ﵎ حَمِدَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَالَ اللَّهُ ﷿ أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ قَالَ اللَّهُ فَوَّضَ إِلَيَّ عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا لِعَبْدِي، وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ» .

Yine kendi senediyle Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allâh Teâlâ şöyle buyurur: ‘Namazı kendim ile kulum arasında iki yarıya böldüm. Kul, Bismillâhirrahmânirrahîm dediğinde Allâh Sübhânehû: ‘Kulum beni temcid etti (ululadı)’ buyurur. O, el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn dediğinde Allâh celle celâlühû: ‘Kulum bana hamdetti’ buyurur. O, er-Rahmâni'r-rahîm dediğinde Allâh azze ve celle: ‘Kulum beni senâ etti (övdü)’ buyurur. O, Mâliki yevmi'd-dîn dediğinde Allâh: ‘Kulum [işini] bana tefvîz etti (bana havale etti)’ buyurur. O, İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Bu, benimle kulum arasındadır’ buyurur. O, İhdine's-sırâta'l-müstakîm dediğinde Allâh Teâlâ: ‘Bu kulumundur ve istediği şey kuluma verilecektir’ buyurur.’”

وَبِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَسْجِدِ وَالنَّبِيُّ ﷺ يُحَدِّثُ أَصْحَابَهُ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ يُصَلِّي، فَافْتَتَحَ الصَّلَاةَ وَتَعَوَّذَ، ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فَسَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ، فَقَالَ لَهُ: يَا رَجُلُ، قَطَعْتَ عَلَى نَفْسِكَ الصَّلَاةَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنَ الْحَمْدِ، مَنْ تَرَكَهَا فَقَدْ تَرَكَ آيَةً مِنْهَا، وَمَنْ تَرَكَ آيَةً مِنْهَا فَقَدْ قَطَعَ صَلَاتَهُ، فَإِنَّهُ لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ، فَمَنْ تَرَكَ آيَةً مِنْهَا فَقَدْ بَطَلَتْ صَلَاتُهُ.

Yine kendi senediyle Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Mescitte Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabeydim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına konuşurken bir adam namaz kılmak için girdi; namaza başlayıp taavvüz çekti (eûzü besmele çekti), sonra: 'Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu duyunca ona şöyle dedi: 'Ey adam! Kendi aleyhine namazını kestin (bozdun). Bilmez misin ki Bismillâhirrahmânirrahîm Hamd'dendir (Fâtiha'dandır); onu terk eden ondan bir ayeti terk etmiş olur, ondan bir ayeti terk eden ise namazını kesmiş olur. Zira Fâtihatü'l-Kitâb olmadan namaz olmaz; her kim ondan bir ayeti terk ederse namazı bâtıl olur.'

وَبِإِسْنَادِهِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «من تَرَكَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَقَدْ تَرَكَ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ» .

Yine kendi senediyle Talha b. Ubeydillâh'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bismillâhirrahmânirrahîm'i terk eden kimse Allâh'ın Kitâbı'ndan bir ayeti terk etmiş olur.”

وَاعْلَمْ أَنِّي نَقَلْتُ جُمْلَةَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ مِنْ تَفْسِيرِ الشَّيْخِ أَبِي إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ ﵀.

Bil ki ben bu hadislerin tamamını Şeyh Ebû İshâk es-Sa‘lebî rahmetullâhi aleyh'in tefsirinden naklettim.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: قِرَاءَةُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَاجِبَةٌ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ آيَةً مِنْهَا، بَيَانُ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [الْعَلَقِ: ١] وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْبَاءُ صِلَةٌ زَائِدَةٌ، لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ حَرْفٍ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى فَائِدَةٌ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْحَرْفُ مُفِيدًا كَانَ التَّقْدِيرُ اقْرَأْ مُفْتَتِحًا بِاسْمِ رَبِّكَ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ وَلَمْ يَثْبُتْ هَذَا الْوُجُوبُ فِي غَيْرِ الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ، فَوَجَبَ إِثْبَاتُهُ فِي الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ صَوْنًا لِلنَّصِّ عَنِ التَّعْطِيلِ.

Beşinci Hüccet: Bismillâhirrahmânirrahîm'in okunması Fâtiha'nın başında vaciptir; böyle olunca da ondan bir ayet olması vacip olur. Birincisinin beyanı [Allâh] Teâlâ'nın: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin adıyla oku” [el-Alak 1] kavlidir. Buradaki 'bâ' harfinin fazlalık bir sıla (zâit harf) olduğunu söylemek caiz değildir; zira asıl olan Allâh Teâlâ'nın kelâmındaki her harfin bir fayda ifade etmesidir. Bu harf bir fayda ifade ettiğine göre takdir 'Rabbinin adıyla başlayarak oku' şeklinde olur. Emrin zâhiri ise vücub (farzlık) ifade eder. Bu vücub namaz dışındaki kıraatte sabit olmadığına göre, nassı atıl bırakmaktan korumak adına namazdaki kıraatte sabit olması vacip olmuştur.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: التَّسْمِيَةُ مَكْتُوبَةٌ بِخَطِّ الْقُرْآنِ، وَكُلُّ مَا لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَكْتُوبٍ بخط القرآن، ألا ترى أنهم يمنعوا مِنْ كِتَابَةِ أَسَامِي السُّوَرِ فِي الْمُصْحَفِ، وَمَنَعُوا مِنَ الْعَلَامَاتِ عَلَى الْأَعْشَارِ وَالْأَخْمَاسِ، وَالْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ أَنْ يَمْنَعُوا مِنْ أَنْ يَخْتَلِطَ بِالْقُرْآنِ مَا لَيْسَ مِنْهُ فَلَوْ لَمْ تَكُنِ التَّسْمِيَةُ مِنَ الْقُرْآنِ لَمَا كَتَبُوهَا بِخَطِّ الْقُرْآنِ، ولما أجمعوا على كتبها بخط القرآن، ولما أجمعوا على كتبها بِخَطِّ الْقُرْآنِ عَلِمْنَا أَنَّهَا مِنَ الْقُرْآنِ.

Altıncı Hüccet: Besmele Kur'an hattıyla yazılmıştır; Kur'an'dan olmayan hiçbir şey ise Kur'an hattıyla yazılmamıştır. Görmez misin ki onlar surelerin isimlerini Mushaf'a yazmaktan menettiler; aşr (onluk) ve hams (beşlik) işaretlerinden menettiler. Bütün bunlardaki amaç, Kur'an'dan olmayanın Kur'an'a karışmasını engellemekti. Eğer besmele Kur'an'dan olmasaydı onu Kur'an hattıyla yazmazlardı ve onu Kur'an hattıyla yazmak üzere icmâ etmezlerdi. Onu Kur'an hattıyla yazmak üzerinde icmâ ettiklerine göre onun Kur'an'dan olduğunu anladık.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ كَلَامُ اللَّهِ وَالتَّسْمِيَةُ مَوْجُودَةٌ بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ، فَوَجَبَ جَعْلُهَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِهَذَا السَّبَبِ حَكَيْنَا أَنَّ يَعْلَى لَمَّا أَوْرَدَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بَقِيَ سَاكِتًا.

Yedinci Hüccet: Müslümanlar iki kapak arasındakinin Allâh'ın kelâmı olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; besmele de iki kapak arasında mevcuttur; dolayısıyla onun Allâh Teâlâ'nın kelâmından kılınması vacip olmuştur. İşte bu sebeple Ya‘lâ'nın bu sözü Muhammed b. el-Hasan'a sunduğunda onun sessiz kaldığını nakletmiştik.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي بَكْرٍ الرَّازِيُّ أَنَّ التَّسْمِيَةَ مِنَ الْقُرْآنِ وَلَكِنَّهَا لَيْسَتْ آيَةً مِنْ سُورَةِ/ الْفَاتِحَةِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْ تَنْزِيلِهَا إِظْهَارُ الْفَصْلِ بَيْنَ السُّورِ، وَهَذَانَ الدَّلِيلَانِ لَا يُبْطِلَانِ قَوْلَ أَبِي بَكْرٍ الرَّازِيِّ.

Bil ki Ebû Bekir er-Râzî'nin mezhebi şudur: Besmele Kur'an'dandır ancak Fâtiha suresinden bir ayet değildir; bilakis onun indirilmesindeki maksat, sureler arasındaki ayrımı ortaya koymaktır. Bu iki delil ise Ebû Bekir er-Râzî'nin bu kavlini iptal etmez.

الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ: أَطْبَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْفَاتِحَةِ سَبْعُ آيَاتٍ إِلَّا أَنَّ الشَّافِعِيَّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، قَالَ:

Sekizinci Hüccet: Ekseriyet Fâtiha suresinin yedi ayet olduğu hususunda ittifak etmiştir; şu kadar var ki Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir:

قَوْلُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَقَوْلُهُ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ آيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَإِنَّهُ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ لَيْسَ بِآيَةٍ مِنْهَا، لَكِنَّ قَوْلَهُ صراط الذين أنعمت عليهم آية، وقوله غير الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ آيَةٌ أُخْرَى وَسَنُبَيِّنُ فِي مَسْأَلَةٍ مُفْرَدَةٍ أَنَّ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ مَرْجُوحٌ ضَعِيفٌ، فَحِينَئِذٍ يَبْقَى أَنَّ الْآيَاتِ لَا تَكُونُ سَبْعًا إِلَّا إِذَا اعْتَقَدْنَا أَنَّ قَوْلَهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةٌ مِنْهَا تَامَّةٌ.

'Bismillâhirrahmânirrahîm bir ayettir, Sırâtallezîne en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn sözü de tek bir ayettir.' Ebû Hanîfe rahimetullâhi teâlâ ise şöyle demiştir: 'Bismillâh ondan bir ayet değildir; lakin Sırâtallezîne en'amte aleyhim sözü bir ayet, Gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn sözü ise diğer bir ayettir.' Biz müstakil bir meselede Ebû Hanîfe'nin kavlinin mercuh ve zayıf olduğunu beyan edeceğiz. Bu durumda Bismillâhirrahmânirrahîm sözünün ondan tam bir ayet olduğuna inanmadıkça ayetlerin yedi tane olmayacağı sabit kalır.

الْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ: أَنْ نَقُولَ: قِرَاءَةُ التَّسْمِيَةِ قَبْلَ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةٌ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ آيَةً مِنْهَا بَيَانُ الْأَوَّلِ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ يُسَلِّمُ أَنَّ قِرَاءَتَهَا أَفْضَلُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَهَا فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا قِرَاءَتُهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوهُ وإذا ثبت وجوب قرأتها ثَبَتَ أَنَّهَا مِنَ السُّورَةِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

Dokuzuncu Hüccet: Şöyle deriz: Fâtiha'dan önce besmelenin okunması vaciptir; dolayısıyla ondan bir ayet olması vacip olmuştur. Birincisinin beyanı şudur: Ebû Hanîfe onun okunmasının daha faziletli olduğunu teslim etmektedir. Durum böyle olunca zâhir olan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu okuduğudur; bu durumda Allâh Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ve O'na uyun” kavli gereğince onu okumak bize vacip olmuştur. Onun okunmasının vacip olduğu sabit olunca sureden olduğu da sabit olmuştur; zira aralarında fark gözeten kimse yoktur.

الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ:

Onuncu Hüccet:

قَوْلُهُ ﵇: «كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِاسْمِ اللَّهِ فَهُوَ أَبْتَرُ أَوْ أَجْذَمُ وَأَعْظَمُ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ الصَّلَاةُ،

O aleyhisselâm'ın şu buyruğudur: “Önemli olan her iş ki başında Allâh'ın adı zikredilmez, o ebterdir (güdüktür) yahut eczemdir (bereketsizdir).” Allâh'a imandan sonra en büyük amel ise namazdır.

فَقِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ فِيهَا بِدُونِ قِرَاءَةِ بِسْمِ اللَّهِ يُوجِبُ كَوْنَ هَذِهِ الصَّلَاةِ بَتْرَاءَ، وَلَفْظُ الْأَبْتَرِ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ النُّقْصَانِ وَالْخَلَلِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لِلْكَافِرِ الَّذِي كَانَ عَدُوًّا لِلرَّسُولِ ﵇ فَقَالَ: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ، [الْكَوْثَرِ: ٣] فَلَزِمَ أَنْ يُقَالَ: الصَّلَاةُ الْخَالِيَةُ عَنْ قِرَاءَةِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ تَكُونُ فِي غَايَةِ النُّقْصَانِ وَالْخَلَلِ وَكُلُّ مَنْ أَقَرَّ بِهَذَا الخلل النقصان قَالَ بِفَسَادِ هَذِهِ الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مِنَ الْفَاتِحَةِ وَأَنَّهُ يَجِبُ قِرَاءَتُهَا.

Namazda Bismillâh'ı okumaksızın Fâtiha'yı okumak, bu namazın güdük olmasını gerektirir. Ebter lafzı ise son derece noksanlığa ve kusura delalet eder; bunun delili Allâh Teâlâ'nın, Resûl aleyhisselâm'a düşman olan kâfiri kınama makamında onu zikrederek: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } “Asıl sonu kesik (ebter) olan, sana kin besleyendir” [el-Kevser 3] buyurmuş olmasıdır. O halde şöyle denilmesi zorunlu olmuştur: Bismillâhirrahmânirrahîm okunmasından hâli olan namaz son derece noksan ve kusurlu olur. Bu noksanlığı ve kusuru kabul eden herkes de bu namazın fâsit olduğunu söyler. Bu da onun Fâtiha'dan olduğuna ve okunmasının vacip olduğuna delalet eder.

الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: مَا

On birinci Hüccet:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: «ما أعظم آية في كتاب الله تعالى؟» فَقَالَ:

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Übey b. Ka‘b'a: “Allâh Teâlâ'nın Kitâbı'ndaki en büyük ayet hangisidir?” diye sormuş; o da:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَصَدَّقَهُ النَّبِيُّ ﵇ فِي قَوْلِهِ.

'Bismillâhirrahmânirrahîm'dir' demiştir; Peygamber aleyhisselâm de bu sözünde onu tasdik etmiştir.

وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ آيَةٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا لَيْسَتْ آيَةً تَامَّةً فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [النمل: ٣٠] بَلْ هَذَا بَعْضُ آيَةٍ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ آيَةً تَامَّةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ قَالَ إِنَّهُ آيَةٌ تَامَّةٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.

İstidlalin yönü şudur: Bu kelâm, bu kadarlık kısmın bir ayet olduğuna delalet eder. Malumdur ki bu, O'nun: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O, Süleyman'dandır ve o, 'Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla'dır” [en-Neml 30] kavlinde tam bir ayet değildir; bilakis bu bir ayetin parçasıdır. O halde bu yerin dışında tam bir ayet olması gerekir; bunu söyleyen herkes de onun Fâtiha suresinin başında tam bir ayet olduğunu söylemiştir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: إِنَّ مُعَاوِيَةَ قَدِمَ الْمَدِينَةِ فَصَلَّى بِالنَّاسِ صَلَاةً يَجْهَرُ فِيهَا فَقَرَأَ أُمَّ الْقُرْآنِ/ وَلَمْ يَقْرَأْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَلَمَّا قَضَى صَلَاتَهُ نَادَاهُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ أَنَسِيتَ؟ أَيْنَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ

On ikinci Hüccet: Muâviye Medine'ye gelip insanlara cehrî (sesli) okunan bir namaz kıldırdı; Ümmü'l-Kur'ân'ı okudu ve Bismillâhirrahmânirrahîm'i okumadı. Namazını bitirince Muhacirler ve Ensar her taraftan ona şöyle seslendiler: 'Unuttun mu? Bismillâhirrahmân[irrahîm nerede?]'

الرَّحِيمِ حِينَ اسْتَفْتَحْتَ الْقُرْآنَ؟ فَأَعَادَ مُعَاوِيَةُ الصَّلَاةَ وَقَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى إِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ ﵃ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ وَمِنَ الْفَاتِحَةِ، وَعَلَى أَنَّ الْأَوْلَى الْجَهْرُ بِقِرَاءَتِهَا.

...irrahîm, Kur'an'a başladığın zaman [neredeydi]?' Bunun üzerine Muâviye namazı yeniden kıldırdı ve Bismillâhirrahmânirrahîm'i okudu. Bu haber, sahâbenin radıyallâhu anhum onun Kur'an'dan ve Fâtiha'dan olduğuna ve sesli (cehrî) okunmasının daha evlâ olduğuna dair icmâına delalet eder.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ سَائِرَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ كَانُوا عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي أَعْمَالِ الْخَيْرِ يَبْتَدِئُونَ بِذِكْرِ بِسْمِ اللَّهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَى رَسُولِنَا ﷺ ذَلِكَ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْوُجُوبُ فِي حَقِّ الرَّسُولِ ثَبَتَ أَيْضًا فِي حَقِّنَا، وَإِذَا ثَبَتَ الْوُجُوبُ فِي حَقِّنَا ثَبَتَ أَنَّهُ آيَةٌ مِنْ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَالدَّلِيلُ عَلَيْهَا أَنْ نُوحًا ﵇ لَمَّا أَرَادَ رُكُوبَ السَّفِينَةِ قَالَ: ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هُودٍ: ٤١] وَأَنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا كَتَبَ إِلَى بِلْقِيسَ كَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّ قوله تعالى: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [النَّمْلِ: ٣٠] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سُلَيْمَانَ قَدَّمَ اسْمَ نَفْسِهِ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى؟ قُلْنَا: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّيْرَ أَتَى بِكِتَابِ سُلَيْمَانَ وَوَضَعَهُ عَلَى صَدْرِ بِلْقِيسَ، وَكَانَتِ الْمَرْأَةُ فِي بَيْتٍ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى الدُّخُولِ فِيهِ لِكَثْرَةِ مَنْ أَحَاطَ بِذَلِكَ الْبَيْتِ مِنَ الْعَسَاكِرِ وَالْحَفَظَةِ، فَعَلِمَتْ بِلْقِيسُ أَنَّ ذَلِكَ الطَّيْرَ هُوَ الَّذِي أَتَى بِذَلِكَ الْكِتَابِ، وَكَانَتْ قَدْ سَمِعَتْ بَاسِمِ سُلَيْمَانَ، فَلَمَّا أَخَذَتِ الْكِتَابَ قَالَتْ هِيَ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهَا: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ، فَلَمَّا فَتَحَتِ الْكِتَابَ رَأَتِ التَّسْمِيَةَ مَكْتُوبَةً فَقَالَتْ: وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. فَثَبَتَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ كُلَّمَا شَرَعُوا فِي عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ ابْتَدَءُوا بِذِكْرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَالْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ هَذَا فِي حَقِّ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَى رَسُولِنَا ذَلِكَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي حَقِّ الرَّسُولِ وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

On üçüncü Hüccet: Diğer peygamberler aleyhimüsselâm hayır işlerine başlarken Bismillâh'ı zikrederek başlıyorlardı; dolayısıyla Resûlümüz sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine de bunun vacip olması zorunlu oldu. Bu vücûbiyet Resûl hakkında sabit olunca, bizim hakkımızda da sabit oldu. Bizim hakkımızda vücûbiyet sabit olunca da onun Fâtiha suresinden bir ayet olduğu sabit oldu. Birinci öncüle gelince, onun delili şudur: Nûh aleyhisselâm gemiye binmek istediğinde: { ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Ona binin; onun akıp gitmesi de durması da Allâh'ın adıyladır” [Hûd 41] demiştir. Süleyman da Belkıs'a mektup yazdığında Bismillâhirrahmânirrahîm yazmıştır. Eğer: Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O, Süleyman'dandır ve o, 'Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla'dır” [en-Neml 30] kavli Süleyman'ın kendi adını Allâh Teâlâ'nın adının önüne geçirdiğine delalet etmez mi? derlerse; şöyle deriz: Hâşâ, meselenin böyle olmasından Allâh'a sığınırız! Zira kuş Süleyman'ın mektubunu getirip Belkıs'ın göğsüne bıraktı. Kadın ise o köşkü saran çok sayıda asker ve muhafız sebebiyle kimsenin girmeye güç yetiremeyeceği bir saraydaydı. Belkıs o mektubu getirenin o kuş olduğunu anladı; kendisi Süleyman'ın adını da daha önce duymuştu. Mektubu alınca kendiliğinden: 'O Süleyman'dandır' dedi; mektubu açıp da Besmele'nin yazılı olduğunu görünce de: { وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “ve o, 'Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla'dır” dedi. Böylece peygamberlerin aleyhimüsselâm her ne zaman hayırlı bir işe başlasalar Bismillâhirrahmânirrahîm zikriyle başladıkları sabit oldu. İkinci öncüle gelince: Bu durum diğer peygamberler hakkında sabit olunca, Allâh Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allâh'ın doğru yola ilettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [el-En'âm 90] kavlinden ötürü Resûlümüz üzerine de vacip olması zorunlu olmuştur. Bu durum Resûl hakkında sabit olunca, Allâh Teâlâ'nın:

وَاتَّبِعُوهُ وَإِذَا ثَبَتَ وُجُوبُ قِرَاءَتِهِ عَلَيْنَا ثَبَتَ أَنَّهُ آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

{ وَاتَّبِعُوهُ } “ve O'na uyun” [kavli gereği] bizim üzerimize de vacip olması zorunlu olmuştur. Onu okumanın bize vacip olduğu sabit olunca, Fâtiha'dan bir ayet olduğu da sabit olur; çünkü [bunun aksi yönde] fark gözeten kimse yoktur.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: أَنَّهُ تَعَالَى مُتَقَدِّمٌ بِالْوُجُودِ عَلَى وُجُودِ سَائِرِ الْمَوْجُودَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدِيمٌ وَخَالِقٌ وَغَيْرُهُ مُحْدَثٌ وَمَخْلُوقٌ، وَالْقَدِيمُ الْخَالِقُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ سَابِقًا عَلَى الْمُحْدَثِ الْمَخْلُوقِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى سَابِقٌ عَلَى غَيْرِهِ وَجَبَ بِحُكْمِ الْمُنَاسَبَةِ الْعَقْلِيَّةِ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُهُ سَابِقًا عَلَى ذِكْرِ غَيْرِهِ، وَهَذَا السَّبْقُ فِي الذِّكْرِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ قِرَاءَةُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ سَابِقَةً عَلَى سَائِرِ الْأَذْكَارِ وَالْقِرَاءَاتِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِوُجُوبِ هَذَا التَّقَدُّمِ حَسَنٌ فِي/ الْعُقُولِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُعْتَبَرًا فِي الشَّرْعِ

On dördüncü Hüccet: Allâh Teâlâ varlık bakımından diğer bütün mevcudatın varlığından öncedir. Zira O Teâlâ kadîmdir ve yaratıcıdır; O'nun dışındakiler ise muhdestir (sonradan olmadır) ve yaratılandır. Kadîm ve yaratıcı olanın, muhdes ve yaratılandan önce olması zorunludur. O Teâlâ'nın başkasından önce olduğu sabit olunca, aklî münasebet gereği O'nun zikrinin de başkasının zikrinden önce olması vacip olmuştur. Zikirdeki bu öncelik ise ancak Bismillâhirrahmânirrahîm okunuşunun diğer bütün zikir ve kıraatlerden önce olmasıyla hâsıl olur. Bu önceliğin vücûbiyetine hükmetmenin akıllarda güzel olduğu sabit olunca, şeriatta da muteber olması zorunlu olmuştur;

لِقَوْلِهِ ﵊: «مَا رَآهُ الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ حَسَنٌ،

çünkü O aleyhisselâm: “Müslümanların güzel gördüğü şey, Allâh katında da güzeldir” buyurmuştur.

وَإِذَا ثَبَتَ وُجُوبُ الْقِرَاءَةِ ثَبَتَ أَيْضًا أَنَّهَا آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

Kıraatinin vücûbiyeti sabit olunca, Fâtiha'dan bir ayet olduğu da sabit olur; çünkü [bunun aksi yönde] fark gözeten kimse yoktur.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَا شَكَّ أَنَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ النَّمْلِ ثُمَّ إِنَّا نَرَاهُ مُكَرَّرًا بِخَطِّ الْقُرْآنِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْقُرْآنِ كَمَا أَنَّا لَمَّا رَأَيْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرَّحْمَنِ: ١٣] وقوله تعالى: فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [الْمُرْسَلَاتِ: ١٥] مُكَرَّرًا فِي الْقُرْآنِ بِخَطٍّ وَاحِدٍ وَصُورَةٍ وَاحِدَةٍ، قُلْنَا: إِنَّ الْكُلَّ مِنَ الْقُرْآنِ.

On beşinci Hüccet: Bismillâhirrahmânirrahîm'in Neml suresinde Kur'an'dan olduğunda şüphe yoktur; ayrıca biz onun Kur'an hattıyla tekrarlandığını görmekteyiz. Dolayısıyla Allâh Teâlâ'nın: { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” [er-Rahmân 13] ve Allâh Teâlâ'nın: { فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün, yalanlayanların vay haline!” [el-Mürselât 15] kavillerini Kur'an'da tek bir hat ve tek bir suret ile tekrarlanmış gördüğümüzde hepsinin Kur'an'dan olduğunu söylediğimiz gibi, bunun da Kur'an'dan olması zorunludur.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ:

On altıncı Hüccet:

رُوِي أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَكْتُبُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى رَسْمِ قُرَيْشٍ «بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ» حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هُودٍ: ٤١] فَكَتَبَ «بِسْمِ اللَّهِ» فَنَزَلَ قَوْلُهُ: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] فَكَتَبَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ» فَلَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [النَّمْلِ: ٣٠] كَتَبَ مِثْلَهَا،

Rivayet edildiğine göre O sallallâhu aleyhi ve sellem başlangıçta Kureyş'in âdeti üzere «Bismikellâhumme» yazıyordu; nihayet Allâh Teâlâ'nın: { ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Ona binin; onun akıp gitmesi de durması da Allâh'ın adıyladır” [Hûd 41] kavli nazil olunca «Bismillâh» yazdı. Ardından: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: İster Allâh deyin, ister Rahmân deyin” [el-İsrâ 110] kavli nazil olunca «Bismillâhirrahmân» yazdı. Ne zaman ki Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O, Süleyman'dandır ve o, 'Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla'dır” [en-Neml 30] kavli nazil oldu, işte o zaman bunun mislini yazdı.

وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ أَجْزَاءَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ كُلِّهَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَمَجْمُوعُهَا

İstidlalin yönü şudur: Bu cümlenin parçalarının tamamı Kur'an'dandır; toplamı da

مِنَ الْقُرْآنِ، ثُمَّ إِنَّهُ ثَبَتَ فِي الْقُرْآنِ فَوَجَبَ الْجَزْمُ بِأَنَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ، إِذْ لَوْ جَازَ إِخْرَاجُهُ مِنَ الْقُرْآنِ مَعَ هَذِهِ الْمُوجِبَاتِ الْكَثِيرَةِ وَمَعَ الشُّهْرَةِ لَجَازَ إِخْرَاجُ سَائِرِ الْآيَاتِ كَذَلِكَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي الْقُرْآنِ.

Kur'an'dandır. Sonra o, Kur'an'da sabit olmuştur; binaenaleyh onun Kur'an'dan olduğuna kesin olarak hükmetmek vaciptir. Zira bunca gerektirici delile ve meşhur olmasına rağmen onun Kur'an'dan çıkarılması caiz olsaydı, diğer ayetlerin de aynı şekilde çıkarılması caiz olurdu; bu da Kur'an hakkında şüphe ve ta‘na yol açardı.

الْحُجَّةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَانَ يُنْزِلُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﵊ وَكَانَ يَأْمُرُ بِكَتْبِهِ بِخَطِّ الْمُصْحَفِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ حَاصِلَ الْخِلَافِ فِي أَنَّهُ هَلْ هُوَ مِنَ الْقُرْآنِ فَرَجَعَ إِلَى أَحْكَامٍ مَخْصُوصَةٍ مِثْلَ أَنَّهُ هَلْ يَجِبُ قِرَاءَتُهُ، وَهَلْ يَجُوزُ لِلْجُنُبِ قِرَاءَتُهُ، وَلِلْمُحْدِثِ مَسُّهُ؟ فَنَقُولُ: ثُبُوتُ هَذِهِ الْأَحْكَامِ أَحْوَطُ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ،

On yedinci Hüccet: Allâh Teâlâ'nın bu kelimeyi Muhammed aleyhisselâm'a indirdiği ve onun da Mushaf hattıyla yazılmasını emrettiğinin tevatürle sabit olduğunu açıklamıştık. Onun Kur'an'dan olup olmadığı hususundaki ihtilafın neticesinin ise okunmasının vacip olup olmadığı, cünüp olanın onu okumasının ve abdestsiz olanın ona dokunmasının caiz olup olmadığı gibi özel hükümlere raci olduğunu beyan etmiştik. Biz de deriz ki: Bu hükümlerin sabit kabul edilmesi ihtiyata daha uygundur; dolayısıyla buna meyletmek vacip olmuştur;

لِقَوْلِهِ ﵊: دَعْ مَا يَرِيبُكَ إلا مَا لَا يَرِيبُكَ.

çünkü O aleyhisselâm: “Sana şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak” buyurmuştur.

وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِأَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: تَعَلَّقُوا بِخَبَرِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَهُوَ

Muhalif olanlar ise birtakım şeylerle delil getirdiler: Birincisi: Ebû Hureyre'nin şu haberine tutundular:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى حَمِدَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي وَإِذَا قَالَ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى مَجَّدَنِي عَبْدِي، وَإِذَا قَالَ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurmuştur ki: “Allâh Teâlâ şöyle buyurur: Namazı kulumla kendi aramda iki yarıya böldüm. Kul 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' dediği zaman Allâh Teâlâ 'Kulum bana hamdetti' buyurur. 'Er-Rahmâni'r-Rahîm' dediği zaman Allâh Teâlâ 'Kulum beni övdü' buyurur. 'Mâliki yevmi'd-dîn' dediği zaman Allâh Teâlâ 'Kulum beni yüceltti' buyurur. 'İyyâke na‘büdü ve iyyâke neste‘în' dediği zaman Allâh Teâlâ 'Bu, benimle kulum arasındadır' buyurur...”

وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْخَبَرِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ لَمْ يَذْكُرِ التَّسْمِيَةَ، وَلَوْ كَانَتْ آيَةً مِنَ الْفَاتِحَةِ لَذَكَرَهَا، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: جَعَلْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الصَّلَاةِ الْفَاتِحَةُ، وَهَذَا التَّنْصِيفُ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا قُلْنَا إِنَّ التَّسْمِيَةَ/ لَيْسَتْ آيَةً مِنَ الْفَاتِحَةِ، لِأَنَّ الْفَاتِحَةَ سَبْعُ آيَاتٍ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ فِيهَا لِلَّهِ ثَلَاثُ آيَاتٍ وَنِصْفٌ وَهِيَ مِنْ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَى قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ- وَلِلْعَبْدِ ثَلَاثُ آيَاتٍ وَنِصْفٌ- وَهِيَ مِنْ قَوْلِهِ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ- أَمَّا إِذَا جَعَلْنَا بسم الله الرحمن الرحيم آية من الفاتحة حَصَلَ لِلَّهِ أَرْبَعُ آيَاتٍ وَنِصْفٌ، وَلِلْعَبْدِ آيَتَانِ وَنِصْفٌ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ التَّنْصِيفَ الْمَذْكُورَ.

Bu haberle istidlal iki yöndendir: Birincisi: O aleyhisselâm Besmele'yi zikretmemiştir; eğer o Fâtiha'dan bir ayet olsaydı onu zikrederdi. İkincisi: O Teâlâ: 'Namazı kulumla kendi aramda iki yarıya böldüm' buyurmuştur; namazdan kasıt ise Fâtiha'dır. Bu ikiye bölünme ise ancak Besmele'nin Fâtiha'dan bir ayet olmadığını söylediğimiz takdirde gerçekleşir. Çünkü Fâtiha yedi ayettir; bu durumda onda Allâh için üç buçuk ayet bulunması gerekir ki bunlar 'Elhamdülillâh' kavlinden 'İyyâke na‘büdü' kavline kadardır; kul için de üç buçuk ayet bulunur ki bunlar da 'Ve iyyâke neste‘în' kavlinden surenin sonuna kadardır. Bismillâhirrahmânirrahîm'i Fâtiha'dan bir ayet saydığımız takdirde ise Allâh için dört buçuk ayet, kul için ise iki buçuk ayet hâsıl olur; bu da zikredilen ikiye bölünmeyi iptal eder.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Hüccet:

رَوَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَفْتَتِحُ الصلاة بالتكبير، والقراءة بالحمد لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ،

Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaza tekbirle, kıraate de 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' ile başlardı.

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ لَيْسَتْ آيَةً مِنَ الْفَاتِحَةِ.

Bu da Besmele'nin Fâtiha'dan bir ayet olmadığına delalet eder.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: لَوْ كَانَ قَوْلُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ: لَزِمَ التَّكْرَارُ فِي قَوْلِهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَذَلِكَ بِخِلَافِ الدَّلِيلِ.

Üçüncü Hüccet: Şayet 'Bismillâhirrahmânirrahîm' kavli bu sureden bir ayet olsaydı, 'Er-Rahmâni'r-Rahîm' kavlinde tekrar gerekirdi; bu ise delile aykırıdır.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْحُجَّةِ الْأُولَى مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

Birinci hüccete cevap birkaç yöndendir: Birincisi:

أَنَّا نَقَلْنَا أَنَّ الشَّيْخَ أَبَا إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيَّ رَوَى بِإِسْنَادِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ عَدَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً تَامَّةً مِنْ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ،

Biz, Şeyh Ebû İshâk es-Sa‘lebî'nin senediyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hadisi zikrettiğinde Bismillâhirrahmânirrahîm'i Fâtiha suresinden tam bir ayet olarak saydığını nakletmiştik.

وَلَمَّا تَعَارَضَتِ الرِّوَايَتَانِ فَالتَّرْجِيحُ مَعَنَا، لِأَنَّ رِوَايَةَ الْإِثْبَاتِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى رِوَايَةِ النَّفْيِ. الثَّانِي:

İki rivayet birbiriyle teâruz edince (çatışınca) tercih bizim tarafımızdadır; çünkü ispat rivayeti nefy rivayetinden önde gelir. İkincisi:

رَوَى أَبُو دَاوُدَ السِّخْتِيَانِيُّ عَنِ النَّخْعِيِّ عَنْ مَالِكٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: وَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى مَجَّدَنِي عَبْدِي وَهُوَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي،

Ebû Dâvûd es-Sihtiyânî, en-Nehaî'den, o Mâlik'ten, o el-Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kul 'Mâliki yevmi'd-dîn' dediğinde Allâh Teâlâ 'Kulum beni yüceltti; bu benimle kulum arasındadır' buyurur.”

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ فِي مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي، يَعْنِي فِي الْقِسْمَةِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِذَا حَصَلَتْ ثَلَاثَةٌ قَبْلَهَا وَثَلَاثَةٌ بَعْدَهَا، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ ثَلَاثَةٌ قَبْلَهَا لَوْ كَانَتِ التَّسْمِيَةُ آيَةً مِنَ الْفَاتِحَةِ فَصَارَ هَذَا الْخَبَرُ حُجَّةً لَنَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ لَفْظَ النِّصْفِ كَمَا يَحْتَمِلُ النِّصْفَ فِي عَدَدِ الْآيَاتِ فَهُوَ أَيْضًا يَحْتَمِلُ النِّصْفَ فِي الْمَعْنَى،

Bunu anladığında deriz ki: O'nun 'Mâliki yevmi'd-dîn' hakkında: 'Bu, benimle kulum arasındadır' buyurması taksimatta böyledir demektir. Bu da ancak ondan önce üç [ayet] ve ondan sonra üç [ayet] bulunduğu takdirde olur. Ondan önce üç ayetin bulunması ise ancak Besmele'nin Fâtiha'dan bir ayet olması durumunda mümkündür. Böylece bu haber bu yönden bizim için bir hüccet olmuştur. Üçüncüsü: Nısf (yarım) lafzı ayet sayısında yarıma ihtimal taşıdığı gibi anlam bakımından da yarıma ihtimal taşır.

قَالَ ﵊: الْفَرَائِضُ نِصْفُ الْعِلْمِ،

O aleyhisselâm: “Ferâiz ilmin yarısıdır” buyurmuştur.

وَسَمَّاهُ بِالنِّصْفِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ بَحْثٌ عَنْ أَحْوَالِ الْأَمْوَاتِ، وَالْمَوْتُ وَالْحَيَاةُ قِسْمَانِ، وَقَالَ شُرَيْحٌ: أَصْبَحْتُ وَنِصْفُ النَّاسِ عَلِيَّ غَضْبَانُ، سَمَّاهُ نِصْفًا مِنْ حَيْثُ إِنَّ بَعْضَهُمْ رَاضُونَ وَبَعْضَهُمْ سَاخِطُونَ، الرَّابِعُ: إِنَّ دَلَائِلَنَا فِي أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ صَرِيحَةٌ، وَهَذَا الخبر الذي تمكسوا بِهِ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانَ أَنَّ بِسْمِ

Ölülerin hallerinden bahsettiği, ölüm ve hayat da iki kısım olduğu için onu yarım olarak isimlendirmiştir. Şüreyh de: 'Sabahladım, insanların yarısı bana öfkeliydi' demiştir; onların bir kısmı razı bir kısmı da öfkeli olduğu cihetle bunu yarım diye adlandırmıştır. Dördüncüsü: Bismillâhirrahmânirrahîm'in Fâtiha'dan bir ayet olduğuna dair delillerimiz açıktır. Tutundukları bu haberin maksadı ise Bismillâh...

اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَلْ هِيَ مِنَ الْفَاتِحَةِ أَمْ لَا، لَكِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ بَيَانُ شَيْءٍ آخَرَ، فَكَانَتْ دَلَائِلُنَا أَقْوَى وَأَظْهَرُ.

...irrahmanirrahim'in Fâtiha'dan olup olmadığını açıklamak değil, başka bir şeyi beyan etmektir. Dolayısıyla bizim delillerimiz daha güçlü ve daha açıktır.

الْخَامِسُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَنَا أَقْرَبُ إِلَى الِاحْتِيَاطِ.

Beşincisi: Bizim görüşümüzün ihtiyata daha yakın olduğunu beyan etmiştik.

وَالْجَوَابُ عَنْ حُجَّتِهِمُ الثَّانِيَةِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ فَقَالَ: لَعَلَّ عَائِشَةَ جَعَلَتِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ اسْمًا لِهَذِهِ السُّورَةِ، كَمَا يُقَالُ: قَرَأَ فُلَانٌ «الحمد لله الذي خلق السموات» وَالْمُرَادُ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ/ السُّورَةَ، فَكَذَا هَاهُنَا، وَتَمَامُ الْجَوَابِ عَنْ خَبَرِ أَنَسٍ سَيَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ.

İkinci hüccetlerine cevap ise Şâfiî'nin söylediği şu sözdür: Âişe 'Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn' ifadesini, tıpkı falan kimse «Elhamdülillâhillezî haleka's-semâvât»ı okudu denildiği ve bununla o sureyi okuduğunun kastedildiği gibi, bu surenin ismi kılmış olabilir; burada da durum böyledir. Enes'in haberine dair cevabın tamamı ise bundan sonra gelecektir.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْحُجَّةِ الثَّالِثَةِ أَنَّ التَّكْرَارَ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَتَأْكِيدُ كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى رَحْمَانًا رَحِيمًا مِنْ أَعْظَمِ الْمُهِمَّاتِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü hüccete cevap şudur: Pekiştirme (tekit) amacıyla tekrar Kur'an'da pek çoktur. Allâh Teâlâ'nın Rahmân ve Rahîm olduğunu pekiştirmek ise en büyük mühim meselelerdendir. En doğrusunu Allâh bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: فِي بَيَانِ عَدَدِ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ، رَأَيْتُ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الشَّاذَّةِ أَنَّ الْحَسَنَ الْبَصْرِيَّ كَانَ يَقُولُ: هَذِهِ السُّورَةُ ثَمَانُ آيَاتٍ، فَأَمَّا الرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ الَّتِي أَطْبَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَيْهَا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ سَبْعُ آيَاتٍ، وَبِهِ فَسَّرُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [الْحِجْرِ: ٨٧] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ قَالُوا إِنَّ قَوْلَهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ آيَةٌ تَامَّةٌ، وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَإِنَّهُ لَمَّا أَسْقَطَ التَّسْمِيَةَ مِنَ السُّورَةِ لَا جَرَمَ قَالَ قَوْلُهُ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ آية، وقوله: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ آيَةٌ أُخْرَى، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الَّذِي قَالَهُ الشَّافِعِيُّ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَقْطَعَ قَوْلِهِ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ لَا يُشَابِهُ مَقْطَعَ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَرِعَايَةُ التَّشَابُهِ في المقاطع لازم، لأنا وجدنا مقطاع الْقُرْآنِ عَلَى ضَرْبَيْنِ مُتَقَارِبَةً وَمُتَشَاكِلَةً فَالْمُتَقَارِبَةُ كَمَا فِي سُورَةِ «ق» وَالْمُتَشَاكِلَةُ كَمَا فِي سُورَةِ الْقَمَرِ، وَقَوْلُهُ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ لَيْسَ مِنَ الْقِسْمَيْنِ، فَامْتَنَعَ جَعْلُهُ مِنَ الْمَقَاطِعِ.

Yedinci Mesele: Bu surenin ayet sayısının beyanı hakkındadır. Bazı şâzz rivayetlerde Hasan-ı Basrî'nin: 'Bu sure sekiz ayettir' dediğini gördüm. Çoğunluğun üzerinde ittifak ettiği meşhur rivayet ise bu surenin yedi ayet olduğudur; Allâh Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] verdik” [el-Hicr 87] kavlini de bununla tefsir etmişlerdir. Bu sabit olunca deriz ki: Bismillâhirrahmânirrahîm'in Fâtiha'dan bir ayet olduğunu söyleyenler: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } kavlinin tam bir ayet olduğunu söylemişlerdir. Ebû Hanîfe'ye gelince; o, Besmele'yi sureden düşürdüğü için mecburen: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlinin bir ayet, { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } kavlinin de diğer bir ayet olduğunu söylemiştir. Bunu bildiğinde deriz ki: Şâfiî'nin söylediği daha evlâdır; buna birtakım yönler delalet eder: Birincisi: { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlinin durağı (maktaı) önceki ayetlerin duraklarına benzememektedir; duraklardaki benzerliği gözetmek ise zorunludur. Zira biz Kur'an'daki durakların birbirine yakın (mütekârib) ve birbiriyle uyumlu (müteşâkil) olmak üzere iki kısım olduğunu gördük; birbirine yakın olanlar Kâf suresinde, birbiriyle uyumlu olanlar ise Kamer suresinde olduğu gibidir. O'nun: { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavli ise bu iki kısımdan biri değildir; dolayısıyla onun duraklardan (ayet sonlarından) kılınması imkânsızdır.

الثَّانِي: أَنَّا إِذَا جَعَلْنَا قَوْلَهُ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ابْتِدَاءَ آيَةٍ فَقَدْ جَعَلْنَا أَوَّلَ الْآيَةِ لَفْظَ غَيْرِ، وَهَذَا اللَّفْظُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِمَا قَبْلَهُ أَوِ اسْتِثْنَاءً عَمَّا قَبْلَهُ، وَالصِّفَةُ مَعَ الْمَوْصُوفِ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ، وَكَذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءُ مَعَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَإِيقَاعُ الْفَصْلِ بَيْنَهُمَا عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ، أَمَّا إِذَا جَعَلْنَا قَوْلَهُ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ آيَةً وَاحِدَةً، كُنَّا قَدْ جَعَلْنَا الْمَوْصُوفَ مَعَ الصِّفَةِ وَالْمُسْتَثْنَى مَعَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ كَلَامًا وَاحِدًا وَآيَةً وَاحِدَةً، وَذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى الدَّلِيلِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُبْدَلَ مِنْهُ فِي حُكْمِ الْمَحْذُوفِ، فَيَكُونُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ لَكِنَّ طَلَبَ الِاهْتِدَاءِ بِصِرَاطِ مَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِشَرْطَيْنِ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُنْعَمُ عَلَيْهِ غَيْرَ مَغْضُوبٍ عَلَيْهِ، وَلَا ضَالًّا، فَإِنَّا لو أسقطنا هذا الشرط لم يجز إلا الِاهْتِدَاءُ بِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً [إِبْرَاهِيمَ: ٢٨] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا صَارُوا مِنْ زُمْرَةِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَمِنْ زُمْرَةِ الضَّالِّينَ لَا جَرَمَ لَمْ يَجُزِ الِاهْتِدَاءُ بِهِمْ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فَصْلُ قَوْلِهِ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ عَنْ قَوْلِهِ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ بَلْ هَذَا الْمَجْمُوعُ كَلَامٌ وَاحِدٌ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ آيَةٌ وَاحِدَةٌ، فَإِنْ قَالُوا: أَلَيْسَ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ آيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَقَوْلَهُ/ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةٌ ثَانِيَةٌ، وَمَعَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ غَيْرُ مُسْتَقِلَّةٍ بِنَفْسِهَا، بَلْ هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا؟ قُلْنَا: الْفَرْقُ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ كَلَامٌ تَامٌّ بِدُونِ قَوْلِهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَمْتَنِعْ أَنْ يَكُونَ مُجَرَّدُ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ آيَةً تَامَّةً، وَلَا كَذَلِكَ هَذَا، لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ مُجَرَّدَ قَوْلِهِ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ لَيْسَ كَلَامًا تَامًّا، بَلْ مَا لَمْ يُضَمَّ

İkincisi: Biz O'nun: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } kavlini bir ayetin başlangıcı kıldığımızda, ayetin başını 'gayri' lafzı yapmış oluruz. Bu lafız ise ya kendisinden öncesi için bir sıfattır ya da kendisinden öncesinden bir istisnadır. Sıfat ise mevsûf ile tek bir şey gibidir; aynı şekilde istisna da müstesnâ minh ile tek bir şey gibidir. İkisinin arasını ayırmak ise delile aykırıdır. O'nun { صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlinden surenin sonuna kadar olan kısmı tek bir ayet kıldığımızda ise mevsûf ile sıfatı, müstesnâ ile müstesnâ minhi tek bir kelâm ve tek bir ayet kılmış oluruz ki bu da delile daha yakındır. Üçüncüsü: Mübdelün minh hazfedilmiş hükmündedir; dolayısıyla ayetin takdiri 'İhdinâ sırâtallezîne en‘amte aleyhim' (Bizi kendilerine nimet verdiklerinin yoluna ilet) şeklinde olur. Fakat Allâh'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin yoluna uymayı talep etmek ancak iki şartla caiz olur: Kendisine nimet verilen o kimsenin gazaba uğramamış olması ve sapıtmamış olmasıdır. Şayet bu şartı düşürürsek onun yoluna uyulması caiz olmazdı. Bunun delili Allâh Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } “Allâh'ın nimetini küfre değiştirenleri görmedin mi?” [İbrâhîm 28] kavlidir. Bu da onlara nimet verilmiş olduğuna delalet eder; ancak onlar gazaba uğrayanlar zümresinden ve sapıtanlar zümresinden olunca şüphesiz onların yoluna uymak caiz olmamıştır. Böylece O'nun: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlini, { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } kavlinden ayırmanın caiz olmadığı, bilakis bu toplamın tek bir kelâm olduğu sabit olmuştur; binaenaleyh onun tek bir ayet olduğunu söylemek vacip olmuştur. Eğer: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } kavli tek bir ayet, { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } kavli de bu ayet kendi başına müstakil olmayıp bilakis kendisinden öncesine bağlı olmasına rağmen ikinci bir ayet değil midir? derlerse; şöyle deriz: Aradaki fark şudur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } kavli { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } kavli olmaksızın tam bir kelâmdır; bundan dolayı sırf { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } kavlinin tam bir ayet olması imkânsız olmamıştır. Buradaki durum ise böyle değildir; zira biz sırf { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlinin tam bir kelâm olmadığını, bilakis buna...

إِلَيْهِ قَوْلُهُ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ لَمْ يَصِحَّ قَوْلُهُ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

...{ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } kavli eklenmedikçe { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } kavlinin sahih olmayacağını açıklamıştık. Böylece fark ortaya çıkmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا قَوْلَيْنِ لِلشَّافِعِيِّ فِي أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَلْ هِيَ آيَةٌ مِنْ أَوَائِلِ سَائِرِ السُّوَرِ أَمْ لَا: أَمَّا الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْأَصْحَابِ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ قُرْآنٌ مِنْ سَائِرِ السُّوَرِ، وَجَعَلُوا الْقَوْلَيْنِ فِي أَنَّهَا هَلْ هِيَ آيَةٌ تَامَّةٌ وَحْدَهَا مِنْ أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ أَوْ هِيَ وَمَا بَعْدَهَا آيَةٌ، وَقَالَ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ إِنَّ الشَّافِعِيَّ خَالَفَ الْإِجْمَاعَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِأَنَّ أَحَدًا مِمَّنْ قَبْلَهُ لَمْ يَقُلْ إِنَّ بِسْمِ اللَّهِ آيَةٌ مِنْ أَوَائِلِ سَائِرِ السُّوَرِ، وَدَلِيلُنَا أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ مَكْتُوبٌ فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ بِخَطِّ الْقُرْآنِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ قُرْآنًا، وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِمَا

Sekizinci Mesele: Ashâbımızdan (Şâfiî âlimlerinden) bazıları, Bismillâhirrahmânirrahîm'in diğer surelerin başından bir ayet olup olmadığı konusunda Şâfiî'den iki görüş nakletmişlerdir. Ashâbın muhakkik olanları ise Bismillâh'ın diğer surelerden bir Kur'an [parçası] olduğunda ittifak etmişler ve iki görüşü, onun her surenin başında tek başına tam bir ayet mi yoksa kendisinden sonraki ile beraber bir ayet mi olduğu hususunda görmüşlerdir. Hanefîlerden bazıları ise Şâfiî'nin bu meselede icmâa muhalefet ettiğini söylemişlerdir; çünkü ondan önceki hiç kimse Bismillâh'ın diğer surelerin başından bir ayet olduğunu söylememiştir. Bizim delilimiz şudur: Bismillâh surelerin başlarında Kur'an hattıyla yazılmıştır; dolayısıyla onun Kur'an olması vacip olmuştur. Muhalif olanlar ise şu rivayetle delil getirdiler:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ: إِنَّهَا ثَلَاثُونَ آيَةً، وَفِي سُورَةِ الْكَوْثَرِ: إِنَّهَا ثَلَاثُ آيَاتٍ،

Ebû Hureyre'nin rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mülk suresi hakkında: “O otuz ayettir”, Kevser suresi hakkında da: “O üç ayettir” buyurmuştur.

ثُمَّ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ هَذَا الْعَدَدَ حَاصِلٌ بِدُونِ التَّسْمِيَةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ التَّسْمِيَةُ آيَةً مِنْ هَذِهِ السُّوَرِ، وَالْجَوَابُ أَنَّا إِذَا قُلْنَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مَعَ مَا بَعْدَهُ آيَةٌ وَاحِدَةٌ فَهَذَا الْإِشْكَالُ زَائِلٌ، فَإِنْ قَالُوا: لَمَّا اعْتَرَفْتُمْ بِأَنَّهَا آيَةٌ تَامَّةٌ مِنْ أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ فَكَيْفَ يُمْكِنُكُمْ أَنْ تَقُولُوا إِنَّهَا بَعْضُ آيَةٍ مِنْ سَائِرِ السُّوَرِ؟ قُلْنَا: هَذَا غَيْرُ بَعِيدٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ قوله الحمد لله رب العالمين آية تامة، ثُمَّ صَارَ مَجْمُوعُ قَوْلِهِ: وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] آيَةً وَاحِدَةً: فَكَذَا هَاهُنَا وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ سُورَةُ الْكَوْثَرِ ثَلَاثُ آيَاتٍ يَعْنِي مَا هُوَ خَاصِّيَّةُ هَذِهِ السُّورَةِ ثَلَاثُ آيَاتٍ، وَأَمَّا التَّسْمِيَةُ فَهِيَ كَالشَّيْءِ الْمُشْتَرَكِ فِيهِ بَيْنَ جَمِيعِ السُّورِ، فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ.

Sonra da bu sayının Besmele olmaksızın hâsıl olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; binaenaleyh Besmele'nin bu surelerden bir ayet olmaması vacip olmuştur. Cevap şudur: Biz Bismillâhirrahmânirrahîm kendisinden sonrakiyle birlikte tek bir ayettir dediğimizde bu müşkillik ortadan kalkar. Eğer: Onun Fâtiha'nın başından tam bir ayet olduğunu itiraf ettiğinize göre diğer surelerden bir ayetin parçası olduğunu nasıl söyleyebilirsiniz? derlerse; şöyle deriz: Bu uzak bir ihtimal değildir; görmez misin ki { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } kavli tam bir ayettir, sonra O'nun: { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Onların dualarının sonu da 'Âlemlerin Rabbi olan Allâh'a hamdolsun'dur” [Yûnus 10] kavlinin tamamı tek bir ayet olmuştur; burada da durum böyledir. Ayrıca onun 'Kevser suresi üç ayettir' kavli, yani bu sureye has olan özellik üç ayettir demektir; Besmele'ye gelince o bütün sureler arasında müşterek bir şey gibidir; böylece bu soru düşmüş olur.

الجهر بالبسملة في الصلاة:

Namazda Besmele'yi Sesli Okumak (el-Cehru bi'l-Besmele):

المسألة التاسعة [الجهر بالبسملة في الصلاة] : يُرْوَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَّهُ قَالَ: التَّسْمِيَةُ آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ إِلَّا أَنَّهُ يُسَرُّ بِهَا فِي كُلِّ رَكْعَةٍ، وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَإِنَّهُ قَالَ: إِنَّهَا آيَةٌ مِنْهَا وَيَجْهَرُ بِهَا، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَيْسَتْ آيَةً مِنَ الْفَاتِحَةِ إِلَّا أَنَّهَا يُسَرُّ بِهَا فِي كُلِّ رَكْعَةٍ وَلَا يُجْهَرُ بِهَا أَيْضًا، فَنَقُولُ: الْجَهْرُ بِهَا سُنَّةٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ وَحُجَجٌ.

Dokuzuncu Mesele [Namazda Besmele'yi Sesli Okumak]: Ahmed b. Hanbel'den şöyle dediği rivayet edilir: Besmele Fâtiha'dan bir ayettir, ancak her rekâtta gizli okunur. Şâfiî'ye gelince; o şöyle demiştir: O, Fâtiha'dan bir ayettir ve sesli (cehrî) okunur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Fâtiha'dan bir ayet değildir, ancak her rekâtta gizli okunur ve sesli de okunmaz. Biz de deriz ki: Onun sesli okunması sünnettir; buna birtakım yönler ve hüccetler delalet eder.

الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ التَّسْمِيَةَ آيَةٌ مِنَ الْفَاتِحَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الِاسْتِقْرَاءُ دَلَّ عَلَى أَنَّ السُّورَةَ الْوَاحِدَةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ بِتَمَامِهَا سِرِّيَّةً أَوْ جَهْرِيَّةً، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ بَعْضُهَا سِرِّيًّا/ وَبَعْضُهَا جَهْرِيًّا فَهَذَا مَفْقُودٌ فِي جَمِيعِ السُّوَرِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا كَانَ الْجَهْرُ بِالتَّسْمِيَةِ مَشْرُوعًا فِي الْقِرَاءَةِ الْجَهْرِيَّةِ.

Birinci Hüccet: Besmele'nin Fâtiha'dan bir ayet olduğunu delillendirmiştik. Bu sabit olunca deriz ki: İstikrâ (tümevarım) göstermiştir ki tek bir sure bütünüyle ya gizli (sırrî) okunur ya da sesli (cehrî) okunur; bir kısmının gizli bir kısmının sesli okunmasına gelince, bu durum hiçbir surede mevcut değildir. Bu durum sabit olunca, sesli kıraatte Besmele'yi sesli okumak meşru olur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَا شَكَّ أَنَّهُ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَذِكْرٌ لَهُ بِالتَّعْظِيمِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِعْلَانُ بِهِ مَشْرُوعًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً [الْبَقَرَةِ: ٢٠٠] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ مُفْتَخِرًا بِأَبِيهِ غَيْرَ مُسْتَنْكِفٍ مِنْهُ فَإِنَّهُ يُعْلِنُ بِذِكْرِهِ وَيُبَالِغُ فِي إِظْهَارِهِ أَمَّا إِذَا أَخْفَى ذِكْرَهُ أَوْ أَسَرَّهُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِ مُسْتَنْكِفًا مِنْهُ، فَإِذَا كَانَ الْمُفْتَخِرُ بِأَبِيهِ يُبَالِغُ فِي الْإِعْلَانِ وَالْإِظْهَارِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِعْلَانُ ذِكْرِ اللَّهِ أَوْلَى عَمَلًا بِقَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً.

İkinci Hüccet: 'Bismillâhirrahmânirrahîm' kavlinin Allâh'a bir sena ve O'nu tazim ile bir zikir olduğunda şüphe yoktur; binaenaleyh Allâh Teâlâ'nın: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allâh'ı anın” [el-Bakara 200] kavlinden ötürü onun açıktan yapılması meşru olmalıdır. Malumdur ki insan babasıyla övündüğü ve ondan çekinip utanmadığı zaman onun adını açıkça anar ve onu ortaya koymada mübalağa eder; şayet onun zikrini gizler veya fısıldarsa bu durum ondan çekinip utandığına delalet eder. Babasıyla övünen kimse [adını] açıkça söyleyip ilan etmekte mübalağa gösteriyorsa, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } kavliyle amel ederek Allâh'ın zikrini açıkça söylemek daha evlâ olmalıdır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: هِيَ أَنَّ الْجَهْرَ بِذِكْرِ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُفْتَخِرًا بِذَلِكَ الذِّكْرِ غَيْرَ مبالٍ بِإِنْكَارِ مَنْ يُنْكِرُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مُسْتَحْسَنٌ فِي الْعَقْلِ، فَيَكُونُ فِي الشَّرْعِ كَذَلِكَ،

Üçüncü Hüccet: Allâh'ın zikrini sesli yapmak, o zikirle iftihar edildiğine ve onu inkâr eden kimsenin inkârına aldırış edilmediğine delalet eder. Bunun aklen güzel görüldüğünde şüphe yoktur; dolayısıyla şeriatta da böyle olur;

لِقَوْلِهِ ﵇: «مَا رَآهُ الْمُسْلِمُونَ حَسَنًا فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ حَسَنٌ»

çünkü O aleyhisselâm: “Müslümanların güzel gördüğü şey, Allâh katında da güzeldir” buyurmuştur.

وَمِمَّا يُقَوِّي هَذَا الْكَلَامَ أَيْضًا أَنَّ الْإِخْفَاءَ وَالسِّرَّ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِمَا يَكُونُ فِيهِ عَيْبٌ وَنُقْصَانٌ فَيُخْفِيهِ الرَّجُلُ وَيُسِرُّهُ، لِئَلَّا يَنْكَشِفَ ذَلِكَ الْعَيْبُ. أَمَّا الَّذِي يُفِيدُ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْفَخْرِ وَالْفَضِيلَةِ وَالْمَنْقَبَةِ فَكَيْفَ يليق بالعقل إخفائه؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا مَنْقَبَةَ لِلْعَبْدِ أَعْلَى وَأَكْمَلُ من كونه ذاكراً الله بِالتَّعْظِيمِ، وَلِهَذَا

Bu sözü kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: Gizleme ve fısıldama ancak kendisinde bir ayıp ve noksanlık bulunan şeye yakışır; kişi o ayıp ortaya çıkmasın diye onu gizler ve fısıldar. En büyük övgü, fazilet ve menkıbe türünü kazandıran bir şeyi gizlemek akla nasıl yakışır? Malumdur ki kul için Allâh'ı tazim ile zikretmesinden daha yüce ve daha kâmil hiçbir menkıbe yoktur; bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵇: «طُوبَى لِمَنْ

O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ne mutlu o kimseye ki

مَاتَ وَلِسَانُهُ رَطْبٌ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ»

dili Allâh'ın zikrinden ıslak olarak (sürekli zikrederek) ölmüştür.”

وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵇ يَقُولُ: يَا مَنْ ذِكْرُهُ شَرَفٌ لِلذَّاكِرِينَ.

Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm da şöyle diyordu: 'Ey zikri zikredenler için şeref olan [Allâhım]!'

وَمِثْلُ هَذَا كَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَسْعَى فِي إِخْفَائِهِ؟ وَلِهَذَا السَّبَبِ

Bunun gibi bir şeyi gizlemeye çalışmak akıl sahibine nasıl yakışır? İşte bu sebepten ötürüdür ki

نُقِلَ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ كَانَ مَذْهَبُهُ الْجَهْرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فِي جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ،

Ali'nin radıyallâhu anh mezhebinin bütün namazlarda Bismillâhirrahmânirrahîm'i sesli okumak olduğu nakledilmiştir.

وَأَقُولُ إِنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ قَوِيَّةٌ فِي نَفْسِي رَاسِخَةٌ فِي عَقْلِي لَا تَزُولُ الْبَتَّةَ بِسَبَبِ كَلِمَاتِ الْمُخَالِفِينَ.

Ben de derim ki: Bu hüccet benim nefsimde pek kuvvetli, aklımda son derece kökleşmiştir; muhaliflerin sözleri sebebiyle asla zail olmaz.