الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنْ عَلِمْنَا بِوُجُودِ الشَّيْءِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ضَرُورِيًّا أَوْ نَظَرِيًّا، لَا جَائِزَ أَنْ يُقَالَ الْعِلْمُ بِوُجُودِ الْإِلَهِ ضَرُورِيٌّ، لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّا لَا نَعْرِفُ وُجُودَ الْإِلَهِ بِالضَّرُورَةِ فَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمُ نَظَرِيًّا، وَالْعِلْمُ النَّظَرِيُّ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُ إِلَّا بِالدَّلِيلِ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ الْمَحْسُوسَ بِمَا فيه من السموات وَالْأَرَضِينَ وَالْجِبَالِ وَالْبِحَارِ وَالْمَعَادِنِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ مُحْتَاجٌ إِلَى مُدَبِّرٍ يُدَبِّرُهُ وَمَوْجُودٍ يُوجِدُهُ وَمُرَبٍّ يُرَبِّيهِ وَمُبْقٍ يُبْقِيهِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ إِشَارَةً إِلَى الدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ.
Birinci Mesele: Bir şeyin varlığına dair bilgimiz ya zaruri (zorunlu) ya da nazari (akıl yürütmeye dayalı) olur. 'İlahın varlığını bilmek zaruridir' denilmesi caiz değildir; çünkü biz zorunlu olarak biliyoruz ki ilahın varlığını zorunlu [bilgiyle] bilmemekteyiz. O halde bilginin nazari olması geriye kalır. Nazari bilgi ise ancak delil ile elde edilebilir. İlahın varlığına dair de, gökleri, yerleri, dağları, denizleri, madenleri, bitkileri ve hayvanlarıyla birlikte bu duyulur âlemin kendisini çekip çeviren bir müdebbire, var eden bir mevcuda, terbiye edip yetiştiren bir mürebbiye ve varlığını sürdüren bir mübkiye (beka verene) muhtaç olmasından başka bir delil yoktur. Dolayısıyla O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbidir” kavli; Kâdir ve Hakîm olan İlah'ın varlığını gösteren delile bir işarettir.
ثُمَّ فِيهِ لَطَائِفُ: اللَّطِيفَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْعَالَمِينَ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ فَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَيْهِ مُحْتَاجٌ فِي وُجُودِهِ إِلَى إِيجَادِهِ، وَفِي بَقَائِهِ إِلَى إِبْقَائِهِ، فَكَانَ هَذَا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ كُلَّ جُزْءٍ لَا يَتَجَزَّأُ وَكُلَّ جَوْهَرٍ فَرْدٌ وَكُلَّ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ الْأَعْرَاضِ فَهُوَ بُرْهَانٌ بَاهِرٌ وَدَلِيلٌ قاطع على وجود الإله الحكيم القادر القديم، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] .
Sonra bunda bazı latifeler (ince manalar) vardır: Birinci Latife: Âlemler (el-âlemîn), Allah'tan gayrı her şeye işarettir. Dolayısıyla O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbidir” kavli, O'ndan başka her şeyin O'na muhtaç olduğuna, varlığında O'nun var etmesine, bekasında da O'nun beka vermesine muhtaç olduğuna bir işarettir. Böylece bu [ifade], bölünemeyen her bir parçanın (cüz-i lâ yetecezzâ), her bir cevher-i ferdin ve arazlardan her bir ferdin Hakîm, Kâdir ve Kadîm olan İlah'ın varlığına apaçık bir bürhan ve kesin bir delil olduğuna bir işaret olmuştur; nitekim [Allâh] Teâlâ: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; lakin siz onların tesbihini anlamazsınız” [el-İsrâ 44] buyurmuştur.
اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْعَالَمِينَ، بَلْ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ النَّاسَ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ الْحَوَادِثَ مُفْتَقِرَةٌ إِلَى الْمُوجِدِ وَالْمُحْدِثِ حَالَ حُدُوثِهَا، لَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا حَالَ بَقَائِهَا هَلْ تَبْقَى مُحْتَاجَةً إِلَى الْمُبْقِي أَمْ لَا؟ فَقَالَ قَوْمٌ: الشَّيْءُ حَالَ بَقَائِهِ يَسْتَغْنِي عَنِ السَّبَبِ، وَالْمُرَبِّي هُوَ الْقَائِمُ بِإِبْقَاءِ الشَّيْءِ وَإِصْلَاحِ حَالِهِ حَالَ بَقَائِهِ، فَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْعَالَمِينَ مُفْتَقِرَةٌ إِلَيْهِ فِي حَالِ بَقَائِهَا، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ افْتِقَارَهَا إِلَى الْمُوجِدِ فِي حَالِ حُدُوثِهَا أَمْرٌ مُتَّفِقٌ عَلَيْهِ، أَمَّا افْتِقَارُهَا إِلَى الْمُبْقِي
İkinci Latife: [Allâh] Teâlâ 'Hamd, âlemlerin yaratıcısı olan Allah'adır' dememiş, aksine: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: İnsanlar hadislerin (sonradan var olanların), meydana gelişleri (hudûsu) anında bir var ediciye (mûcid) ve meydana getiriciye (muhdis) muhtaç olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; fakat varlıklarını sürdürdükleri (bekaları) esnasında bir mübkiye (onları varlıkta tutana) muhtaç olup olmadıkları konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: 'Bir şey, bekası esnasında sebepten müstağnidir.' Mürebbi ise, bir şeyi varlıkta tutmayı ve beka halindeyken onun durumunu ıslah etmeyi üstlenen kimsedir. Dolayısıyla O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavli, bütün âlemlerin beka hallerinde de O'na muhtaç olduğuna bir tenbihtir. Maksat şudur: Âlemlerin meydana gelişleri anında bir var ediciye muhtaç olmaları üzerinde ittifak edilmiş bir husustur; beka hallerinde bir mübkiye
وَالْمُرَبِّي حَالَ بَقَائِهَا هُوَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الْخِلَافُ فَخَصَّهُ سُبْحَانَهُ بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا يُسْتَغْنَى عَنْهُ لَا فِي حَالِ حُدُوثِهِ وَلَا فِي حَالِ بَقَائِهِ.
ve bir mürebbiye muhtaç olmaları ise hakkında ihtilaf vaki olan husustur. İşte Sübhânehu, Allah'tan gayrı hiçbir şeyin ne meydana gelişinde ne de varlığını sürdürüşünde O'ndan müstağni olamayacağına tenbih etmek üzere bunu zikretmeye tahsis buyurmuştur.
اللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مُسَمَّاةٌ بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَوَجَبَ كَوْنُهَا كَالْأَصْلِ وَالْمَعْدِنِ، وَأَنْ يَكُونَ غَيْرُهَا كَالْجَدَاوِلِ الْمُتَشَعِّبَةِ مِنْهُ، فَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ سِوَاهُ فَإِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى إِلَهِيَّتِهِ.
Üçüncü Latife: Bu sure 'Ümmü'l-Kur'an' (Kur'an'ın anası/esası) diye isimlendirilmiştir; dolayısıyla onun bir asıl ve kaynak gibi olması, diğer [surelerin] ise ondan kollara ayrılan ırmaklar gibi olması gerekmiştir. Bu sebeple O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavli, O'ndan gayrı her mevcudun O'nun ilahlığına bir delil olduğuna dair bir tenbihtir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى افْتَتَحَ سُوَرًا أَرْبَعَةً بَعْدَ هَذِهِ السُّورَةِ بِقَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فَأَوَّلُهَا: سُورَةُ الْأَنْعَامِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Sonra [Allâh] Teâlâ, bu sureden sonra gelen dört sureyi { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” sözüyle açmıştır. Bunların ilki el-En'âm Suresi olup O'nun şu buyruğudur:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَذْكُورَ هَاهُنَا قِسْمٌ مِنْ أَقْسَامِ قَوْلِهِ: رَبِّ الْعالَمِينَ لِأَنَّ لَفْظَ الْعَالَمِ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَا سِوَى الله، والسموات وَالْأَرْضُ وَالنُّورُ وَالظُّلْمَةُ قِسْمٌ مِنْ أَقْسَامِ مَا سِوَى اللَّهِ، فَالْمَذْكُورُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ كَأَنَّهُ قِسْمٌ مِنْ أَقْسَامِ مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، وَأَيْضًا فَالْمَذْكُورُ فِي أول سورة الأنعام أنه خلق السموات وَالْأَرْضَ، وَالْمَذْكُورُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ كَوْنُهُ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ مَتَى ثَبَتَ أَنَّ الْعَالَمَ مُحْتَاجٌ حَالَ بَقَائِهِ إِلَى إِبْقَاءِ اللَّهِ كَانَ الْقَوْلُ بِاحْتِيَاجِهِ حَالَ حُدُوثِهِ إِلَى الْمُحْدِثِ أَوْلَى، أَمَّا لَا يَلْزَمُ مِنَ احْتِيَاجِهِ إِلَى الْمُحْدِثِ حَالَ حُدُوثِهِ احْتِيَاجُهُ إِلَى الْمُبْقِي حَالَ بَقَائِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ يَجْرِي مَجْرَى قِسْمٍ مِنْ أَقْسَامِ مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur” [el-En'âm 1]. Bil ki burada zikredilen husus, O'nun { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavlinin kısımlarından bir kısımdır. Çünkü 'âlem' lafzı Allah'tan başka her şeyi kapsar; gökler, yer, aydınlık ve karanlık ise Allah'tan gayrı olan şeylerin kısımlarından bir kısımdır. Dolayısıyla el-En'âm Suresi'nin başında zikredilen husus, sanki Fâtiha Suresi'nin başında zikredilen şeyin kısımlarından bir kısımdır. Ayrıca el-En'âm Suresi'nin başında O'nun gökleri ve yeri yarattığı zikredilmiş, Fâtiha Suresi'nin başında ise âlemlerin Rabbi olduğu zikredilmiştir. Biz âlemin beka halinde Allah'ın varlıkta tutmasına muhtaç olduğu sabit olduğunda, hudûsu (meydana gelişi) halinde bir muhdise (var ediciye) muhtaç olduğunun öncelikle söyleneceğini açıklamıştık; zira hudûsu esnasında bir muhdise muhtaç olmasından, beka halinde bir mübkiye muhtaç olması gerekmez. Böylece bu iki cihetle sabit oldu ki, el-En'âm Suresi'nin başında zikredilen husus, Fâtiha Suresi'nin başında zikredilen şeyin kısımlarından bir kısım mesabesindedir.
وَثَانِيهَا: سُورَةُ الْكَهْفِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ [الكهف: ١] وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَرْبِيَةُ الْأَرْوَاحِ بِالْمَعَارِفِ، فَإِنَّ الْكِتَابَ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَى عَبْدِهِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ، فَكَانَ هَذَا إِشَارَةً إِلَى التَّرْبِيَةِ الرُّوحَانِيَّةِ فَقَطْ، وَقَوْلُهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ: رَبِّ الْعالَمِينَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّرْبِيَةِ الْعَامَّةِ فِي حَقِّ كُلِّ الْعَالَمِينَ، وَيَدْخُلُ فِيهِ التَّرْبِيَةُ الرُّوحَانِيَّةُ لِلْمَلَائِكَةِ وَالْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ وَالتَّرْبِيَةُ الْجُسْمَانِيَّةُ الْحَاصِلَةُ فِي السموات وَالْأَرَضِينَ، فَكَانَ/ الْمَذْكُورُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ مَا ذَكَرَهُ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ.
İkincisi el-Kehf Suresi olup O'nun şu buyruğudur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ } “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren Allah'a mahsustur” [el-Kehf 1]. Bundan maksat, ruhların marifetlerle terbiyesidir; çünkü kuluna indirdiği Kitap, keşiflerin ve müşahedelerin hâsıl olmasına bir sebeptir. Dolayısıyla bu, yalnızca ruhani terbiyeye bir işaret olmuştur. Fâtiha Suresi'nin başındaki { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavli ise bütün âlemler hakkında genel bir terbiyeye işarettir; meleklerin, insanların, cinlerin ve şeytanların ruhani terbiyesi ile göklerde ve yerlerde meydana gelen cismani terbiye de buna dâhildir. Dolayısıyla el-Kehf Suresi'nin başında zikredilen husus, Fâtiha'nın başında zikrettiği şeyin nevilerinden bir nevi olmuştur.
وَثَالِثُهَا: سُورَةُ سَبَأٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [سَبَأٍ: ١] فَبَيَّنَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الأنعام أن السموات وَالْأَرْضَ لَهُ، وَبَيَّنَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ سَبَأٍ أن الأشياء الحاصلة في السموات وَالْأَرْضِ لَهُ، وَهَذَا أَيْضًا قِسْمٌ مِنَ الْأَقْسَامِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.
Üçüncüsü Sebe' Suresi olup O'nun şu buyruğudur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Hamd, göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'a mahsustur” [Sebe' 1]. [Allâh] Teâlâ el-En'âm Suresi'nin başında göklerin ve yerin Kendisine ait olduğunu beyan etmiş, Sebe' Suresi'nin başında ise göklerde ve yerde bulunan şeylerin Kendisine ait olduğunu beyan etmiştir. Bu da O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” kavlinin altına giren kısımlardan bir kısımdır.
وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [فَاطِرٍ: ١] وَالْمَذْكُورُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ كَوْنُهُ خَالِقًا لَهَا، وَالْخَلْقُ هُوَ التَّقْدِيرُ، وَالْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَوْنُهُ فَاطِرًا لَهَا وَمُحْدِثًا لِذَوَاتِهَا، وَهَذَا غَيْرُ الْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّهُ أَيْضًا قِسْمٌ مِنَ الْأَقْسَامِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.
Dördüncüsü ise O'nun şu buyruğudur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Hamd, gökleri ve yeri yoktan var eden Allah'a mahsustur” [Fâtır 1]. el-En'âm Suresi'nin başında zikredilen husus, O'nun onları yaratıcısı (hâlık) olmasıdır; halk (yaratma) ise takdir etmektir. Bu surede zikredilen husus ise O'nun onları yoktan var eden (fâtır) ve zatlarını meydana getiren olmasıdır. Bu, birinciden farklıdır; ancak bu da O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” kavlinin altına giren kısımlardan bir kısımdır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ في سورة الأنعام كونه خالقاً للسموات وَالْأَرْضِ ذَكَرَ كَوْنَهُ جَاعِلًا لِلظُّلُمَاتِ وَالنُّورِ، أَمَّا فِي سُورَةِ الْمَلَائِكَةِ فَلَمَّا ذَكَرَ كَوْنَهُ فَاطِرَ السموات وَالْأَرْضِ ذَكَرَ كَوْنَهُ جَاعِلًا الْمَلَائِكَةَ رُسُلًا، فَفِي سورة الأنعام ذكر بعد تخليق السموات وَالْأَرْضِ جَعْلَ الْأَنْوَارِ وَالظُّلُمَاتِ وَذَكَرَ فِي سُورَةِ الملائكة بعد كونه فاطر السموات وَالْأَرْضِ جَعْلَ الرُّوحَانِيَّاتِ، وَهَذِهِ أَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ وَلَطَائِفُ عَالِيَةٌ إِلَّا أَنَّهَا بِأَسْرِهَا تَجْرِي مَجْرَى الْأَنْوَاعِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ الْبَحْرِ الْأَعْظَمِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَهَذَا هُوَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ يَجْرِي مَجْرَى ذِكْرِ الدَّلِيلِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَدِيمِ.
Sonra [Allâh] Teâlâ, el-En'âm Suresi'nde göklerin ve yerin yaratıcısı olduğunu zikredince, karanlıkları ve aydınlığı var edici olduğunu da zikretmiştir; Melâike (Fâtır) Suresi'nde ise göklerin ve yerin yoktan var edicisi olduğunu zikredince, melekleri elçiler kılıcı olduğunu zikretmiştir. el-En'âm Suresi'nde göklerin ve yerin yaratılmasından sonra aydınlıkların ve karanlıkların var edilmesini zikretmiş; Melâike Suresi'nde ise göklerin ve yerin yoktan var edicisi olmasından sonra ruhanilerin var edilmesini zikretmiştir. Bunlar şaşılacak sırlar ve yüce latifelerdir; ancak hepsi birden, O'nun { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” kavlinde zikredilen en büyük denizin altına giren neviler mesabesindedir. İşte bu, O'nun { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavlinin, Kadîm olan İlah'ın varlığına dair delilin zikri mesabesinde olduğuna bir tenbihtir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ كَمَا دَلَّتْ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ فَهِيَ أَيْضًا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِ مُتَعَالِيًا
İkinci Mesele: Bu kelime İlah'ın varlığına delalet ettiği gibi, aynı zamanda O'nun zatı itibarıyla
فِي ذَاتِهِ عَنِ الْمَكَانِ وَالْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ لَفْظَ الْعَالَمِينَ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ وَمِنْ جُمْلَةِ مَا سِوَى اللَّهِ المكان والزمان، وفالمكان عِبَارَةٌ عَنِ الْفَضَاءِ وَالْحَيِّزِ وَالْفَرَاغِ الْمُمْتَدِّ، وَالزَّمَانُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُدَّةِ الَّتِي يَحْصُلُ بِسَبَبِهَا الْقَبْلِيَّةُ وَالْبَعْدِيَّةُ، فَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ رَبًّا لِلْمَكَانِ وَالزَّمَانِ وَخَالِقًا لَهُمَا وَمُوجِدًا لَهُمَا، ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْخَالِقَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ سَابِقًا وُجُودُهُ عَلَى وُجُودِ الْمَخْلُوقِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ ذَاتُهُ مَوْجُودَةً قَبْلَ حُصُولِ الْفَضَاءِ وَالْفَرَاغِ وَالْحَيِّزِ، مُتَعَالِيَةً عَنِ الْجِهَةِ وَالْحَيِّزِ، فَلَوْ حَصَلَتْ ذَاتُهُ بَعْدَ حُصُولِ الْفَضَاءِ فِي جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْفَضَاءِ لَانْقَلَبَتْ حَقِيقَةُ ذَاتِهِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى تَنْزِيهِ ذَاتِهِ عَنِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ.
mekândan, uzay-konumdan (hayyiz) ve yönden (cihet) münezzeh ve yüce olduğuna dair delaleti de içermektedir. Zira biz, 'âlemler' lafzının Allah'tan gayrı her mevcudu kapsadığını beyan ettik. Allah'tan gayrı olanların cümlesinden biri de mekân ve zamandır. Mekân; boşluk, yer kaplama (hayyiz) ve uzanan açıklıktan ibarettir. Zaman ise, kendisi sebebiyle öncelik ve sonralığın meydana geldiği süreden ibarettir. Dolayısıyla O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavli, O'nun mekânın ve zamanın Rabbi olduğuna, ikisinin yaratıcısı ve ikisini var edeni olduğuna delalet eder. Sonra malumdur ki, Yaratıcı'nın varlığının yaratılmışın varlığından önce olması zorunludur. Durum böyle olunca, O'nun zatı boşluk, açıklık ve yer kaplama meydana gelmeden önce mevcut olup yönden ve yer kaplamaktan münezzehti. Şayet O'nun zatı boşluk oluştuktan sonra boşluğun parçalarından bir parçada hâsıl olsaydı, zatının hakikati değişmiş olurdu; bu ise imkânsızdır. O halde O'nun: { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavli, bu itibar ile zatının mekândan ve yönden tenzih edildiğine delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ اللَّفْظَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَاتَهُ مُنَزَّهَةٌ عَنِ الْحُلُولِ فِي الْمَحَلِّ كَمَا تَقُولُ النَّصَارَى وَالْحُلُولِيَّةُ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ كَانَ خَالِقًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَالْخَالِقُ سَابِقٌ عَلَى الْمَخْلُوقِ، فَكَانَتْ ذَاتُهُ مَوْجُودَةً قَبْلَ كُلِّ مَحَلٍّ، فَكَانَتْ ذَاتُهُ غَنِيَّةً عَنْ كُلِّ مَحَلٍّ، فَبَعْدَ وُجُودِ الْمَحَلِّ امْتَنَعَ احْتِيَاجُهُ إِلَى الْمَحَلِّ.
Üçüncü Mesele: Bu lafız, Hristiyanların ve Hulûliyye'nin dediği gibi O'nun zatının bir mahalle hulûl etmekten (içine girmekten) münezzeh olduğuna delalet eder. Çünkü O, âlemlerin Rabbi olunca, Kendisinden gayrı her şeyin yaratıcısı olmuştur. Yaratıcı ise yaratılandan öncedir. Dolayısıyla O'nun zatı her mahalden önce mevcuttu; böylece zatı her mahalden müstağni (ihtiyaçsız) idi. Mahal var olduktan sonra da O'nun mahalle muhtaç olması imkânsız olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ لَيْسَ مُوجِبًا بِالذَّاتِ، بَلْ هُوَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُوجِبَ بِالذَّاتِ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ وَالتَّعْظِيمَ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا انْتَفَعَ بِسُخُونَةِ النَّارِ أَوْ بِبُرُودَةِ الْجَمْدِ فَإِنَّهُ لَا يَحْمَدُ النَّارَ وَلَا الْجَمْدَ لِمَا أَنَّ تَأْثِيرَ النَّارِ فِي التَّسْخِينِ وَتَأْثِيرَ الْجَمْدِ فِي التَّبْرِيدِ لَيْسَ بِالْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ بَلْ بِالطَّبْعِ، فَلَمَّا حَكَمَ بِكَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ وَالثَّنَاءِ ثَبَتَ أَنَّهُ فَاعِلٌ بِالِاخْتِيَارِ، وَإِنَّمَا عَرَفْنَا كَوْنَهُ فَاعِلًا مُخْتَارًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُوجِبًا لَدَامَتِ الْآثَارُ وَالْمَعْلُولَاتُ بِدَوَامِ الْمُؤَثِّرِ الْمُوجِبِ، وَلَامْتَنَعَ وقوع التغير فيها، وحيث شاهدنا حصول التغييرات عَلِمْنَا أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِيهَا قَادِرٌ بِالِاخْتِيَارِ لَا مُوجِبَ بِالذَّاتِ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ ثَبَتَ كَوْنُهُ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ.
Dördüncü Mesele: Bu ayet, âlemin İlahı'nın zorunlu bir illet (mûcib bi'z-zât) olmayıp, bilakis dilediğini yapan fail-i muhtar (ihtiyar sahibi bir fail) olduğuna delalet eder. Zat gereği zorunlu fail olanın fiillerinden hiçbir şey üzerine hamde, övgüye ve tazime layık olmayacağının delili şudur: Görmez misin ki insan, ateşin sıcaklığından yahut buzun soğukluğundan faydalandığı zaman ateşe ve buza hamt etmez. Zira ateşin ısıtmadaki tesiri ve buzun soğutmadaki tesiri kudret ve irade ile değil, tabiat gereğidir. O'nun hamde ve övgüye layık olduğuna hükmedilince, O'nun irade ile iş gören (fail bi'l-ihtiyar) olduğu sabit olmuştur. O'nun fail-i muhtar olduğunu şuradan bildik: Şayet O zorunlu fail (mûcib) olsaydı, zorunlu kılan müessirin devamlılığıyla eserler ve illetliler (ma'lûller) de devam ederdi ve bunlarda değişimin meydana gelmesi imkânsız olurdu. Değişimlerin meydana geldiğini müşahede ettiğimize göre, bunlardaki müessirin zatı gereği zorunlu kılan değil, irade sahibi bir Kâdir olduğunu anladık. Durum böyle olunca, şüphesiz O'nun hamde layık olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْعَالَمَ مُطَابِقًا لِمَصَالِحِ الْعِبَادِ مُوَافِقًا لِمَنَافِعِهِمْ كَانَ الْإِحْكَامُ وَالْإِتْقَانُ ظَاهِرَيْنِ فِي الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَالْعَالَمِ الْأَسْفَلِ، وَفَاعِلُ الْفِعْلِ الْمُحْكَمِ الْمُتْقَنِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ:
Beşinci Mesele: Allah âlemi kulların maslahatlarına mutabık, onların menfaatlerine uygun olarak yaratınca, sağlamlık (ihkâm) ve kusursuz düzen (itkân) yüce âlemde de aşağı âlemde de zahir olmuştur. Sağlam ve kusursuz fiili yapanın ise âlim (bilen) olması vaciptir. Zikrettiğimiz hususla sabit oldu ki, O'nun şu buyruğu:
الْحَمْدُ لِلَّهِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَيِّزِ وَالْمَكَانِ، وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْحُلُولِ فِي الْمَحَلِّ، وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي نِهَايَةِ الْقُدْرَةِ وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي نِهَايَةِ الْعِلْمِ وَيَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي نِهَايَةِ الْحِكْمَةِ.
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” [ifadesi], İlah'ın varlığına delalet eder; O'nun uzay-konumdan (hayyiz) ve mekândan münezzeh olduğuna delalet eder; O'nun bir mahalle hulûl etmekten münezzeh olduğuna delalet eder; O'nun sonsuz kudrette olduğuna delalet eder; O'nun sonsuz ilimde olduğuna delalet eder ve O'nun sonsuz hikmette olduğuna delalet eder.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي وَهُوَ قَوْلُهُ: هَبْ أَنَّهُ ثَبَتَ الْقَوْلُ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ؟
İkinci soruya, yani 'Farz edelim ki Kâdir bir İlah'ın varlığı sözü sabit oldu; peki O'nun hamde ve övgüye layık olduğunu neye dayanarak söylediniz?' sözüne gelince:
وَالْجَوَابُ هُوَ قَوْلُهُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَخْلُو حَالُهُ فِي الدُّنْيَا عَنْ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي السَّلَامَةِ وَالسَّعَادَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْأَلَمِ وَالْفَقْرِ وَالْمَكَارِهِ، فَإِنْ كَانَ فِي السَّلَامَةِ وَالْكَرَامَةِ فَأَسْبَابُ تِلْكَ السَّلَامَةِ وَتِلْكَ الْكَرَامَةِ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ، فَكَانَ رَحْمَانًا رَحِيمًا، وَإِنْ كَانَ فِي الْمَكَارِهِ وَالْآفَاتِ، فَتِلْكَ الْمَكَارِهُ وَالْآفَاتُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنَ الْعِبَادِ، أَوْ مِنَ اللَّهِ، فَإِنْ كَانَتْ مِنَ الْعِبَادِ فَاللَّهُ ﷾ وَعَدَ بِأَنَّهُ يَنْتَصِفُ لِلْمَظْلُومِينَ من الظالمين فِي يَوْمِ الدِّينِ، وَإِنْ كَانَتْ مِنَ اللَّهِ فَاللَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِالثَّوَابِ الْجَزِيلِ وَالْفَضْلِ الْكَثِيرِ عَلَى كُلِّ مَا أَنْزَلَهُ بِعِبَادِهِ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَكْرُوهَاتِ وَالْمُخَافَاتِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَالثَّنَاءِ الَّذِي لَا غَايَةَ لَهُ فَظَهَرَ بِالْبَيَانِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ قَوْلَهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ مُرَتَّبٌ تَرْتِيبًا لَا يُمْكِنُ فِي الْعَقْلِ وُجُودُ كَلَامٍ أَكْمَلَ وَأَفْضَلَ منه.
Cevap O'nun: { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Rahmân'dır, Rahîm'dir, din gününün sahibidir” kavlidir. Bu cevabın takriri şudur: Kulun dünyadaki hali iki durumdan hali değildir: Ya esenlik ve mutluluk içindedir ya da elem, fakirlik ve hoşlanmadığı sıkıntılar içindedir. Eğer esenlik ve ikram içinde ise, o esenliğin ve ikramın sebepleri ancak Allah'ın yaratması, var etmesi ve meydana getirmesiyle hâsıl olmuştur; böylece O Rahmân ve Rahîm olmuştur. Eğer sıkıntılar ve afetler içinde ise, bu sıkıntı ve afetler ya kullardandır ya da Allah'tandır. Şayet kullardan ise, Allah azze ve celle din gününde zalimlerden mazlumların hakkını alacağını vaat etmiştir. Şayet Allah'tan ise, Allâh Teâlâ dünyada kullarının başına indirdiği her türlü nahoş ve korkutucu duruma karşılık bol sevap ve pek çok lütuf vaat etmiştir. Durum böyle olunca, O'nun sonu olmayan bir hamde ve nihayeti bulunmayan bir övgüye layık olmasının zorunlu olduğu sabit oldu. Zikrettiğimiz bu açıklama ile zahir oldu ki O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd, âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm ve din gününün mâliki olan Allah'a mahsustur” kavli, akılda bundan daha mükemmel ve daha faziletli bir sözün bulunması mümkün olmayacak bir tertip ile tertip edilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ الْكَلَامَ فِي الصِّفَاتِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الرُّبُوبِيَّةِ أَرْدَفَهُ بِالْكَلَامِ الْمُعْتَبَرِ فِي الْعُبُودِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ مُرَكَّبٌ مِنْ جَسَدٍ، وَمِنْ رُوحٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْجَسَدِ أَنْ يَكُونَ/ آلَةً لِلرُّوحِ فِي اكْتِسَابِ الْأَشْيَاءِ النَّافِعَةِ لِلرُّوحِ فَلَا جَرَمَ كَانَ أَفْضَلُ أَحْوَالِ الْجَسَدِ أَنْ يَكُونَ آتِيًا بِأَعْمَالٍ تُعِينُ الرُّوحَ عَلَى اكْتِسَابِ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ الْبَاقِيَةِ، وَتِلْكَ الْأَعْمَالُ هِيَ أَنْ يَكُونَ الْجَسَدُ آتِيًا بِأَعْمَالٍ تَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ الْمَعْبُودِ وَخِدْمَتِهِ، وَتِلْكَ الْأَعْمَالُ هِيَ الْعِبَادَةُ، فَأَحْسَنُ أَحْوَالِ الْعَبْدِ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَنْ يَكُونَ مُوَاظِبًا عَلَى الْعِبَادَاتِ، وَهَذِهِ أَوَّلُ دَرَجَاتِ سَعَادَةِ الْإِنْسَانِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ فَإِذَا وَاظَبَ عَلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ مُدَّةً فَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ لَهُ شَيْءٌ مِنْ أَنْوَارِ عَالَمِ الْغَيْبِ، وَهُوَ أَنَّهُ وَحْدَهُ لَا يَسْتَقِلُّ بِالْإِتْيَانِ بهذه العبادات وَالطَّاعَاتِ بَلْ مَا لَمْ يَحْصُلْ لَهُ تَوْفِيقُ اللَّهِ تَعَالَى وَإِعَانَتُهُ وَعِصْمَتُهُ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْإِتْيَانُ بِشَيْءٍ مِنَ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَهَذَا الْمَقَامُ هُوَ الدَّرَجَةُ الْوُسْطَى فِي الْكَمَالَاتِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ثُمَّ إِذَا تَجَاوَزَ عَنْ هَذَا الْمَقَامِ لَاحَ لَهُ أَنَّ الْهِدَايَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ، وَأَنْوَارُ الْمُكَاشَفَاتِ وَالتَّجَلِّي لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِهِدَايَةِ اللَّهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ وَفِيهِ لِطَائِفُ: - اللَّطِيفَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْمَنْهَجَ الْحَقَّ فِي الِاعْتِقَادَاتِ وَفِي الْأَعْمَالِ هُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ، أَمَّا فِي الِاعْتِقَادَاتِ فَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ تَوَغَّلَ فِي التَّنْزِيهِ وَقَعَ فِي التَّعْطِيلِ وَنَفْيِ الصِّفَاتِ، وَمَنْ تَوَغَّلَ فِي الْإِثْبَاتِ وَقَعَ فِي التَّشْبِيهِ وَإِثْبَاتِ الْجِسْمِيَّةِ وَالْمَكَانِ، فَهُمَا طَرَفَانِ مُعْوَجَّانِ، وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ الْإِقْرَارُ الْخَالِي عَنِ التَّشْبِيهِ وَالتَّعْطِيلِ، وَالثَّانِي: أَنَّ مَنْ قَالَ فِعْلُ الْعَبْدِ كُلُّهُ مِنْهُ فَقَدْ وَقَعَ فِي الْقَدَرِ، وَمَنْ قَالَ لَا فِعْلَ لِلْعَبْدِ فَقَدْ وَقَعَ فِي الْجَبْرِ وَهُمَا طَرَفَانِ مُعْوَجَّانِ، وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ إِثْبَاتُ الْفِعْلِ لِلْعَبْدِ مَعَ الْإِقْرَارِ بِأَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ، وَأَمَّا فِي الْأَعْمَالِ فَنَقُولُ: مَنْ بَالَغَ فِي الْأَعْمَالِ الشَّهْوَانِيَّةِ وَقَعَ فِي الْفُجُورِ، وَمَنْ بَالَغَ فِي تَرْكِهَا وَقَعَ فِي الْجُمُودِ، وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ الْوَسَطُ، وَهُوَ الْعِفَّةُ، وَأَيْضًا مَنْ بَالَغَ فِي الْأَعْمَالِ الْغَضَبِيَّةِ وَقَعَ فِي التَّهَوُّرِ، وَمَنْ بَالَغَ فِي تَرْكِهَا وَقَعَ فِي الْجُبْنِ، وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ الْوَسَطُ، وَهُوَ الشَّجَاعَةُ.
Bil ki [Allâh] Teâlâ rubûbiyette (Rablikte) itibar edilen sıfatlara dair sözü tamamlayınca, onun peşinden ubûdiyette (kullukta) itibar edilen sözü eklemiştir. Bil ki insan bir bedenden ve bir ruhtan mürekkeptir. Bedenden maksat, ruha faydalı olan şeyleri kazanmada ruh için bir alet olmasıdır. Dolayısıyla bedenin en faziletli hali, kalıcı ruhani mutlulukları kazanması için ruha yardım eden amelleri yerine getirmesidir. Bu ameller ise, bedenin Mabud'a tazim ve O'na hizmete delalet eden amelleri yerine getirmesidir; işte bu ameller ibadettir. Kulun bu dünyadaki en güzel hali ibadetlere devam etmesidir; bu da insanın mutluluğunun ilk derecesidir ve O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana ibadet ederiz” kavliyle kastedilen budur. Bir müddet bu dereceye devam ettiğinde, işte o vakit gayb âleminin nurlarından bir şeyler ona zahir olur; o da şudur: Kul tek başına bu ibadetleri ve taatleri yerine getirmede müstakil (kendi kendine yeterli) değildir; bilakis Allâh Teâlâ'nın tevfiki, yardımı ve koruması hâsıl olmadıkça ibadet ve taatlerden hiçbir şeyi yerine getirmesi mümkün değildir. İşte bu makam kemalatın orta derecesidir ve O'nun: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” kavminden kastedilen budur. Sonra bu makamı aştığında, hidayetin ancak Allah'tan hâsıl olacağı, keşif ve tecelli nurlarının da ancak Allah'ın hidayetiyle hâsıl olacağı ona aşikâr olur; bu da O'nun: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” kavminden kastedilen husustur. Bunda birtakım latifeler vardır: Birinci Latife: İnançlarda ve amellerde hak olan yol dosdoğru yoldur (sırat-ı müstakim). İnançlardaki durumuna gelince, bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Tenzih (Allah'ı noksanlıklardan uzak tutma) konusunda aşırıya giden kimse tatil (sıfatları inkâr etme) ve sıfatları nefyetme bataklığına düşer; ispat (sıfatları ikrar) konusunda aşırıya giden kimse ise teşbih (Allah'ı yaratılmışa benzetme), cisimlik ve mekân isnat etme bataklığına düşer. Bu ikisi eğri iki uçtur. Sırat-ı müstakim ise teşbihten ve tatilden uzak bir ikrardır. İkincisi: 'Kulun fiilinin tamamı kendisindendir' diyen kimse Kaderiyye [inancına] düşmüştür; 'Kulun hiçbir fiili yoktur' diyen ise Cebriyye [inancına] düşmüştür; bu ikisi eğri iki uçtur. Sırat-ı müstakim ise her şeyin Allah'ın takdiriyle olduğunu ikrar etmekle birlikte kula fiili ispat etmektir. Amellerdeki duruma gelince, deriz ki: Şehevi amellerde aşırıya kaçan fısk u fücura düşer; onları bütünüyle terk etmede aşırıya kaçan donukluğa (cümûd) düşer. Sırat-ı müstakim ise orta yoldur, o da iffettir. Ayrıca öfke fiillerinde aşırıya kaçan tehevvüre (saldırganlığa/cürete) düşer; onları bütünüyle terk etmede aşırıya kaçan korkaklığa düşer. Sırat-ı müstakim ise orta yoldur, o da şecaattir (cesarettir).
اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ ذَلِكَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ وَصَفَهُ بِصِفَتَيْنِ أُولَاهُمَا إِيجَابِيَّةٌ، وَالْأُخْرَى سَلْبِيَّةٌ أَمَّا الْإِيجَابِيَّةُ فَكَوْنُ ذَلِكَ الصِّرَاطِ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَأَمَّا السَّلْبِيَّةُ فَهِيَ أَنْ تَكُونَ بِخِلَافِ صِرَاطِ الَّذِينَ فَسَدَتْ قُوَاهُمُ الْعَمَلِيَّةُ بِارْتِكَابِ الشَّهَوَاتِ حَتَّى اسْتَوْجَبُوا غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَبِخِلَافِ صِرَاطِ الَّذِينَ فَسَدَتْ قُوَاهُمُ النَّظَرِيَّةُ حَتَّى ضَلُّوا عَنِ الْعَقَائِدِ الْحَقِّيَّةِ وَالْمَعَارِفِ الْيَقِينِيَّةِ.
İkinci Latife: [Allâh] o dosdoğru yolu iki sıfatla nitelemiştir; bunlardan biri olumlu (îcâbî), diğeri ise olumsuzdur (selbî). Olumlu olan sıfat; o yolun peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerden oluşan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin yolu olmasıdır. Olumsuz olan sıfat ise; şehvetleri irtikâp etmek suretiyle ameli güçleri bozulan ve nihayet Allah'ın gazabını hak edenlerin yolunun aksine olması ve nazari (akli/fikri) güçleri bozulup da hak akidelerden ve yakîni marifetlerden sapanların yolunun aksine olmasıdır.
اللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ لَمَّا قَالَ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَيْهِ، بَلْ قَالَ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرِيدَ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى الْوُصُولِ إِلَى مَقَامَاتِ/ الْهِدَايَةِ وَالْمُكَاشَفَةِ إِلَّا إِذَا اقْتَدَى بِشَيْخٍ يَهْدِيهِ إِلَى سَوَاءِ السَّبِيلِ وَيُجَنِّبُهُ عَنْ مَوَاقِعِ الْأَغَالِيطِ وَالْأَضَالِيلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّقْصَ غَالِبٌ عَلَى أَكْثَرِ الْخَلْقِ، وَعُقُولَهُمْ غَيْرُ وَافِيَةٍ بِإِدْرَاكِ الْحَقِّ وَتَمْيِيزِ الصَّوَابِ عَنِ الْغَلَطِ، فَلَا بُدَّ مِنْ كَامِلٍ يَقْتَدِي بِهِ النَّاقِصُ حَتَّى يَتَقَوَّى عَقْلُ ذَلِكَ النَّاقِصِ بِنُورِ عَقْلِ ذَلِكَ الْكَامِلِ، فَحِينَئِذٍ يَصِلُ إِلَى مَدَارِجِ السَّعَادَاتِ وَمَعَارِجِ الْكَمَالَاتِ.
Üçüncü Latife: Bazıları şöyle demiştir: [Allâh] Teâlâ: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” buyurunca bununla yetinmemiş, bilakis: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyurmuştur. Bu da müridin, kendisini dosdoğru yola iletecek, yanılgı ve sapıklık mahallerinden uzaklaştıracak bir şeyhe (mürşide) uymadıkça hidayet ve keşif makamlarına ulaşmasına imkân olmadığını gösterir. Zira yaratılmışların çoğuna noksanlık galiptir; akılları hakkı kavramaya ve doğruyu yanlıştan ayırt etmeye yetmez. Bu sebeple nakıs olanın kendisine uyacağı bir kâmilin bulunması kaçınılmazdır; ta ki o nakısın aklı o kâmilin aklının nuruyla kuvvetlensin ve işte o vakit mutluluk basamaklarına ve kemalat derecelerine ulaşabilsin.
وَقَدْ ظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ وَافِيَةٌ بِبَيَانِ مَا يَجِبُ مَعْرِفَتُهُ مِنْ عَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ وَعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] .
Zikrettiğimiz hususlarla açıkça ortaya çıkmıştır ki bu sure, [Allâh] Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” [el-Bakara 40] kavlinde zikredilen rubûbiyet ahdi ile ubûdiyet ahdinden bilinmesi gereken hususları eksiksiz bir şekilde beyan etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَقْرِيرِ مُشَرِّعٍ آخَرَ مِنْ لَطَائِفِ هَذِهِ السُّورَةِ:
İkinci Mesele: Bu surenin latifelerinden bir diğer yolun/açıklamanın takriri hakkındadır:
اعْلَمْ أَنَّ أَحْوَالَ هَذَا الْعَالَمِ مَمْزُوجَةٌ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَالْمَحْبُوبِ وَالْمَكْرُوهِ، وَهَذِهِ الْمَعَانِي ظَاهِرَةٌ لَا شك فيها، إلا أنا نَقُولَ: الشَّرُّ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا إِلَّا أَنَّ الْخَيْرَ أَكْثَرُ، وَالْمَرَضُ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا إِلَّا أَنَّ الصِّحَّةَ أَكْثَرُ مِنْهُ وَالْجُوعُ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا إِلَّا أَنَّ الشِّبَعَ أَكْثَرُ مِنْهُ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكُلُّ عَاقِلٍ اعْتَبَرَ أَحْوَالَ نَفْسِهِ فَإِنَّهُ يَجِدُهَا دَائِمًا فِي التَّغَيُّرَاتِ وَالِانْتِقَالِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، ثُمَّ إِنَّهُ يَجِدُ الْغَالِبَ فِي تِلْكَ التَّغَيُّرَاتِ هُوَ السَّلَامَةُ وَالْكَرَامَةُ وَالرَّاحَةُ وَالْبَهْجَةُ، أَمَّا الْأَحْوَالُ الْمَكْرُوهَةُ فَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةٌ إِلَّا أَنَّهَا أَقَلُّ مِنْ أَحْوَالِ اللَّذَّةِ وَالْبَهْجَةِ وَالرَّاحَةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ تِلْكَ التَّغَيُّرَاتِ لِأَجْلِ أَنَّهَا تَقْتَضِي حُدُوثَ أَمْرٍ بَعْدَ عَدَمِهِ تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ، وَلِأَجْلِ أَنَّ الْغَالِبَ فِيهَا الرَّاحَةُ وَالْخَيْرُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِلَهَ رَحِيمٌ مُحْسِنٌ كَرِيمٌ، أَمَّا دَلَالَةُ التَّغَيُّرَاتِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ فَلِأَنَّ الْفِطْرَةَ السَّلِيمَةَ تَشْهَدُ بِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ وُجِدَ بَعْدَ الْعَدَمِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّا إِذَا سَمِعْنَا أَنَّ بَيْتًا حَدَثَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ فَإِنَّ صريح العقل شاهد بأنه لا بد له مِنْ فَاعِلٍ تَوَلَّى بِنَاءَ ذَلِكَ الْبَيْتِ، وَلَوْ أَنَّ إِنْسَانًا شَكَّكَنَا فِيهِ لَمْ نَتَشَكَّكْ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فَاعِلُ تِلْكَ الْأَحْوَالِ المتغيرة قادراً، إذا لَوْ كَانَ مُوجِبًا بِالذَّاتِ لَدَامَ الْأَثَرُ بِدَوَامِهِ، فَحُدُوثُ الْأَثَرِ بَعْدَ عَدَمِهِ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ مُؤَثِّرٍ قَادِرٍ، وَأَمَّا دَلَالَةُ تِلْكَ التَّغَيُّرَاتِ عَلَى كَوْنِ الْمُؤَثِّرِ رَحِيمًا مُحْسِنًا، فَلِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْغَالِبَ فِي تِلْكَ التَّغَيُّرَاتِ هُوَ الرَّاحَةُ وَالْخَيْرُ وَالْبَهْجَةُ وَالسَّلَامَةُ، وَمَنْ كَانَ غَالِبُ أَفْعَالِهِ رَاحَةً وَخَيْرًا وَكَرَامَةً وَسَلَامَةً كَانَ رَحِيمًا مُحْسِنًا، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ مَعْلُومَةً لِكُلِّ أَحَدٍ وَحَاضِرَةً فِي عَقْلِ كُلِّ أَحَدٍ عَاقِلٍ كَانَ مُوجِبُ حَمْدِ اللَّهِ وَثَنَائِهِ حَاضِرًا فِي عَقْلِ كُلِّ أَحَدٍ، فَلِهَذَا السَّبَبِ عَلَّمَهُمْ كَيْفِيَّةَ الْحَمْدِ فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَمَّا نَبَّهَ عَلَى هَذَا الْمَقَامِ نَبَّهَ عَلَى مَقَامٍ آخَرَ أَعْلَى وَأَعْظَمَ مِنَ الْأَوَّلِ، وَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَا يَنْبَغِي أَنْ تَعْتَقِدَ أَنَّ الْإِلَهَ الَّذِي اشْتَغَلْتَ بِحَمْدِهِ هُوَ إِلَهُكَ فَقَطْ، بَلْ هُوَ إِلَهُ كُلِّ الْعَالَمِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّكَ إِنَّمَا حَكَمْتَ بِافْتِقَارِ نَفْسِكَ إِلَى الْإِلَهِ لَمَّا حَصَلَ فِيكَ مِنَ الْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ وَالْحُدُوثِ وَالْإِمْكَانِ/ وَهَذِهِ الْمَعَانِي قَائِمَةٌ فِي كُلِّ الْعَالَمِينَ، فَإِنَّهَا مَحَلُّ الْحَرَكَاتِ وَالسَّكَنَاتِ وَأَنْوَاعِ التَّغَيُّرَاتِ، فَتَكُونُ عِلَّةُ احْتِيَاجِكَ إِلَى الْإِلَهِ الْمُدَبِّرِ قَائِمَةً فِيهَا، وَإِذَا حَصَلَ الِاشْتِرَاكُ فِي الْعِلَّةِ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ الِاشْتِرَاكُ فِي الْمَعْلُولِ، فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ رَبًّا للعالمين، وإلهاً للسموات وَالْأَرَضِينَ، وَمُدَبِّرًا لِكُلِّ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِينَ، وَلَمَّا تَقَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى ظَهَرَ أَنَّ الْمَوْجُودَ الَّذِي يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ هَذِهِ الْعَوَالِمِ عَلَى عَظَمَتِهَا وَيَقْدِرُ على خلق العرش والكرسي والسموات وَالْكَوَاكِبِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِهْلَاكِهَا، وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ غَنِيًّا عَنْهَا، فَهَذَا الْقَادِرُ الْقَاهِرُ الْغَنِيُّ يَكُونُ فِي غَايَةِ الْعَظَمَةِ وَالْجَلَالِ، وَحِينَئِذٍ يَقَعُ فِي قَلْبِ الْعَبْدِ أَنِّي مَعَ نِهَايَةِ ذِلَّتِي وَحَقَارَتِي كَيْفَ يُمْكِنُنِي أَنْ أَتَقَرَّبَ إِلَيْهِ، وَبِأَيِّ طَرِيقٍ أَتَوَسَّلُ إِلَيْهِ، فَعِنْدَ هَذَا ذَكَرَ اللَّهُ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعِلَاجِ الْمُوَافِقِ لِهَذَا الْمَرَضِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَيُّهَا الْعَبْدُ الضَّعِيفُ، أَنَا وَإِنْ كُنْتُ عَظِيمَ الْقُدْرَةِ وَالْهَيْبَةِ وَالْإِلَهِيَّةِ إِلَّا أَنِّي مَعَ ذَلِكَ عَظِيمُ الرَّحْمَةِ، فَأَنَا الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ وَأَنَا مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ، فَمَا دُمْتَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لَا أُخَلِّيكَ عَنْ أَقْسَامِ رَحْمَتِي وَأَنْوَاعِ نِعْمَتِي وَإِذَا مِتَّ فَأَنَا مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ، لَا أُضِيعُ عَمَلًا مِنْ أَعْمَالِكَ، فَإِنْ أَتَيْتَنِي بِالْخَيْرِ قَابَلْتُ الْخَيْرَ الْوَاحِدَ بِمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الْخَيْرَاتِ، وَإِنْ أَتَيْتَنِي بِالْمَعْصِيَةِ قَابَلْتُهَا بِالصَّفْحِ وَالْإِحْسَانِ وَالْمَغْفِرَةِ.
Bil ki bu âlemin halleri hayır ile şerre, sevilen ile sevilmeyene karışmıştır. Bu manalar açıktır, bunda şüphe yoktur; ancak biz şöyle deriz: Şer çok olsa da hayır daha çoktur; hastalık çok olsa da sağlık ondan daha çoktur; açlık çok olsa da tokluk ondan daha çoktur. Durum böyle olunca, kendi hallerini ibretle inceleyen her akıl sahibi, nefsini daima değişimler ve halden hale intikaller içinde bulur. Sonra o değişimlerde galip olanın esenlik, ikram, rahatlık ve sevinç olduğunu görür. Nahoş haller ise her ne kadar çok olsa da lezzet, neşe ve rahatlık hallerinden daha azdır. Bunu bildiğinde şöyle deriz: O değişimler, bir şeyin yokluktan sonra meydana gelmesini (hudûsunu) gerektirmesi sebebiyle Kâdir olan bir İlah'ın varlığına delalet eder; onlarda galip olanın rahatlık ve hayır olması sebebiyle de o İlah'ın Rahîm, Muhsin ve Kerîm olduğuna delalet eder. Değişimlerin İlah'ın varlığına delalet etmesine gelince; zira selim fıtrat şahittir ki, yokluktan sonra var olan her şeyin mutlaka bir sebebi olmalıdır. Bu sebepledir ki bir evin önceden yokken sonradan meydana geldiğini işittiğimizde, açık akıl o evin yapımını üstlenen bir failin (yapanın) bulunmasının zorunlu olduğuna şahittir. Şayet bir insan bizi bu hususta şüpheye düşürmek istese şüpheye düşmeyiz. O değişken hallerin failinin mutlaka Kâdir olması gerekir; zira şayet zatı gereği zorunlu kılan (mûcib bi'z-zât) olsaydı, eseri de kendisinin devamıyla devam ederdi. Dolayısıyla eserin yokluktan sonra meydana gelmesi, Kâdir bir müessirin varlığına delalet eder. O değişimlerin müessirin Rahîm ve Muhsin olduğuna delalet etmesine gelince; zira biz o değişimlerde galip olanın rahatlık, hayır, neşe ve esenlik olduğunu açıkladık. Fiillerinin çoğu rahatlık, hayır, ikram ve esenlik olan kimse ise Rahîm ve Muhsindir; böyle olan kimse ise hamde layıktır. Bu haller herkesçe bilindiği ve her akıl sahibinin aklında hazır bulunduğu için, Allah'a hamd ve senâ etmenin gereği de herkesin aklında hazır bulunmuştur. İşte bu sebeple onlara hamdin keyfiyetini öğreterek: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” buyurmuştur. Bu makama tenbih buyurunca, birincisinden daha yüce ve daha büyük bir diğer makama tenbih etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Hamdiyle meşgul olduğun İlah'ın yalnızca senin ilahın olduğunu zannetmemelisin; bilakis O bütün âlemlerin İlahıdır.' Çünkü sen nefsinin İlah'a muhtaç olduğuna ancak sende hâsıl olan fakirlik, ihtiyaç, sonradan olma (hudûs) ve imkân sebebiyle hükmettin. Bu manalar ise bütün âlemlerde mevcuttur; zira onlar hareketlerin, sükûnların ve türlü değişimlerin mahallidir. Böylece senin tedbir eden bir İlah'a olan ihtiyacının illeti (gerekçesi) onlarda da mevcuttur. İllette ortaklık hâsıl olunca, ma'lûlde (hükümde) de ortaklığın hâsıl olması vacip olur. Bu da O'nun âlemlerin Rabbi, göklerin ve yerlerin İlahı ve bütün yaratılmışların müdebbiri olmasını gerektirir. Bu mana takarrur edince (yerleşince) anlaşıldı ki; bunca büyüklüğüyle birlikte bu âlemleri yaratmaya kadir olan, Arş'ı, Kürsî'yi, gökleri ve yıldızları yaratmaya gücü yeten bir Varlık, mutlaka onları helak etmeye de kadir olmalı ve mutlaka onlardan müstağni (ihtiyaçsız) olmalıdır. İşte bu Kâdir, Kâhir ve Ganî olan Zât, nihai büyüklük ve celal içindedir. İşte o anda kulun kalbine şu gelir: 'Ben nihai zilletim ve hakirliğimle birlikte O'na nasıl yaklaşabilirim ve hangi yolla O'na vesile bulabilirim?' İşte bu sırada Allah, bu hastalığa uygun bir deva mesabesinde olan hususu zikretmiştir; sanki şöyle buyurmuştur: 'Ey zayıf kul! Ben kudrette, heybette ve ilahlıkta pek yüce olsam da bununla birlikte rahmette de pek büyüğüm. Ben Rahmân'ım, Rahîm'im ve din gününün sahibiyim. Bu dünya hayatında olduğun müddetçe seni rahmetimin kısımlarından ve nimetimin çeşitlerinden mahrum bırakmam; öldüğün vakit de Ben din gününün sahibiyim, senin amellerinden hiçbir ameli zayi etmem. Şayet Bana hayırla gelirsen, tek bir hayra karşı nihayetsiz hayırlarla mukabele ederim; şayet Bana isyanla gelirsen, ona da af, ihsan ve mağfiretle mukabele ederim.'
ثُمَّ لَمَّا قَرَّرَ أَمْرَ الرُّبُوبِيَّةِ بِهَذَا الطَّرِيقِ أَمَرَهُ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: مَقَامُ الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ أَنْ يُوَاظِبَ عَلَى الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَثَانِيهَا: مَقَامُ الطَّرِيقَةِ، وَهُوَ أَنْ يُحَاوِلَ السَّفَرَ مِنْ عَالَمِ الشَّهَادَةِ إِلَى عَالَمِ الْغَيْبِ، فَيَرَى عَالَمَ الشَّهَادَةِ كَالْمُسَخَّرِ لِعَالَمِ الْغَيْبِ، فَيَعْلَمَ أَنَّهُ لَا يَتَيَسَّرُ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ إِلَّا بِمَدَدٍ
Sonra rubûbiyet meselesini bu yolla takrir edince, ona üç şeyi emretmiştir: Birincisi: Şeriat makamıdır; o da zahir amellere devam etmektir ki O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” kavlidir. İkincisi: Tarikat makamıdır; o da şehâdet (görünen) âleminden gayb âlemine sefer etmeye çalışmaktır; böylece şehâdet âlemini gayb âlemine boyun eğdirilmiş gibi görür ve gayb âleminden kendisine ulaşan bir medet olmaksızın
يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ عَالَمِ الْغَيْبِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ يُشَاهِدُ عَالَمَ الشَّهَادَةِ مَعْزُولًا بِالْكُلِّيَّةِ، وَيَكُونُ الْأَمْرُ كُلُّهُ لِلَّهِ، وَحِينَئِذٍ يَقُولُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ.
zahir amellerden hiçbir şeyin kendisi için kolaylaşmayacağını bilir; bu da O'nun: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” kavlidir. Üçüncüsü: Şehâdet âlemini bütünüyle azledilmiş (devre dışı) görmesi ve bütün emrin Allah'a ait olmasıdır; işte o vakit: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” der.
ثُمَّ إِنَّ هَاهُنَا دَقِيقَةً، وَهِيَ أَنَّ الرُّوحَ الْوَاحِدَ يَكُونُ أَضْعَفَ قُوَّةً مِنَ الْأَرْوَاحِ الْكَثِيرَةِ الْمُجْتَمِعَةِ عَلَى تَحْصِيلِ مَطْلُوبٍ وَاحِدٍ، فَحِينَئِذٍ عَلِمَ الْعَبْدُ أَنَّ رُوحَهُ وَحْدَهُ لَا يَكْفِي فِي طَلَبِ هَذَا الْمَقْصُودِ، فَعِنْدَ هَذَا أَدْخَلَ رُوحَهُ فِي زُمْرَةِ الْأَرْوَاحِ الْمُقَدَّسَةِ الْمُطَهَّرَةِ الْمُتَوَجِّهَةِ إِلَى طَلَبِ الْمُكَاشَفَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْأَنْوَارِ الرَّبَّانِيَّةِ، حَتَّى إِذَا اتَّصَلَ بِهَا وَانْخَرَطَ فِي سِلْكِهَا صَارَ الطَّلَبُ أَقْوَى وَالِاسْتِعْدَادُ أَتَمَّ، فَحِينَئِذٍ يَفُوزُ فِي تِلْكَ الْجَمْعِيَّةِ بِمَا لَا يَقْدِرُ عَلَى الْفَوْزِ بِهِ حَالَ الْوَحْدَةِ، فَلِهَذَا قَالَ: صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ.
Sonra burada ince bir nükte vardır: Tek bir ruh, tek bir maksadın elde edilmesi için toplanmış pek çok ruha nispetle kuvvetçe daha zayıftır. İşte o vakit kul, kendi ruhunun bu maksadın talep edilmesinde tek başına yetmeyeceğini anlamış; bunun üzerine ruhunu, ruhani keşifleri ve rabbani nurları talep etmeye yönelmiş olan mukaddes ve tertemiz ruhlar zümresine dâhil etmiştir. Ta ki onlara ulaşıp onların dizisine katıldığında talep daha kuvvetli, istidat daha tam olsun. İşte o zaman yalnızlık halindeyken nail olmaya güç yetiremediği şeylere o topluluk içinde nail olur. Bundan dolayı: { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” demiştir.
ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الِاتِّصَالَ بِالْأَرْوَاحِ الْمُطَهَّرَةِ يُوجِبُ مَزِيدَ الْقُوَّةِ وَالِاسْتِعْدَادِ، بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّ/ الِاتِّصَالَ بِالْأَرْوَاحِ الْخَبِيثَةِ يُوجِبُ الْخَيْبَةَ وَالْخُسْرَانَ وَالْخِذْلَانَ وَالْحِرْمَانَ، فَلِهَذَا قَالَ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَهُمُ الْفُسَّاقُ وَلَا الضَّالِّينَ وَهُمُ الْكُفَّارُ.
Sonra tertemiz ruhlara bağlanmanın kuvvet ve istidat fazlalığı gerektirdiğini beyan edince; habis (kötü) ruhlara bağlanmanın da hayal kırıklığı, hüsran, yardımsız kalma ve mahrumiyet gerektirdiğini beyan etmiştir. İşte bu sebeple: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramışların değil” -ki onlar fasıklardır- { وَلَا الضَّالِّينَ } “Ve sapmışların da değil” -ki onlar da kâfirlerdir- buyurmuştur.
وَلَمَّا تَمَّتْ هَذِهِ الدَّرَجَاتُ الثَّلَاثُ وَكَمُلَتْ هَذِهِ الْمَقَامَاتُ الثَّلَاثَةُ- أَعْنِي الشَّرِيعَةَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ:
Bu üç derece tamamlanıp bu üç makam -yani O'nun şu kavliyle delalet edilen şeriat:
إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَالطَّرِيقَةَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، وَالْحَقِيقَةَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ- ثُمَّ لَمَّا حَصَلَ الِاسْتِسْعَادُ بِالِاتِّصَالِ بِأَرْبَابِ الصَّفَاءِ وَالِاسْتِكْمَالِ بِسَبَبِ الْمُبَاعَدَةِ عَنْ أَرْبَابِ الْجَفَاءِ وَالشَّقَاءِ، فَعِنْدَ هَذَا كَمُلَتِ الْمَعَارِجُ الْبَشَرِيَّةُ وَالْكَمَالَاتُ الْإِنْسَانِيَّةُ.
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz”, O'nun { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” kavliyle delalet edilen tarikat ve O'nun { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” kavliyle delalet edilen hakikat- kemale erince, sonra da cefa ve şekavet ehlinden uzaklaşma sebebiyle safâ (gönül duruluğu) ve istikmâl (kemâle erme) ehline katılmakla mutluluk hâsıl olunca, işte o zaman beşerî miraçlar ve insani kemalatlar tamamlanmış olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَقْرِيرِ مُشَرِّعٍ آخَرَ مِنْ لَطَائِفِ هَذِهِ السُّورَةِ، اعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ مُحْتَاجًا إِلَى جَرِّ الْخَيْرَاتِ وَاللَّذَّاتِ، وَدَفْعِ الْمَكْرُوهَاتِ وَالْمُخَافَاتِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْعَالَمَ عَالَمُ الْأَسْبَابِ فَلَا يُمْكِنُهُ تَحْصِيلُ الْخَيْرَاتِ وَاللَّذَّاتِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ أَسْبَابٍ مُعِينَةٍ، وَلَا يُمْكِنُهُ دَفْعُ الْآفَاتِ وَالْمُخَافَاتِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ أَسْبَابٍ مُعِينَةٍ، وَلَمَّا كَانَ جَلْبُ النَّفْعِ وَدَفْعُ الضَّرَرِ محبوباً بالذات، وكان استقراء أحوال هذا العالم يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُ الْخَيْرِ وَلَا دَفْعُ الشَّرِّ إِلَّا بِتِلْكَ الْأَسْبَابِ الْمُعِينَةِ، ثُمَّ تَقَرَّرَ فِي الْعُقُولِ أَنَّ مَا لَا يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَى الْمَحْبُوبِ إِلَّا بِوَاسِطَتِهِ فَهُوَ مَحْبُوبٌ- صَارَ هَذَا الْمَعْنَى سَبَبًا لِوُقُوعِ الْحُبِّ الشَّدِيدِ لِهَذِهِ الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ، وَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْوُصُولُ إِلَى الْخَيْرَاتِ وَاللَّذَّاتِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ خِدْمَةِ الْأَمِيرِ وَالْوَزِيرِ وَالْأَعْوَانِ وَالْأَنْصَارِ بَقِيَ الْإِنْسَانُ مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ، شَدِيدَ الْحُبِّ لَهَا، عَظِيمَ الْمَيْلِ وَالرَّغْبَةِ إِلَيْهَا، ثُمَّ قَدْ ثَبَتَ فِي الْعُلُومِ الْحِكْمِيَّةِ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ سَبَبٌ لِحُدُوثِ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ وَثَبَتَ أَيْضًا أَنَّ حُبَّ التَّشَبُّهِ غَالِبٌ عَلَى طِبَاعِ الْخَلْقِ. أَمَّا الْأَوَّلُ فَكُلُّ مَنْ وَاظَبَ عَلَى صِنَاعَةٍ مِنَ الصَّنَائِعِ وَحِرْفَةٍ مِنَ الْحِرَفِ مُدَّةً مَدِيدَةً صَارَتْ تِلْكَ الْحِرْفَةُ وَالصِّنَاعَةُ مَلَكَةً رَاسِخَةً قَوِيَّةً وَكُلَّمَا كَانَتِ الْمُوَاظَبَةُ عَلَيْهَا أَكْثَرَ كَانَتِ الْمَلَكَةُ أَقْوَى وَأَرْسَخَ. وَأَمَّا الثَّانِي فَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا جَالَسَ الْفُسَّاقَ مَالَ طَبْعُهُ إِلَى الْفِسْقِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ جُبِلَتْ عَلَى حُبِّ الْمُحَاكَاةِ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ اسْتِقْرَاءَ حَالِ الدُّنْيَا يُوجِبُ تَعَلُّقَ الْقَلْبِ بِهَذِهِ الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي بِهَا يُمْكِنُ التَّوَسُّلُ إِلَى جَرِّ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَتْ مُوَاظَبَةُ الْإِنْسَانِ عَلَيْهَا أَكْثَرَ كَانَ اسْتِحْكَامُ هَذَا الْمَيْلِ وَالطَّلَبِ فِي قَلْبِهِ أَقْوَى وَأَثْبَتَ، وَأَيْضًا فَأَكْثَرُ أَهْلِ الدُّنْيَا مَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ مُوَاظِبُونَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ. وَبَيَّنَّا أَنَّ النُّفُوسَ مَجْبُولَةٌ عَلَى حُبِّ الْمُحَاكَاةِ وَذَلِكَ أَيْضًا يُوجِبُ اسْتِحْكَامَ هَذِهِ الْحَالَةِ. فَقَدْ ظَهَرَ بِالْبَيِّنَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا أَنَّ الْأَسْبَابَ/ الْمُوجِبَةَ لِحُبِّ الدُّنْيَا وَالْمُرَغِّبَةَ فِي التَّعَلُّقِ بِأَسْبَابِهَا كَثِيرَةٌ قَوِيَّةٌ شَدِيدَةٌ جِدًّا ثُمَّ نَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا اتَّفَقَ لِلْإِنْسَانِ هِدَايَةٌ إِلَهِيَّةٌ تَهْدِيهِ إِلَى سَوَاءِ السَّبِيلِ وَقَعَ في
Üçüncü Mesele: Bu surenin latifelerinden bir diğer yolun takriri hakkındadır. Bil ki insan; hayırları ve lezzetleri celbetmeye, nahoş ve korkutucu şeyleri defetmeye muhtaç olarak yaratılmıştır. Sonra bu âlem sebepler âlemidir; dolayısıyla muayyen sebepler vasıtası olmaksızın hayırları ve lezzetleri elde etmesi mümkün olmadığı gibi, muayyen sebepler vasıtası olmaksızın afetleri ve korkuları defetmesi de mümkün değildir. Faydayı celp ve zararı defetmek zatı itibarıyla sevilen bir şey olunca ve bu âlemin hallerinin tümevarımı (istikrâ) hayrın elde edilmesinin de şerrin defedilmesinin de ancak o muayyen sebeplerle mümkün olabileceğini gösterince, sonra da akıllarda 'kendisi vasıta olmaksızın sevilene ulaşılamayan şey de sevilendir' prensibi yerleşince; bu mana bu zahir sebeplere karşı şiddetli bir sevginin doğmasına sebep olmuştur. İnsan emirin, vezirin, yardımcıların ve destekçilerin hizmeti vasıtası olmaksızın hayırlara ve lezzetlere ulaşamayacağını bilince, kalbi bu şeylere bağlı kalmış, onlara şiddetli bir muhabbet, büyük bir meyil ve arzu duymuştur. Sonra hikmet ilimlerinde sabit olmuştur ki, fiillerin çokluğu kökleşmiş melekelerin meydana gelmesine sebeptir; yine sabit olmuştur ki benzeme arzusu (teşebbüh) yaratılmışların tabiatına galiptir. Birincisine gelince: Sanatlardan bir sanata ve mesleklerden bir mesleğe uzun müddet devam eden herkes için o meslek ve sanat köklü, kuvvetli bir meleke haline gelir; ona devam ne kadar çok olursa meleke de o kadar güçlü ve köklü olur. İkincisine gelince: İnsan fasıklarla oturup kalktığında tabiatı fıska meyleder; bu da ancak ruhların taklit (öykünme) sevgisi üzere yaratılmış olmasındandır. Bunu bildiğinde şöyle deriz: Biz dünya halinin tümevarımının, menfaatleri celbetmeye ve zararları defetmeye vasıta kılınması mümkün olan bu zahir sebeplere kalbin bağlanmasını gerektirdiğini açıkladık; insanın bunlara devamı ne kadar çok olursa kalbinde bu meyil ve talebin yerleşmesinin de o kadar kuvvetli ve sabit olacağını beyan ettik. Ayrıca dünya ehlinin çoğu bu vasıfla nitelenmiş olup bu hale devam etmektedir. Nefislerin öykünme sevgisi üzere yaratıldığını ve bunun da bu halin pekişmesini gerektirdiğini açıkladık. Zikrettiğimiz delillerle ortaya çıkmıştır ki dünyayı sevmeyi gerektiren ve onun sebeplerine bağlanmaya teşvik eden sebepler pek çok, kuvvetli ve son derece şiddetlidir. Sonra deriz ki: İnsana kendisini dosdoğru yola ileten ilahi bir hidayet nasip olduğunda,
قَلْبِهِ أَنْ يَتَأَمَّلَ فِي هَذِهِ الْأَسْبَابِ تَأَمُّلًا شَافِيًا وَافِيًا فَيَقُولُ: هَذَا الْأَمِيرُ الْمُسْتَوْلِي عَلَى هَذَا الْعَالَمِ اسْتَوْلَى عَلَى الدُّنْيَا بِفَرْطِ قُوَّتِهِ وَكَمَالِ حِكْمَتِهِ أَمْ لَا؟ الْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْأَمِيرَ رُبَّمَا كَانَ أَكْثَرَ النَّاسِ عَجْزًا، وَأَقَلَّهُمْ عَقْلًا، فَعِنْدَ هَذَا، يَظْهَرُ لَهُ أَنَّ تِلْكَ الْإِمَارَةَ وَالرِّيَاسَةَ مَا حَصَلَتْ لَهُ بِقُوَّتِهِ، وَمَا هُيِّئَتْ لَهُ بِسَبَبِ حِكْمَتِهِ، وَإِنَّمَا حَصَلَتْ تِلْكَ الْإِمَارَةُ وَالرِّيَاسَةُ لِأَجْلِ قِسْمَةِ قَسَّامٍ وَقَضَاءِ حَكِيمٍ عَلَّامٍ لَا دَافِعَ لِحُكْمِهِ وَلَا مَرَدَّ لِقَضَائِهِ، ثُمَّ يَنْضَمُّ إِلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ الِاعْتِبَارِ أَنْوَاعٌ أُخْرَى مِنَ الِاعْتِبَارَاتِ تُعَاضِدُهَا وَتُقَوِّيهَا، فَعِنْدَ حُصُولِ هَذِهِ الْمُكَاشَفَةِ يَنْقَطِعُ قَلْبُهُ عَنِ الْأَسْبَابِ الظَّاهِرَةِ، وَيَنْتَقِلُ مِنْهَا إِلَى الرُّجُوعِ فِي كُلِّ الْمُهِمَّاتِ وَالْمَطْلُوبَاتِ إِلَى مُسَبِّبِ الْأَسْبَابِ وَمُفَتِّحِ الْأَبْوَابِ، ثُمَّ إِذَا تَوَالَتْ هَذِهِ الِاعْتِبَارَاتُ وَتَوَاتَرَتْ هَذِهِ الْمُكَاشَفَاتُ صَارَ الْإِنْسَانُ بِحَيْثُ كَلَّمَا وَصَلَ إِلَيْهِ نَفْعٌ وَخَيْرٌ قَالَ هُوَ النَّافِعُ وَكُلَّمَا وَصَلَ إِلَيْهِ شَرٌّ وَمَكْرُوهٌ قَالَ: هُوَ الضَّارُّ، وَعِنْدَ هَذَا لَا يَحْمَدُ أَحَدًا عَلَى فِعْلٍ إِلَّا اللَّهَ، وَلَا يَتَوَجَّهُ قَلْبُهُ فِي طَلَبِ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، فَيَصِيرُ الْحَمْدُ كُلُّهُ لِلَّهِ وَالثَّنَاءُ كُلُّهُ لِلَّهِ، فَعِنْدَ هَذَا يَقُولُ الْعَبْدُ الْحَمْدُ لِلَّهِ.
kalbine bu sebepler üzerinde doyurucu ve eksiksiz bir şekilde tefekkür etmek düşer ve şöyle der: 'Bu âleme hâkim olan şu emir, dünyaya aşırı kuvveti ve kemal mertebesindeki hikmetiyle mi hâkim oldu, yoksa öyle değil mi?' Birincisi batıldır; çünkü o emir belki de insanların acizlik bakımından en fazlası ve akıl bakımından en kıtı olabilir. İşte o vakit ona zahir olur ki, o emirlik ve riyaset ona kendi kuvvetiyle hâsıl olmamış ve kendi hikmeti sebebiyle hazırlanmamıştır; o emirlik ve riyaset ancak hükmünü geri çevirecek ve kazasını reddedecek kimse bulunmayan, her şeyi çok iyi bilen Hakîm bir Zât'ın taksimi ve kazası sebebiyle hâsıl olmuştur. Sonra bu tür ibretli düşünceye, onu destekleyen ve kuvvetlendiren başka ibret türleri de eklenir. İşte bu keşif hâsıl olduğunda onun kalbi zahir sebeplerden kopar ve onlardan, bütün mühim işlerde ve arzulanan şeylerde Sebepleri Yaratan'a (Müsebbîbü'l-esbâb) ve kapıları açan [Allah'a] yönelmeye intikal eder. Sonra bu ibretler peş peşe gelip bu keşifler birbirini izleyince insan öyle bir hale gelir ki, kendisine ne zaman bir menfaat ve hayır ulaşsa 'Fayda veren O'dur' der; ne zaman bir şer ve hoşa gitmeyen bir şey ulaşsa 'Zarar veren O'dur' der. İşte bu sırada Allah'tan başka hiç kimseye fiilinden ötürü hamdetmez ve kalbi işlerden herhangi birini talep etmek için Allah'tan başkasına yönelmez. Böylece hamdin tamamı Allah'a, övgünün tamamı da Allah'a ait olur. İşte o vakit kul: 'Elhamdülillâh (Hamd Allah'a mahsustur)' der.
وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ الْمَذْكُورَ يَدُلُّ الْعَبْدَ عَلَى أَنَّ أَحْوَالَ هَذَا الْعَالَمِ لَا تَنْتَظِمُ إِلَّا بِتَقْدِيرِ اللَّهِ، ثُمَّ يَتَرَقَّى مِنَ الْعَالَمِ الصَّغِيرِ إِلَى الْعَالَمِ الْكَبِيرِ فَيَعْلَمُ أَنَّهُ لَا تَنْتَظِمُ حَالَةٌ مِنْ أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْأَكْبَرِ إِلَّا بِتَقْدِيرِ اللَّهِ، وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ:
Bil ki zikredilen tümevarım, kula bu âlemin hallerinin ancak Allah'ın takdiriyle düzene gireceğini gösterir; sonra kul küçük âlemden (insandan) büyük âleme yükselir ve en büyük âlemin hallerinden hiçbir halin Allah'ın takdiri olmaksızın düzene girmeyeceğini bilir. İşte O'nun şu buyruğu budur:
رَبِّ الْعالَمِينَ ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ يَتَأَمَّلُ فِي أَحْوَالِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى فَيُشَاهِدُ أَنَّ أَحْوَالَ الْعَالَمِينَ مَنْظُومَةٌ عَلَى الْوَصْفِ الْأَتْقَنِ وَالتَّرْتِيبِ الْأَقْوَمِ وَالْكَمَالِ الْأَعْلَى وَالْمَنْهَجِ الْأَسْنَى فَيَرَى الذَّرَّاتِ نَاطِقَةً بِالْإِقْرَارِ بِكَمَالِ رَحْمَتِهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ لِلْعَبْدِ أَنَّ جَمِيعَ مَصَالِحِهِ فِي الدُّنْيَا إِنَّمَا تَهَيَّأَتْ بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، ثُمَّ يَبْقَى الْعَبْدُ مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِسَبَبِ أَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ بَعْدَ الْمَوْتِ فَكَأَنَّهُ يُقَالُ:
{ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbidir”. Sonra kul yüce âlemin hallerini tefekkür eder ve âlemlerin hallerinin en muhkem vasıf, en dosdoğru tertip, en yüce kemal ve en parlak nizam üzere dizildiğini müşahede eder; zerrelerin O'nun rahmetinin, lütfunun ve ihsanının kemalini ikrarla dile geldiğini görür. İşte o vakit: { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân'dır, Rahîm'dir” der. Bunun üzerine kula, dünyadaki bütün maslahatlarının ancak Allah'ın rahmeti, lütfu ve ihsanıyla hazırlandığı zahir olur. Sonra kulun kalbi, ölümden sonra halinin nasıl olacağı endişesine takılıp kalır; sanki ona şöyle denilir:
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ليس إلا الذي عرفته بأنه هو الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، فَحِينَئِذٍ يَنْشَرِحُ صَدْرُ الْعَبْدِ وَيَنْفَسِحُ قَلْبُهُ وَيَعْلَمُ أَنَّ الْمُتَكَفِّلَ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ، وَحِينَئِذٍ يَنْقَطِعُ الْتِفَاتُهُ عَمَّا سِوَى اللَّهِ وَلَا يَبْقَى مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِغَيْرِ اللَّهِ، ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ حِينَ كَانَ مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِالْأَمِيرِ وَالْوَزِيرِ كَانَ مَشْغُولًا بِخِدْمَتِهِمَا، وَبَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ تِلْكَ الْخِدْمَةِ كَانَ يَسْتَعِينُ فِي تَحْصِيلِ الْمُهِمَّاتِ بِهِمَا وَكَانَ يُطْلَبُ الْخَيْرُ مِنْهُمَا، فَعِنْدَ زَوَالِ ذَلِكَ التَّعَلُّقِ يُعْلَمُ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُشْتَغِلًا بِخِدْمَةِ الْأَمِيرِ وَالْوَزِيرِ فَلِأَنْ يَشْتَغِلَ بِخِدْمَةِ الْمَعْبُودِ كَانَ أَوْلَى، فَعِنْدَ هَذَا يَقُولُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَالْمَعْنَى إِنِّي كُنْتُ قبل هذا/ أعبد غيرك، وأما الآن فلا أعبد أحداً سواك، ولما كان يستعين في تحصيل المهمات بالأمير والوزير فلأن يستعين بالمعبود الحق في تحصيل المرادات كان أولى، فيقول: وإياك نستعين وَالْمَعْنَى: إِنِّي كُنْتُ قَبْلَ هَذَا أَسْتَعِينُ بِغَيْرِكَ وَأَمَّا الْآنَ فَلَا أَسْتَعِينُ بِأَحَدٍ سِوَاكَ، وَلَمَّا كَانَ يَطْلُبُ الْمَالَ وَالْجَاهَ اللَّذَيْنِ هُمَا عَلَى شَفَا حُفْرَةِ الِانْقِرَاضِ وَالِانْقِضَاءِ مِنَ الْأَمِيرِ وَالْوَزِيرِ فَلِأَنْ يَطْلُبَ الْهِدَايَةَ وَالْمَعْرِفَةَ مِنْ رَبِّ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَوْلَى، فَيَقُولُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْيَا فَرِيقَانِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ لَا يَعْبُدُونَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَلَا يَسْتَعِينُونَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا يَطْلُبُونَ الْأَغْرَاضَ وَالْمَقَاصِدَ إِلَّا مِنَ الله، والفرقة الثانية، الذين يخدمون الخلق ويستعينوا بِهِمْ وَيَطْلُبُونَ الْخَيْرَ مِنْهُمْ، فَلَا جَرَمَ الْعَبْدُ يَقُولُ: إِلَهِي اجْعَلْنِي فِي زُمْرَةِ الْفِرْقَةِ الْأُولَى، وَهُمُ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْأَنْوَارِ الرَّبَّانِيَّةِ وَالْجَلَايَا النُّورَانِيَّةِ، وَلَا تَجْعَلْنِي فِي زُمْرَةِ الْفِرْقَةِ الثَّانِيَةِ وَهُمُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ وَالضَّالُّونَ، فَإِنَّ مُتَابَعَةَ هَذِهِ الْفِرْقَةِ لَا تُفِيدُ إِلَّا الْخَسَارَ وَالْهَلَاكَ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki”, Kendisini Rahmân ve Rahîm olarak tanıdığından başkası değildir. İşte o anda kulun göğsü ferahlar, kalbi genişler ve dünyada da ahirette de mühim işlerini ıslah etmeyi üstlenenin ancak Allah olduğunu bilir. İşte o vakit onun iltifatı (yönelişi) Allah'tan gayrısından kesilir ve kalbi Allah'tan başkasına bağlı kalmaz. Sonra kul, kalbi emire ve vezire bağlıyken onların hizmetiyle meşgul idi ve o hizmetten boşaldıktan sonra mühim işlerini elde etmede o ikisinden yardım diler, hayrı onlardan talep ederdi. İşte o bağlılık zail olunca anlar ki, emir ve vezirin hizmetiyle meşgul olduğuna göre Mabud'un hizmetiyle meşgul olması elbette daha evladır; işte o vakit: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” der. Manası şudur: Ben bundan önce Senden başkasına kulluk ediyordum; şimdi ise Senden başka hiç kimseye kulluk etmiyorum. Mühim işleri elde etmede emir ve vezirden yardım istediğine göre, arzularını elde etmede Hak Mabud'dan yardım istemesi elbette daha evladır; bu sebeple: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” der. Manası şudur: Ben bundan önce Senden başkasından yardım diliyordum; şimdi ise Senden başka kimseden yardım dilemiyorum. Yok oluşun ve tükenişin uçurumunun kenarında olan mal ve makamı emir ve vezirden talep ettiğine göre, hidayet ve marifeti göğün ve yerin Rabbinden talep etmesi elbette daha evladır; bu sebeple: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” der. Sonra dünya ehli iki fırkadır: Birincisi: Allah'tan başka hiç kimseye ibadet etmeyen, Allah'tan başkasından yardım dilemeyen ve maksatlarını, gayelerini sadece Allah'tan isteyenlerdir. İkinci fırka ise: Yaratılmışlara hizmet eden, onlardan yardım dileyen ve hayrı onlardan isteyenlerdir. Bu sebeple kul şüphesiz şöyle der: 'İlahım! Beni birinci fırkanın zümresine dâhil eyle; onlar bu rabbani nurlar ve nurlu tecelliler ile kendilerine nimet verdiğin kimselerdir. Beni ikinci fırkanın zümresine dâhil eyleme; onlar gazaba uğramışlar ve sapmışlardır. Zira bu fırkaya uymak, İbrahim aleyhisselâm'ın: 'İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?' dediği gibi hüsran ve helaktan başka bir fayda vermez.' En doğrusunu Allah bilir.
الْبَابُ الرَّابِعُ فِي الْمَسَائِلِ الْفِقْهِيَّةِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هذه السورة
Dördüncü Bölüm: Bu sureden çıkarılan fıkhi meseleler hakkındadır
فقه الفاتحة:
Fatiha'nın Fıkhı:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْقِرَاءَةَ وَاجِبَةٌ فِي الصَّلَاةِ، وَعَنِ الْأَصَمِّ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ أَنَّهَا لَا تَجِبُ.
Birinci Mesele: Çoğunluk namazda kıraatin vacip (farz) olduğu hususunda icma etmiştir. el-Esamm ve el-Hasen b. Sâlih'ten ise onun vacip olmadığı rivayet edilmiştir.
لَنَا أَنَّ كُلَّ دَلِيلٍ نَذْكُرُهُ فِي بَيَانِ أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةٌ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْقِرَاءَةِ واجب وتزيد هَاهُنَا وُجُوهًا: - الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] وَالْمُرَادُ بِالْقُرْآنِ الْقِرَاءَةُ، وَالتَّقْدِيرُ: أَقِمْ قِرَاءَةَ الْفَجْرِ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ.
Bizim delilimiz şudur: Fâtiha okumanın vacip olduğunu beyan sadedinde zikredeceğimiz her delil, kıraatin aslının vacip olduğuna da delalet eder. Burada bazı vecihler daha ekleriz: - Birincisi: [Allâh] Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namaz kıl, bir de sabah kur'anını (kıraatini)” [el-İsrâ 78] kavlidir. 'Kur'an'dan maksat kıraattir; takdiri de 'sabah kıraatini ikame et' şeklindedir ve emrin zahiri vücub (farziyet) bildirir.
الثَّانِي:
İkincisi:
عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: أَفِي الصَّلَاةِ قِرَاءَةٌ فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ السَّائِلُ:
Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: 'Namazda kıraat var mıdır?' dedi. O da: 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine soran kişi:
وَجَبَتْ، فَأَقَرَّ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ الرَّجُلَ عَلَى قَوْلِهِ وَجَبَتْ.
'Vacip oldu' dedi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de o adamı 'vacip oldu' sözü üzerine ikrar etti (onayladı).
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ: أَيُقْرَأُ فِي الصَّلَاةِ؟ فَقَالَ ﵊: أَتَكُونُ صَلَاةٌ بِغَيْرِ قِرَاءَةٍ،
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Namazda [Kur'an] okunur mu?' diye soruldu; o da aleyhisselâm: 'Kıraatsiz namaz olur mu hiç?' buyurdu.
وَهَذَانَ الْخَبَرَانِ نَقَلْتُهُمَا مِنْ «تَعْلِيقِ الشيخ أبي حامد الإسفرايني» .
Bu iki haberi Şeyh Ebû Hâmid el-İsferâyînî'nin 'Ta'lîk' adlı eserinden naklettim.
حُجَّةُ الْأَصَمِّ
el-Esamm'ın hücceti:
قَوْلُهُ ﵊: صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي،
O'nun aleyhisselâm: “Namazı beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle kılın” buyruğudur.
جَعَلَ الصَّلَاةَ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَرْئِيَّةِ، وَالْقِرَاءَةُ لَيْسَتْ بِمَرْئِيَّةٍ، فَوَجَبَ كَوْنُهَا خَارِجَةً عَنِ الصَّلَاةِ، وَالْجَوَابُ أَنَّ الرُّؤْيَةَ إِذَا كَانَتْ مُتَعَدِّيَةً إِلَى مَفْعُولَيْنِ كَانَتْ بِمَعْنَى الْعِلْمِ.
[Peygamber] namazı görülebilir şeylerden kılmıştır; kıraat ise görülebilir değildir, dolayısıyla onun namazın dışında olması gerekmiştir. Cevap şudur: Görmek (rü'yet) fiili iki mef'ûle (nesneye) geçişli olduğunda 'bilmek' (ilim) manasındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةٌ فِي الصَّلَاةِ، فَإِنْ تَرَكَ مِنْهَا حَرْفًا وَاحِدًا وَهُوَ يُحْسِنُهَا لَمْ تَصِحَّ صَلَاتُهُ، وَبِهِ قَالَ الْأَكْثَرُونَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ لَا تَجِبُ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ.
İkinci Mesele: eş-Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Namazda Fâtiha'yı okumak vaciptir (farzdır); güzelce okumaya gücü yettiği halde ondan tek bir harfi bile terk ederse namazı sahih olmaz.' Çoğunluk da bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: 'Fâtiha'nın okunması vacip (farz) değildir' demiştir.
لَنَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵊ وَاظَبَ طُولَ عُمْرِهِ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ فِي الصَّلَاةِ فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذلك، لقوله تعالى: وَاتَّبِعُوهُ وَلِقَوْلِهِ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ [النُّورِ: ٦٣] وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَيَا لَلْعَجَبِ مِنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ تَمَسَّكَ فِي وُجُوبِ مَسْحِ النَّاصِيَةِ بِخَبَرٍ وَاحِدٍ، وَذَلِكَ مَا
Bizim [bu hususta] vecihlerimiz vardır: Birincisi: Peygamber aleyhisselâm ömrü boyunca namazda Fâtiha'yı okumaya devam etmiştir. Dolayısıyla [Allâh] Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ve O'na uyun”, { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine aykırı davrananlar sakınsınlar” [en-Nûr 63] ve [Allâh] Teâlâ'nın: { فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “Bana uyun ki Allâh da sizi sevsin” [Âl-i İmrân 31] kavillerinden ötürü bunun bize de vacip olması gerekir. Ebû Hanîfe'ye hayret doğrusu! O, nâsiyeye (alnın ön kısmına) meshetmenin vücubu hususunda bir tek habere (âhad habere) tutunmuştur ki o da
رَوَاهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَتَى سُبَاطَةَ قَوْمٍ فَبَالَ وَتَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِهِ وَخُفَّيْهِ،
Mugīre b. Şu'be radıyallâhu teâlâ anh'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den; bir kavmin çöplüğüne gelip küçük abdest bozduğunu, abdest aldığını, nâsiyesine ve mestlerine meshettiğini
فِي أَنَّهُ ﵊ مَسَحَ عَلَى النَّاصِيَةِ، فَجَعَلَ ذَلِكَ الْقَدْرَ مِنَ الْمَسْحِ شَرْطًا لِصِحَّةِ الصَّلَاةِ، وَهَاهُنَا نَقَلَ أَهْلُ الْعِلْمِ نَقْلًا مُتَوَاتِرًا أَنَّهُ ﵊ وَاظَبَ طُولَ عُمْرِهِ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ صِحَّةَ الصَّلَاةِ غَيْرُ مَوْقُوفَةٍ عَلَيْهَا، وَهَذَا مِنَ الْعَجَائِبِ.
rivayet ettiği ve Peygamber aleyhisselâm'ın nâsiyeye meshettiği hususudur. Ebû Hanîfe, meshten bu miktarı namazın sıhhatinin şartı kılmıştır. Burada ise ilim ehli mütevâtir bir nakille Peygamber aleyhisselâm'ın ömrü boyunca Fâtiha'yı okumaya devam ettiğini nakletmişken, sonra Ebû Hanîfe namazın sıhhatinin buna bağlı olmadığını söylemiştir; bu ise şaşılacak şeylerdendir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قوله تعالى: أَقِيمُوا الصَّلاةَ: وَالصَّلَاةُ لَفْظَةٌ مُفْرَدَةٌ مُحَلَّاةٌ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهَا الْمَعْهُودَ السَّابِقَ، وَلَيْسَ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ مِنْ لَفْظِ الصَّلَاةِ إِلَّا الْأَعْمَالُ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَأْتِي بِهَا: وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: «أَقِيمُوا الصَّلَاةَ» جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِهِ: «أَقِيمُوا الصَّلَاةَ الَّتِي كَانَ يَأْتِي بِهَا
İkinci hüccet: [Allâh] Teâlâ'nın: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” kavlidir. Salat (namaz) kelimesi harf-i tarif (el takısı) ile belirlenmiş müfret bir lafızdır; dolayısıyla bundan kastedilen zihinde önceden bilinen (ahd-i sâbık) şey olur. Müslümanların nezdinde namaz lafzından bilinen şey ise Allâh Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yerine getirmekte olduğu amellerden başkası değildir. Durum böyle olunca, O'nun 'Namazı kılın' buyruğu, 'Resûl'ün yerine getirdiği namazı kılın' buyruğu hükmünde olur.
الرَّسُولُ، وَالَّتِي أَتَى بِهَا الرَّسُولُ ﵊ هِيَ الصَّلَاةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الْفَاتِحَةِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَقِيمُوا الصَّلاةَ أَمْرًا بِقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ وَظَاهِرُ الْأَمْرِ الْوُجُوبُ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ تَكَرَّرَتْ فِي الْقُرْآنِ أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ مَرَّةٍ فَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا قَاطِعًا عَلَى وُجُوبِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ فِي الصَّلَاةِ.
Resûl aleyhisselâm'ın yerine getirdiği namaz ise Fâtiha'yı içeren namazdır. O halde [Allâh'ın]: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” kavli, Fâtiha'yı okuma emri olur; emrin zahiri de vücub (farziyet) bildirir. Kaldı ki bu lafız Kur'an'da yüzden fazla tekrar etmiştir. Bu da namazda Fâtiha okumanın vücubuna kesin bir delildir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ وَاظَبُوا عَلَى قِرَاءَتِهَا طُولَ عُمْرِهِمْ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا مَا
Üçüncü hüccet: Hulefâ-yi Râşidîn ömürleri boyunca onu okumaya devam etmişlerdir. Buna şu da delalet eder:
رُوِيَ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄ كانوا يستفتحون القراءة بالحمد لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ،
Sahîhayn'da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'nın kıraate 'el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn' ile başladıkları rivayet edilmiştir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ
Bu sabit olunca, bunun bize de vacip olması gerekmiştir;
لِقَوْلِهِ ﵊: «عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الراشدين من بَعْدِي» ،
çünkü o aleyhisselâm: “Benim sünnetime ve benden sonraki Hulefâ-yi Râşidîn'in sünnetine sarılın” buyurmuştur.
وَلِقَوْلِهِ ﵊: «اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ» ،
Ve O aleyhisselâm: “Benden sonraki şu iki kişiye, Ebû Bekir'e ve Ömer'e uyun” buyurmuştur.
وَالْعَجَبُ مِنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ أَنَّهُ تَمَسَّكَ فِي مَسْأَلَةِ/ طَلَاقِ الْفَارِّ بِأَثَرِ عُثْمَانَ مَعَ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ كَانَا يُخَالِفَانِهِ وَنَصُّ الْقُرْآنِ أَيْضًا يُوجِبُ عَدَمَ الْإِرْثِ، فَلِمَ لَمْ يَتَمَسَّكْ بِعَمَلِ كُلِّ الصَّحَابَةِ عَلَى سَبِيلِ الْإِطْبَاقِ وَالِاتِّفَاقِ عَلَى وُجُوبِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ مَعَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى وَفْقِ الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ وَالْمَعْقُولِ؟.
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a şaşılır ki o, mirastan kaçmak için yapılan boşanma (talâku'l-fârr) meselesinde Abdurrahman ve Abdullah b. ez-Zübeyr kendisine muhalif olduğu ve Kur'an'ın nassı da mirasçı olmamayı gerektirdiği halde Osman'ın eserine (tatbikatına) tutunmuştur. Peki bu görüş Kur'an'a, haberlere ve akla uygun olduğu halde, Fâtiha'nın okunmasının vücubu üzerinde bütün sahâbenin ittifak ve icmâ halindeki ameline niçin tutunmamıştır?
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ الْأُمَّةَ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي أَنَّهُ هَلْ تَجِبُ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ أَمْ لَا لَكِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَيْهِ فِي الْعَمَلِ، فَإِنَّكَ لَا تَرَى أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ إِلَّا وَيَقْرَأُ الْفَاتِحَةَ فِي الصَّلَاةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ مَنْ صَلَّى وَلَمْ يَقْرَأِ الْفَاتِحَةَ كَانَ تَارِكًا سَبِيلَ المؤمنين فيدخل تحت قوله: وَمَنْ ... يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً [النِّسَاءِ: ١١٥] فَإِنْ قَالُوا إِنَّ الَّذِينَ اعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا يَجِبُ قِرَاءَتُهَا قَرَءُوهَا لَا عَلَى اعْتِقَادِ الْوُجُوبِ، بَلْ عَلَى اعْتِقَادِ النَّدْبِيَّةِ فَلَمْ يَحْصُلِ الْإِجْمَاعُ عَلَى وُجُوبِ قِرَاءَتِهَا، فَنَقُولُ: أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ غَيْرُ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ، وَنَحْنُ قَدْ بَيَّنَّا إِطْبَاقَ الْكُلِّ عَلَى الْإِتْيَانِ بِالْقِرَاءَةِ، فَمَنْ لَمْ يَأْتِ بِالْقِرَاءَةِ كَانَ تَارِكًا طَرِيقَةَ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذَا الْعَمَلِ، فَدَخَلَ تَحْتَ الْوَعِيدِ، وَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِينَا فِي الدَّلِيلِ، وَلَا حَاجَةَ بِنَا فِي تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ إِلَى ادِّعَاءِ الْإِجْمَاعِ فِي اعْتِقَادِ الْوُجُوبِ.
Dördüncü hüccet: Ümmet her ne kadar Fâtiha'yı okumanın vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişse de amel konusunda onun üzerinde ittifak etmiştir; zira doğuda ve batıda namazda Fâtiha okumayan hiçbir Müslüman göremezsin. Bu sabit olunca deriz ki: Namaz kılıp da Fâtiha'yı okumayan kimse müminlerin yolunu terk etmiş olur ve [Allâh'ın]: { وَمَنْ ... يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً } “Kim de ... müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu döndüğü yolda bırakırız ve cehenneme sokarız; o ne kötü bir varış yeridir!” [en-Nisâ 115] kavlinin altına girer. Şayet: 'Onu okumanın vacip olmadığına inananlar, onu vücub inancıyla değil müstehaplık inancıyla okumuşlardır; dolayısıyla onu okumanın vücubu üzerinde icmâ gerçekleşmemiştir' derlerse, şöyle deriz: Azaların amelleri, kalplerin amellerinden farklıdır. Biz herkesin kıraati yerine getirme üzerinde ittifak ettiğini açıkladık. O halde kıraati yerine getirmeyen kimse, bu amelde müminlerin tuttuğu yolu terk etmiş olur ve tehdidin altına girer. Bu miktar delil olarak bize yeter; bu delili ortaya koymak için vücub inancında icmâ olduğunu iddia etmeye ihtiyacımız yoktur.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ، وَهُوَ
Beşinci hüccet: Meşhur hadistir; o da
أَنَّهُ ﷾ قَالَ: «قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ» ، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: حَمِدَنِي عَبْدِي، إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ،
Allâh azze ve celle'nin şöyle buyurmuş olmasıdır: “Namazı kulumla kendi aramda iki yarıya böldüm. Kul 'el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn' dediği zaman Allâh Teâlâ: 'Kulum bana hamdetti' buyurur...” hadisin sonuna kadar.
وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَى كُلِّ صَلَاةٍ بِكَوْنِهَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْعَبْدِ نِصْفَيْنِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ هَذَا التَّنْصِيفَ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا بِسَبَبِ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَنَقُولُ: الصَّلَاةُ لَا تَنْفَكُّ عَنْ هَذَا التَّنْصِيفِ، وَهَذَا التَّنْصِيفُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِسَبَبِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَلَازِمُ اللَّازِمِ لَازِمٌ، فَوَجَبَ كَوْنُ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ لَوَازِمِ الصَّلَاةِ، وَهَذَا اللُّزُومُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا قُلْنَا قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ شَرْطٌ لِصِحَّةِ الصَّلَاةِ.
İstidlalin yönü şudur: [Allâh] Teâlâ her namazın Kendisi ile kulu arasında iki yarı olduğuna hükmetmiş, sonra da bu yarıya bölmenin ancak bu surenin ayetleri sebebiyle gerçekleştiğini açıklamıştır. Biz de deriz ki: Namaz bu yarıya bölünmeden ayrılamaz; bu yarıya bölünme ise ancak bu sure sebebiyle gerçekleşir. Lazımın lazımı da lazımdır (bir şeyin zorunlu sonucunun gereği de zorunludur). Dolayısıyla bu surenin namazın gereklerinden olması vacip olmuştur; bu gereklilik de ancak Fâtiha'yı okumanın namazın sıhhat şartı olduğunu söylediğimizde gerçekleşir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı hüccet:
قَوْلُهُ ﵊: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ،
O'nun aleyhisselâm: “Fâtihasız namaz olmaz” buyruğudur.
قَالُوا: حَرْفُ النَّفْيِ دَخَلَ عَلَى الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ، فَلَا بُدَّ مِنْ صَرْفِهِ إِلَى حُكْمٍ مِنْ أَحْكَامِ الصَّلَاةِ، وَلَيْسَ صَرْفُهُ إِلَى الصِّحَّةِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الْكَمَالِ، وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ جَاءَ
Onlar dediler ki: Nefiy (olumsuzluk) harfi namazın bizzat kendisine dahil olmuştur; bu ise imkânsızdır. O halde onu namazın hükümlerinden bir hükme hamletmek kaçınılmazdır; onu sıhhate hamletmek kemale hamletmekten daha evlâ değildir. Cevap birkaç vecihledendir: Birincisi: Şöyle gelmiştir
فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ،
bazı rivayetlerde: “Fâtihatü'l-Kitâb'ı okumayan kimsenin namazı yoktur.”
وَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ فَالنَّفْيُ مَا دَخَلَ عَلَى الصَّلَاةِ وَإِنَّمَا دَخَلَ عَلَى حُصُولِهَا لِلرَّجُلِ، وَحُصُولُهَا لِلرَّجُلِ عِبَارَةٌ عَنِ انْتِفَاعِهِ بها، وخروجه عن عهدة للتكليف بِسَبَبِهَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ إِجْرَاءُ النَّفْيِ عَلَى ظَاهِرِهِ، الثَّانِي: مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ مَاهِيَّةِ الصَّلَاةِ فَعِنْدَ عَدَمِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ لَا تُوجَدُ مَاهِيَّةُ الصَّلَاةِ لِأَنَّ الْمَاهِيَّةَ يَمْتَنِعُ حُصُولُهَا حَالَ عَدَمِ بَعْضِ أَجْزَائِهَا، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا/ فَقَوْلُهُمْ إِنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِدْخَالُ حَرْفِ
Bu rivayete göre nefiy doğrudan namazın üzerine girmemiş, bilakis onun kişi için hasıl olması üzerine girmiştir. Onun kişi için hasıl olması ise kişinin ondan yararlanması ve onun sebebiyle mükellefiyet zimmetinden kurtulması demektir. Bu takdire göre nefyi zahiri üzere yürütmek mümkündür. İkincisi: Fâtiha okumayı namazın mahiyetinin cüzlerinden bir cüz kabul eden kimseye göre, Fâtiha okunmadığında namazın mahiyeti var olmaz; çünkü bazı cüzleri yokken mahiyetin gerçekleşmesi imkânsızdır. Bu sabit olunca, onların nefiy harfini
النَّفْيِ عَلَى مُسَمَّى الصَّلَاةِ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ الْفَاتِحَةَ لَيْسَتْ جُزْءًا مِنَ الصَّلَاةِ، وَهَذَا هُوَ أَوَّلُ الْمَسْأَلَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى قَوْلِنَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ. الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى ظَاهِرِهِ، إِلَّا أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ مَتَى تَعَذَّرَ الْعَمَلُ بِالْحَقِيقَةِ وَحَصَلَ لِلْحَقِيقَةِ مَجَازَانِ: أَحَدُهُمَا: أَقْرَبُ إِلَى الْحَقِيقَةِ. وَالثَّانِي: أَبْعَدُ فَإِنَّهُ يَجِبُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْمَجَازِ الْأَقْرَبِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْمَعْدُومِ وَبَيْنَ الْمَوْجُودِ الَّذِي لَا يَكُونُ صَحِيحًا أَتَمُّ مِنَ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ الْمَعْدُومِ وَبَيْنَ الْمَوْجُودِ الَّذِي يَكُونُ صَحِيحًا لَكِنَّهُ لَا يَكُونُ كَامِلًا، فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى نَفْيِ الصِّحَّةِ أَوْلَى. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْحَمْلَ عَلَى نَفْيِ الصِّحَّةِ أَوْلَى لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَصْلَ إِبْقَاءُ مَا كَانَ عَلَى مَا كَانَ، وَالثَّانِي: أَنَّ جَانِبَ الْحُرْمَةِ رَاجِحٌ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا أَحْوَطُ.
namazın müsemmasına (adına) dahil etmenin mümkün olmadığı sözü, ancak Fâtiha'nın namazın bir parçası olmadığı sabit olursa doğru olur; bu ise meselenin ta kendisidir. Böylece bizim görüşümüze göre bu lafzı zahirine hamletmenin mümkün olduğu sabit olmuştur. Üçüncüsü: Farz edelim ki bu lafzı zahiri üzere yürütmek mümkün olmasın; ancak onlar hakikatle amel etmek imkânsız hale geldiğinde ve hakikat için iki mecaz söz konusu olduğunda —biri hakikate daha yakın, ikincisi daha uzak— lafzı daha yakın olan mecaza hamletmenin vacip olduğu üzerinde icmâ etmişlerdir. Bu sabit olunca deriz ki: Yok olan (madum) ile sahih olmayan mevcut arasındaki benzerlik, yok olan ile sahih olup da kâmil olmayan mevcut arasındaki benzerlikten daha tamdır. Dolayısıyla lafzı sıhhatin nefyine hamletmek daha evlâdır. Dördüncü vecih: Sıhhatin nefyine hamletmek birkaç yönden daha evlâdır: Birincisi: Aslolan geçmişte olanın olduğu gibi kalmasıdır (istishâb). İkincisi: Haramlık yönü racihtir. Üçüncüsü: Bu daha ihtiyatlıdır.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةُ:
Yedinci hüccet:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ صَلَاةٍ لَمْ يُقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ، غَيْرُ تَمَامٍ،
Ebû Hüreyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İçinde Fâtihatü'l-Kitâb okunmayan her namaz hidactır (eksiktir), tamam değildir.”
قَالُوا: الْخِدَاجُ هُوَ النُّقْصَانُ، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْجَوَازِ، قُلْنَا: بَلْ هَذَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْجَوَازِ، لِأَنَّ التَّكْلِيفَ بِالصَّلَاةِ قَائِمٌ، وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ، خَالَفْنَا هَذَا الْأَصْلَ عِنْدَ الْإِتْيَانِ بِالصَّلَاةِ عَلَى صِفَةِ الْكَمَالِ، فَعِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهَا عَلَى سَبِيلِ النُّقْصَانِ وَجَبَ أَنْ لَا نَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ، وَالَّذِي يُقَوِّي هَذَا أَنَّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ يَصِحُّ الصَّوْمُ فِي يَوْمِ الْعِيدِ إِلَّا أَنَّهُ لَوْ صَامَ يَوْمَ الْعِيدِ قَضَاءً عَنْ رَمَضَانَ لَمْ يَصِحَّ، قَالَ: لِأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ هُوَ الصَّوْمُ الْكَامِلُ، وَالصَّوْمُ فِي هَذَا الْيَوْمِ نَاقِصٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُفِيدَ هَذَا الْقَضَاءُ الْخُرُوجَ عَنِ الْعُهْدَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَلِمَ لَمْ يَقُلْ بِمِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَقَامِ.
Dediler ki: Hidâc noksanlıktır; bu ise caiz olmamaya delalet etmez. Deriz ki: Bilakis bu, caiz olmamaya delalet eder; çünkü namaz kılma mükellefiyeti sabittir, sabit olanda da asıl olan devam etmesidir. Biz namaz kâmil bir vasıfta yerine getirildiğinde bu asıldan ayrıldık. O noksan bir şekilde yerine getirildiğinde ise borçtan kurtulamamış olmamız gerekir. Bunu kuvvetlendiren husus şudur ki Ebû Hanîfe'ye göre bayram gününde oruç tutmak sahihtir; ancak bayram gününde Ramazan'ın kazası olarak oruç tutsa sahih olmaz. [Ebû Hanîfe] şöyle demiştir: 'Çünkü ona vacip olan kâmil oruçtur; bu gündeki oruç ise noksandır. Dolayısıyla bu kazanın zimmetten kurtulmayı sağlamaması gerekmiştir.' Bu sabit olunca deriz ki: O halde bu makamda niçin benzeri bir söz söylememiştir?
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةُ:
Sekizinci hüccet:
نَقَلَ الشَّيْخُ أَبُو حَامِدٍ فِي «تَعْلِيقِهِ» عَنِ ابْنِ الْمُنْذِرِ أَنَّهُ رَوَى بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقْرَأُ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ» .
Şeyh Ebû Hâmid 'Ta'lîk'inde İbnü'l-Münzir'den, onun da isnadıyla Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “İçinde Fâtihatü'l-Kitâb okunmayan namaz kifayet etmez (geçerli olmaz).”
وَالْحُجَّةُ التَّاسِعَةُ:
Dokuzuncu hüccet:
رَوَى رِفَاعَةُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَصَلَّى، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ وَذَكَرَ الْخَبَرَ إِلَى أَنْ قَالَ الرَّجُلُ: عَلِّمْنِي الصلاة يا رسول الله، فقال عيله الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: «إِذَا تَوَجَّهْتَ إِلَى الْقِبْلَةِ فَكَبِّرْ، وَاقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ» ،
Rifâa b. Mâlik, bir adamın mescide girip namaz kıldığını, namazını bitirince de —haberi aktararak— adamın: 'Bana namazı öğret ey Allâh'ın Resûlü' demesine kadar varan kıssayı rivayet etti; bunun üzerine aleyhisselâtü vesselâm şöyle buyurdu: “Kıbleye yöneldiğin zaman tekbir al ve Fâtihatü'l-Kitâb'ı oku.”
وَجْهُ الدَّلِيلِ أَنَّ هَذَا أَمْرٌ، وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، وَأَيْضًا الرَّجُلُ قَالَ: عَلِّمْنِي الصَّلَاةَ، فَكُلُّ مَا ذَكَرَهُ الرَّسُولُ ﷺ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الصَّلَاةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ جُزْءًا مِنْ أَجْزَاءِ الصَّلَاةِ.
Delilin yönü şudur: Bu bir emirdir; emir de vücub (farziyet) bildirir. Ayrıca adam: 'Bana namazı öğret' demiştir; dolayısıyla Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrettiği her şeyin namazdan olması vacip olmuştur. Fâtiha okumayı zikredince de Fâtiha okumanın namazın cüzlerinden bir cüz olması vacip olmuştur.
الْحُجَّةُ الْعَاشِرَةُ:
Onuncu hüccet:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ قَالَ: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِسُورَةٍ لَيْسَ فِي/ التَّوْرَاةِ وَلَا فِي الْإِنْجِيلِ وَلَا فِي الزَّبُورِ مِثْلُهَا» ، قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: «فَمَا تَقْرَءُونَ فِي صَلَاتِكُمْ؟» قَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فَقَالَ: «هِيَ هِيَ» ،
Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm: “Size Tevrat'ta, İncil'de ve Zebur'da benzeri olmayan bir sure bildireyim mi?” buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. O: “Namazınızda ne okuyorsunuz?” buyurdu. 'el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn' dediler. O da: “İşte o, bu suredir” buyurdu.
وَجْهُ الدَّلِيلِ أَنَّهُ ﵊ لَمَّا قَالَ: مَا تَقْرَءُونَ فِي صَلَاتِكُمْ فَقَالُوا: الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَشْهُورًا عِنْدَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُ لَا يُصَلِّي أَحَدٌ إِلَّا بِهَذِهِ السُّورَةِ، فَكَانَ هَذَا إِجْمَاعًا مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ.
Delilin yönü şudur: O aleyhisselâm: 'Namazınızda ne okuyorsunuz?' diye sorduğunda onlar: 'el-Hamdü lillâh' demişlerdir. Bu da ashâb indinde hiç kimsenin bu sureden başkasıyla namaz kılmadığının meşhur olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bu, onların katında bilinen bir icmâ idi.
الْحُجَّةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَجْهُ الدَّلِيلِ أن قوله «فاقرؤا» أَمْرٌ، وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ قِرَاءَةَ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَاجِبَةٌ، فَنَقُولُ: الْمُرَادُ بِمَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْفَاتِحَةَ أَوْ غَيْرَ الْفَاتِحَةِ، أَوِ الْمُرَادُ التخيير بين الفاتحة وبين غيرها والأول: يقتضي أَنْ تَكُونَ الْفَاتِحَةُ بِعَيْنِهَا وَاجِبَةً، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالثَّانِي: يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ قِرَاءَةُ غَيْرِ الْفَاتِحَةِ وَاجِبَةً عَلَيْنَا، وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَالثَّالِثُ: يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمُكَلَّفُ مُخَيَّرًا بَيْنَ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ وَبَيْنَ قِرَاءَةِ غَيْرِهَا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ أَوْلَى مِنْ قِرَاءَةِ غَيْرِهَا، وَسَلَّمَ أَبُو حَنِيفَةَ أَنَّ الصَّلَاةَ بِدُونِ قِرَاءَةِ
On birinci hüccet: [Allâh] Teâlâ'nın: { فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil 20] kavline tutunmaktır. Delilin yönü şudur: O'nun 'okuyun' buyruğu bir emirdir; emir de vücub bildirir. Bu da Kur'an'dan kolay geleni okumanın vacip olduğunu gerektirir. Biz de deriz ki: Kur'an'dan kolay gelenden maksat ya Fâtiha'nın kendisidir ya Fâtiha'dan başkasıdır ya da Fâtiha ile başkası arasında muhayyer kılmaktır. Birincisi: Fâtiha'nın bizzat kendisinin vacip olmasını gerektirir ki aranan da budur. İkincisi: Fâtiha dışındakileri okumanın bize vacip olmasını gerektirir ki bu icmâ ile bâtıldır. Üçüncüsü: Mükellefin Fâtiha'yı okumak ile başkasını okumak arasında serbest bırakılmış olmasını gerektirir ki bu da icmâ ile bâtıldır; zira ümmet, Fâtiha'yı okumanın başkasını okumaktan daha evlâ olduğu hususunda icmâ etmiştir. Ebû Hanîfe de kabul etmiştir ki
الْفَاتِحَةِ خِدَاجٌ نَاقِصٌ، وَالتَّخْيِيرُ بَيْنَ النَّاقِصِ وَالْكَامِلِ لَا يَجُوزُ.
Fâtiha okunmaksızın [kılınan] namaz hidactır, noksandır; noksan ile kâmil arasında muhayyerlik ise caiz değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا سَمَّى قِرَاءَةَ الْفَاتِحَةِ قِرَاءَةً لِمَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَحْفُوظَةٌ لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَهِيَ مُتَيَسِّرَةٌ لِلْكُلِّ، وَأَمَّا سَائِرُ السُّوَرِ فَقَدْ تَكُونُ مَحْفُوظَةً وَقَدْ لَا تَكُونُ، وَحِينَئِذٍ لَا تَكُونُ مُتَيَسِّرَةً لِلْكُلِّ.
Bil ki [Allâh] Teâlâ Fâtiha kıraatini 'Kur'an'dan kolay gelenin kıraati' diye isimlendirmiştir; zira bu sure Müslüman mükelleflerin tamamının ezberindedir, dolayısıyla herkes için kolaydır. Diğer surelere gelince, bazen ezberde olur, bazen olmaz; o takdirde herkes için kolay olmaz.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْأَمْرُ بِالصَّلَاةِ كَانَ ثَابِتًا، وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ، خَالَفْنَا هَذَا الْأَصْلَ عِنْدَ الْإِتْيَانِ بِهَا لِلصَّلَاةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ، لِأَنَّ الْأَخْبَارَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْفَاتِحَةِ أَفْضَلُ مِنْ سَائِرِ السُّوَرِ، وَلِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ مَعَ قِرَاءَةِ هَذِهِ السُّورَةِ أَكْمَلُ مِنَ الصَّلَاةِ الْخَالِيَةِ عَنْ قِرَاءَةِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَعِنْدَ عَدَمِ قِرَاءَةِ هَذِهِ السُّورَةِ وَجَبَ الْبَقَاءُ عَلَى الْأَصْلِ.
On ikinci hüccet: Namaz kılma emri sabitti; sabit olanda asıl olan ise devam etmesidir. Biz Fâtiha kıraatini içeren namazı yerine getirmede bu asıldan ayrıldık; zira haberler Fâtiha suresinin diğer surelerden daha faziletli olduğuna delalet etmektedir ve Müslümanlar bu surenin okunmasıyla kılınan namazın, bu surenin okunmasından hali olan namazdan daha kâmil olduğu üzerinde ittifak etmişlerdir. O halde bu sure okunmadığında asıl üzere kalmak vacip olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قِرَاءَةُ الْفَاتِحَةِ تُوجِبُ الْخُرُوجَ عَنِ الْعُهْدَةِ بِالْيَقِينِ، فَكَانَتْ أَحْوَطُ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِوُجُوبِهَا لِلنَّصِّ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا النَّصُّ
On üçüncü hüccet: Fâtiha'yı okumak kesin olarak borçtan kurtulmayı sağlar; dolayısıyla daha ihtiyatlıdır. Nass ve akıl gereği onun vacip olduğunu söylemek vacip olmuştur. Nassa gelince,
فَقَوْلُهُ ﵊: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» ،
O'nun aleyhisselâm: “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak” buyruğudur.
وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّهُ يُفِيدُ دَفْعَ ضَرَرِ الْخَوْفِ عَنِ النَّفْسِ، وَدَفْعَ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ وَاجِبٌ، فَإِنْ قَالُوا: فَلَوِ اعْتَقَدْنَا الْوُجُوبَ لَاحْتُمِلَ كَوْنُنَا مُخْطِئِينَ فِيهِ، فَيَبْقَى الْخَوْفُ، قُلْتُ: اعْتِقَادُ الْوُجُوبِ يُورِثُ الْخَوْفَ الْمُحْتَمَلَ، وَاعْتِقَادُ عَدَمِ الْوُجُوبِ يُورِثُهُ أَيْضًا فَيَتَقَابَلُ هَذَانِ الضَّرَرَانِ، وَأَمَّا فِي الْعَمَلِ فَإِنَّ الْقِرَاءَةَ لَا تُوجِبُ الْخَوْفَ، أَمَّا تَرْكُهُ فَيُفِيدُ/ الْخَوْفَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَحْوَطَ هُوَ الْعَمَلُ.
Akla gelince; o, nefisten korku zararını defetmeyi sağlar; zararı nefisten defetmek ise vaciptir. Şayet: 'Biz vücuba inansaydık, onda hatalı olmamız muhtemel olurdu ve korku baki kalırdı' derlerse, derim ki: Vücub inancı muhtemel korkuyu doğurur, vücubun olmadığı inancı da bunu doğurur; böylece bu iki zarar birbirine denk olur. Amele gelince; okumak korku doğurmaz, onu terk etmek ise korku verir. Böylece sabit oldu ki daha ihtiyatlı olan amel etmektir.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: لَوْ كَانَتِ الصَّلَاةُ بِغَيْرِ الْفَاتِحَةِ جَائِزَةً وَكَانَتِ الصَّلَاةُ بِالْفَاتِحَةِ جَائِزَةً لَمَا كَانَتِ الصَّلَاةُ بِالْفَاتِحَةِ أَوْلَى، لِأَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ تُوجِبُ هُجْرَانَ سَائِرِ السُّوَرِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، لَكِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ بِهَذِهِ السُّورَةِ أَوْلَى، فَثَبَتَ أَنَّ الصَّلَاةَ بِغَيْرِ هَذِهِ السُّورَةِ غَيْرُ جَائِزَةٍ.
On dördüncü hüccet: Şayet Fâtiha'sız namaz caiz olsaydı ve Fâtiha ile kılınan namaz da caiz olsaydı, Fâtiha ile kılınan namaz daha evlâ olmazdı; çünkü Fâtiha okumaya devam etmek diğer surelerin terk edilmesine yol açar, bu ise caiz değildir. Fakat onlar bu sure ile kılınan namazın daha evlâ olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; böylece bu sure olmaksızın kılınan namazın caiz olmadığı sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِبْدَالُ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ بِغَيْرِهِمَا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ إِبْدَالُ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ بِغَيْرِهَا، وَالْجَامِعُ رِعَايَةُ الِاحْتِيَاطِ.
On beşinci hüccet: Rükû ve secdenin başka şeylerle değiştirilmesinin caiz olmadığı hususunda icmâ ettik; o halde Fâtiha kıraatinin başkasıyla değiştirilmesinin de caiz olmaması gerekmiştir. Ortak illet ise ihtiyata riayet etmektir.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: الْأَصْلُ بَقَاءُ التَّكْلِيفِ، فَالْقَوْلُ بِأَنَّ الصَّلَاةَ بِدُونِ قِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ تَقْتَضِي الْخُرُوجَ عَنِ الْعُهْدَةِ، إِمَّا أَنْ يُعْرَفَ بِالنَّصِّ أَوِ الْقِيَاسِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّ النَّصَّ الَّذِي يَتَمَسَّكُونَ بِهِ هُوَ قَوْلُهُ تعالى:
On altıncı hüccet: Aslolan mükellefiyetin baki kalmasıdır. Fâtiha okunmaksızın [kılınan] namazın borçtan kurtulmayı gerektirdiği sözü ya nass ile ya da kıyas ile bilinir. Birincisi bâtıldır; zira dayandıkları nass [Allâh] Teâlâ'nın şu kavlidir:
فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ دَلِيلُنَا، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَبَاطِلٌ، لِأَنَّ التَّعَبُّدَاتِ غَالِبَةٌ عَلَى الصَّلَاةِ، وَفِي مِثْلِ هَذِهِ الصُّورَةِ يَجِبُ تَرْكُ الْقِيَاسِ.
{ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil 20]. Biz onun bizim delilimiz olduğunu açıkladık. Kıyasa gelince o da bâtıldır; zira namazda taabbudîlik (akılla kavranamayan ibadet yönü) galiptir. Böyle bir durumda ise kıyası terk etmek vaciptir.
الْحُجَّةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ وَاظَبَ عَلَى الْقِرَاءَةِ طُولَ عُمْرِهِ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ قِرَاءَةُ غَيْرِ الْفَاتِحَةِ ابْتِدَاعًا وَتَرْكًا لِلِاتِّبَاعِ وَذَلِكَ حَرَامٌ
On yedinci hüccet: Peygamber aleyhisselâm'ın ömrü boyunca [bu] kıraate devam ettiği sabit olunca, o vakit Fâtiha'dan başkasını okumak bidat ve tâbi olmayı terk etmek olur; bu ise haramdır;
لِقَوْلِهِ ﵊: «اتَّبِعُوا وَلَا تَبْتَدِعُوا» ،
çünkü o aleyhisselâm: “Tâbi olun, bidat çıkarmayın” buyurmuştur.
وَلِقَوْلِهِ ﵊: «وَأَحْسَنَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ وَشَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا» .
Ve O aleyhisselâm: “Hidayetin en güzeli Muhammed'in hidayetidir; işlerin en şerlisi ise sonradan uydurulanlarıdır” buyurmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: الصَّلَاةُ مَعَ الْفَاتِحَةِ وَبِدُونِ الْفَاتِحَةِ إِمَّا أَنْ يَتَسَاوَيَا فِي الْفَضِيلَةِ أَوِ الصَّلَاةُ مَعَ الْفَاتِحَةِ أَفْضَلُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، لِأَنَّهُ ﵊ وَاظَبَ عَلَى الصَّلَاةِ بِالْفَاتِحَةِ، فَتَعَيَّنَ الثَّانِي، فَنَقُولُ:
On sekizinci hüccet: Fâtihalı namaz ile Fâtihasız namaz fazilette ya eşittir ya da Fâtihalı namaz daha faziletlidir. Birincisi icmâ ile bâtıldır; zira O aleyhisselâm Fâtiha ile namaza devam etmiştir. O halde ikincisi tayin etmiştir. Biz de deriz ki:
الصَّلَاةُ بِدُونِ الْفَاتِحَةِ تُوجِبُ فَوَاتَ الْفَضِيلَةِ الزَّائِدَةِ مِنْ غَيْرِ جَابِرٍ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ قَبِيحٌ فِي الْعُرْفِ فَيَكُونُ قَبِيحًا فِي الشَّرْعِ.
Fâtihasız namaz, telafi edici bir şey olmaksızın fazla faziletin kaçırılmasını gerektirir; dolayısıyla ona yönelmenin caiz olmaması vacip olmuştur, çünkü bu örfte çirkindir; örfte çirkin olan şeriatta da çirkindir.
وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ أَمَّا الْقُرْآنُ فقوله تعالى: فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [المزمل: ٢٠] وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا
Ebû Hanîfe ise Kur'an ve haber ile ihticac etmiştir. Kur'an'a gelince, [Allâh] Teâlâ'nın: { فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” [el-Müzzemmil 20] kavlidir. Habere gelince,
رَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ أَخْرُجَ، وَأُنَادِيَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِقِرَاءَةٍ، وَلَوْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ.
Ebû Osmân en-Nehdî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: 'Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bana çıkıp: 'Fâtihatü'l-Kitâb ile bile olsa kıraatsiz namaz olmaz' diye seslenmemi emretti.'