الْعَاشِرَةُ: أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا رَكِبَ السَّفِينَةَ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هُودٍ: ٤١] فَوَجَدَ النَّجَاةَ بِنِصْفِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ، فَمَنْ وَاظَبَ عَلَى هَذِهِ الْكَلِمَةِ طُولَ عُمْرِهِ كَيْفَ يَبْقَى مَحْرُومًا عَنِ النَّجَاةِ؟ وَأَيْضًا أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ نَالَ مَمْلَكَةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [النَّمْلِ:
Onuncusu: Nûh aleyhisselâm gemiye bindiğinde: { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Onun yüzmesi de durması da Allâh'ın adıyladır” [Hûd 41] demiş ve bu cümlenin yarısıyla kurtuluşa ermiştir. Ömrü boyunca bu söze devam eden bir kimse kurtuluştan nasıl mahrum kalır? Keza Süleyman aleyhisselâm da: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O, Süleyman'dandır ve o 'Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla'dır” [en-Neml:
٣٠] فَالْمَرْجُوُّ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قَالَهُ فَازَ بِمُلْكِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
30] sözüyle dünya ve ahiret mülküne nail olmuştur. Kul bunu söylediğinde dünya ve ahiret mülkünü kazanacağı umulur.
الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: إِنْ قَالَ قَائِلٌ لِمَ قَدَّمَ سُلَيْمَانُ ﵇ اسْمَ نَفْسِهِ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ فَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ بِلْقِيسَ لَمَّا وَجَدَتْ ذَلِكَ الْكِتَابَ مَوْضُوعًا عَلَى وِسَادَتِهَا وَلَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ إِلَيْهَا طَرِيقٌ وَرَأَتِ الْهُدْهُدَ وَاقِفًا عَلَى طَرَفِ الْجِدَارِ عَلِمَتْ أَنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ مِنْ سُلَيْمَانَ، فَأَخَذَتِ الْكِتَابَ وَقَالَتْ:
On birincisi: Bir kimse: 'Süleyman aleyhisselâm, { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } “Şüphesiz o, Süleyman'dandır” kavlinde kendi adını Allâh Teâlâ'nın adının önüne niçin geçirmiştir?' diye sorarsa, buna birkaç açıdan cevap verilir: Birincisi: Belkıs o mektubu yastığının üzerinde bulduğunda ve yanına hiç kimsenin giremeyeceği bir haldeyken hüdhüdü duvarın kenarında dururken görünce, o mektubun Süleyman'dan olduğunu anladı. Mektubu aldı ve:
إِنَّهُ مِنْ سلميان، فَلَمَّا فَتَحَتِ الْكِتَابَ وَرَأَتْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قَالَتْ: وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ مِنْ كَلَامِ بِلْقِيسَ لَا كَلَامِ سُلَيْمَانَ: الثَّانِي: لَعَلَّ سُلَيْمَانَ كَتَبَ عَلَى عُنْوَانِ الْكِتَابِ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَفِي دَاخِلِ الْكِتَابِ ابْتَدَأَ بِقَوْلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ كَمَا هُوَ الْعَادَةُ فِي جَمِيعِ الْكُتُبُ، فَلَمَّا أَخَذَتْ بِلْقِيسُ ذَلِكَ الْكِتَابَ قَرَأَتْ مَا فِي عُنْوَانِهِ، فَقَالَتْ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ، فَلَمَّا فَتَحَتِ الْكِتَابَ قَرَأَتْ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَقَالَتْ: وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ: الثَّالِثُ: أَنَّ بِلْقِيسَ كَانَتْ كَافِرَةً فَخَافَ سُلَيْمَانُ أَنْ تَشْتُمَ اللَّهَ إِذَا نَظَرَتْ فِي الْكِتَابِ فَقَدَّمَ اسْمَ نَفْسِهِ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، لِيَكُونَ الشَّتْمُ لَهُ لَا لِلَّهِ تَعَالَى.
'O Süleyman'dandır' dedi. Mektubu açıp da «Bismillâhirrahmânirrahîm»i görünce: 'Ve o, Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla[dır]' dedi. Dolayısıyla { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } kavli Süleyman'ın değil, Belkıs'ın sözüdür. İkincisi: Süleyman mektubun zarf/başlık kısmına: «O Süleyman'dandır» yazmış ve mektubun içine de bütün mektuplarda adet olduğu üzere «Bismillâhirrahmânirrahîm» ile başlamış olabilir. Belkıs o mektubu aldığında başlığındakini okuyup: «O Süleyman'dandır» demiş, mektubu açtığında ise «Bismillâhirrahmânirrahîm»i okuyup: «Ve o, Rahmân ve Rahîm olan Allâh'ın adıyla[dır]» demiştir. Üçüncüsü: Belkıs kâfir idi; bu sebeple Süleyman mektuba baktığında Allâh'a sövmesinden endişe etti ve sövmenin Allâh Teâlâ'ya değil de kendisine olması için kendi adını Allâh Teâlâ'nın adının önüne geçirdi.
الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: الْبَاءُ مِنْ «بِسْمِ» مُشْتَقٌّ مِنَ الْبِرِّ فَهُوَ الْبَارُّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْوَاعِ الْكَرَامَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَجَلُّ بِرِّهِ وَكَرَامَتِهِ أَنْ يُكْرِمَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِرُؤْيَتِهِ.
On ikincisi: «Bism»deki 'bâ' harfi, 'el-Birr' (iyilik/lütuf) kökünden türetilmiştir; dolayısıyla O, dünyada ve ahirette türlü ikramlarla müminlere çokça iyilik edendir (el-Bârr). O'nun iyilik ve ikramının en yücesi ise kıyamet gününde onları Cemâli'ni göstermekle mükerrrem kılmasıdır.
مَرِضَ لِبَعْضِهِمْ جَارٌ يَهُودِيٌّ قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ لِلْعِيَادَةِ وَقُلْتُ لَهُ: أَسْلِمْ، فَقَالَ: عَلَى مَاذَا؟ قُلْتُ: مِنْ خَوْفِ النَّارِ قَالَ: لَا أُبَالِي بِهَا، فَقُلْتُ: لِلْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ، فَقَالَ: لَا أُرِيدُهَا، قُلْتُ: فَمَاذَا تُرِيدُ؟ قَالَ: عَلَى أَنْ يُرِيَنِي وَجْهَهُ الْكَرِيمَ، قُلْتُ: أَسْلِمْ عَلَى أَنْ تَجِدَ هَذَا الْمَطْلُوبَ، فَقَالَ لِي: اكْتُبْ بِهَذَا خَطًّا، فَكَتَبْتُ لَهُ بِذَلِكَ خَطًّا فَأَسْلَمَ وَمَاتَ مِنْ سَاعَتِهِ، فَصَلَّيْنَا عَلَيْهِ وَدَفَنَّاهُ، فَرَأَيْتُهُ فِي النَّوْمِ كَأَنَّهُ يَتَبَخْتَرُ فَقُلْتُ لَهُ: يَا شَمْعُونُ، مَا فَعَلَ بِكَ رَبُّكَ؟ قال: غفر لي، وقال لي: أسلمت شوقاً إِلَيَّ.
Onlardan birinin Yahudi bir komşusu hastalandı; [o zat] şöyle anlattı: 'Ziyaret için yanına girdim ve ona: «Müslüman ol» dedim. «Ne üzerine?» dedi. «Cehennem korkusundan dolayı» dedim. «Ona aldırmam» dedi. «Cennete nail olmak için» dedim. «Onu istemem» dedi. «Peki ne istersin?» dedim. «Bana Kerîm olan Cemâli'ni göstermesi üzerine» dedi. «Bu matluba ermen şartıyla Müslüman ol» dedim. Bana: «Bunun için bir senet yaz» dedi. Ben de ona bunun için bir yazı yazdım. Bunun üzerine Müslüman oldu ve hemen o anda vefat etti. Cenaze namazını kılıp onu defnettik. Rüyada onu çalımlı ve neşeli bir şekilde yürürken gördüm; ona: «Ey Şem'ûn, Rabbin sana ne yaptı?» diye sordum. Şöyle dedi: «Beni bağışladı ve bana: 'Sen Bana olan iştiyakından dolayı Müslüman oldun' buyurdu.»'
وَأَمَّا السِّينُ فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِهِ السَّمِيعِ، يَسْمَعُ دُعَاءَ الْخَلْقِ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى.
'Sîn' harfine gelince; O'nun es-Semî' isminden türetilmiştir. Arş'tan yerin dibine kadar bütün yaratılmışların duasını işitir.
رُوِيَ أَنَّ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ خَرَجَ مَعَ مُنَافِقٍ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الطَّائِفِ فَبَلَغَا خَرِبَةً فَقَالَ الْمُنَافِقُ نَدْخُلُ هَاهُنَا وَنَسْتَرِيحُ، فَدَخَلَا وَنَامَ زَيْدٌ فَأَوْثَقَ الْمُنَافِقُ زَيْدًا وَأَرَادَ قَتْلَهُ، فَقَالَ زَيْدٌ: لِمَ تَقْتُلُنِي؟ قَالَ: لِأَنَّ مُحَمَّدًا يُحِبُّكَ وَأَنَا أُبْغِضُهُ، فَقَالَ زَيْدٌ: يَا رَحْمَنُ أَغِثْنِي، فَسَمِعَ الْمُنَافِقُ صَوْتًا يَقُولُ: وَيْحَكَ لَا تَقْتُلْهُ، فَخَرَجَ مِنَ الْخَرِبَةِ وَنَظَرَ فَلَمْ يَرَ أَحَدًا، فَرَجَعَ وَأَرَادَ قَتْلَهُ فَسَمِعَ صَائِحًا أَقْرَبَ مِنَ الْأَوَّلِ يَقُولُ: لَا تَقْتُلْهُ، فَنَظَرَ فَلَمْ يَجِدْ أَحَدًا، فَرَجَعَ الثَّالِثَةَ وَأَرَادَ قَتْلَهُ فَسَمِعَ صَوْتًا قَرِيبًا يَقُولُ: لَا تَقْتُلْهُ، فَخَرَجَ فَرَأَى فَارِسًا مَعَهُ رُمْحٌ فَضَرَبَهُ الْفَارِسُ ضَرْبَةً فَقَتَلَهُ، وَدَخَلَ الْخَرِبَةَ وَحَلَّ وِثَاقَ زَيْدٍ، وَقَالَ لَهُ: أَمَا تَعْرِفُنِي؟ أَنَا جِبْرِيلُ حِينَ دَعَوْتَ كُنْتُ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَقَالَ اللَّهُ ﷿: (أَدْرِكْ عَبْدِيَ) ، وَفِي الثَّانِيَةِ كُنْتُ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَفِي الثَّالِثَةِ بَلَغْتُ إِلَى الْمُنَافِقِ.
Rivayet edildiğine göre Zeyd b. Hârise, bir münafıkla birlikte Mekke'den Tâif'e doğru yola çıktı. Bir harabeye vardıklarında münafık: 'Buraya girip dinlenelim' dedi. İçeri girdiler ve Zeyd uyudu. Münafık Zeyd'i bağladı ve onu öldürmek istedi. Zeyd: 'Beni niçin öldürüyorsun?' dedi. [Münafık]: 'Çünkü Muhammed seni seviyor, bense ona buğzediyorum' dedi. Bunun üzerine Zeyd: 'Yâ Rahmân, bana imdat eyle!' dedi. Münafık: 'Yazıklar olsun sana, onu öldürme!' diyen bir ses işitti. Harabeden dışarı çıkıp baktı fakat kimseyi göremedi. Geri dönüp onu öldürmek istediğinde öncekinden daha yakın bir seslenicinin: 'Onu öldürme!' dediğini işitti. Baktı yine kimseyi bulamadı. Üçüncü kez dönüp onu öldürmek istediğinde yakından gelen: 'Onu öldürme!' diyen bir ses işitti. Dışarı çıktığında elinde mızrak olan bir süvari gördü; süvari ona bir darbe vurup onu öldürdü. Sonra harabeye girip Zeyd'in bağını çözdü ve ona: 'Beni tanıdın mı? Ben Cibrîl'im; sen ilk dua ettiğinde ben yedinci kat semadaydım; Allâh celle celâlühü: «Kuluma yetiş!» buyurdu. İkincisinde dünya semasındaydım, üçüncüsünde ise münafığın yanına ulaştım' dedi.
وَأَمَّا الْمِيمُ فَمَعْنَاهُ أَنَّ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى مُلْكَهُ وَمِلْكَهُ.
'Mîm' harfine gelince; bunun anlamı, Arş'tan yerin dibine kadar [her şeyin] O'nun mülkü ve hâkimiyeti altında olduğudur.
قَالَ السُّدِّيُّ: أَصَابَ النَّاسُ قَحْطٌ عَلَى عَهْدِ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ﵉، فَأَتَوْهُ فَقَالُوا لَهُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَوْ خَرَجْتَ بِالنَّاسِ إِلَى الِاسْتِسْقَاءِ، فَخَرَجُوا وَإِذَا بِنَمْلَةٍ قَائِمَةٍ عَلَى رِجْلَيْهَا بَاسِطَةٍ يَدَيْهَا وَهِيَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ، وَلَا غِنَى لِي عَنْ فَضْلِكَ، قَالَ: فَصَبَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ، فَقَالَ لَهُمْ سُلَيْمَانُ ﵇: ارْجِعُوا فَقَدِ اسْتُجِيبَ لَكُمْ بِدُعَاءِ غَيْرِكُمْ.
es-Süddî şöyle dedi: Süleyman b. Dâvûd aleyhimesselâm zamanında insanlara kıtlık isabet etti. İnsanlar ona gelip: 'Ey Allâh'ın nebîsi, insanlarla birlikte yağmur duasına çıksan' dediler. Çıktılar; bir de baktılar ki bir karınca iki ayağı üzerine dikilmiş, ellerini açmış şöyle diyor: 'Allâhım! Şüphesiz bizler Senin yarattıklarından bir yaratığız ve Senin lütfundan müstağni değiliz.' Dedi ki: Bunun üzerine Allâh Teâlâ üzerlerine yağmur yağdırdı. Süleyman aleyhisselâm onlara: 'Dönünüz, zira sizden başkasının duasıyla duanız kabul olundu' dedi.
أَمَّا قَوْلُهُ: «اللَّهُ» فَاعْلَمُوا أَيُّهَا النَّاسُ أَنِّي أَقُولُ طُولَ حَيَاتِي اللَّهُ، فَإِذَا مِتُّ أَقُولُ اللَّهُ، وَإِذَا سُئِلْتُ فِي الْقَبْرِ أَقُولُ اللَّهُ، وَإِذَا جِئْتُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَقُولُ اللَّهُ، وَإِذَا أَخَذْتُ الْكِتَابَ أَقُولُ اللَّهُ وَإِذَا وُزِنَتْ أَعْمَالِي أَقُولُ اللَّهُ، وَإِذَا جُزْتُ الصِّرَاطَ أَقُولُ اللَّهُ، وَإِذَا دَخَلْتُ الْجَنَّةَ أَقُولُ اللَّهُ، وَإِذَا رَأَيْتُ اللَّهَ قَلْتُ اللَّهُ. النُّكْتَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: الْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الثَّلَاثَةِ أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ فِي الْقُرْآنِ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ، وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ، وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ [فَاطِرٍ: ٣٢] فَقَالَ: أَنَا اللَّهُ لِلسَّابِقِينَ، الرَّحْمَنُ لِلْمُقْتَصِدِينَ، الرَّحِيمُ لِلظَّالِمِينَ، وَأَيْضًا اللَّهُ هُوَ مُعْطِي الْعَطَاءَ، وَالرَّحْمَنُ هُوَ الْمُتَجَاوِزُ عَنْ زَلَّاتِ الْأَوْلِيَاءِ، وَالرَّحِيمُ هُوَ الْمُتَجَاوِزُ عَنِ الْجَفَاءِ، وَمِنْ كَمَالِ رَحْمَتِهِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ أَعْلَمُ مِنْكَ مَا لَوْ عَلِمَهُ أَبَوَاكَ لَفَارَقَاكَ، وَلَوْ عَلِمَتْهُ الْمَرْأَةُ لَجَفَتْكَ، وَلَوْ عَلِمَتْهُ الْأَمَةُ لَأَقْدَمَتْ عَلَى الْفِرَارِ مِنْكَ، وَلَوْ عَلِمَهُ الْجَارُ لَسَعَى فِي تَخْرِيبِ الدَّارِ، وَأَنَا أَعْلَمُ كُلَّ ذلك وَأَسْتُرُهُ بِكَرَمِي لِتَعْلَمَ أَنِّي إِلَهٌ كَرِيمٌ.
O'nun «Allâh» lafzına gelince; biliniz ey insanlar, ben ömrüm boyunca 'Allâh' derim; öldüğümde 'Allâh' derim; kabirde sual sorulduğunda 'Allâh' derim; kıyamet günü geldiğimde 'Allâh' derim; amel defterimi aldığımda 'Allâh' derim; amellerim tartıldığında 'Allâh' derim; Sırat'ı geçtiğimde 'Allâh' derim; cennete girdiğimde 'Allâh' derim ve Allâh'ı gördüğümde 'Allâh' derim. On üçüncü nükte: Bu üç ismin zikredilmesindeki hikmet şudur: Kur'an'da muhatap olanlar, Teâlâ'nın: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ، وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ، وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” [Fâtır 32] buyurduğu gibi üç sınıftır. Dolayısıyla: 'Ben öne geçenler için Allâh'ım; orta yolda olanlar için Rahmân'ım; [nefsine] zulmedenler için Rahîm'im' buyurmuştur. Keza Allâh ihsanda bulunan, Rahmân dostların kusurlarını bağışlayan, Rahîm ise cefayı affedendir. O'nun rahmetinin kemalindendir ki, Teâlâ sanki şöyle buyurmaktadır: 'Senin hakkında öyle şeyler biliyorum ki, eğer onları anne-baban bilseydi senden ayrılırdı; hanımın bilseydi sana cefa ederdi; cariyen bilseydi senden kaçmaya yeltenirdi; komşun bilseydi evini yıkmaya çalışırdı. Ben ise bütün bunları bildiğim halde cömertliğimle örtüyorum ki Benim Kerîm bir ilah olduğumu bilesin.'
الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: اللَّهُ يُوجِبُ وِلَايَتَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَةِ: ٢٥٦] وَالرَّحْمَنُ يُوجِبُ
On dördüncüsü: 'Allâh' ismi O'nun dostluğunu iktiza eder; Allâh Teâlâ: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allâh, iman edenlerin velîsidir/dostudur” [el-Bakara 257] buyurmuştur. 'er-Rahmân' ismi ise
مَحَبَّتَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا [مَرْيَمَ: ٩٦] وَالرَّحِيمُ يُوجِبُ رَحْمَتَهُ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً [الْأَحْزَابِ: ٤٣] .
O'nun sevgisini iktiza eder; Allâh Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için Rahmân bir sevgi var edecektir” [Meryem 96] buyurmuştur. 'er-Rahîm' ismi ise O'nun rahmetini iktiza eder: { وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً } “O, müminlere karşı pek merhametlidir” [el-Ahzâb 43].
الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ:
On beşincisi:
قَالَ ﵊: مَنْ رَفَعَ قِرْطَاسًا مِنَ الْأَرْضِ فِيهِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» إِجْلَالًا لَهُ تَعَالَى كُتِبَ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الصِّدِّيقِينَ، وَخُفِّفَ عَنْ وَالِدَيْهِ وَإِنْ كَانَا مُشْرِكَيْنِ،
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Kim Allâh Teâlâ'ya olan taziminden dolayı yerde bulunan ve üzerinde «Bismillâhirrahmânirrahîm» yazılı bir kâğıdı kaldırırsa, Allâh katında sıddîklardan yazılır ve müşrik bile olsalar anne-babasından [azap] hafifletilir.'
وَقِصَّةُ بِشْرٍ الْحَافِي فِي هَذَا الْبَابِ مَعْرُوفَةٌ،
Bişr el-Hâfî'nin bu konudaki kıssası meşhurdur.
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «يَا أَبَا هُرَيْرَةَ، إِذَا تَوَضَّأْتَ فَقُلْ: بِسْمِ اللَّهِ، فَإِنَّ حَفَظَتْكَ لَا تَبْرَحُ أَنْ تَكْتُبَ لَكَ الْحَسَنَاتِ حَتَّى تَفْرَغَ، وَإِذَا غَشِيتَ أَهْلَكَ فَقُلْ: بِسْمِ اللَّهِ، فَإِنَّ حفظتك يكتبون لَكَ الْحَسَنَاتُ حَتَّى تَخْرُجَ مِنْهَا» .
Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: 'Ey Ebû Hüreyre! Abdest aldığında «Bismillâh» de; zira koruyucu meleklerin abdesti bitirinceye kadar sana sevap yazmaktan geri durmazlar. Eşinle cima ettiğinde «Bismillâh» de; zira koruyucu meleklerin oradan ayrılıncaya kadar senin için sevap yazarlar.'
وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «سَتْرُ مَا بَيْنَ أَعْيُنِ الجن والعورات بَنِي آدَمَ إِذَا نَزَعُوا ثِيَابَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ،
Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Elbiselerini çıkardıklarında cinlerin gözleri ile Âdemoğullarının avret yerleri arasındaki örtü, onların «Bismillâhirrahmânirrahîm» demeleridir.'
وَالْإِشَارَةُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا صَارَ هَذَا الِاسْمُ حِجَابًا بَيْنَكَ وَبَيْنَ أَعْدَائِكَ مِنَ الْجِنِّ فِي الدُّنْيَا أَفَلَا يَصِيرُ حِجَابًا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الزَّبَانِيَةِ فِي الْعُقْبَى؟» .
Bundaki işaret şudur: Bu isim dünyada seninle cinlerden olan düşmanların arasında bir perde oluyorsa, ahirette seninle zebâniler arasında nasıl perde olmasın?
السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: كَتَبَ قَيْصَرُ إِلَى عُمَرَ ﵁ أَنَّ بِي صُدَاعًا لَا يَسْكُنُ فَابْعَثْ لِي دَوَاءً، فَبَعَثَ إِلَيْهِ عُمَرُ قَلَنْسُوَةً فَكَانَ إِذَا وَضَعَهَا عَلَى رَأْسِهِ يَسْكُنُ صُدَاعُهُ، وَإِذَا رَفَعَهَا عَنْ رَأْسِهِ عَاوَدَهُ الصُّدَاعُ، فَعَجِبَ مِنْهُ فَفَتَّشَ الْقَلَنْسُوَةَ فَإِذَا فِيهَا كَاغِدٌ مَكْتُوبٌ فِيهِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ.
On altıncısı: Kayser, Ömer radıyallâhu anh'a: 'Bende dinmeyen bir baş ağrısı var, bana bir ilaç gönder' diye yazdı. Ömer de ona bir takke gönderdi. [Kayser] onu başına koyduğunda baş ağrısı diniyor, başından kaldırdığında ise baş ağrısı nüksediyordu. Buna hayret etti ve takkeyi araştırınca içinde «Bismillâhirrahmânirrahîm» yazılı bir kâğıt olduğunu gördü.
السَّابِعَةَ عَشْرَةَ:
On yedincisi:
قَالَ ﷺ: «مَنْ تَوَضَّأَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ طُهُورًا لِتِلْكَ الْأَعْضَاءِ، وَمَنْ تَوَضَّأَ وَذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ طُهُورًا لِجَمِيعِ بَدَنِهِ، فَإِذَا كَانَ الذِّكْرُ عَلَى الْوُضُوءِ طُهُورًا لِكُلِّ الْبَدَنِ فَذِكْرُهُ عَنْ صَمِيمِ الْقَلْبِ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ طُهُورًا لِلْقَلْبِ عَنِ الْكُفْرِ وَالْبِدْعَةِ.
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kim abdest alır da Allâh Teâlâ'nın ismini zikretmezse bu, sadece o uzuvlar için bir temizlik olur; kim de abdest alır ve Allâh Teâlâ'nın ismini zikrederse bütün bedeni için bir temizlik olur.' Abdest esnasında [Allâh'ı] zikretmek bütün beden için bir temizlik oluyorsa, O'nu kalbin derinliklerinden zikretmek kalbi küfür ve bidatten temizlemeye elbette daha layıktır.
الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: طَلَبَ بَعْضُهُمْ آيَةً مِنْ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ فَقَالَ: إِنَّكَ تَدَّعِي الْإِسْلَامَ فَأَرِنَا آيَةً لِنُسْلِمَ، فَقَالَ:
On sekizincisi: Bazıları Hâlid b. Velîd'den bir mucize/delil talep edip: 'Sen İslam'ı iddia ediyorsun; Müslüman olmamız için bize bir delil göster' dediler. Bunun üzerine [Hâlid]:
ائْتُونِي بِالسُّمِّ الْقَاتِلِ، فَأُتِيَ بِطَاسٍ مِنَ السُّمِّ، فَأَخَذَهَا بِيَدِهِ وَقَالَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَأَكَلَ الْكُلَّ وَقَامَ سَالِمًا بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَالَ الْمَجُوسُ هَذَا دِينُ حَقٍّ.
'Bana öldürücü zehir getirin' dedi. Kendisine bir tas zehir getirildi; onu eline alıp: «Bismillâhirrahmânirrahîm» dedi ve hepsini içti; Allâh Teâlâ'nın izniyle sağ salim ayakta kaldı. Bunun üzerine Mecûsîler: 'Bu hak bir dindir' dediler.
التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ:
On dokuzuncusu:
مَرَّ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ﵇ عَلَى قَبْرٍ فَرَأَى مَلَائِكَةَ الْعَذَابِ يُعَذِّبُونَ مَيِّتًا، فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْ حَاجَتِهِ مَرَّ عَلَى الْقَبْرِ فَرَأَى مَلَائِكَةَ الرَّحْمَةِ مَعَهُمْ أَطْبَاقٌ مِنْ نُورٍ، فَتَعَجَّبَ مِنْ ذَلِكَ، فَصَلَّى وَدَعَا اللَّهَ تَعَالَى فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: يَا عِيسَى، كَانَ هَذَا الْعَبْدُ عَاصِيًا وَمُذْ مَاتَ كَانَ مَحْبُوسًا فِي عَذَابِي، وَكَانَ قَدْ تَرَكَ امْرَأَةً حُبْلَى فَوَلَدَتْ وَلَدًا وَرَبَّتْهُ حَتَّى كَبِرَ، فَسَلَّمَتْهُ إِلَى الْكُتَّابِ فَلَقَّنَهُ المعلم بسم الله الرحمن الرحيم، فاستحيت مِنْ عَبْدِي أَنْ أُعَذِّبَهُ بِنَارِي فِي بَطْنِ الْأَرْضِ وَوَلَدُهُ يَذْكُرُ اسْمِيَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ.
Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm bir kabre uğradı ve azap meleklerinin bir ölüyü azaba uğrattıklarını gördü. İhtiyacını görüp döndüğünde yine o kabre uğradı; bu defa yanlarında nurdan tepsiler bulunan rahmet meleklerini gördü ve buna hayret etti. Namaz kılıp Allâh Teâlâ'ya dua etti. Bunun üzerine Allâh Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ey Îsâ! Bu kul günahkâr idi; öldüğünden beri azabımda hapsedilmişti. Ancak hamile bir kadın bırakmıştı. Kadın bir çocuk dünyaya getirdi ve onu büyüyene kadar yetiştirdi; sonra onu mektebe verdi. Muallim ona «Bismillâhirrahmânirrahîm»i belletti. Çocuğu yeryüzünde Benim ismimi zikrederken yerin altında kulumu ateşimle azaplandırmaktan haya ettim.'
الْعِشْرُونَ: سُئِلَتْ عَمْرَةُ الْفَرْغَانِيَّةُ- وَكَانَتْ مِنْ كِبَارِ الْعَارِفَاتِ- مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّ الْجُنُبَ وَالْحَائِضَ مَنْهِيَّانِ عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ دُونَ التَّسْمِيَةِ فَقَالَتْ: لِأَنَّ التَّسْمِيَةَ ذِكْرُ اسْمِ الْحَبِيبِ وَالْحَبِيبُ لَا يَمْنَعُ مِنْ ذِكْرِ الْحَبِيبِ.
Yirmincisi: Büyük ârifelerden olan Amre el-Ferganiyye'ye: 'Cünüp ve hayızlı kimsenin besmele çekmekten değil de Kur'an okumaktan menedilmesindeki hikmet nedir?' diye sorulduğunda şöyle dedi: 'Çünkü besmele Sevgili'nin ismini anmaktır; sevgili ise [seveni] Sevgili'nin ismini anmaktan menetmez.'
الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: قِيلَ فِي قَوْلِهِ: «الرَّحِيمِ» هُوَ تَعَالَى رَحِيمٌ بِهِمْ فِي سِتَّةِ مَوَاضِعَ فِي الْقَبْرِ وَحَشَرَاتِهِ، وَالْقِيَامَةِ وَظُلُمَاتِهِ، وَالْمِيزَانِ وَدَرَجَاتِهِ، وَقِرَاءَةِ الْكِتَابِ وَفَزَعَاتِهِ، وَالصِّرَاطِ وَمَخَافَاتِهِ وَالنَّارِ وَدَرَكَاتِهِ.
Yirmi birincisi: O'nun «er-Rahîm» vasfı hakkında şöyle denilmiştir: O Teâlâ altı yerde onlara çok merhametlidir: Kabirde ve haşerelerinde, kıyamette ve karanlıklarında, Mizanda ve basamaklarında, amel defterinin okunuşunda ve dehşetlerinde, Sırat'ta ve korkularında, Cehennemde ve derekelerinde.
الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: كَتَبَ عَارِفٌ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» وَأَوْصَى أَنْ تُجْعَلَ فِي كَفَنِهِ فَقِيلَ لَهُ: أَيُّ فَائِدَةٍ لَكَ فِيهِ فَقَالَ: أَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: إِلَهِي بَعَثْتَ كِتَابًا وَجَعَلْتَ عُنْوَانَهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَعَامِلْنِي بِعُنْوَانِ كِتَابِكَ.
Yirmi ikincisi: Ârif bir zat «Bismillâhirrahmânirrahîm» yazıp bunun kefenine konulmasını vasiyet etti. Kendisine: 'Bunda senin için ne fayda var?' denilince şöyle dedi: 'Kıyamet gününde: «İlahım! Sen bir kitap gönderdin ve başlığını 'Bismillâhirrahmânirrahîm' kıldın; bana kitabının başlığıyla muamele eyle» diyeceğim.'
الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ: قِيلَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» تِسْعَةَ عَشَرَ حَرْفًا، وَفِيهِ فَائِدَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الزَّبَانِيَةَ تِسْعَةَ عَشَرَ، فَاللَّهُ تَعَالَى يَدْفَعُ بَأْسَهُمْ بِهَذِهِ الْحُرُوفِ التِّسْعَةَ عَشَرَ، الثَّانِيَةُ: خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ أَرْبَعَةً وَعِشْرِينَ سَاعَةً، ثُمَّ فَرَضَ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي خَمْسِ سَاعَاتٍ فَهَذِهِ الْحُرُوفُ التِّسْعَةَ عَشَرَ تَقَعُ كَفَّارَاتٍ لِلذُّنُوبِ الَّتِي تَقَعُ فِي تِلْكَ السَّاعَاتِ التِّسْعَةَ عَشَرَ.
Yirmi üçüncüsü: «Bismillâhirrahmânirrahîm»in on dokuz harf olduğu söylenmiştir ve bunda iki fayda vardır: Birincisi: Zebâniler on dokuzdur; Allâh Teâlâ bu on dokuz harfle onların şiddetini defeder. İkincisi: Allâh Teâlâ gece ve gündüzü yirmi dört saat olarak yaratmış, sonra da beş vakitte beş namazı farz kılmıştır. İşte bu on dokuz harf, o [namaz kılınmayan] on dokuz saatte işlenen günahlara kefaret olur.
الرَّابِعَةَ وَالْعِشْرُونَ: لَمَّا كَانَتْ سُورَةُ التَّوْبَةِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ لَمْ يُكْتَبْ فِي أَوَّلِهَا/ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» وَأَيْضًا السُّنَّةُ أَنْ يُقَالَ عِنْدَ الذَّبْحِ «بِاسْمِ اللَّهِ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ» وَلَا يُقَالُ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» لِأَنَّ وَقْتَ الْقِتَالِ وَالْقَتْلِ لَا يَلِيقُ بِهِ ذِكْرُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، فَلَمَّا وَفَّقَكَ لِذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعَ عَشْرَةَ مَرَّةً فِي الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ مَا خَلَقَكَ لِلْقَتْلِ وَالْعَذَابِ، وَإِنَّمَا خَلَقَكَ لِلرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، والله تعالى الهادي إلى الصواب.
Yirmi dördüncüsü: Tevbe Suresi savaş emrini içerdiği için başında «Bismillâhirrahmânirrahîm» yazılmamıştır. Keza [hayvan] keserken sünnet olan «Bismillâhi vallâhu ekber» denilmesidir; «Bismillâhirrahmânirrahîm» denilmez; zira savaş ve öldürme vaktine Rahmân ve Rahîm'in anılması uygun düşmez. [Allâh] sana farz namazlarda her gün on yedi defa bu kelimeyi zikretmeyi nasip ettiğine göre bu, O'nun seni öldürmek ve azap etmek için değil, ancak rahmet, lütuf ve ihsan için yarattığına delalet eder. Doğruya ulaştıran Allâh Teâlâ'dır.
[الكتاب الثالث] الْكَلَامُ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ وَفِي ذِكْرِ أَسْمَاءِ هذه السورة،
[Üçüncü Kitap] Fâtiha Suresi ve bu surenin isimlerinin zikri hakkındaki bahis,
وفيه أبواب
ve bunda [çeşitli] bablar vardır.
الباب الأول [أسماء الفاتحة وسببها]
Birinci Bab [Fâtiha'nın İsimleri ve Sebebi]
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ لَهَا أَسْمَاءٌ كَثِيرَةٌ، وكثرة الأسماء تدل على شرف المسمى: - أسماء الفاتحة وسببها:
Bil ki bu surenin pek çok ismi vardır; isimlerin çokluğu ise isimlendirilenin şerefine delalet eder: - Fâtiha'nın isimleri ve sebebi:
فَالْأَوَّلُ: «فَاتِحَةُ الْكِتَابِ» سُمِّيَتْ بِذَلِكَ الِاسْمِ لِأَنَّهُ يُفْتَتَحُ بِهَا فِي الْمَصَاحِفِ وَالتَّعْلِيمِ، وَالْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ، وَقِيلَ سَمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْحَمْدَ فَاتِحَةُ كُلِّ كَلَامٍ عَلَى مَا سَيَأْتِي تَقْرِيرُهُ، وَقِيلَ لِأَنَّهَا أَوَّلُ سُورَةٍ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ.
Birincisi: «Fâtihatu'l-Kitâb»dır (Kitabın Açılışı). Bu isimle isimlendirilmiştir; çünkü mushaflarda, öğretimde ve namazda kıraatte onunla başlanır. İleride açıklanacağı üzere hamd her sözün başlangıcı olduğu için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Gökten inen ilk sure olduğu için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir.
وَالثَّانِي: «سُورَةُ الْحَمْدِ» وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ أَوَّلَهَا لَفْظُ الْحَمْدِ.
İkincisi: «Hamd Suresi»dir; bunun sebebi ise başının hamd lafzı olmasıdır.
وَالثَّالِثُ: «أُمُّ الْقُرْآنِ» وَالسَّبَبُ فِيهِ وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّ أُمَّ الشَّيْءِ أَصْلُهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ الْقُرْآنِ تَقْرِيرُ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: الْإِلَهِيَّاتُ، وَالْمَعَادُ، وَالنُّبُوَّاتُ، وَإِثْبَاتُ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ لِلَّهِ تَعَالَى، فَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ يَدُلُّ عَلَى الْإِلَهِيَّاتِ، وَقَوْلُهُ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَدُلُّ عَلَى الْمَعَادِ، وَقَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَعَلَى إِثْبَاتِ أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَقَوْلُهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى إِثْبَاتِ قَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَعَلَى النُّبُوَّاتِ، وَسَيَأْتِي شَرْحُ هَذِهِ الْمَعَانِي بِالِاسْتِقْصَاءِ، فَلَمَّا كَانَ الْمَقْصِدُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْقُرْآنِ هَذِهِ الْمَطَالِبَ الْأَرْبَعَةَ وَكَانَتْ هَذِهِ السُّورَةُ مُشْتَمِلَةً عَلَيْهَا لُقِّبَتْ بِأُمِّ الْقُرْآنِ.
Üçüncüsü: «Ümmü'l-Kur'ân»dır (Kur'an'ın Anası/Esası). Bunun sebebi birkaç yöndendir: - Birincisi: Bir şeyin 'ümm'ü (anası), onun aslı/esasıdır. Bütün Kur'an'ın maksadı ise şu dört esası ortaya koymaktır: İlahiyât (ilahi konular), Meâd (ahiret hayatı), Nübüvvetler ve Allâh Teâlâ için kaza ve kaderin ispatı. O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm olan Allâh'a mahsustur” kavli ilahiyâta; { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâlikidir” kavli meâda; { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” kavli cebr ve kader [fikirlerini] nefyetmeye ve her şeyin Allâh'ın kaza ve kaderiyle olduğuna; { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Bizi doğru yola ilet; kendilerine nimet verdiklerinin yoluna; gazaba uğrayanların ve sapıtanlarınkine değil” kavli de yine Allâh'ın kaza ve kaderinin ispatına ve nübüvvetlere delalet eder. Bu manaların şerhi etraflıca gelecektir. Kur'an'ın en büyük maksadı bu dört gaye olup bu sure de bunları içerdiğinden «Ümmü'l-Kur'ân» olarak adlandırılmıştır.
السَّبَبُ الثَّانِي: لِهَذَا الِاسْمِ: أَنَّ حَاصِلَ جَمِيعِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ يَرْجِعُ إِلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: إِمَّا الثَّنَاءُ عَلَى اللَّهِ بِاللِّسَانِ، وَإِمَّا الِاشْتِغَالُ بِالْخِدْمَةِ وَالطَّاعَةِ، وَإِمَّا طَلَبُ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ، فَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ كُلُّهُ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ اشْتِغَالٌ بِالْخِدْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، إِلَّا أَنَّ الِابْتِدَاءَ وَقَعَ بِقَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْجِدِّ وَالِاجْتِهَادِ فِي الْعُبُودِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى اعْتِرَافِ الْعَبْدِ بِالْعَجْزِ وَالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ:
Bu ismin ikinci sebebi: Bütün ilahi kitapların özü üç hususa racidir: Ya dille Allâh'a senada bulunmak, ya kulluk ve itaatle meşgul olmak, ya da mükâşefe ve müşahedeleri talep etmek. O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ، الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ، مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, Din gününün mâliki olan Allâh'a mahsustur” kavli bütünüyle Allâh'a senadır. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” kavli kulluk ve itaatle meşgul olmaktır; ancak başlangıç kullukta ciddiyet ve gayrete işaret eden { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” ile vaki olmuş, ardından kulun acziyetini, zilletini, muhtaçlığını ve Allâh'a rücusunu itiraf etmesine işaret eden { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” buyrulmuştur. O'nun:
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فَهُوَ طَلَبٌ لِلْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ وَأَنْوَاعِ الْهِدَايَاتِ.
{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” kavline gelince; bu da mükâşefe, müşahede ve hidayet türlerini talep etmektir.
السَّبَبُ الثَّالِثُ: لِتَسْمِيَةِ هَذِهِ السُّورَةِ بِأُمِّ الْكِتَابِ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الْعُلُومِ: إِمَّا مَعْرِفَةُ عِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ، أَوْ مَعْرِفَةُ ذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ فَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْإِلَهُ الْمُسْتَوْلِي عَلَى كُلِّ أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، ثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ يَدُلُّ عَلَى ذُلِّ الْعُبُودِيَّةِ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَتِمُّ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ وَلَا مِنَ الْمُكَاشَفَاتِ الْبَاطِنَةِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَهِدَايَتِهِ.
Bu surenin «Ümmü'l-Kitâb» olarak isimlendirilmesinin üçüncü sebebi: Bütün ilimlerin maksadı ya rubûbiyetin izzetini bilmek ya da ubûdiyetin zilletini bilmektir. O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, Din gününün mâliki olan Allâh'a mahsustur” kavli dünya ve ahiretin bütün hallerine hâkim olan İlah'ın O olduğuna delalet eder. Sonra { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” kavlinden surenin sonuna kadar olan kısım ise ubûdiyetin zilletine delalet eder; zira bu, Allâh Teâlâ'nın yardımı ve hidayeti olmaksızın kul için ne zahirî amellerden ne de bâtınî mükâşefelerden hiçbir şeyin tamamlanamayacağına delalet eder.
السَّبَبُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْعُلُومَ الْبَشَرِيَّةَ إِمَّا عِلْمُ ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَهُوَ عِلْمُ الْأُصُولِ وَإِمَّا عِلْمُ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَكَالِيفِهِ، وَهُوَ عِلْمُ الْفُرُوعِ، وَإِمَّا عِلْمُ تَصْفِيَةِ الْبَاطِنِ وَظُهُورِ الْأَنْوَارِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْمُكَاشَفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ.
Dördüncü sebep: Beşerî ilimler; ya Allâh'ın zatı, sıfatları ve fiillerinin ilmidir ki bu Usûl ilmidir; ya Allâh Teâlâ'nın hükümleri ve mükellefiyetlerinin ilmidir ki bu Fürû ilmidir; ya da bâtının tasfiyesi, ruhanî nurların ve ilahi mükâşefelerin zuhuru ilmidir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقُرْآنِ بَيَانُ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ، وَهَذِهِ السُّورَةُ الْكَرِيمَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَقْرِيرِ هَذِهِ الْمَطَالِبِ الثَّلَاثَةِ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ: فَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ إِشَارَةٌ إِلَى عِلْمِ الْأُصُولِ: لِأَنَّ الدَّالَّ عَلَى وُجُودِهِ وُجُودُ مَخْلُوقَاتِهِ، فَقَوْلُهُ: رَبِّ الْعالَمِينَ يَجْرِي مَجْرَى الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ وَجُودِهِ إِلَّا بِكَوْنِهِ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ، وَقَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ إِشَارَةً إِلَى كَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ، وَلَا يَكُونُ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ إِلَّا إِذَا كَانَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، ثُمَّ وَصَفَهُ بِنِهَايَةِ الرَّحْمَةِ- وَهُوَ كَوْنُهُ رَحْمَانًا رَحِيمًا- ثُمَّ وَصَفَهُ بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ- وَهُوَ قَوْلُهُ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ- حَيْثُ لَا يُهْمِلُ أَمْرَ الْمَظْلُومِينَ، بَلْ يَسْتَوْفِي حُقُوقَهُمْ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَعِنْدَ هَذَا تَمَّ الْكَلَامُ فِي مَعْرِفَةِ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَهُوَ عِلْمُ الْأُصُولِ، ثُمَّ شَرَعَ بَعْدَهُ فِي تَقْرِيرِ عِلْمِ الْفُرُوعِ، وَهُوَ الِاشْتِغَالُ بِالْخِدْمَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ، وَهُوَ قَوْلُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ ثُمَّ مَزَجَهُ أَيْضًا بِعِلْمِ الْأُصُولِ مَرَّةً أُخْرَى، وَهُوَ أَنَّ أَدَاءَ وَظَائِفِ الْعُبُودِيَّةِ لَا يَكْمُلُ إِلَّا بِإِعَانَةِ الرُّبُوبِيَّةِ، ثُمَّ شَرَعَ بَعْدَهُ فِي بَيَانِ دَرَجَاتِ الْمُكَاشَفَاتِ وَهِيَ عَلَى كَثْرَتِهَا مَحْصُورَةٌ فِي أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: حُصُولُ هِدَايَةِ النُّورِ فِي الْقَلْبِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَتَجَلَّى لَهُ دَرَجَاتُ الْأَبْرَارِ الْمُطَهَّرِينَ مِنَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْجَلَايَا الْقُدْسِيَّةِ وَالْجَوَاذِبِ الْإِلَهِيَّةِ، حَتَّى تَصِيرَ تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الْقُدْسِيَّةُ كَالْمَرَايَا الْمَجْلُوَّةِ فَيَنْعَكِسُ الشُّعَاعُ مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا إِلَى الْأُخْرَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: صِراطَ الَّذِينَ/ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَثَالِثُهَا: أَنْ تَبْقَى مَصُونَةً مَعْصُومَةً عَنْ أَوْضَارِ الشَّهَوَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَعَنْ أَوْزَارِ الشُّبَهَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
Kur'an'ın maksadı bu üç türü açıklamaktır ve bu yüce sure bu üç gayeyi en kâmil vecihlerle ortaya koymayı içermektedir: O'nun: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, Din gününün mâliki olan Allâh'a mahsustur” kavli Usûl ilmine işarettir; zira O'nun varlığına delalet eden şey, yarattıklarının varlığıdır. Dolayısıyla { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi” kavli, O'nun varlığını bilmenin âlemlerin Rabbi olması dışında bir yolu olmadığına işaret mesabesindedir. { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allâh'a mahsustur” kavli ise O'nun hamde müstahak olduğuna işarettir; O, ancak bütün mümkinâta kâdir ve bütün malûmatı bilen olduğu takdirde hamde müstahak olur. Sonra O'nu nihayetsiz merhametle vasfetti ki bu O'nun Rahmân ve Rahîm olmasıdır; ardından O'nu kudretin kemaliyle vasfetti ki bu da O'nun mazlumların işini ihmal etmeyip haklarını zalimlerden tam olarak alacağını bildiren { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” kavlidir. İşte bu noktada Zât ve Sıfatların marifeti -ki bu Usûl ilmidir- hakkındaki kelam tamamlanmış oldu. Bundan sonra kulluk ve itaatle meşgul olmak demek olan Fürû ilmini ortaya koymaya başladı ki bu da { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözüdür. Sonra bunu tekrar Usûl ilmiyle mezcederek kulluk vazifelerini eda etmenin ancak rubûbiyetin yardımıyla kâmil olacağını bildirdi. Ardından mükâşefelerin derecelerini beyan etmeye başladı ki bunlar çok olmalarına rağmen üç hususta toplanır: Birincisi: Kalpte nur hidayetinin hasıl olmasıdır; Teâlâ'nın { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi doğru yola ilet” kavlinden murat budur. İkincisi: Kendilerine kudsî tecelliler ve ilahi cezblerle Allâh'ın nimet verdiği tertemiz ebrârın derecelerinin ona tecelli etmesidir; öyle ki o kudsî ruhlar cilalı aynalar gibi olur da her birinden diğerine ışık yansır; bu da O'nun { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna” kavlidir. Üçüncüsü: Şehvetlerin kirlerinden korunmuş ve masum kalmasıdır ki bu O'nun { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğrayanlarınkine değil” kavlidir; şüphelerin veballerinden korunmasıdır ki bu da O'nun:
وَلَا الضَّالِّينَ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى هَذِهِ الْأَسْرَارِ الْعَالِيَةِ الَّتِي هِيَ أَشْرَفُ الْمَطَالِبِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَتْ بِأُمِّ الْكِتَابِ كَمَا أَنَّ الدِّمَاغَ يُسَمَّى أُمَّ الرَّأْسِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى جَمِيعِ الْحَوَاسِّ وَالْمَنَافِعِ.
{ وَلَا الضَّالِّينَ } “Ve sapıtanlarınkine de değil” kavlidir. Böylece bu surenin en şerefli gayeler olan bu yüce sırları içerdiği sabit oldu; işte bu sebeple «Ümmü'l-Kitâb» diye isimlendirilmiştir; nitekim beyin de bütün duyuları ve menfaatleri içerdiği için 'ümmü'r-re's' (başın esası/anası) olarak isimlendirilir.
السَّبَبُ الْخَامِسُ: قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: سَمِعْتُ أَبَا الْقَاسِمِ بْنَ حَبِيبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الْقَفَّالَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ دُرَيْدٍ يَقُولُ: الْأُمُّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الرَّايَةُ الَّتِي يَنْصِبُهَا الْعَسْكَرُ، قَالَ قَيْسُ بْنُ الحطيم: -
Beşinci sebep: Sa'lebî dedi ki: Ebu'l-Kâsım b. Habîb'den işittim, o dedi ki: Ebû Bekr el-Kaffâl'den işittim, o dedi ki: Ebû Bekr b. Düreyd'in şöyle dediğini işittim: Arap kelamında 'el-ümm', ordunun diktiği sancaktır. Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir: -
نَصَبْنَا أُمَّنَا حَتَّى ابْذَعَرُّوا ... وَصَارُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ سُلَالَا
«Sancağımızı (ümmümüzü) diktik de darmadağın oldular ... Birlikteliklerinden sonra parça parça ayrıldılar.»
فَسُمِّيَتْ هَذِهِ السُّورَةُ بِأُمِّ الْقُرْآنِ لِأَنَّ مَفْزَعَ أَهْلِ الْإِيمَانِ إِلَى هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا أَنَّ مَفْزَعَ الْعَسْكَرِ إِلَى الرَّايَةِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْأَرْضَ أُمًّا، لِأَنَّ مَعَادَ الْخَلْقِ إِلَيْهَا فِي حَيَاتِهِمْ وَمَمَاتِهِمْ، وَلِأَنَّهُ يُقَالُ: أَمَّ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا قَصَدَهُ.
İşte ordunun sığınağı sancak olduğu gibi iman ehlinin sığınağı da bu sure olduğu için bu sureye «Ümmü'l-Kur'ân» adı verilmiştir. Keza Araplar toprağı da 'ümm' (ana) olarak isimlendirirler; çünkü yaratılmışların hayatlarında ve ölümlerinde dönüşü onadır ve bir kimse birine yöneldiğinde 'emme fülânün fülânen' (falanca falancayı kastetti/ona yöneldi) denildiği içindir.
الِاسْمُ الرَّابِعُ: مِنْ أَسْمَاءِ هَذِهِ السورة «السبع الثاني» قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [الْحِجْرِ: ٨٧] وَفِي سَبَبِ تَسْمِيَتِهَا بِالْمَثَانِي وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَثْنَى: نِصْفُهَا ثَنَاءُ الْعَبْدِ لِلرَّبِّ، وَنِصْفُهَا عَطَاءُ الرَّبِّ لِلْعَبْدِ.
Dördüncü isim: Bu surenin isimlerinden biri de «es-Seb'u'l-Mesânî»dir (Tekrarlanan Yedi Ayet). Allâh Teâlâ: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki Biz sana tekrarlanan yediyi verdik” [el-Hicr 87] buyurmuştur. 'Mesânî' olarak isimlendirilmesinin sebebinde birkaç vecih vardır: - Birincisi: O iki kısımdır (mesnâ): Yarısı kulun Rabbe senası, yarısı da Rabbin kula ihsanıdır.
الثَّانِي: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا تُثَنَّى فِي كُلِّ رَكْعَةٍ مِنَ الصَّلَاةِ.
İkincisi: Namazın her rekâtında tekrarlandığı (yüsennâ) için «Mesânî» olarak isimlendirilmiştir.
الثَّالِثُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ سَائِرِ الْكُتُبِ،
Üçüncüsü: Diğer bütün kitaplardan istisna kılındığı (müstesnât) için «Mesânî» olarak isimlendirilmiştir.
قَالَ ﵊: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا أُنْزِلَ فِي التَّوْرَاةِ، وَلَا فِي الْإِنْجِيلِ وَلَا فِي الزَّبُورِ وَلَا فِي الْفُرْقَانِ مِثْلُ هَذِهِ السُّورَةِ وَإِنَّهَا السَّبْعُ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ.
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, ne Tevrat'ta, ne İncil'de, ne Zebur'da ne de Furkan'da bu surenin benzeri indirilmemiştir; o, es-Seb'u'l-Mesânî ve Yüce Kur'an'dır.»
الرَّابِعُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا سَبْعُ آيَاتٍ، كُلُّ آيَةٍ تَعْدِلُ قِرَاءَتُهَا قِرَاءَةَ سُبْعٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَمَنْ قَرَأَ الْفَاتِحَةَ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابَ مَنْ قَرَأَ كُلَّ الْقُرْآنِ.
Dördüncüsü: Yedi ayet olduğu, her bir ayetin okunması Kur'an'ın yedide birini okumaya denk sayıldığı ve kim Fatiha'yı okursa Allah'ın ona Kur'an'ın tamamını okuyanın sevabını vereceği için «Mesânî» olarak isimlendirilmiştir.
الْخَامِسُ: آيَاتُهَا سَبْعٌ، وَأَبْوَابُ النِّيرَانِ سَبْعَةٌ، فَمَنْ فَتَحَ لِسَانَهُ بِقِرَاءَتِهَا غُلِّقَتْ عَنْهُ الْأَبْوَابُ السَّبْعَةُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
Beşincisi: Onun ayetleri yedidir, cehennemin kapıları da yedidir; dolayısıyla kim dilini onu okumakla açarsa yedi kapı ona kapatılır. Bunun delili şudur:
رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا مُحَمَّدُ، كُنْتُ أَخْشَى الْعَذَابَ عَلَى أُمَّتِكَ. فَلَمَّا نَزَلَتِ الْفَاتِحَةُ أَمِنْتُ، قَالَ: لِمَ يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ، لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ، لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [الْحِجْرِ: ٤٣، ٤٤] وَآيَاتُهَا سَبْعٌ فَمَنْ قَرَأَهَا صَارَتْ كُلُّ آيَةٍ طَبَقًا عَلَى بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ جَهَنَّمَ، فَتَمُرُّ أُمَّتُكَ عَلَيْهَا مِنْهَا سَالِمِينَ.
Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Ümmetin için azaptan korkuyordum. Fatiha indiğinde ise güvende oldum» dedi. [Peygamber]: «Niçin ey Cebrail?» buyurdu. [Cebrail]: «Çünkü Allâh Teâlâ: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ، لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ، لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” [el-Hicr 43-44] buyurmuştur. Bu surenin ayetleri de yedidir; kim onu okursa her bir ayet cehennem kapılarından bir kapıya kapak olur ve ümmetin onun üzerinden oradan esenlikle geçer» dedi.
السَّادِسُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا تُقْرَأُ فِي الصَّلَاةِ ثُمَّ إِنَّهَا تُثَنَّى بِسُورَةٍ أُخْرَى.
Altıncısı: Namazda okunduğu, ardından başka bir sure ile ikilendiği (tekrarlandığı) için «Mesânî» olarak isimlendirilmiştir.
السَّابِعُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا أُثْنِيَةٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَمَدَائِحُ لَهُ.
Yedincisi: Allâh Teâlâ'ya övgüler (esniye) ve O'na senalar içerdiği için «Mesânî» olarak isimlendirilmiştir.
الثَّامِنُ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهَا مَرَّتَيْنِ، وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ بَالَغْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي في سورة الحجر [الْحِجْرِ: ٨٧] .
Sekizincisi: Allah onu iki defa indirdiği için «Mesânî» olarak isimlendirilmiştir. Bil ki biz, Allâh Teâlâ'nın Hicr Suresi'ndeki { سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Tekrarlanan yediyi” [el-Hicr 87] kavlinin tefsirinde ayrıntıya yer verdik.
الِاسْمُ الْخَامِسُ: الْوَافِيَةُ، كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ يُسَمِّيهَا بِهَذَا الِاسْمِ، قَالَ الثَّعْلَبِيُّ، وَتَفْسِيرُهَا أَنَّهَا لَا تَقْبَلُ التَّنْصِيفَ، أَلَا تَرَى أَنَّ كُلَّ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ لَوْ قُرِئَ نِصْفُهَا فِي رَكْعَةٍ وَالنِّصْفُ الثَّانِي فِي رَكْعَةٍ أُخْرَى لَجَازَ، وَهَذَا التَّنْصِيفُ غَيْرُ جَائِزٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Beşinci isim: «el-Vâfiye»dir (Tam olan). Süfyân b. Uyeyne onu bu isimle isimlendirirdi. Sa'lebî der ki: Bunun tefsiri, onun ikiye bölünmeyi kabul etmemesidir. Görmez misin ki Kur'an'ın diğer her bir suresinin yarısı bir rekâtta, diğer yarısı başka bir rekâtta okunsa bu caiz olur; ancak bu şekilde ikiye bölme bu surede caiz değildir.
الِاسْمُ السَّادِسُ: الْكَافِيَةُ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَكْفِي عَنْ غَيْرِهَا، وَأَمَّا غَيْرُهَا فَلَا يَكْفِي عنها،
Altıncı isim: «el-Kâfiye»dir (Yeterli olan). Başkasının yerine yettiği, fakat başkası onun yerine yetmediği için bu şekilde isimlendirilmiştir.
روى محمد بن الربيع عن عبادة بن الصامت قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُمُّ الْقُرْآنِ عِوَضٌ عَنْ غَيْرِهَا، وَلَيْسَ غَيْرُهَا عِوَضًا عَنْهَا» .
Muhammed b. er-Rebî', Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ümmü'l-Kur'ân başkasının yerine geçer, fakat başkası onun yerine geçmez.»
الِاسْمُ السَّابِعُ: الْأَسَاسُ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: - الْأَوَّلُ: أَنَّهَا أَوَّلُ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَهِيَ كالأساس.
Yedinci isim: «el-Esâs»tır (Temel). Bunda birkaç vecih vardır: - Birincisi: Kur'an'ın ilk suresi olmasıdır, dolayısıyla temel gibidir.
الثَّانِي: أَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَشْرَفِ الْمَطَالِبِ كَمَا بَيَّنَّاهُ، وَذَلِكَ هُوَ الْأَسَاسُ.
İkincisi: Açıkladığımız üzere en şerefli gayeleri içermesidir ki temel de budur.
الثَّالِثُ: أَنَّ أَشْرَفَ العبادات بعد الإيمان هو الصلاة، وهذا السُّورَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى كُلِّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْإِيمَانِ وَالصَّلَاةِ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِهَا.
Üçüncüsü: İmandan sonraki en şerefli ibadetin namaz olması ve bu surenin imanda zorunlu olan her şeyi içermesi, namazın da ancak onunla tamam olmasıdır.
الِاسْمُ الثَّامِنُ: الشِّفَاءُ،
Sekizinci isim: «eş-Şifâ»dır (Şifa).
عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ سُمٍّ، وَمَرَّ بَعْضُ الصَّحَابَةِ بِرَجُلٍ مَصْرُوعٍ فَقَرَأَ هَذِهِ السُّورَةَ فِي أُذُنِهِ فَبَرِئَ فَذَكَرُوهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: هِيَ أُمُّ الْقُرْآنِ، وَهِيَ شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ.
Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Fatihatü'l-Kitâb her zehre karşı şifadır» buyurmuştur. Sahabeden bazıları sara tutmuş bir adama uğrayıp kulağına bu sureyi okudular ve adam iyileşti. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattıklarında: «O, Ümmü'l-Kur'ân'dır ve her derde şifadır» buyurdu.
وَأَقُولُ: الْأَمْرَاضُ مِنْهَا رُوحَانِيَّةٌ، وَمِنْهَا جُسْمَانِيَّةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الْكُفْرَ مَرَضًا فَقَالَ تَعَالَى:
Derim ki: Hastalıklar ruhi olanlar ve bedeni olanlar diye ikiye ayrılır. Bunun delili, [Allâh] Teâlâ'nın küfrü hastalık olarak isimlendirip şöyle buyurmasıdır:
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْبَقَرَةِ: ١٠] وَهَذِهِ السُّورَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَعْرِفَةِ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ وَالْمُكَاشَفَاتِ، فَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الشِّفَاءِ فِي هَذِهِ الْمَقَامَاتِ الثَّلَاثَةِ.
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” [el-Bakara 10]. Bu sure ise usulün, furuun ve mükaşefelerin bilgisini içermektedir; dolayısıyla gerçekte bu üç makamda şifanın elde edilmesinin sebebidir.
الِاسْمُ التَّاسِعُ: الصَّلَاةُ،
Dokuzuncu isim: «es-Salât»tır (Namaz).
قَالَ ﵊: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ وَالْمُرَادُ هَذِهِ السُّورَةُ» .
[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allâh Teâlâ: 'Namazı benimle kulum arasında iki yarıya böldüm' buyurur. Burada kastedilen bu suredir.»
الِاسْمُ الْعَاشِرُ: السُّؤَالُ،
Onuncu isim: «es-Süâl»dir (İstemek/Dua).
رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَكَى عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ ﷾ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ سُؤَالِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ» ،
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, İzzet Sahibi Rabbi celle celâluhu'den naklen O'nun şöyle buyurduğunu bildirdi: «Beni zikretmesi sebebiyle benden istemeye vakit bulamayana, isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»
وَقَدْ فَعَلَ الْخَلِيلُ ﵇ ذَلِكَ حَيْثُ قَالَ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٨] إِلَى أَنْ قَالَ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً/ وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٣] فَفِي هَذِهِ السُّورَةِ أَيْضًا وَقَعَتِ الْبَدَاءَةُ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ ﷾ وَهُوَ قَوْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَى قَوْلِهِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ثُمَّ ذَكَرَ الْعُبُودِيَّةَ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ثُمَّ وَقَعَ الْخَتْمُ عَلَى طَلَبِ الْهِدَايَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Halîl aleyhisselâm da { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” [eş-Şuarâ 78] kavlinden başlayıp { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihler arasına kat” [eş-Şuarâ 83] kavline kadar böyle yapmıştır. Bu surede de önce O'na celle celâluhu sena ile başlanmıştır ki bu { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'adır” kavlinden { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibidir” kavline kadardır; sonra ubûdiyyet zikredilmiştir ki bu { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnızca Sana ibadet eder ve yalnızca Senden yardım dileriz” kavlidir; sonra da hidayet talebiyle sona erdirilmiştir ki bu da Allâh Teâlâ'nın:
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَكْمَلَ الْمَطَالِبِ هُوَ الْهِدَايَةُ فِي الدِّينِ، وَهُوَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَنَّةَ الْمَعْرِفَةِ خَيْرٌ مِنْ جَنَّةِ النَّعِيمِ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْكَلَامَ هُنَا عَلَى قَوْلِهِ اهْدِنَا وَلَمْ يَقُلْ ارْزُقْنَا الْجَنَّةَ.
{ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” kavlidir. Bu da gayelerin en mükemmelinin dinde hidayet olduğuna delalet eder; ayrıca marifet cennetinin Naim cennetinden daha hayırlı olduğuna da delalet eder; çünkü [Allâh] Teâlâ burada sözü { اهْدِنَا } “Bizi ilet” kavliyle bitirmiş, «bize cennet rızkı ver» dememiştir.
الِاسْمُ الْحَادِيَ عَشَرَ: سُورَةُ الشُّكْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ بِالْفَضْلِ وَالْكَرَمِ وَالْإِحْسَانِ.
On birinci isim: «Sûretü'ş-Şükr»dür (Şükür Suresi); çünkü o, Allah'a lütfu, keremi ve ihsanı sebebiyle bir senadır.
الِاسْمُ الثَّانِيَ عَشَرَ: سُورَةُ الدُّعَاءِ، لِاشْتِمَالِهَا عَلَى قَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي شَرْحِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
On ikinci isim: «Sûretü'd-Duâ»dır (Dua Suresi); çünkü { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” kavlini içermektedir. Bu isimlerin açıklanmasına dair söz burada tamamlanmıştır, en doğrusunu Allah bilir.
الْبَابُ الثَّانِي فِي فضائل هذه السورة، وفيه مسائل:
İkinci Bölüm: Bu surenin faziletleri hakkındadır ve bunda birkaç mesele vardır:
كيفية نزولها:
Nüzul Keyfiyeti:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي كَيْفِيَّةِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَكِّيَّةٌ،
Birinci Mesele: Bu surenin nüzul keyfiyeti hakkında üç görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Mekkî olmasıdır.
رَوَى الثَّعْلَبِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ بِمَكَّةَ مِنْ كَنْزٍ تَحْتَ الْعَرْشِ،
Sa'lebî kendi senediyle Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Fatihatü'l-Kitâb, Mekke'de Arş'ın altındaki bir hazineden indirildi.»
ثُمَّ قَالَ الثَّعْلَبِيُّ:
Sonra Sa'lebî şöyle dedi:
وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ،
Âlimlerin çoğunun görüşü de budur.
وَرَوَى أَيْضًا بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ أَنَّهُ قَالَ: أَوَّلُ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسَرَّ إِلَى خَدِيجَةَ فَقَالَ: «لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ خَالَطَنِي شَيْءٌ» ، فَقَالَتْ: وما
Yine senediyle Amr b. Şurahbîl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kur'an'dan ilk inen { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”dur. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hatice'ye sırrını açıp: «Bana bir şeylerin karışmış olmasından korktum» dedi. Hatice:
ذَاكَ؟ قَالَ: «إِنِّي إِذَا خَلَوْتُ سَمِعْتُ النِّدَاءَ باقرأ» ، ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ وَسَأَلَهُ عَنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ: إِذَا أَتَاكَ النِّدَاءُ فَاثْبَتْ لَهُ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ لَهُ: قُلْ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ،
«O nedir?» dedi. [Peygamber]: «Yalnız kaldığımda 'oku' diye bir nida işitiyorum» buyurdu. Sonra Varaka b. Nevfel'e gidip ona bu olayı sordu. Varaka ona: «Sana nida geldiğinde yerinde sebat et» dedi. Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm ona gelip: «De ki: Bismillâhirrahmânirrahîm, Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn» dedi.
وَبِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فقال: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: دَقَّ اللَّهُ فَاكَ.
Yine senediyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalkıp «Bismillâhirrahmânirrahîm» dedi. Bunun üzerine Kureyş: «Allah ağzını kırsın» dedi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ، رَوَى الثَّعْلَبِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: لِكُلِّ عَالِمٍ هَفْوَةٌ وَهَذِهِ هَفْوَةُ مُجَاهِدٍ، لِأَنَّ الْعُلَمَاءَ عَلَى خِلَافِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ سُورَةَ الْحِجْرِ مَكِّيَّةٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي، [الحجر: ٨٧] وَهِيَ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى آتَاهُ هَذِهِ السُّورَةَ فِيمَا تَقَدَّمَ، الثَّانِي: أَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَقَامَ بِمَكَّةَ بِضْعَ عَشْرَةَ سَنَةً بِلَا فَاتِحَةِ الْكِتَابِ.
İkinci görüş: Medine'de indiğidir. Sa'lebî kendi senediyle Mücâhid'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Fatihatü'l-Kitâb Medine'de indirildi.» Hüseyin b. el-Fadl dedi ki: 'Her âlimin bir yanılgısı vardır, bu da Mücâhid'in yanılgısıdır; zira âlimler onun hilafınadır.' Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Hicr Suresi ittifakla Mekkî'dir ve bu sureden biri de Allâh Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki Biz sana tekrarlanan yediyi verdik” [el-Hicr 87] kavlidir ki o Fatihatü'l-Kitâb'dır. Bu da [Allâh] Teâlâ'nın ona bu sureyi daha önce verdiğine delalet eder. İkincisi: [Peygamber'in] Mekke'de on küsur sene Fatihatü'l-Kitâb olmadan ikamet ettiğini söylemek uzak bir ihtimaldir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ، هَذِهِ السُّورَةُ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ مَرَّةً، وَبِالْمَدِينَةِ مَرَّةً أُخْرَى، فَهِيَ مَكِّيَّةٌ مَدَنِيَّةٌ، وَلِهَذَا السَّبَبِ سَمَّاهَا اللَّهُ بِالْمَثَانِي، لِأَنَّهُ ثَنَّى إِنْزَالَهَا، وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ مُبَالَغَةً فِي تَشْرِيفِهَا.
Üçüncü görüş: Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu sure bir defa Mekke'de, bir defa da Medine'de inmiştir; dolayısıyla hem Mekkî hem Medenî'dir. İşte bu sebeple Allah onu indirilişini tekrarladığı (sennehu) için «el-Mesânî» olarak isimlendirmiştir; bu da onun şerefini yüceltmek için olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي بَيَانِ فَضْلِهَا،
İkinci Mesele: Faziletinin beyanı hakkındadır.
عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ شِفَاءٌ مِنَ السُّمِّ،
Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Fatihatü'l-Kitâb zehre karşı şifadır.»
وَعَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ الْقَوْمَ لَيَبْعَثُ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ حَتْمًا مَقْضِيًّا فَيَقْرَأُ صَبِيٌّ مِنْ صِبْيَانِهِمْ فِي الْمَكْتَبِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَيَسْمَعُهُ اللَّهُ تَعَالَى فَيَرْفَعُ عَنْهُمْ بِسَبَبِهِ الْعَذَابَ أَرْبَعِينَ سَنَةً،
Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kuşkusuz Allah bir topluluğa kesinleşmiş bir azap gönderecek olur da içlerinden mektepteki bir çocuk { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” ayetini okur; Allâh Teâlâ da onu işitir ve onun sebebiyle o topluluktan azabı kırk yıl kaldırır.»
وَعَنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى مِائَةً وَأَرْبَعَةَ كُتُبٍ مِنَ السَّمَاءِ فَأَوْدَعَ عُلُومَ الْمِائَةِ فِي الْأَرْبَعَةِ، وَهِيَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ وَالْفَرْقَانُ، ثُمَّ أَوْدَعَ عُلُومَ هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ فِي الْفُرْقَانِ، ثُمَّ أَوْدَعَ عُلُومَ الْفُرْقَانِ فِي الْمُفَصَّلِ، ثُمَّ أَوْدَعَ عُلُومَ الْمُفَصَّلِ فِي الْفَاتِحَةِ فَمَنْ عَلِمَ تَفْسِيرَ الْفَاتِحَةِ كَانَ كَمَنْ عَلِمَ تَفْسِيرَ جَمِيعِ كُتُبِ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةِ، وَمَنْ قَرَأَهَا فَكَأَنَّمَا قَرَأَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَالزَّبُورَ وَالْفُرْقَانَ.
Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Allâh Teâlâ gökten yüz dört kitap indirdi; yüz kitabın ilimlerini dört kitaba koydu ki bunlar Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan'dır. Sonra bu dördünün ilimlerini Furkan'a (Kur'an'a) koydu. Sonra Furkan'ın ilimlerini Mufassal'a koydu. Sonra Mufassal'ın ilimlerini Fatiha'ya koydu. Dolayısıyla kim Fatiha'nın tefsirini bilirse Allah'ın indirdiği bütün kitapların tefsirini bilmiş gibi olur; kim de onu okursa sanki Tevrat'ı, İncil'i, Zebur'u ve Furkan'ı okumuş gibi olur.
قُلْتُ: وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ عِلْمُ الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ وَالْمُكَاشَفَاتِ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَمَامِ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْعُلُومِ الثَّلَاثَةِ، فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْمَطَالِبُ الْعَالِيَةُ الشَّرِيفَةُ حَاصِلَةٌ فِيهَا لَا جَرَمَ كَانَتْ كَالْمُشْتَمِلَةِ عَلَى جَمِيعِ الْمَطَالِبِ الْإِلَهِيَّةِ.
Derim ki: Bunun sebebi şudur: Bütün ilahi kitaplardan maksat usul, furu ve mükaşefe ilmidir. Biz bu surenin bu üç ilme dair sözün tamamını içerdiğini açıklamıştık. Bu yüce ve şerefli gayeler onda mevcut olunca, şüphesiz bütün ilahi gayeleri kapsar gibi olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا: هَذِهِ السُّورَةُ لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا سَبْعَةٌ مِنَ الْحُرُوفِ، وَهِيَ الثَّاءُ، وَالْجِيمُ وَالْخَاءُ، وَالزَّايُ، وَالشِّينُ، وَالظَّاءُ، وَالْفَاءُ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ السَّبْعَةَ مُشْعِرَةٌ بِالْعَذَابِ فَالثَّاءُ تَدُلُّ عَلَى الْوَيْلِ وَالثُّبُورِ، قَالَ تَعَالَى: لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً [الْفُرْقَانِ: ١٤] وَالْجِيمُ أَوَّلُ حُرُوفِ اسْمِ جَهَنَّمَ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحِجْرِ: ٤٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَأَسْقَطَ الْخَاءَ لِأَنَّهُ يُشْعِرُ بِالْخِزْيِ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التَّحْرِيمِ: ٨] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ [النَّحْلِ: ٢٧] وَأَسْقَطَ الزَّايَ وَالشِّينَ لِأَنَّهُمَا أَوَّلُ حُرُوفِ الزَّفِيرِ وَالشَّهِيقِ، قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ [هُودٍ: ١٠٦] وَأَيْضًا الزَّايُ تَدُلُّ عَلَى الزَّقُّومِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدُّخَانِ: ٤٣] وَالشِّينُ تَدُلُّ عَلَى الشَّقَاوَةِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ [هُودٍ: ١٠٦] وَأَسْقَطَ الظَّاءَ لِقَوْلِهِ: انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ [الْمُرْسَلَاتِ: ٣٠، ٣١] وَأَيْضًا يَدُلُّ عَلَى لَظَى، قَالَ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها لَظى
Üçüncü Mesele: Dediler ki: Bu surede yedi harf yer almamıştır; bunlar Se (ث), Cim (ج), Ha (خ), Ze (ز), Şın (ش), Zı (ظ) ve Fe (ف) harfleridir. Bunun sebebi şudur: Bu yedi harf azabı hissettirir. Zira Se (ث), helak ve yok oluşa (sübur) delalet eder; [Allâh] Teâlâ: { لَا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً } “Bugün tek bir helak çağırıp durmayın, birçok helak çağırın!” [el-Furkân 14] buyurmuştur. Cim (ج), Cehennem isminin ilk harfidir; [Allâh] Teâlâ: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” [el-Hicr 43] ve { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “Andolsun ki Biz cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık” [el-A'râf 179] buyurmuştur. Ha (خ) harfini düşürmüştür, çünkü rüsvaylığı (hızy) hissettirir; [Allâh] Teâlâ: { يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamber'i ve onunla birlikte iman edenleri rüsvay etmez” [et-Tahrîm 8] ve { إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Bugün rüsvaylık ve kötülük inkârcıların üzerinedir” [en-Nahl 27] buyurmuştur. Ze (ز) ve Şın (ش) harflerini düşürmüştür, çünkü bu ikisi acı feryat (zefîr) ve hırıltının (şehîk) ilk harfleridir; [Allâh] Teâlâ: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Onlar için orada inilti ve feryat vardır” [Hûd 106] buyurmuştur. Ayrıca Ze (ز), Zakkum'a delalet eder; [Allâh] Teâlâ: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz o Zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” [ed-Duhân 43-44] buyurmuştur. Şın (ش) ise bedbahtlığa (şekavet) delalet eder; [Allâh] Teâlâ: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ } “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler” [Hûd 106] buyurmuştur. Zı (ظ) harfini ise: { انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ } “Haydi, üç kollu bir gölgeye gidin! O ne gölgelendirir ne de alevden korur” [el-Mürselât 30-31] kavli sebebiyle düşürmüştür; ayrıca o Lezâ'ya (alevli ateşe) delalet eder; [Allâh] Teâlâ: { كَلَّا إِنَّها لَظى }
نَزَّاعَةً لِلشَّوى
{ نَزَّاعَةً لِلشَّوى } “Hayır! Doğrusu o alev alev yanan bir ateştir; derileri soyup koparandır”
[الْمَعَارِجِ: ١٥، ١٦] وَأَسْقَطَ الْفَاءَ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْفِرَاقِ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ [الرُّومِ: ١٤] وَأَيْضًا قَالَ: لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى [طه: ٦١] .
[el-Meâric 15-16] buyurmuştur. Fe (ف) harfini ise ayrılığa (firak) delalet ettiği için düşürmüştür; [Allâh] Teâlâ: { يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ } “O gün birbirlerinden ayrılırlar” [er-Rûm 14] buyurmuştur; ayrıca: { لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى } “Allah'a karşı yalan uydurmayın, yoksa bir azapla kökünüzü kazır; iftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” [Tâhâ 61] buyurmuştur.
فَإِنْ قَالُوا: لَا حَرْفَ مِنَ الْحُرُوفِ إِلَّا وَهُوَ مَذْكُورٌ فِي شَيْءٍ يُوجِبُ نَوْعًا مِنَ الْعَذَابِ فَلَا يَبْقَى لِمَا ذَكَرْتُمْ فَائِدَةٌ، فَنَقُولُ: الْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ جَهَنَّمَ لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [الْحِجْرِ: ٤٤] وَاللَّهُ تَعَالَى أَسْقَطَ سَبْعَةً مِنَ الْحُرُوفِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، وَهِيَ أَوَائِلُ أَلْفَاظٍ دَالَّةٍ عَلَى الْعَذَابِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَنْ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَةَ وَآمَنَ بِهَا وَعَرَفَ حَقَائِقَهَا صَارَ آمِنًا مِنَ الدَّرَكَاتِ السَّبْعِ فِي جَهَنَّمَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Eğer: «Hiçbir harf yoktur ki bir tür azabı gerektiren bir şeyde zikredilmiş olmasın; o halde bu zikrettiğiniz şeyin bir faydası kalmaz» denilirse, şöyle deriz: Bundaki fayda şudur: [Allâh] Teâlâ cehennemin vasfında: { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” [el-Hicr 44] buyurmuştur. Allâh Teâlâ bu sureden azaba delalet eden lafızların ilk harfleri olan yedi harfi düşürmüştür; ta ki bu sureyi okuyan, ona iman eden ve hakikatlerini kavrayan kimsenin cehennemin yedi derekesinden güvende olacağına bir tenbih olsun. En doğrusunu Allah bilir.
الْبَابُ الثَّالِثُ فِي الْأَسْرَارِ الْعَقْلِيَّةِ الْمُسْتَنْبَطَةِ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ،
Üçüncü Bölüm: Bu sureden çıkarılan akli sırlar hakkındadır,
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
ve bunda birkaç mesele vardır:
أسرار الفاتحة:
Fatiha'nın Sırları:
المسألة الأولى: [البحث عن السؤالين وهما ما الدَّلِيلُ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ وَمَا الدَّلِيلُ عَلَى أنه مستحق الحمد؟] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فكأن سائلًا يقول: الحمد لله مبني عَنْ أَمْرَيْنِ:
Birinci Mesele: [İlahın varlığının delili nedir ve O'nun hamde layık olduğunun delili nedir şeklindeki iki sorunun incelenmesi] Bil ki [Allâh] Teâlâ: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'adır” buyurunca, sanki bir soran şöyle der: 'Hamd Allah'adır' sözü iki husus üzerine bina edilmiştir:
أَحَدُهُمَا: وُجُودُ الْإِلَهِ، وَالثَّانِي: كَوْنُهُ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ، فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ وما الدليل على أنه مستحق الحمد؟ وَلَمَّا تَوَّجَّهَ هَذَانِ السُّؤَالَانِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الْجَوَابِ عَنْ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ، فَأَجَابَ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ بِقَوْلِهِ: رَبِّ الْعالَمِينَ وَأَجَابَ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي بِقَوْلِهِ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ أَمَّا تَقْرِيرُ الْجَوَابِ الْأَوَّلِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Biri: İlahın varlığı, diğeri ise: O'nun hamde layık olmasıdır. Peki ilahın varlığının delili nedir ve O'nun hamde layık olduğunun delili nedir? Bu iki soru yönelince, hiç şüphesiz Allâh Teâlâ bu iki soruya cevap mesabesinde olan hususları zikretmiş; birinci soruya { رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbidir” kavliyle cevap vermiş, ikinci soruya ise { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Rahmân'dır, Rahîm'dir, din gününün sahibidir” kavliyle cevap vermiştir. Birinci cevabın takririne gelince, bunda birkaç mesele vardır: