وَتَوَجُّهٌ إِلَى عَالَمِ الْقُدْسِ، وَحَصَلَ بِهَذَا السَّبَبِ لِنُفُوسِهِمْ مَزِيدُ قُوَّةٍ وَقُدْرَةٍ عَلَى التَّأْثِيرِ، فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ الرُّقَى الْمَجْهُولَةِ.
ve kuds âlemine bir yöneliş [gerçekleşir]. Bu sebeple nefislerinde tesir etmeye yönelik fazladan bir güç ve kudret meydana gelir. İşte bu bilinmeyen rukyelerin okunması hususunda benim kanaatim budur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّ بَيْنَ الْخَلْقِ وَبَيْنَ أَسْمَاءِ الله تعالى مناسبات عجيبة، والعامل لَا بُدَّ وَأَنْ يَعْتَبِرَ تِلْكَ الْمُنَاسَبَاتِ حَتَّى يَنْتَفِعَ بِالذِّكْرِ، وَالْكَلَامُ فِي شَرْحِ هَذَا الْبَابِ مَبْنِيٌّ عَلَى مُقَدِّمَةٍ عَقْلِيَّةٍ وَهِيَ أَنَّهُ ثَبَتَ عِنْدَنَا أَنَّ النُّفُوسَ النَّاطِقَةَ الْبَشَرِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ بِالْجَوْهَرِ وَالْمَاهِيَّةِ، فَبَعْضُهَا إِلَهِيَّةٌ مُشْرِقَةٌ حُرَّةٌ كَرِيمَةٌ، وَبَعْضُهَا سُفْلِيَّةٌ ظُلْمَانِيَّةٌ نَذْلَةٌ خَسِيسَةٌ، وَبَعْضُهَا رَحِيمَةٌ عَظِيمَةُ الرَّحْمَةِ، وَبَعْضُهَا قَاسِيَةٌ قَاهِرَةٌ، وَبَعْضُهَا قَلِيلَةُ الْحُبِّ لِهَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ قَلِيلَةُ الْمَيْلِ إِلَيْهَا، وَبَعْضُهَا مُحِبَّةٌ لِلرِّيَاسَةِ وَالِاسْتِعْلَاءِ، وَمَنِ اعْتَبَرَ أَحْوَالَ الْخَلْقِ عَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَاهُ ثُمَّ إِنَّا نَرَى هَذِهِ الْأَحْوَالَ لَازِمَةٌ لِجَوَاهِرِ النُّفُوسِ، وَأَنَّ كُلَّ مَنْ رَاعَى أَحْوَالَ نَفْسِهِ عَلِمَ أَنَّ لَهُ مَنْهَجًا مُعَيَّنًا وَطَرِيقًا مُبَيَّنًا فِي الْإِرَادَةِ وَالْكَرَاهَةِ/ وَالرَّغْبَةِ وَالرَّهْبَةِ، وَأَنَّ الرِّيَاضَةَ وَالْمُجَاهَدَةَ لَا تَقْلِبُ النُّفُوسَ عَنْ أَحْوَالِهَا الْأَصْلِيَّةِ وَمَنَاهِجِهَا الطَّبِيعِيَّةِ، وَإِنَّمَا تَأْثِيرُ الرِّيَاضَةِ فِي أَنْ تَضْعُفَ تِلْكَ الْأَخْلَاقُ وَلَا تَسْتَوْلِيَ عَلَى الْإِنْسَانِ، فَأَمَّا أَنْ يَنْقَلِبَ مِنْ صِفَةٍ أُخْرَى فَذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
Beşinci Mesele: Yaratılmışlar ile Allâh Teâlâ'nın isimleri arasında şaşırtıcı münasebetler vardır. Zikreden kişinin bu zikirden faydalanabilmesi için bu münasebetleri mutlaka gözetmesi gerekir. Bu bahsin açıklanması akli bir öncüle dayanır; o da şudur: Bizce sabit olmuştur ki insanî nâtık nefisler cevher ve mahiyet bakımından farklı farklıdır. Nitekim onlardan bazısı ilahî, nurlu, hür ve cömerttir; bazısı süflî, karanlık, alçak ve bayağıdır; bazısı merhametli ve çok şefkatlidir; bazısı katı ve kahredicidir; bazısı bu cismanî şeylere sevgisi ve meyli az olandır; bazısı ise makam ve üstünlük tutkunudur. İnsanların hallerini tetkik eden kimse, durumun zikrettiğimiz gibi olduğunu bilir. Sonra biz bu hallerin nefislerin cevherlerine ayrılmaz bir şekilde bağlı olduğunu ve kendi nefsini gözlemleyen herkesin arzu ve hoşnutsuzlukta, rağbet ve korkuda belirli bir yöntemi ve açık bir yolu bulunduğunu, riyazet ve mücadelenin nefisleri asıl hallerinden ve fıtri yöntemlerinden döndüremeyeceğini görürüz. Riyazetin tesiri ancak o ahlakı zayıflatmak ve insanın üzerine bütünüyle hâkim olmasını engellemekten ibarettir. Yoksa bir sıfattan diğerine dönüşmesi imkânsızdır. Nitekim şu ifadede buna işaret edilmektedir:
بِقَوْلِهِ ﵊: «النَّاسُ مَعَادِنُ كَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğu: "İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibi birer madendir."
وَبِقَوْلِهِ ﵊: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ»
Ve yine onun aleyhisselâm: "Ruhlar bir araya getirilmiş ordulardır" buyruğudur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْجِنْسِيَّةُ عِلَّةُ الضَّمِّ، فَكُلُّ اسْمٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى دَالٌّ عَلَى مَعْنًى مُعَيَّنٍ، فَكُلُّ نَفْسٍ غَلَبَ عَلَيْهَا ذَلِكَ الْمَعْنَى كَانَتْ تِلْكَ النَّفْسُ شَدِيدَةَ الْمُنَاسَبَةِ لِذَلِكَ الِاسْمِ، فَإِذَا وَاظَبَ عَلَى ذِكْرِ ذَلِكَ الِاسْمِ انْتَفَعَ بِهِ سَرِيعًا، وَسَمِعْتُ أَنَّ الشَّيْخَ أَبَا النَّجِيبِ الْبَغْدَادِيَّ السُّهْرَوَرْدِيَّ كَانَ يَأْمُرُ الْمُرِيدَ بِالْأَرْبَعِينَ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ بِقَدْرِ مَا يَرَاهُ مِنَ الْمَصْلَحَةِ، ثُمَّ كَانَ يَقْرَأُ عَلَيْهِ الْأَسْمَاءَ التِّسْعَةَ وَالتِّسْعِينَ وَكَانَ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهِ فَإِنْ رَآهُ عَدِيمَ التَّأَثُّرِ عِنْدَ قِرَاءَتِهَا عَلَيْهِ قَالَ لَهُ اخْرُجْ إِلَى السُّوقِ وَاشْتَغِلْ بِمُهِمَّاتِ الدُّنْيَا فَإِنَّكَ مَا خُلِقْتَ لِهَذَا الطَّرِيقِ، وَإِنْ رَآهُ مُتَأَثِّرًا عِنْدَ سَمَاعِ اسْمٍ خَاصٍّ مَزِيدَ التَّأَثُّرِ أَمَرَهُ بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى ذَلِكَ الذِّكْرِ، وَأَقُولُ: هَذَا هُوَ الْمَعْقُولُ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَتِ النُّفُوسُ مُخْتَلِفَةً كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُنَاسِبًا لِحَالَةٍ مَخْصُوصَةٍ، فَإِذَا اشْتَغَلَتْ تِلْكَ النَّفْسُ بِتِلْكَ الْحَالَةِ الَّتِي تُنَاسِبُهَا كَانَ خُرُوجُهَا مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْلِ سَهْلًا هَيِّنًا يَسِيرًا، وَلْيَكُنْ هَذَا آخِرُ كَلَامِنَا فِي الْبَحْثِ عَنْ مُطْلَقِ الْأَسْمَاءِ، وَاللَّهُ الْهَادِي.
Bunu bildiğinde deriz ki: Cins birliği (türdeşlik) bir araya gelmenin illetidir. Allâh Teâlâ'nın her bir ismi belirli bir manaya delalet eder; dolayısıyla hangi nefse o mana galip gelirse, o nefsin o isme münasebeti pek kuvvetli olur. Kişi o ismi zikretmeye devam ettiğinde ondan hızla faydalanır. İşittiğime göre Şeyh Ebu'n-Necîb el-Bağdâdî es-Sühreverdî, müride maslahat gördüğü ölçüde bir veya iki defa kırk günlük halvet (erbaîn) emreder, sonra ona doksan dokuz ismi okur ve yüzüne bakardı. Şayet o isimler okunurken onda hiçbir etkilenme görmezse ona: "Çarşıya çık ve dünya işleriyle meşgul ol, çünkü sen bu yol için yaratılmamışsın" derdi. Eğer özel bir ismi işittiğinde onda aşırı bir tesir görürse, ona o zikre devam etmesini emrederdi. Derim ki: Akla yatkın olan da budur; zira nefisler farklı farklı olunca her biri özel bir hale münasip olur. O nefis kendisine münasip olan o hal ile meşgul olduğunda kuvveden fiile çıkışı gayet kolay, rahat ve zahmetsiz olur. İsimler konusunu mutlak olarak ele aldığımız bahsin sonu bu olsun; hidayete erdiren Allâh'tır.
الْبَابُ التَّاسِعُ فِي الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بقولنا: «الله»
Dokuzuncu Bölüm: "Allâh" Sözümüzle İlgili Meseleler Hakkındadır
وفيه مسائل لفظ الجلالة علم لا مشتق:
Bu bölümde meseleler vardır. Lafza-i celâl (Allâh lafzı) alem isimdir (özel addır), türemiş (müştak) değildir:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُخْتَارُ عِنْدَنَا أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ اسْمُ عَلَمٍ لِلَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ لَيْسَ بِمُشْتَقٍّ الْبَتَّةَ، وَهُوَ قَوْلُ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَقَوْلُ أَكْثَرِ الْأُصُولِيِّينَ وَالْفُقَهَاءِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ، وَحُجَجٌ:
Birinci Mesele: Bize göre tercih edilen görüş, bu lafzın Allâh Teâlâ için bir alem isim (özel ad) olduğu ve kesinlikle türemiş olmadığıdır. Bu, Halil ve Sibeveyh'in görüşü olduğu gibi usulcülerin ve fakihlerin çoğunun da görüşüdür. Buna birtakım deliller ve hüccetler delalet etmektedir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ لَوْ كَانَ لَفْظًا مُشْتَقًّا لَكَانَ مَعْنَاهُ مَعْنًى كُلِّيًّا لَا يَمْنَعُ نَفْسَ مَفْهُومِهِ مِنْ وُقُوعِ الشَّرِكَةِ فِيهِ لِأَنَّ اللَّفْظَ الْمُشْتَقَّ لَا يُفِيدُ إِلَّا أَنَّهُ شَيْءٌ مَا مُبْهَمٌ حَصَلَ لَهُ ذَلِكَ الْمُشْتَقُّ مِنْهُ وَهَذَا الْمَفْهُومُ لَا يَمْنَعُ مِنْ وُقُوعِ الشَّرِكَةِ فِيهِ بَيْنَ كَثِيرِينَ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَوْ كَانَ مُشْتَقًّا لَمْ يَمْنَعْ وُقُوعَ الشَّرِكَةِ فِيهِ بَيْنَ كَثِيرِينَ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا كَانَ قَوْلُنَا: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» تَوْحِيدًا حَقًّا مَانِعًا مِنْ وُقُوعِ الشَّرِكَةِ فِيهِ بَيْنَ كَثِيرِينَ، لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ لَفْظًا مُشْتَقًّا
Birinci Delil: Şayet o türemiş bir lafız olsaydı, manası kendi kavramı gereğince ortaklığa engel olmayan küllî bir mana olurdu. Çünkü türemiş lafız, kendisinden türetilen mananın müphem bir şeye nispet edilip onda gerçekleştiğinden başka bir şey ifade etmez; bu mefhum ise birçokları arasında ortaklık bulunmasına engel teşkil etmez. Böylece sabit oldu ki bu lafız türemiş olsaydı, birçokları arasında ortaklık meydana gelmesini engellemezdi. Durum böyle olsaydı, "Lâ ilâhe illallâh" sözümüz birçokları arasında ortaklığa engel olan hakiki bir tevhid olmazdı. Çünkü Allâh lafzının türemiş olduğu varsayıldığında,
كَانَ قَوْلُنَا: «اللَّهُ» غَيْرَ مَانِعٍ مِنْ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَهُ أَشْخَاصٌ كَثِيرَةٌ، وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ قَوْلُنَا: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» مُوجِبًا لِلتَّوْحِيدِ الْمَحْضِ، وَحَيْثُ أَجْمَعَ الْعُقَلَاءُ عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» يُوجِبُ التَّوْحِيدَ الْمَحْضَ عَلِمْنَا أَنَّ قَوْلَنَا:
"Allâh" sözümüz, altına birçok ferdin dâhil olmasına engel teşkil etmezdi; bu durumda da "Lâ ilâhe illallâh" sözümüz halis tevhidi gerektirmezdi. Bütün akıl sahipleri "Lâ ilâhe illallâh" sözümüzün halis tevhidi gerektirdiği hususunda icma ettiğine göre, şu sözümüzün:
«اللَّهُ» اسْمُ عَلَمٍ مَوْضُوعٍ لِتِلْكَ الذَّاتِ الْمُعَيَّنَةِ، وَأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُشْتَقَّةِ.
"Allâh" [lafzının], o muayyen zât için konulmuş bir alem isim (özel ad) olduğunu ve türemiş lafızlardan olmadığını anlarız.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَذْكُرَ ذَاتًا مُعَيَّنَةً ثُمَّ يَذْكُرَهُ بِالصِّفَاتِ فَإِنَّهُ يَذْكُرُ اسْمَهُ أَوَّلًا ثُمَّ يَذْكُرُ عَقِيبَ الِاسْمِ الصِّفَاتِ، مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: زَيْدٌ الْفَقِيهُ النَّحْوِيُّ الْأُصُولِيُّ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ كُلَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَذْكُرَ اللَّهَ تَعَالَى بِالصِّفَاتِ الْمُقَدَّسَةِ فَإِنَّهُ يَذْكُرُ أَوَّلًا لَفْظَةَ اللَّهُ ثُمَّ يَذْكُرُ عَقِيبَهُ صِفَاتِ الْمَدَائِحِ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُ الْعَالِمُ الْقَادِرُ الْحَكِيمُ، وَلَا يَعْكِسُونَ هَذَا فَلَا يَقُولُونَ: الْعَالِمُ الْقَادِرُ اللَّهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا: «اللَّهُ» اسْمُ عَلَمٍ.
İkinci Delil: Muayyen bir zâtı zikredip ardından onu sıfatlarla anmak isteyen kimse, önce onun ismini zikreder, sonra ismin peşinden sıfatları söyler; nitekim "Fakih, nahivci ve usulcü Zeyd" denilmesi gibi. Bunu anladığında deriz ki: Allâh Teâlâ'yı mukaddes sıfatlarla anmak isteyen herkes, önce "Allâh" lafzını zikreder, ardından övgü sıfatlarını getirir; nitekim "Alîm, Kadîr ve Hakîm olan Allâh" denilmesi gibi. Bunun aksini yapmazlar; yani "Alîm, Kadîr olan Allâh'tır" demezler. Bu da "Allâh" sözümüzün bir alem isim olduğuna delalet eder.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ: الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ؟ [إِبْرَاهِيمَ: ١، ٢] قُلْنَا: هَاهُنَا قِرَاءَتَانِ مِنْهُمْ مَنْ قَرَأَ اللَّهُ بِالرَّفْعِ، وَحِينَئِذٍ يَزُولُ السُّؤَالُ، لِأَنَّهُ لَمَّا جَعَلَهُ مُبْتَدَأً فَقَدْ أَخْرَجَهُ عَنْ جَعْلِهِ صِفَةً لِمَا قَبْلَهُ، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بِالْجَرِّ فَهُوَ نَظِيرٌ لِقَوْلِنَا: هَذِهِ الدَّارُ مِلْكٌ لِلْفَاضِلِ الْعَالِمِ زَيْدٍ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ جَعَلَ قَوْلَهُ زَيْدٍ صِفَةً لِلْعَالِمِ الْفَاضِلِ، بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا قَالَ هَذِهِ الدَّارُ مِلْكٌ لِلْعَالِمِ الْفَاضِلِ بَقِيَ الِاشْتِبَاهُ فِي أَنَّهُ مَنْ ذَلِكَ الْعَالِمُ الْفَاضِلُ؟ فَقِيلَ عَقِيبَهُ زَيْدٌ، لِيَصِيرَ هَذَا مُزِيلًا لِذَلِكَ الِاشْتِبَاهِ، وَلَمَّا لَمْ يَلْزَمْ هَاهُنَا أَنْ يُقَالَ اسْمُ الْعَلَمِ صَارَ صِفَةً فَكَذَلِكَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Eğer: Allâh Teâlâ İbrâhîm Suresi'nin başında: { الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “...mutlak güç sahibi, çok övülen, göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allâh'ın [yoluna]...” [İbrâhîm 1-2] buyurmamış mıdır? denilirse, deriz ki: Burada iki kıraat vardır; bazısı "Allâh" lafzını merfu (ötreli) okumuştur. Bu durumda itiraz zail olur; çünkü onu mübteda (özne) kılınca, kendisinden öncekine sıfat olmaktan çıkarmıştır. Mecrur (esreli) okuyanlara gelince; bu bizim: "Bu ev, fâzıl ve âlim olan Zeyd'e aittir" sözümüze benzer. Buradaki maksat "Zeyd" kelimesini "âlim ve fâzıl" kelimelerine sıfat yapmak değildir; bilakis mana şudur: "Bu ev fâzıl ve âlime aittir" denildiğinde o fâzıl ve âlimin kim olduğu hususunda kapalılık kalmıştır; bu kapalılığı gidermek için hemen peşinden "Zeyd" denilmiştir. Burada özel ismin sıfat haline geldiğini söylemek gerekmediği gibi, bu ayette de durum aynıdır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ تَعَالَى: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [مَرْيَمَ ٦٥] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الصِّفَةُ وَإِلَّا لَكَذَبَ قَوْلُهُ: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ اسْمَ الْعَلَمِ، فَكُلُّ مَنْ أَثْبَتَ لِلَّهِ اسْمَ عَلَمٍ قَالَ لَيْسَ ذَاكَ إِلَّا قَوْلُنَا اللَّهُ.
Üçüncü Delil: Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” [Meryem 65]. Bu ayetteki isimden maksat sıfat değildir; aksi takdirde: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } sözü yalanlanmış olurdu. O halde maksadın alem isim olması vaciptir. Allâh için bir alem isim kabul eden herkes, bunun ancak "Allâh" sözümüz olduğunu söylemiştir.
وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَيْسَ اسْمَ عَلَمٍ بِوُجُوهٍ وَحُجَجٍ: - الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ [الْأَنْعَامِ: ٣] وَقَوْلُهُ: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [البقرة: ٢٥٥] فَإِنَّ قَوْلَهُ: «اللَّهُ» لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ صِفَةً، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ عَلَمٍ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ زَيْدٌ فِي الْبَلَدِ، وَهُوَ بَكْرٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ الْعَالِمُ الزَّاهِدُ فِي الْبَلَدِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يُعْتَرَضُ عَلَى قَوْلِ النَّحْوِيِّينَ: إِنَّ الضَّمِيرَ لَا يَقَعُ مَوْصُوفًا وَلَا صِفَةً، وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُهُ صِفَةً امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ اسْمَ عَلَمٍ.
Onun alem isim olmadığını söyleyenler ise birtakım deliller ve gerekçeler öne sürmüşlerdir: - Birinci Delil: Allâh Teâlâ'nın: { وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ } “O, göklerde Allâh'tır” [el-En'âm 3] ve { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allâh'tır” [el-Bakara 255] buyruklarıdır. Buradaki "Allâh" lafzının mutlaka sıfat olması gerekir, alem isim olması caiz değildir. Bunun delili şudur: "O, şehirdeki Zeyd'dir" ve "O, Bekir'dir" denmesi caiz olmaz; fakat "O, şehirdeki zâhid ve âlimdir" denmesi caizdir. Bu yolla nahivcilerin: "Zamir ne mevsuf (nitelenen) ne de sıfat (niteleyen) olur" sözüne itiraz edilir. Sıfat olduğu sabit olunca da alem isim olması imkânsız hale gelir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ اسْمَ الْعَلَمِ قَائِمٌ مَقَامَ الْإِشَارَةِ، فَلَمَّا كَانَتِ الْإِشَارَةُ مُمْتَنِعَةً فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ اسْمُ الْعَلَمِ مُمْتَنِعًا فِي حَقِّهِ.
İkinci Delil: Alem isim işaret makamına kaimdir. İşaret Allâh Teâlâ hakkında imkânsız olunca, alem isim de O'nun hakkında imkânsız olur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اسْمَ الْعَلَمِ إِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ لِيَتَمَيَّزَ شَخْصٌ عَنْ شَخْصٍ آخَرَ يُشْبِهُهُ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَاهِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا فِي حَقِّ اللَّهِ مُمْتَنِعًا كَانَ الْقَوْلُ بِإِثْبَاتِ الِاسْمِ الْعَلَمِ مُحَالًا فِي حَقِّهِ.
Üçüncü Delil: Alem isme ancak bir şahsı hakikat ve mahiyette kendisine benzeyen diğer bir şahıstan ayırt etmek için başvurulur. Bu durum Allâh hakkında imkânsız olduğuna göre, O'nun hakkında alem isim kabul etmek de muhaldir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى أَنْ يُقَالَ: هَذَا زَيْدٌ الَّذِي/ لَا نَظِيرَ لَهُ فِي الْعِلْمِ وَالزُّهْدِ؟ وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي أَنَّ الِاسْمَ الْعَلَمَ هُوَ الَّذِي وُضِعَ لِتَعْيِينِ الذَّاتِ الْمُعَيَّنَةِ، وَلَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْمُسَمَّى مُشَارًا إِلَيْهِ بِالْحِسِّ أَمْ لَا، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنِ الْحُجَّةِ الثَّالِثَةِ.
Birinciye cevap: Bu ifadenin, "İşte bu, ilimde ve zühdde benzeri olmayan Zeyd'dir" denilmesi kabilinden olması neden caiz olmasın? İkinciye cevap: Alem isim muayyen zâtı tayin etmek için konulmuştur; onun adlandırdığı zâtın duyu organlarıyla işaret edilen bir varlık olup olmaması şart değildir. Üçüncü delilin cevabı da budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ اسْمٌ مُشْتَقٌّ ذَكَرُوا فِيهِ فُرُوعًا: - الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الْمَعْبُودُ، سَوَاءٌ عُبِدَ بِحَقٍّ أَوْ بِبَاطِلٍ، ثُمَّ غَلَبَ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ عَلَى المعبود
İkinci Mesele: Onun türemiş bir isim olduğunu söyleyenler bu hususta birtakım alt meseleler zikretmişlerdir: - Birinci Kısım: İlah, ister hak ile ister batıl ile olsun, ibadet edilen varlıktır (mâbuddur). Sonra şeriat örfünde hak olan mâbuda
بِالْحَقِّ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَكُونُ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ.
galip gelmiştir. Bu tefsire göre O, ezelde ilah olmamış olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُنْعِمُ بِجَمِيعِ النِّعَمِ أُصُولِهَا وَفُرُوعِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ وَإِمَّا مُمْكِنٌ، وَالْوَاجِبُ وَاحِدٌ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ، وَالْمُمْكِنُ لَا يُوجَبُ إِلَّا بِالْمُرَجَّحِ، فَكُلُّ الْمُمْكِنَاتِ إِنَّمَا وُجِدَتْ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ إِمَّا ابْتِدَاءً وَإِمَّا بِوَاسِطَةٍ، فَجَمِيعُ مَا حَصَلَ لِلْعَبْدِ مِنْ أَقْسَامِ النِّعَمِ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا مِنَ اللَّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ غَايَةَ الْإِنْعَامِ صَادِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَالْعِبَادَةُ غَايَةُ التَّعْظِيمِ فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ غَايَةَ التَّعْظِيمِ لَا يَلِيقُ إِلَّا لِمَنْ صَدَرَتْ عَنْهُ غَايَةُ الْإِنْعَامِ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِلْعُبُودِيَّةِ لَيْسَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Bil ki Allâh Teâlâ ibadete layık ve hak sahibi olandır; çünkü O Teâlâ esas ve teferruatıyla bütün nimetleri bahşedendir. Zira varlık ya vaciptir ya da mümkündür. Vacip olan birdir, o da Allâh Teâlâ'dır; O'nun dışındaki her şey mümkündür. Mümkün ise ancak bir tercih edici (müreccih) ile varlık kazanır. Dolayısıyla bütün mümkünler ister vasıtasız ister bir vasıtayla olsun ancak O'nun var etmesi ve yaratmasıyla vücut bulmuştur. Kula hasıl olan nimet çeşitlerinin tamamı sadece Allâh'tandır. Böylece nimet vermenin nihai noktasının Allâh'tan kaynaklandığı ve ibadetin de saygının nihai noktası olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: Nihai tazim ancak kendisinden nihai nimet sadır olan zâta yakışır. Böylece ibadete layık olanın ancak Allâh Teâlâ olduğu sabit olmuştur.
الْفَرْعُ الثَّانِي: أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يعبد الله لطلب الثواب وهو جهل وسحف، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ عَبَدَ اللَّهَ لِيَتَوَصَّلَ بِعِبَادَتِهِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ كَانَ الْمَعْبُودُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ ذَلِكَ الشَّيْءُ، فَمَنْ عَبَدَ اللَّهَ لِطَلَبِ الثَّوَابِ كَانَ مَعْبُودُهُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الثَّوَابُ، وَكَانَ اللَّهُ تَعَالَى وَسِيلَةً إِلَى الْوُصُولِ إِلَى ذَلِكَ الْمَعْبُودِ، وَهَذَا جَهْلٌ عَظِيمٌ.
İkinci Kısım: İnsanlardan bazıları sevap kazanmak için Allâh'a ibadet ederler; bu ise bir cehalet ve ahmaklıktır. Buna birtakım yönler delalet eder: Birincisi: İbadetiyle başka bir şeye ulaşmak için Allâh'a ibadet eden kimsenin gerçekte ibadet ettiği şey o ulaşılan nesnedir. Dolayısıyla sevap elde etmek için Allâh'a ibadet eden kimsenin gerçek mâbûdu sevaptır; Allâh Teâlâ ise o mâbûda ulaşmak için bir vasıta kılınmış olur. Bu ise büyük bir cehalettir.
الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ قَالَ: أُصَلِّي لِطَلَبِ الثَّوَابِ أَوْ لِلْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ، لَمْ تَصِحَّ صَلَاتُهُ. الثَّالِثُ: أَنَّ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لِغَرَضٍ آخَرَ كَانَ بِحَيْثُ لَوْ وَجَدَ ذَلِكَ الْغَرَضَ بِطَرِيقٍ آخَرَ لَتَرَكَ الْوَاسِطَةَ، فَمَنْ عَبَدَ اللَّهَ لِلْأَجْرِ وَالثَّوَابِ كَانَ بِحَيْثُ لَوْ وَجَدَ الْأَجْرَ وَالثَّوَابَ بِطَرِيقٍ آخَرَ لَمْ يَعْبُدِ اللَّهَ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُحِبًّا لِلَّهِ وَلَمْ يَكُنْ رَاغِبًا فِي عِبَادَةِ اللَّهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ جَهْلٌ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ لِغَرَضٍ أَعْلَى مِنَ الْأَوَّلِ، وَهُوَ أَنْ يَتَشَرَّفَ بِخِدْمَةِ الله، لأنه إذا شرع في فِي الصَّلَاةِ حَصَلَتِ النِّيَّةُ فِي الْقَلْبِ، وَتِلْكَ النِّيَّةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْعِلْمِ بِعِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ، وَحَصَلَ الذِّكْرُ فِي اللِّسَانِ، وَحَصَلَتِ الْخِدْمَةُ فِي الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ فَيَتَشَرَّفُ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْعَبْدِ بِخِدْمَةِ اللَّهِ، فَمَقْصُودُ الْعَبْدِ حُصُولُ هَذَا الشَّرَفِ.
İkincisi: Kişi: "Sevap talep etmek veya azaptan korkmak için namaz kılıyorum" dese namazı sahih olmaz. Üçüncüsü: Bir ameli başka bir gaye için işleyen kimse, şayet o gayeyi başka bir yolla elde etseydi o vasıtayı terk ederdi. Dolayısıyla ecir ve sevap için Allâh'a ibadet eden kimse, ecir ve sevabı başka yolla bulabilseydi Allâh'a ibadet etmezdi. Böyle olan kimse ise Allâh'ı seven ve Allâh'a ibadet etmeye rağbet duyan biri olamaz. Bunların hepsi cehalettir. İnsanlardan bazıları ise Allâh'a bu ilkinden daha yüce bir gaye ile ibadet ederler; o da Allâh'ın hizmetinde bulunma şerefine ermektir. Çünkü kişi namaza başladığında kalbinde niyet hasıl olur; bu niyet de rabliğin izzetini ve kulluğun zilletini bilmekten ibarettir. Dilde zikir meydana gelir, organ ve azalarında ise hizmet gerçekleşir; böylece kulun her bir parçası Allâh'a hizmet ile şereflenir. Kulun maksadı işte bu şerefi elde etmektir.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ طَعَنَ فِي قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: الْإِلَهُ هُوَ الْمَعْبُودُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَوْثَانَ عُبِدَتْ مَعَ أَنَّهَا لَيْسَتْ آلِهَةً. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِلَهُ الْجَمَادَاتِ وَالْبَهَائِمِ، مَعَ أَنَّ صُدُورَ الْعِبَادَةِ مِنْهَا مُحَالٌ. الثَّالِثُ:
Üçüncü Kısım: İnsanlardan bazıları: "İlah, mâbuddur (ibadet edilendir)" diyenlerin görüşüne şu yönlerden itiraz etmişlerdir: Birincisi: Putlar ilah olmadıkları halde kendilerine ibadet edilmiştir. İkincisi: Allâh Teâlâ, kendilerinden ibadetin sadır olması imkânsız olmasına rağmen cansız varlıkların ve hayvanların da ilahıdır. Üçüncüsü:
أَنَّهُ تَعَالَى إِلَهُ الْمَجَانِينِ وَالْأَطْفَالِ، مَعَ أَنَّهُ لَا تَصْدُرُ/ الْعِبَادَةُ عَنْهَا. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَعْبُودَ لَيْسَ لَهُ بِكَوْنِهِ مَعْبُودًا صِفَةٌ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِكَوْنِهِ مَعْبُودًا إِلَّا أَنَّهُ مَذْكُورٌ بِذِكْرِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ، وَمَعْلُومٌ بِعِلْمِهِ، وَمُرَادٌ خِدْمَتُهُ بِإِرَادَتِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا تَكُونُ الْإِلَهِيَّةُ صِفَةً لِلَّهِ تَعَالَى. الْخَامِسُ: يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى مَا كَانَ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ.
Allâh Teâlâ, kendilerinden ibadet sadır olmadığı halde delilerin ve çocukların da ilahıdır. Dördüncüsü: İbadet edilen varlığın ibadet edilmesinden ötürü kendisinde [zâtî] bir sıfat bulunmaz; çünkü onun mâbud olmasının manası, sadece o insanın zikriyle zikredilmiş, bilgisiyle bilinmiş ve iradesiyle hizmet edilmesi murad edilmiş olmasından ibarettir. Bu takdire göre ilahlık Allâh Teâlâ için [zâtî] bir sıfat olmaz. Beşincisi: Allâh Teâlâ'nın ezelde ilah olmadığını söylemek gerekir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الْإِلَهُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الْمَعْبُودِ، بَلِ الْإِلَهُ هُوَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ أَنْ يَكُونَ مَعْبُودًا، وَهَذَا الْقَوْلُ أَيْضًا يَرُدُّ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَكُونَ إِلَهًا لِلْجَمَادَاتِ وَالْبَهَائِمِ وَالْأَطْفَالِ وَالْمَجَانِينَ، وَأَنْ لَا يَكُونَ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى أَفْعَالٍ لَوْ فَعَلَهَا لَاسْتَحَقَّ الْعِبَادَةَ مِمَّنْ يَصِحُّ صُدُورُ الْعِبَادَةِ عَنْهُ، وَاعْلَمْ أَنَّا إِنْ فَسَّرْنَا الْإِلَهَ بِالتَّفْسِيرَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ لَمْ يَكُنْ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ، وَلَوْ فَسَّرْنَاهُ بِالتَّفْسِيرِ الثَّالِثِ كَانَ إِلَهًا فِي الْأَزَلِ.
Dördüncü Kısım: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: İlah mâbud demek değildir; bilakis ilah, kendisine ibadet edilmeye layık olan zâttır. Bu söze de cansızların, hayvanların, çocukların ve delilerin ilahı olmaması ve ezelde ilah olmaması itirazı yöneltilir. Bazıları da şöyle demiştir: O, öyle fiillere kādirdir ki onları yaptığı takdirde, kendisinden ibadet sadır olması sahih olan kimselerin ibadetine hak kazanır. Bil ki şayet biz ilahı ilk iki tefsirle açıklarsak ezelde ilah olmamış olur; üçüncü tefsirle açıklarsak ezelde ilah olmuş olur.
التَّفْسِيرُ الثَّانِي: الْإِلَهُ مُشْتَقٌّ مِنْ أَلَهْتُ إِلَى فُلَانٍ، أَيْ: سَكَنْتُ إِلَيْهِ، فَالْعُقُولُ لَا تَسْكُنُ إِلَّا إِلَى ذِكْرِهِ وَالْأَرْوَاحُ لَا تَعْرُجُ إِلَّا بِمَعْرِفَتِهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَمَالَ مَحْبُوبٌ لِذَاتِهِ، وَمَا سِوَى الْحَقِّ فَهُوَ نَاقِصٌ لِذَاتِهِ، لِأَنَّ الْمُمْكِنَ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ مَعْدُومٌ، وَالْعَدَمُ أَصْلُ النُّقْصَانِ وَالنَّاقِصُ بِذَاتِهِ لَا يَكْمُلُ إِلَّا بِتَكْمِيلِ الْكَامِلِ بِذَاتِهِ، فَإِذَا كَانَ الْكَامِلُ مَحْبُوبًا لِذَاتِهِ وَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ كَامِلٌ لِذَاتِهِ وَجَبَ كَوْنُهُ مَحْبُوبًا لِذَاتِهِ. الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يَقِفُ عِنْدَ نَفْسِهِ، بَلْ يَبْقَى مُتَعَلِّقًا بِغَيْرِهِ، لِأَنَّهُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِوُجُودِ غَيْرِهِ، فَعَلَى هَذَا كُلُّ مُمْكِنٍ فَإِنَّهُ لَا يَقِفُ عِنْدَ نَفْسِهِ بَلْ مَا لَمْ يَتَعَلَّقْ بِالْوَاجِبِ لِذَاتِهِ لَمْ يُوجَدْ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ في الوجود
İkinci Tefsir: İlah kelimesi "falan kimseye huzur bulup bağlandım" anlamındaki elehtü ilâ fülân (أَلَهْتُ إِلَى فُلَانٍ) ifadesinden türemiştir; yani ona sığındım, onda sükûnet buldum demektir. Nitekim akıllar ancak O'nun zikriyle huzur bulur, ruhlar ancak O'nun marifetiyle yükselir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Yetkinlik (kemal) zâtı gereği sevilir. Hak Teâlâ'nın dışındaki her şey ise zâtı gereği noksandır; çünkü mümkün varlık kendi zatı itibarıyla yok hükmündedir ve yokluk noksanlığın aslıdır. Zâtı gereği noksan olan ise ancak zâtı gereği kâmil olanın yetkinleştirmesiyle yetkinleşir. Kâmil olan zâtı gereği sevilince ve Hak Teâlâ'nın da zâtı gereği kâmil olduğu sabit olunca, O'nun zâtı gereği sevilmesi vacip olur. İkincisi: O'nun dışındaki her şey zâtı gereği mümkündür. Zâtı gereği mümkün olan ise kendi başına kalamaz, bilakis başkasına bağlı kalır; çünkü o ancak başkasının varlığıyla var olabilir. Buna göre her bir mümkün varlık kendi başına ayakta duramaz; bilakis zâtı gereği vacip olana bağlanmadıkça var olamaz. Durum dış varlıkta böyle olunca,
الْخَارِجِيِّ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ فِي الْوُجُودِ الْعَقْلِيِّ، فَالْعُقُولُ مُتَرَقِّبَةٌ إِلَى عَتَبَةِ رَحْمَتِهِ وَالْخَوَاطِرُ مُتَمَسِّكَةٌ بِذَيْلِ فَضْلِهِ وَكَرَمِهِ، وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ عَلَيْهِمَا التَّعْوِيلُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] .
zihni varlıkta da böyle olması vaciptir. Dolayısıyla akıllar O'nun rahmet eşiğini gözetlemekte, kalpten geçen düşünceler de O'nun lütuf ve kerem eteğine tutunmaktadır. Allâh Teâlâ'nın: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allâh'ın zikriyle huzur bulur” [er-Ra'd 28] buyruğunun tefsirinde dayanılacak olan işte bu iki yöndür.
التَّفْسِيرُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَلَهِ، وَهُوَ ذَهَابُ الْعَقْلِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَلْقَ قِسْمَانِ: وَاصِلُونَ إِلَى سَاحِلِ بَحْرِ مَعْرِفَتِهِ، وَمَحْرُومُونَ، فَالْمَحْرُومُونَ قَدْ بَقُوا فِي ظُلُمَاتِ الْحَيْرَةِ وَتِيهِ الْجَهَالَةِ فَكَأَنَّهُمْ فَقَدُوا عُقُولَهُمْ وَأَرْوَاحَهُمْ، وَأَمَّا الْوَاجِدُونَ فَقَدْ وَصَلُوا إِلَى عَرْصَةِ النُّورِ وَفُسْحَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَالْجَلَالِ، فَتَاهُوا فِي مَيَادِينِ الصَّمَدِيَّةِ، وَبَادُوا فِي عَرْصَةِ الْفَرْدَانِيَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ وَالِهُونَ فِي مَعْرِفَتِهِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْإِلَهُ الْحَقُّ لِلْخَلْقِ هُوَ هُوَ، وَبِعِبَارَةٍ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ تَسَابَقَتْ فِي مَيَادِينِ التَّوْحِيدِ وَالتَّمْجِيدِ فَبَعْضُهَا تَخَلَّفَتْ وَبَعْضُهَا سَبَقَتْ فَالَّتِي تَخَلَّفَتْ بَقِيَتْ فِي ظُلُمَاتِ الْغُبَارِ وَالَّتِي سَبَقَتْ وَصَلَتْ إِلَى عَالَمِ الْأَنْوَارِ، فَالْأَوَّلُونَ بَادُوا فِي أَوْدِيَةِ الظُّلُمَاتِ، وَالْآخَرُونَ طَاشُوا فِي أَنْوَارِ عَالَمِ الْكَرَامَاتِ.
Üçüncü Tefsir: O, aklın gitmesi demek olan veleh (الْوَلَه) kökünden türemiştir. Bil ki yaratılmışlar iki kısımdır: O'nun marifet denizinin sahiline ulaşanlar ve mahrum kalanlar. Mahrum kalanlar şaşkınlık karanlıklarında ve cehalet çölünde kalmışlardır; sanki onlar akıllarını ve ruhlarını kaybetmiş gibidirler. [Maksudunu] bulanlara gelince; onlar nurların meydanına, kibriyâ ve celâlin enginliğine ulaşmışlar, samediyyet meydanlarında hayrete düşmüş ve ferdâniyyet sahasında yok olmuşlardır. Böylece bütün yaratılmışların O'nun marifetinde hayran ve şaşkın (vâlih) oldukları sabit olmuştur; dolayısıyla yaratılmışların hak ilahı ancak ve ancak O'dur. Başka bir ifadeyle: İnsanî ruhlar tevhid ve temcîd meydanlarında yarışmış, bazısı geride kalmış bazısı ise öne geçmiştir. Geride kalanlar toz toprak karanlıklarında kalmış, öne geçenler ise nurlar âlemine ulaşmıştır. Böylece öncekiler karanlık vadilerinde helak olmuş, diğerleri ise kerametler âleminin nurları içinde kendilerinden geçmişlerdir.
التَّفْسِيرُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ لَاهَ إِذَا ارْتَفَعَ، وَالْحَقُّ ﷾ هُوَ الْمُرْتَفِعُ عَنْ مُشَابَهَةِ الْمُمْكِنَاتِ وَمُنَاسِبَةِ الْمُحْدَثَاتِ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا هُوَ، وَالْكَامِلَ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا هُوَ، وَالْأَحَدُ الْحَقُّ فِي هُوِيَّتِهِ لَيْسَ إِلَّا هُوَ، وَالْمُوجِدُ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ لَيْسَ إِلَّا هُوَ، وَأَيْضًا فَهُوَ تَعَالَى مُرْتَفِعٌ عَنْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ ارْتِفَاعَهُ بِحَسَبِ الْمَكَانِ، لِأَنَّ كُلَّ ارْتِفَاعٍ حَصَلَ بِسَبَبِ الْمَكَانِ فَهُوَ لِلْمَكَانِ بِالذَّاتِ وَلِلْمُتَمَكِّنِ بِالْعَرْضِ، لِأَجْلِ حُصُولِهِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَمَا بِالذَّاتِ أَشْرَفُ مِمَّا بِالْغَيْرِ، فَلَوْ كَانَ هَذَا الِارْتِفَاعُ بِسَبَبِ الْمَكَانِ لَكَانَ ذَلِكَ الْمَكَانُ أَعْلَى وَأَشْرَفَ مِنْ ذَاتِ الرَّحْمَنِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا عَلِمْنَا أَنَّهُ ﷾ أَعْلَى مِنْ أَنْ يَكُونَ عُلُوُّهُ بِسَبَبِ الْمَكَانِ، وَأَشْرَفُ مِنْ أَنْ يُنْسَبَ إِلَى شَيْءٍ مِمَّا حَصَلَ فِي عَالَمِ الْإِمْكَانِ.
Dördüncü Tefsir: Yükseldi anlamına gelen lâhe (لَاهَ) fiilinden türemiştir. Hak celle celâluhû mümkün varlıklara benzemekten ve sonradan yaratılmışlarla münasebet içinde olmaktan pek yücedir; çünkü zâtı gereği vacip olan ancak O'dur, zâtı gereği kâmil olan ancak O'dur, hüviyetinde hakiki bir olan ancak O'dur ve kendisinin dışındaki her şeyi var eden ancak O'dur. Ayrıca O Teâlâ yüceliğinin mekân bakımından olduğunu söylemekten de münezzehtir; çünkü mekân sebebiyle hasıl olan her yükseklik mekân için bizzat, mekânda bulunan için ise o mekânda bulunması sebebiyle arazidir. Bizzat olan şey ise başkası vasıtasıyla olandan daha şereflidir. Şayet bu yükseklik mekân sebebiyle olsaydı, o mekân Rahmân'ın zâtından daha yüce ve daha şerefli olurdu. Bu ise batıl olduğuna göre, O'nun celle celâluhû yüceliğinin mekân sebebiyle olmaktan çok daha yüce ve imkân âleminde meydana gelen şeylerden herhangi birine nispet edilmekten çok daha şerefli olduğunu anlarız.
التَّفْسِيرُ الْخَامِسُ: مِنْ أَلِهَ فِي الشَّيْءِ إِذَا تَحَيَّرَ فِيهِ وَلَمْ يَهْتَدِ إِلَيْهِ، فَالْعَبْدُ إِذَا تَفَكَّرَ فِيهِ تَحَيَّرَ، لِأَنَّ كُلَّ مَا يَتَخَيَّلُهُ الْإِنْسَانُ وَيَتَصَوَّرُهُ فَهُوَ بِخِلَافِهِ، فَإِنْ أَنْكَرَ الْعَقْلُ وُجُودَهُ كَذَّبَتْهُ نَفْسُهُ، لِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَهُوَ مُحْتَاجٌ، وَحُصُولُ الْمُحْتَاجِ بِدُونِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ مُحَالٌ، وَإِنْ أَشَارَ إِلَى شَيْءٍ يَضْبُطُهُ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ وَقَالَ إِنَّهُ هُوَ كَذَّبَتْهُ نَفْسُهُ أَيْضًا، لِأَنَّ كُلَّ مَا يَضْبُطُهُ الْحِسُّ وَالْخَيَالُ فَأَمَارَاتُ الْحُدُوثِ ظَاهِرَةٌ فِيهِ، فَلَمْ يَبْقَ فِي يَدِ الْعَقْلِ إِلَّا أَنْ يُقِرَّ بِالْوُجُودِ وَالْكَمَالِ مَعَ الِاعْتِرَافِ بِالْعَجْزِ عَنِ الإدراك، فههنا الْعَجْزُ عَنْ دَرْكِ الْإِدْرَاكِ إِدْرَاكٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مَوْقِفٌ عَجِيبٌ تَتَحَيَّرُ الْعُقُولُ فِيهِ وَتَضْطَرِبُ الْأَلْبَابُ فِي حَوَاشِيهِ.
Beşinci Tefsir: Bir şeyde şaşırıp kaldığında ve ona bir yol bulamadığında kullanılan elihe fi'ş-şey' (أَلِهَ فِي الشَّيْءِ) kökünden gelir. Nitekim kul O'nun hakkında tefekküre daldığında hayrete düşer; zira insanın hayal ettiği ve tasavvur ettiği her şey O'nun hilafınadır. Eğer akıl O'nun varlığını inkâr ederse kendi nefsi onu yalanlar; çünkü O'nun dışındaki her şey muhtaçtır, muhtaç olanın ise kendisine muhtaç olunan varlık olmadan meydana gelmesi imkânsızdır. Eğer duyunun ve hayalin kavradığı bir şeye işaret edip "İşte O budur" derse nefsi onu yine yalanlar; çünkü duyunun ve hayalin kavradığı her şeyde sonradan yaratılmışlık alametleri açıktır. Dolayısıyla aklın elinde, O'nu kavramaktan aciz olduğunu itiraf etmekle birlikte varlığını ve kemalini ikrar etmekten başka bir şey kalmaz. İşte burada idraki kavramaktan aciz olmak bir idraktir. Hiç şüphe yok ki bu, akılların içinde hayrete düştüğü ve basiretlerin etrafında bocaladığı şaşırtıcı bir duraktır.
التَّفْسِيرُ السَّادِسُ: مِنْ لَاهَ يَلُوهُ إِذَا احْتَجَبَ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ مُحْتَجِبًا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بِكُنْهِ صَمَدِيَّتِهِ مُحْتَجِبٌ عَنِ الْعُقُولِ. الثَّانِي: أَنْ لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ الشَّمْسَ كَانَتْ وَاقِفَةً فِي وَسَطِ الْفَلَكِ غَيْرَ مُتَحَرِّكَةٍ كَانَتِ الْأَنْوَارُ بَاقِيَةً عَلَى الْجُدْرَانِ غَيْرَ زَائِلَةٍ عَنْهَا، فَحِينَئِذٍ كَانَ يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَارَ الْوَاقِعَةَ عَلَى هَذِهِ الْجُدْرَانِ ذَاتِيَّةٌ لَهَا، إِلَّا لَمَّا شَاهَدْنَا أَنَّ الشَّمْسَ تَغِيبُ وَعِنْدَ غَيْبَتِهَا تَزُولُ هَذِهِ الْأَنْوَارُ عَنْ هَذِهِ الْجُدْرَانِ فَبِهَذَا الطَّرِيقِ عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَارَ فَائِضَةٌ عَنْ قُرْصِ الشَّمْسِ، فَكَذَا هَاهُنَا الْوُجُودُ الْوَاصِلُ إِلَى جَمِيعِ عَالَمِ الْمَخْلُوقَاتِ مِنْ جَنَابِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَالنُّورِ الْوَاصِلِ مِنْ قُرْصِ الشَّمْسِ، فَلَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهُ كَانَ يَصِحُّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى الطُّلُوعُ وَالْغُرُوبُ وَالْغَيْبَةُ وَالْحُضُورُ لَكَانَ عِنْدَ غُرُوبِهِ يَزُولُ ضَوْءُ الْوُجُودِ عَنِ الْمُمْكِنَاتِ، فَحِينَئِذٍ كَانَ يَظْهَرُ أَنَّ نُورَ الْوُجُودِ مِنْهُ، لَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ الْغُرُوبُ وَالطُّلُوعُ عَلَيْهِ مُحَالًا لَا جَرَمَ خَطَرَ بِبَالِ بَعْضِ النَّاقِصِينَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مَوْجُودَةٌ بِذَوَاتِهَا وَلِذَوَاتِهَا،
Altıncı Tefsir: Gizlendi anlamındaki lâhe yelûhü (لَاهَ يَلُوهُ) kökünden gelir. O'nun gizli olmasının manası birkaç yöndendir: Birincisi: O, samediyyetinin hakikati ile akıllardan gizlidir. İkincisi: Güneşin feleğin ortasında hareketsiz olarak durduğunu farz etseydik, nurlar duvarlar üzerinde zail olmaksızın sürekli kalırdı; o takdirde bu duvarlara düşen ışıkların duvarların zâtî özelliği olduğu akla gelirdi. Ancak biz güneşin battığını ve batmasıyla birlikte bu ışıkların o duvarlardan yok olduğunu gördüğümüzde, işte bu yolla bu ışıkların güneş kursundan taştığını anladık. Tıpkı bunun gibi Allâh Teâlâ'nın kudret katından bütün yaratılmışlar âlemine ulaşan varlık da güneş kursundan gelen nur gibidir. Şayet Allâh Teâlâ hakkında doğmak, batmak, kaybolmak ve hazır bulunmak sahih olsaydı, batışı esnasında varlık ışığı mümkün varlıklardan zail olurdu; işte o zaman varlık nurunun O'ndan olduğu apaçık anlaşılırdı. Fakat batmak ve doğmak O'nun hakkında imkânsız olunca, bazı noksan kimselerin hatırına bu nesnelerin kendi zâtlarıyla ve kendi zâtları için var olduğu vehmi gelmiştir.
فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا سَبَبَ لِاحْتِجَابِ نُورِهِ إِلَّا كَمَالُ نُورِهِ، فَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: سُبْحَانَ مَنِ احْتَجَبَ عَنِ الْعُقُولِ بِشِدَّةِ ظُهُورِهِ، وَاخْتَفَى عَنْهَا بِكَمَالِ نُورِهِ/ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ حَقِيقَةَ الصَّمَدِيَّةِ مُحْتَجِبَةٌ عَنِ الْعُقُولِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: مَحْجُوبَةٌ لِأَنَّ الْمَحْجُوبَ مَقْهُورٌ، وَالْمَقْهُورُ يَلِيقُ بِالْعَبْدِ، أَمَّا الْحَقُّ فَقَاهِرٌ، وَصِفَةُ الِاحْتِجَابِ صِفَةُ الْقَهْرِ فَالْحَقُّ مُحْتَجِبٌ، وَالْخَلْقُ مَحْجُوبُونَ.
Böylece sabit oldu ki O'nun nurunun perdelenmesinin yegâne sebebi nurunun kemalidir. İşte bu sebeple bazı muhakkikler şöyle demiştir: "Zuhurunun şiddetinden ötürü akıllara gizlenen ve nurunun kemalinden ötürü onlardan saklanan zât münezzehtir." Durum böyle olunca samediyyet hakikatinin akıllara gizli olduğu (muhtecib) ortaya çıkar. O'na perdelenmiş (mahcûb) denilmesi caiz değildir; çünkü mahcûb olan kahredilmiş (tesir altında) olandır ve mahkûm olmak kula yakışır. Hak Teâlâ ise kahredicidir ve gizlenme (ihticab) sıfatı bir kahr sıfatıdır; dolayısıyla Hak gizlidir (muhtecib), yaratılmışlar ise perdelenmiştir (mahcûb).
التَّفْسِيرُ السَّابِعُ: اشْتِقَاقُهُ مِنْ أَلِهَ الْفَصِيلُ إِذَا وَلِعَ بِأُمِّهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْعِبَادَ مُولَهُونَ مُولَعُونَ بِالتَّضَرُّعِ إِلَيْهِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أُمُورٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا وَقَعَ فِي بَلَاءٍ عَظِيمٍ وَآفَةٍ قَوِيَّةٍ فَهُنَالِكَ يَنْسَى كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى، فَيَقُولُ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ: يَا رَبِّ، يَا رَبِّ، فَإِذَا تَخَلَّصَ عَنْ ذَلِكَ الْبَلَاءِ وَعَادَ إِلَى مَنَازِلِ الْآلَاءِ وَالنَّعْمَاءِ أَخَذَ يُضِيفُ ذَلِكَ الْخَلَاصَ إِلَى الْأَسْبَابِ الضَّعِيفَةِ وَالْأَحْوَالِ الْخَسِيسَةِ، وَهَذَا فِعْلٌ مُتَنَاقِضٌ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُخَلِّصُ عَنِ الْآفَاتِ وَالْمُوَصِّلُ إِلَى الْخَيْرَاتِ غَيْرَ اللَّهِ وَجَبَ الرُّجُوعُ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْبَلَاءِ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، وَإِنْ كَانَ مُصْلِحُ الْمُهِمَّاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فِي وَقْتِ الْبَلَاءِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَالُ كَذَلِكَ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ، وَأَمَّا الْفَزَعُ إِلَيْهِ عِنْدَ الضَّرُورَاتِ وَالْإِعْرَاضُ عَنْهُ عِنْدَ الرَّاحَاتِ فَلَا يَلِيقُ بِأَرْبَابِ الْهِدَايَاتِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْخَيْرَ وَالرَّاحَةَ مَطْلُوبٌ مِنَ اللَّهِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْمُحْسِنَ فِي الظَّاهِرِ إِمَّا اللَّهُ أَوْ غَيْرُهُ، فَإِنْ كَانَ غَيْرُهُ فَذَلِكَ الْغَيْرُ لَا يُحْسِنُ إِلَّا إِذَا خَلَقَ اللَّهُ فِي قَلْبِهِ دَاعِيَةَ الْإِحْسَانِ، فَالْحَقُّ ﷾ هُوَ الْمُحْسِنُ فِي الْحَقِيقَةِ، وَالْمُحْسِنُ مَرْجُوعٌ إِلَيْهِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، وَالْخَلْقُ مَشْغُوفُونَ بِالرُّجُوعِ إِلَيْهِ.
Yedinci Tefsir: Sütten kesilen yavru annesine düşkün olduğunda kullanılan elihe'l-fasîlü (أَلِهَ الْفَصِيلُ) ifadesinden türemiştir. Manası şudur: Kullar her hallerinde O'na yalvarıp yakarmaya şiddetle düşkündürler. Buna birtakım hususlar delalet eder: Birincisi: İnsan büyük bir belaya ve şiddetli bir afete düçar olduğunda Allâh Teâlâ'dan başka her şeyi unutur ve kalbiyle, diliyle: "Yâ Rabbi, Yâ Rabbi!" der. O beladan kurtulup nimet ve afiyet konaklarına geri döndüğünde ise bu kurtuluşu zayıf sebeplere ve bayağı hallere isnat etmeye başlar. Bu çelişkili bir davranıştır; çünkü afetlerden kurtaran ve hayırlara ulaştıran Allâh'tan başkası idiyse bela anında Allâh'tan başkasına yönelmek gerekirdi. Eğer bela anında mühim işleri düzelten Allâh Teâlâ ise diğer bütün vakitlerde de durumun böyle olması gerekirdi. Darlık anlarında O'na sığınıp rahatlık anlarında O'ndan yüz çevirmek ise hidayet ehline yakışmaz. İkincisi: Hayır ve rahatlık Allâh'tan istenir. Üçüncüsü: Zahiren iyilik eden ya Allâh'tır ya da başkasıdır. Şayet başkası ise o başkası Allâh onun kalbinde iyilik yapma arzusunu yaratmadıkça iyilik edemez. Dolayısıyla Hak celle celâluhû hakikatte iyilik edenin ta kendisidir. İyilik edene her vakitte dönülür ve yaratılmışlar O'na dönmeye can atmaktadırlar.
شَكَا بَعْضُ الْمُرِيدِينَ مِنْ كَثْرَةِ الْوِسْوَاسِ، فَقَالَ الْأُسْتَاذُ: كُنْتُ حَدَّادًا عَشْرَ سِنِينَ، وَقَصَّارًا عَشَرَةً أُخْرَى، وَبَوَّابًا عَشَرَةً ثَالِثَةً، فَقَالُوا: مَا رَأَيْنَاكَ فَعَلْتَ ذَلِكَ، قَالَ: فَعَلْتُ وَلَكِنَّكُمْ مَا رَأَيْتُمْ، أَمَا عَرَفْتُمْ أَنَّ الْقَلْبَ كَالْحَدِيدِ؟
Müridlerden biri vesvesenin çokluğundan şikâyet etti; bunun üzerine üstat şöyle dedi: On yıl demircilik, on yıl çamaşırcılık, on yıl da kapıcılık yaptım. Dediler ki: Biz senin bunları yaptığını görmedik. O da dedi ki: Yaptım fakat siz görmediniz; kalbin demir gibi olduğunu bilmez misiniz?
فَكُنْتُ كَالْحَدَّادِ أُلَيِّنُهُ بِنَارِ الْخَوْفِ عَشْرَ سِنِينَ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ شَرَعْتُ فِي غَسْلِهِ عَنِ الْأَوْضَارِ وَالْأَقْذَارِ عَشْرَ سِنِينَ، ثُمَّ بَعْدَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ جَلَسْتُ عَلَى بَابِ حُجْرَةِ الْقَلْبِ عَشَرَةً أُخْرَى سَالًّا سَيْفَ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» فَلَمْ أَزَلْ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ حُبُّ غَيْرِ اللَّهِ، وَلَمْ أَزَلْ حَتَّى يَدْخُلَ فِيهِ حُبُّ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمَّا خَلَتْ عَرْصَةُ الْقَلْبِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَوِيَتْ فِيهِ مَحَبَّةُ اللَّهِ سَقَطَتْ مِنْ بِحَارِ عَالَمِ الْجَلَالِ قَطْرَةٌ مِنَ النُّورِ فَغَرِقَ الْقَلْبُ فِي تِلْكَ الْقَطْرَةِ، وَفَنِيَ عَنِ الْكُلِّ، وَلَمْ يَبْقَ فِيهِ إِلَّا مَحْضُ سِرِّ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» .
Ben demirci gibi onu on yıl korku ateşiyle yumuşattım. Sonra bundan sonra on yıl onu kirlerden ve pisliklerden yıkamaya koyuldum. Bu hallerden sonra "Lâ ilâhe illallâh" kılıcını çekerek bir diğer on yıl kalp hücresinin kapısında oturdum. Ondan Allâh'tan başkasının sevgisi çıkıncaya kadar [beklemekten] geri durmadım ve içine Allâh Teâlâ'nın sevgisi girinceye kadar devam ettim. Kalp meydanı Allâh Teâlâ'dan başkasından arınıp onda Allâh'ın muhabbeti kuvvetlenince, celâl âleminin denizlerinden bir nur damlası düştü; kalp o damlada gark oldu, her şeyden fani kılındı ve içinde "Lâ ilâhe illallâh"ın sırf hakikatinden başka hiçbir şey kalmadı.
التَّفْسِيرُ الثَّامِنُ: أَنَّ اشْتِقَاقَ لَفْظِ «الْإِلَهُ» مِنْ أَلِهَ الرَّجُلُ يَأْلَهُ إِذَا فَزِعَ مِنْ أَمْرٍ نَزَلَ بِهِ فَأَلَهَهُ أَيْ أَجَارَهُ، وَالْمُجِيرُ لِكُلِّ الْخَلَائِقِ مِنْ كُلِّ الْمَضَارِّ هُوَ اللَّهُ ﷾، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٨] وَلِأَنَّهُ هُوَ الْمُنْعِمُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النَّحْلِ: ٥٣] وَلِأَنَّهُ هُوَ الْمُطْعِمُ/ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ١٤] وَلِأَنَّهُ هُوَ الْمُوجِدُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [النِّسَاءِ: ٨٧] فَهُوَ ﷾ قَهَّارٌ لِلْعَدَمِ بِالْوُجُودِ وَالتَّحْصِيلِ، جَبَّارٌ لَهَا بِالْقُوَّةِ وَالْفِعْلِ وَالتَّكْمِيلِ، فَكَانَ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ وَلَا شَيْءَ سِوَاهُ.
Sekizinci Tefsir: "el-İlâh" lafzının türeyişi, başına bir iş geldiğinde korkuya kapılıp sığınan kimse için kullanılan elihe'r-racülü ye'lehu (أَلِهَ الرَّجُلُ يَأْلَهُ) ifadesinden gelir; onu koruyup sığındırdığında fe-elehehû (فَأَلَهَهُ) denir. Bütün yaratılmışları her türlü zarardan koruyup himaye eden ise Allâh celle celâluhû'dur; nitekim Allâh Teâlâ: { وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ } “O koruyup kollar, O'na karşı ise kimse korunamaz” [el-Mü'minûn 88] buyurmuştur. Yine nimet veren O olduğu için Allâh Teâlâ: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Başınıza gelen her nimet Allâh'tandır” [en-Nahl 53] buyurmuştur. Yedirip doyuran O olduğu için Allâh Teâlâ: { وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ } “O doyurur, kendisi ise doyurulmaz” [el-En'âm 14] buyurmuştur. Var eden O olduğu için Allâh Teâlâ: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allâh tarafındandır” [en-Nisâ 87] buyurmuştur. O celle celâluhû var etmek ve tahsil etmekle yokluğu kahredendir; kuvvet, fiil ve yetkinleştirmekle onu onarandır. Dolayısıyla hakikatte Allâh O'dur ve O'ndan başka hiçbir şey yoktur.
وَهَاهُنَا لَطَائِفُ وَفَوَائِدُ: الْفَائِدَةُ الْأُولَى: عَادَةُ الْمَدْيُونِ أَنَّهُ إِذَا رَأَى صَاحِبَ الدَّيْنِ مِنَ الْبُعْدِ فَإِنَّهُ يَفِرُّ مِنْهُ، وَاللَّهُ الْكَرِيمُ يَقُولُ: عِبَادِي: أَنْتُمْ غُرَمَائِي بِكَثْرَةِ ذُنُوبِكُمْ، وَلَكِنْ لَا تَفِرُّوا مِنِّي، بَلْ أَقُولُ: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٠] فَإِنِّي أَنَا الَّذِي أَقْضِي دُيُونَكُمْ وَأَغْفِرُ ذُنُوبَكُمْ، وَأَيْضًا الْمُلُوكُ يُغْلِقُونَ أَبْوَابَهُمْ عَنِ الْفُقَرَاءِ دُونَ الْأَغْنِيَاءِ، وَأَنَا أَفْعَلُ ضِدَّ ذَلِكَ.
Burada latif nükteler ve faydalar vardır: Birinci Fayda: Borçlunun adeti, alacaklıyı uzaktan gördüğünde ondan kaçmaktır. Kerîm olan Allâh ise şöyle buyurur: Ey kullarım! Günahlarınızın çokluğu sebebiyle bana borçlusunuz, fakat benden kaçmayın; bilakis { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } “Allâh'a koşun” [ez-Zâriyât 50] diyorum. Zira borçlarınızı ödeyecek ve günahlarınızı bağışlayacak olan benim. Ayrıca hükümdarlar kapılarını zenginlere değil fakirlere kapatırlar; ben ise bunun aksini yaparım.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Fayda:
قَالَ ﷺ: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى مِائَةَ رَحْمَةٍ أَنْزَلَ مِنْهَا رَحْمَةً وَاحِدَةً بَيْنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ وَالْبَهَائِمِ وَالْهَوَامِّ فَبِهَا يَتَعَاطَفُونَ وَيَتَرَاحَمُونَ، وَأَخَّرَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ رَحْمَةً يَرْحَمُ بِهَا عِبَادَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ،
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allâh Teâlâ'nın yüz rahmeti vardır; bunlardan bir rahmeti cinler, insanlar, kuşlar, hayvanlar ve haşerat arasına indirmiştir ki onunla birbirlerine şefkat gösterir ve merhamet ederler. Doksan dokuz rahmeti ise kıyamet gününde kullarına merhamet etmek üzere tehir etmiştir."
وَأَقُولُ: إِنَّهُ ﷺ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْهِيمِ، وَإِلَّا فَبِحَارُ الرَّحْمَةِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ فَكَيْفَ يُعْقَلُ تَحْدِيدُهَا بِحَدٍّ مُعَيَّنٍ.
Derim ki: [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözü ancak anlatımı kolaylaştırmak kabilinden zikretmiştir; yoksa rahmet denizleri sonsuzdur, dolayısıyla onun belirli bir sınırla sınırlandırılması nasıl tasavvur edilebilir?
الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Fayda:
قَالَ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلْمُذْنِبِينَ: هَلْ أَحْبَبْتُمْ لِقَائِي؟ فَيَقُولُونَ: نَعَمْ يَا رَبِّ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: وَلِمَ؟ فَيَقُولُونَ: رَجَوْنَا عَفْوَكَ وَفَضْلَكَ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ لَكُمْ مَغْفِرَتِي.
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allâh azze ve celle kıyamet gününde günahkârlara: 'Bana kavuşmayı sevdiniz mi?' diye sorar. Onlar: 'Evet yâ Rabbi' derler. Allâh Teâlâ: 'Niçin?' diye sorar. Onlar: 'Affını ve lütfunu umduk' derler. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: 'Ben de mağfiretimi sizlere vacip kıldım' buyurur."
الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ:
Dördüncü Fayda:
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَنْشُرُ عَلَى بَعْضِ عِبَادِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ سِجِلًّا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مِثْلُ مَدِّ الْبَصَرِ فَيَقُولُ لَهُ: هَلْ تُنْكِرُ مِنْ هَذَا شَيْئًا؟ هَلْ ظَلَمَكَ الْكِرَامُ الْكَاتِبُونَ؟ فَيَقُولُ: لَا يَا رَبِّ، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: فَهَلْ كَانَ لَكَ عُذْرٌ فِي عَمَلِ هَذِهِ الذُّنُوبِ؟ فَيَقُولُ: لَا يَا رَبِّ، فَيَضَعُ ذَلِكَ الْعَبْدُ قَلْبَهُ عَلَى النَّارِ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ لَكَ عِنْدِي حَسَنَةً وَإِنَّهُ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ، ثُمَّ يُخْرِجُ بِطَاقَةً فِيهَا:
Abdullâh b. Ömer şöyle demiştir: Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allâh azze ve celle kıyamet gününde kullarından birinin aleyhine, her biri gözün görebildiği mesafe kadar olan doksan dokuz amel defteri açar ve ona: 'Bundan bir şeyi inkâr ediyor musun? Kirâmen Kâtibîn melekleri sana zulmetti mi?' der. Kul: 'Hayır yâ Rabbi' der. Allâh Teâlâ: 'Bu günahları işlemekte bir mazeretin var mıydı?' der. O da: 'Hayır yâ Rabbi' der. O kul kalbini cehenneme hazırlar. Bunun üzerine Allâh Teâlâ: 'Senin katımızda bir iyiliğin vardır ve bugün sana asla zulmedilmez' buyurur. Sonra içinde:
«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» فَيَقُولُ الْعَبْدُ: يَا رَبِّ، كَيْفَ تَقَعُ هَذِهِ الْبِطَاقَةُ فِي مُقَابَلَةِ هَذِهِ السِّجِلَّاتِ؟ فَتُوضَعُ الْبِطَاقَةُ فِي كِفَّةٍ وَالسِّجِلَّاتُ فِي كِفَّةٍ أُخْرَى، فَطَاشَتِ السِّجِلَّاتُ وَثَقُلَتِ الْبِطَاقَةُ وَلَا يَثْقُلُ مَعَ ذِكْرِ اللَّهِ شَيْءٌ.
"Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden rasûlullâh" yazılı olan bir kâğıt çıkarır. Kul: 'Yâ Rabbi, bu koca defterlerin karşısında bu küçük kâğıt neye yarar?' der. Kâğıt bir kefeye, defterler ise diğer kefeye konur; defterler havaya uçar, kâğıt ise ağır gelir. Zira Allâh'ın zikrinin yanında hiçbir şey ağır gelemez."
الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ:
Beşinci Fayda:
وَقَفَ صَبِيٌّ فِي بَعْضِ الْغَزَوَاتِ يُنَادَى عَلَيْهِ فِي مَنْ يَزِيدُ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ شَدِيدِ الْحَرِّ، فَبَصُرَتْ بِهِ امْرَأَةٌ فَعَدَتْ إِلَى الصَّبِيِّ وَأَخَذَتْهُ وَأَلْصَقَتْهُ إِلَى بَطْنِهَا، ثُمَّ أَلْقَتْ ظَهْرَهَا عَلَى الْبَطْحَاءِ وَأَجْلَسَتْهُ عَلَى بَطْنِهَا تَقِيهِ الْحَرَّ، وَقَالَتْ: ابْنِي، ابْنِي، فَبَكَى النَّاسُ وَتَرَكُوا مَا هُمْ فِيهِ فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى وَقَفَ عَلَيْهِمْ فَأَخْبَرُوهُ الْخَبَرَ، فَقَالَ: أَعَجِبْتُمْ مِنْ رَحْمَةِ/ هَذِهِ بِابْنِهَا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرْحَمُ بِكُمْ جَمِيعًا مِنْ هَذِهِ الْمَرْأَةِ بِابْنِهَا، فَتَفَرَّقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْفَرَحِ وَالْبِشَارَةِ.
Gazvelerden birinde, son derece sıcak bir yaz gününde, bir çocuk artırmaya çıkarılmak üzere durdurulmuştu. Bir kadın onu gördü; hemen çocuğa doğru koşup onu aldı ve bağrına bastı. Sonra sırtını kızgın kuma verip çocuğu sıcaktan korumak için karnının üzerine oturttu ve: 'Yavrum, yavrum!' dedi. İnsanlar ağlaştılar ve içinde bulundukları işi bıraktılar. Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem gelip yanlarında durdu, ona durumu haber verdiler. Bunun üzerine: 'Bu kadının çocuğuna olan merhametine mi şaştınız? Şüphesiz Allâh Teâlâ hepinize bu kadının çocuğuna olduğundan çok daha merhametlidir' buyurdu. Müslümanlar en büyük sevinç ve müjde üzere oradan dağıldılar.
أصل لفظ الجلالة:
Lafza-i Celâlin Aslı:
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ اشْتِقَاقِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ بِحَسَبِ اللُّغَةِ، قَالَ بَعْضُهُمْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ لَيْسَتْ عَرَبِيَّةً، بَلْ عِبْرَانِيَّةً أَوْ سُرْيَانِيَّةً، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِلَهًا رَحْمَانًا وَمُرْحِيَانًا، فَلَمَّا عُرِّبَ جُعِلَ «اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ» وَهَذَا بَعِيدٌ، وَلَا يَلْزَمُ مِنَ الْمُشَابَهَةِ الْحَاصِلَةِ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ الطَّعْنُ فِي كَوْنِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ عَرَبِيَّةً أَصْلِيَّةً، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Üçüncü Mesele: Bu lafzın dil bakımından türeyiş keyfiyeti hakkındadır. Bazıları: Bu lafız Arapça değil, bilakis İbranice veya Süryanicedir; zira onlar "ilâhen rahmânen ve mürhiyânen" derler, bu ifade Arapçalaştırıldığında "Allâhü'r-Rahmânü'r-Rahîm" yapılmıştır demişlerdir. Bu uzak bir ihtimaldir; iki dil arasında hasıl olan benzerlikten ötürü bu lafzın aslen Arapça oluşuna dil uzatmak gerekmez. Bunun delili Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] وَقَالَ تَعَالَى: هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٥] وَأَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ لَفْظَةُ «اللَّهُ» وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ فَقَدْ سَلَّمُوا كَوْنَهَا لَفْظَةً عَرَبِيَّةً، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ اسْمُ عَلَمٍ لِلَّهِ تَعَالَى فَقَدْ تَخَلَّصُوا عَنْ هَذِهِ الْمَبَاحِثِ، وَأَمَّا الْمُنْكِرُونَ لِذَلِكَ فَلَهُمْ قَوْلَانِ: قَالَ الْكُوفِيُّونَ:
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25] “Andolsun onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı?» diye sorsan, elbette «Allâh» derler.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } [Meryem: 65] “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” Âlimler, bundan maksadın «Allâh» lafzı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Çoğunluk ise onun Arapça bir lafız olduğunu kabul etmiştir. Bu lafzın Allâh Teâlâ için bir alem/özel isim olduğunu söyleyenler bu tartışmalardan kurtulmuşlardır. Bunu kabul etmeyenlere gelince, onların iki görüşü vardır: Kûfeliler şöyle demiştir:
أَصْلُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ إِلَاهُ، فَأُدْخِلَتِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ عَلَيْهَا لِلتَّعْظِيمِ، فَصَارَ الْإِلَاهُ، فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ اسْتِثْقَالًا، لِكَثْرَةِ جَرَيَانِهَا عَلَى الْأَلْسِنَةِ، فَاجْتَمَعَ لَامَانِ، فَأُدْغِمَتِ الْأُولَى فَقَالُوا: «اللَّهُ» وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ أَصْلُهُ لَاهَ، فَأَلْحَقُوا بِهَا الْأَلِفَ وَاللَّامَ فَقِيلَ: «اللَّهُ» وَأَنْشَدُوا: -
Bu lafzın aslı «İlâh» (إِلاهُ) idi; tâzim için başına elif-lâm dâhil edildi ve «el-İlâh» (الإِلاهُ) oldu. Dillerde çokça dolaşmasından dolayı telaffuzu ağır geldiği için hemzesi hazfedildi. Böylece iki lâm yan yana geldi; ilki idgâm edildi ve «Allâh» dediler. Basralılar ise şöyle demiştir: Aslı «Lâhe» (لاهَ) idi; başına elif-lâm getirdiler ve «Allâh» denildi. Şu beyti de delil getirmişlerdir: -
كَحَلْفَةٍ مِنْ أَبِي رَبَاحٍ ... يَسْمَعُهَا لَاهُهُ الْكِبَارُ
«Tıpkı Ebû Rebâh'ın yemini gibi... Ki onun bu yeminini yüce İlâhı (Lâhuhu) işitmektedir.»
فَأَخْرَجَهُ عَلَى الْأَصْلِ.
[Şair] kelimeyi aslı üzere getirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْخَلِيلُ: أَطْبَقَ جَمِيعُ الْخَلْقِ عَلَى أَنَّ قَوْلَنَا: «اللَّهُ» مَخْصُوصٌ بِاللَّهِ ﷾، وَكَذَلِكَ قَوْلُنَا الْإِلَهُ مَخْصُوصٌ بِهِ ﷾، وَأَمَّا الَّذِينَ كَانُوا يُطْلِقُونَ اسْمَ الْإِلَهِ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ فَإِنَّمَا كَانُوا يَذْكُرُونَهُ بِالْإِضَافَةِ كَمَا يُقَالُ إِلَهُ كَذَا، أَوْ يُنْكِرُونَهُ فَيَقُولُونَ: إِلَهٌ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى خَبَرًا عَنْ قَوْمِ مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [الأعراف: ١٣٨] .
Dördüncü Mesele: Halîl şöyle demiştir: Bütün yaratılmışlar, bizim «Allâh» sözümüzün Allâh celle celâlühü'ye mahsus olduğu ve aynı şekilde «el-İlâh» sözümüzün de O'na mahsus olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. İlah ismini Allâh'tan başkasına ıtlak edenler/verenler ise, onu ancak bir izafetle anıyorlardı; nitekim «filan şeyin ilahı» denilmesi gibi yahut nekire/belirsiz kılarak «bir ilah» diyorlardı. Allâh Teâlâ'nın Mûsâ'nın kavminden haber vererek buyurduğu gibi: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } [A'râf: 138] “«Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap» dediler. [Mûsâ da]: «Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz» dedi.”
خواص لفظ الجلالة:
Lafza-i Celâlin Özellikleri:
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْمَ مُخْتَصٌّ بِخَوَاصٍّ لَمْ تُوجَدْ فِي سَائِرِ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَنَحْنُ نُشِيرُ إِلَيْهَا: فَالْخَاصَّةُ الْأُولَى: أَنَّكَ إِذَا حَذَفْتَ الْأَلِفَ مِنْ قَوْلِكَ: «اللَّهُ» بَقِيَ الباقي على صورة «الله» وَهُوَ مُخْتَصٌّ بِهِ سُبْحَانَهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْفَتْحِ: ٤] وَلِلَّهِ خَزائِنُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْمُنَافِقُونَ: ٧] وَإِنْ حَذَفْتَ عَنْ هَذِهِ الْبَقِيَّةِ اللَّامَ الْأُولَى بَقِيَتِ الْبَقِيَّةُ عَلَى صُورَةِ «لَهُ» كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الزُّمَرِ: ٦٣] وَقَوْلِهِ: لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ [التَّغَابُنِ: ١] فَإِنْ حَذَفْتَ اللَّامَ الْبَاقِيَةَ كَانَتِ الْبَقِيَّةُ هِيَ قَوْلُنَا: «هُوَ» وَهُوَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَقَوْلِهِ: هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [غَافِرٍ: ٦٥] وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ بِدَلِيلِ سُقُوطِهَا فِي التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ، فَإِنَّكَ تَقُولُ، هُمَا، هُمْ فَلَا تُبْقِي الْوَاوَ فِيهِمَا، فَهَذِهِ الْخَاصِّيَّةُ مَوْجُودَةٌ فِي لَفْظِ «اللَّهُ» غَيْرُ/ مَوْجُودَةٍ فِي سَائِرِ الْأَسْمَاءِ، وَكَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْخَاصِّيَّةُ بِحَسَبِ اللَّفْظِ فَقَدْ حَصَلَتْ أَيْضًا بِحَسَبِ الْمَعْنَى، فَإِنَّكَ إِذَا دَعَوْتَ اللَّهَ بِالرَّحْمَنِ فَقَدْ وَصَفْتَهُ بِالرَّحْمَةِ، وَمَا وَصَفْتَهُ بِالْقَهْرِ، وَإِذَا دَعَوْتَهُ بِالْعَلِيمِ فَقَدْ وَصَفْتَهُ بِالْعِلْمِ، وَمَا وَصَفَتْهُ بِالْقُدْرَةِ، وَأَمَّا إِذَا قُلْتَ يَا اللَّهُ فَقَدْ وَصَفْتَهُ بِجَمِيعِ الصِّفَاتِ، لِأَنَّ الْإِلَهَ لَا يَكُونُ إِلَهًا إِلَّا إِذَا كَانَ مَوْصُوفًا بِجَمِيعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَنَا اللَّهُ قَدْ حَصَلَتْ لَهُ هَذِهِ الْخَاصِّيَّةُ الَّتِي لَمْ تَحْصُلْ لِسَائِرِ الْأَسْمَاءِ.
Beşinci Mesele: Bil ki bu isim, Allâh Teâlâ'nın diğer isimlerinde bulunmayan birtakım özelliklere mahsustur; biz onlara işaret edeceğiz: Birinci özellik: «Allâh» (اللَّهُ) sözünden elifi hazfettiğinde/çıkardığında geriye kalan «Lillâh» (لِلَّهِ) sûretinde kalır ki bu da O Sübhân'a mahsustur. Nitekim Allâh Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Fetih: 4] “Göklerin ve yerin orduları Allâh'ındır”, { وَلِلَّهِ خَزائِنُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Münâfikûn: 7] “Göklerin ve yerin hazineleri Allâh'ındır.” Eğer bu kalan kısımdan ilk lâmı hazfedersen, geriye kalan «Lehû» (لَهُ) sûretinde olur. Nitekim Allâh Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Zümer: 63] “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur”, { لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ } [Tegâbün: 1] “Mülk O'nundur ve hamd O'nadır.” Eğer kalan lâmı da hazfedersen, geriye kalan bizim «Hû» (هُوَ) sözümüz olur. Bu da yine O Sübhân'a delâlet eder. Nitekim Allâh Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [İhlâs: 1] “De ki: O Allâh tektir”, { هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [Gâfir: 65] “O diridir; O'ndan başka ilah yoktur.” Vav harfi ise ziyadedir; bunun delili tesniye (ikil) ve cemi (çoğul) hallerinde düşmesidir, zira sen «hümâ», «hüm» dersin ve bu ikisinde vavı bırakmazsın. İşte bu özellik «Allâh» lafzında mevcuttur, diğer isimlerde mevcut değildir. Bu özellik lafız bakımından hasıl olduğu gibi, mana bakımından da hasıl olmuştur. Zira sen Allâh'a «Rahmân» ismiyle dua ettiğinde O'nu rahmetle vasfetmiş olursun, kahırla vasfetmiş olmazsın. O'na «Alîm» ismiyle dua ettiğinde O'nu ilimle vasfetmiş olursun, kudretle vasfetmiş olmazsın. Fakat «Yâ Allâh» dediğinde O'nu bütün sıfatlarla vasfetmiş olursun; çünkü ilah, ancak bu sıfatların tamamıyla muttasıf olduğu zaman ilah olabilir. Böylece «Allâh» sözümüzün, diğer isimlerde hasıl olmayan bu özelliğe sahip olduğu sabit olmuştur.
الْخَاصِّيَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ كَلِمَةَ الشَّهَادَةِ وَهِيَ الْكَلِمَةُ الَّتِي بِسَبَبِهَا يَنْتَقِلُ الْكَافِرُ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِسْلَامِ لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا إِلَّا هَذَا الِاسْمُ، فَلَوْ أَنَّ الْكَافِرَ قَالَ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا الرَّحْمَنُ أَوْ إِلَّا الرَّحِيمُ، أَوْ إِلَّا الْمَلِكُ، أَوْ إِلَّا الْقُدُّوسُ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الْكُفْرِ وَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْإِسْلَامِ، أَمَّا إِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الْكُفْرِ وَيَدْخُلُ فِي الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ هَذَا الِاسْمِ بِهَذِهِ الْخَاصِّيَّةِ الشَّرِيفَةِ، وَاللَّهُ الْهَادِي إِلَى الصَّوَابِ.
İkinci özellik: Kâfirin onun sebebiyle küfürden İslâm'a geçtiği kelime olan Şehâdet kelimesinde yalnızca bu isim yer almıştır. Şayet kâfir bir kimse: «Eşhedü enlâ ilâhe ille'r-Rahmân» veya «ille'r-Rahîm» yahut «ille'l-Melik» yahut «ille'l-Kuddûs» dese, küfürden çıkmış ve İslâm'a girmiş olmaz. Fakat: «Eşhedü enlâ ilâhe illallâh» dediğinde küfürden çıkar ve İslâm'a girer. Bu da bu ismin söz konusu şerefli özelliğe mahsus olduğuna delâlet eder. Doğruya ulaştıran Allâh'tır.
الْبَابُ الْعَاشِرُ في البحث المتعلق بقولنا الرحمن الرحيم
Onuncu Bölüm: Er-Rahmân er-Rahîm Sözümüzle İlgili İnceleme Hakkındadır
الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ:
Er-Rahmân er-Rahîm:
اعْلَمْ أَنَّ الْأَشْيَاءَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ: الَّذِي يَكُونُ نَافِعًا وَضَرُورِيًّا مَعًا، وَالَّذِي يَكُونُ نَافِعًا وَلَا يَكُونُ ضَرُورِيًّا، وَالَّذِي يَكُونُ ضَرُورِيًّا وَلَا يَكُونُ نَافِعًا، وَالَّذِي لَا يَكُونُ نَافِعًا وَلَا يَكُونُ ضَرُورِيًّا.
Bil ki eşya dört kısımdır: Hem faydalı hem zarurî olan; faydalı olup zarurî olmayan; zarurî olup faydalı olmayan; ne faydalı ne de zarurî olan.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: - وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ نَافِعًا وَضَرُورِيًّا مَعًا- فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ فِي الدُّنْيَا فَقَطْ، وَهُوَ مِثْلُ النَّفَسِ- فَإِنَّهُ لَوِ انْقَطَعَ مِنْكَ لَحْظَةً وَاحِدَةً حَصَلَ الْمَوْتُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ، وَهُوَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى،
Birinci kısma gelince -ki o hem faydalı hem zarurî olandır-; bu ya sadece dünyada böyledir ki nefes almak gibidir; zira o senden bir an kesilse ölüm meydana gelir; ya da âhirette böyledir ki o da Allâh Teâlâ'yı tanımaktır/marifetullahtır.
فَإِنَّهَا إِنْ زَالَتْ عَنِ الْقَلْبِ لَحْظَةً وَاحِدَةً مَاتَ الْقَلْبُ، وَاسْتَوْجَبَ عَذَابَ الْأَبَدِ.
Zira o [marifet], kalpten bir an bile zail olsa, kalp ölür ve ebedî azabı hak eder.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: - وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ نَافِعًا وَلَا يَكُونُ ضَرُورِيًّا- فَهُوَ كَالْمَالِ فِي الدُّنْيَا وَكَسَائِرِ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ فِي الْآخِرَةِ.
İkinci kısma gelince -ki o faydalı olup zarurî olmayandır-; dünyadaki mal gibi ve âhiretteki diğer ilimler ve marifetler gibidir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ- وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ ضَرُورِيًّا وَلَا يَكُونُ نَافِعًا- فَكَالْمَضَارِّ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْهَا فِي الدُّنْيَا:
Üçüncü kısma gelince -ki o zarurî olup faydalı olmayandır-; dünyada kaçınılmaz olan zararlar gibidir:
كَالْأَمْرَاضِ، وَالْمَوْتِ، وَالْفَقْرِ، وَالْهَرَمِ، وَلَا نَظِيرَ لِهَذَا الْقِسْمِ فِي الْآخِرَةِ، فَإِنَّ مَنَافِعَ الْآخِرَةِ لَا يَلْزَمُهَا شَيْءٌ مِنَ الْمَضَارِّ.
Hastalıklar, ölüm, fakirlik ve yaşlılık gibi. Âhirette bu kısmın bir benzeri yoktur; zira âhiret menfaatlerine hiçbir zarar eşlik etmez.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ- وَهُوَ الَّذِي لَا يَكُونُ نَافِعًا وَلَا ضَرُورِيًّا- فَهُوَ كَالْفَقْرِ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ.
Dördüncü kısma gelince -ki o ne faydalı ne de zarurî olandır-; dünyada fakirlik, âhirette ise azap gibidir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ النَّفَسَ فِي الدُّنْيَا نَافِعٌ وَضَرُورِيٌّ فَلَوِ انْقَطَعَ عَنِ الْإِنْسَانِ لَحْظَةً لَمَاتَ فِي الْحَالِ، وَكَذَلِكَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى أَمْرٌ لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ فَلَوْ زَالَتْ عَنِ الْقَلْبِ لَحْظَةً لَمَاتَ الْقَلْبُ لَا مَحَالَةَ، لَكِنَّ الْمَوْتَ الْأَوَّلَ أَسْهَلُ مِنَ الثَّانِي، لِأَنَّهُ لَا يَتَأَلَّمُ فِي الْمَوْتِ الْأَوَّلِ إِلَّا سَاعَةً وَاحِدَةً، وَأَمَّا الْمَوْتُ الثَّانِي فَإِنَّهُ يَبْقَى أَلَمُهُ أَبَدَ الْآبَادِ، وَكَمَا أَنَّ التَّنَفُّسَ لَهُ أَثَرَانِ: أَحَدُهُمَا: إِدْخَالُ النَّسِيمِ الطَّيِّبِ عَلَى الْقَلْبِ وَإِبْقَاءُ اعْتِدَالِهِ وَسَلَامَتِهِ، وَالثَّانِي: إِخْرَاجُ الْهَوَاءِ الْفَاسِدِ الْحَارِّ الْمُحْتَرِقِ عَنِ الْقَلْبِ، كَذَلِكَ الْفِكْرُ لَهُ أَثَرَانِ: أَحَدُهُمَا: إِيصَالُ نَسِيمِ الْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ إِلَى الْقَلْبِ وَإِبْقَاءُ اعْتِدَالِ الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ عَلَيْهِ، وَالثَّانِي: إِخْرَاجُ الْهَوَاءِ الْفَاسِدِ الْمُتَوَلِّدِ مِنَ الشُّبُهَاتِ عَنِ الْقَلْبِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا بِأَنْ يُعْرَفَ أَنَّ هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ مُتَنَاهِيَةٌ فِي مَقَادِيرِهَا مُنْتَهِيَةٌ بِالْآخِرَةِ إِلَى الْفَنَاءِ بَعْدَ وُجُودِهَا، فَمَنْ وَقَفَ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ بَقِيَ آمِنًا مِنَ الْآفَاتِ وَاصِلًا إِلَى الْخَيْرَاتِ وَالْمَسَرَّاتِ، وَكَمَالُ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ يَنْكَشِفُ لِعَقْلِكَ بِأَنْ تَعْرِفَ أَنَّ كُلَّ مَا وَجَدْتَهُ وَوَصَلْتَ إِلَيْهِ فَهُوَ قَطْرَةٌ مِنْ بِحَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَذَرَّةٌ مِنْ أَنْوَارِ إِحْسَانِهِ، فَعِنْدَ هَذَا يَنْفَتِحُ عَلَى قَلْبِكَ مَعْرِفَةُ كَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى رَحْمَانًا رَحِيمًا.
Bunu bildiğinde deriz ki: Dünyada nefesin faydalı ve zarurî olduğunu, insandan bir an kesilse derhal öleceğini zikretmiştik. Aynı şekilde Allâh Teâlâ'yı tanımak/bilmek de âhirette kaçınılmaz bir husustur; kalpten bir an bile zail olsa kalp muhakkak ölür. Fakat birinci ölüm, ikinci ölümden daha kolaydır; çünkü birinci ölümde kişi ancak bir anlık acı çeker, ikinci ölümün acısı ise ebediyen sürer. Nefes alıp vermenin iki eseri/sonucu olduğu gibi -birincisi: kalbe güzel esintiyi sokmak ve onun dengesini ve selametini korumaktır; ikincisi: kalpten bozuk, sıcak ve yakıcı havayı çıkarmaktır-, tefekkürün de iki eseri vardır: Birincisi: hüccet ve bürhan nesimini kalbe ulaştırmak, iman ve marifetin itidalini onda muhafaza etmektir; ikincisi: şüphelerden doğan bozuk havayı kalpten dışarı atmaktır. Bu da ancak şu hissedilen varlıkların miktarlarında sınırlı olduğunu, var olduktan sonra nihayetinde yokluğa ereceğini bilmekle mümkündür. İşte bu hallere vâkıf olan kimse, afetlerden emin kalır, hayırlara ve sevinçlere ulaşır. Bu iki hususun kemali, aklına şu hakikati bilmenle açılır: Elde ettiğin ve ulaştığın her şey, Allâh'ın rahmet denizlerinden bir damla ve ihsan nurlarından bir zerredir. İşte o zaman kalbine Allâh Teâlâ'nın Rahmân ve Rahîm olduğu marifeti açılır.
فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى التَّفْصِيلِ فَاعْلَمْ أَنَّكَ جَوْهَرٌ مُرَكَّبٌ مِنْ نَفْسٍ، وَبَدَنٍ وَرُوحٍ، وَجَسَدٍ.
Eğer bu manayı ayrıntısıyla bilmek istersen, bil ki sen; nefs ve beden, ruh ve cesetten mürekkep bir cevhersin.
(أَمَّا نَفْسُكَ) فَلَا شَكَّ أَنَّهَا كَانَتْ جَاهِلَةً فِي مَبْدَأِ الْفِطْرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [النمل: ٧٨] ثُمَّ تَأَمَّلْ فِي مَرَاتِبِ الْقُوَى الْحَسَّاسَةِ وَالْمُحَرِّكَةِ وَالْمُدْرِكَةِ وَالْعَاقِلَةِ، وَتَأَمَّلْ فِي مَرَاتِبِ الْمَعْقُولَاتِ وَفِي جِهَاتِهَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لَهَا الْبَتَّةَ، وَلَوْ أَنَّ الْعَاقِلَ أَخَذَ فِي اكْتِسَابِ الْعِلْمِ بِالْمَعْقُولَاتِ وَسَرَى فِيهَا سَرَيَانَ الْبَرْقِ الْخَاطِفِ وَالرِّيحِ الْعَاصِفِ وَبَقِيَ فِي ذَلِكَ السَّيْرِ أَبَدَ الْآبِدِينَ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينَ لَكَانَ الْحَاصِلُ لَهُ مِنَ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ قَدْرًا مُتَنَاهِيًا، وَلَكَانَتِ الْمَعْلُومَاتُ الَّتِي مَا عَرَفَهَا وَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهَا أَيْضًا غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، وَالْمُتَنَاهِي فِي جَنْبِ غَيْرِ الْمُتَنَاهِي قَلِيلٌ فِي كَثِيرٍ، فَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ لَهُ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] حُقٌّ وَصِدْقٌ.
(Nefsine gelince); şüphe yok ki o fıtratın başlangıcında cahildi/bilgisizdi. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } [Nahl: 78] “Allâh sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi.” Sonra hissetme, hareket ettirme, idrak etme ve akletme kuvvetlerinin mertebelerini tefekkür et; akledilenlerin mertebelerini ve cihetlerini tefekkür et ve bil ki bunların kesinlikle bir sonu yoktur. Akıl sahibi bir kimse akledilir şeylerin ilmini kazanmaya girişse, bunların içinde çakan bir şimşek ve esen fırtınalı bir rüzgâr gibi akıp gitse ve bu seyirde sonsuza kadar kalsa bile, elde edeceği marifetler ve ilimler sınırlı bir miktar olurdu; bilemediği ve ulaşamadığı bilgiler de yine sonsuz olurdu. Sınırlı olan ise sonsuzun yanında çok içindeki az gibidir. İşte bu durumda ona, Allâh Teâlâ'nın şu buyruğunda söylediğinin hak ve doğru olduğu zahir olur: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } [İsrâ: 85] “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.”
(وَأَمَّا بَدَنُكَ) فَاعْلَمْ أَنَّهُ جَوْهَرٌ مُرَكَّبٌ مِنَ الْأَخْلَاطِ الْأَرْبَعَةِ، فَتَأَمَّلْ كَيْفِيَّةَ تَرْكِيبِهَا وَتَشْرِيحِهَا، وَتَعَرَّفْ مَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ مِنَ الْمَنَافِعِ الْعَالِيَةِ وَالْآثَارِ الشَّرِيفَةِ/ وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ لَكَ صِدْقُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤] وَحِينَئِذٍ يَنْجَلِي لَكَ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ كَمَالِ رَحْمَتِهِ فِي خَلْقِكَ وَهِدَايَتِكَ، فَتَفْهَمُ شَيْئًا قَلِيلًا مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ الرحمن الرحيم.
(Bedenine gelince); bil ki o, dört unsurdan/hılttan mürekkep bir cevherdir. Onların terkibinin ve anatomisinin keyfiyetini tefekkür et; organların ve cüzlerin her birinde bulunan yüce menfaatleri ve şerefli eserleri öğren. İşte o zaman Allâh Teâlâ'nın şu buyruğunun doğruluğu sana apaçık görünür: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [İbrâhîm: 34] “Eğer Allâh'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız.” O vakit senin yaratılışında ve hidâyetinde O'nun rahmetinin kemalinden bir eser senin için tecelli eder de O'nun Rahmân ve Rahîm oluşunun anlamından pek az bir şeyi kavramış olursun.
لا رحمن إلا الله.
Allâh'tan Başka Rahmân Yoktur:
فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ لِغَيْرِ اللَّهِ رَحْمَةٌ أَمْ لَا؟ قُلْنَا: الْحَقُّ أَنَّ الرَّحْمَةَ لَيْسَتْ إِلَّا لِلَّهِ، ثُمَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ لِغَيْرِ اللَّهِ رَحْمَةٌ إِلَّا أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ أَكْمَلُ مِنْ رَحْمَةِ غَيْرِهِ، وَهَاهُنَا مَقَامَانِ: الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا رَحْمَةَ إِلَّا لِلَّهِ، فَنَقُولُ:
Eğer: «Allâh'tan başkası için rahmet var mıdır, yok mudur?» denilirse, deriz ki: Hakikat şudur ki rahmet ancak Allâh'a aittir. Sonra, Allâh'tan başkasının bir rahmeti olduğu farz edilse bile, Allâh'ın rahmeti başkasının rahmetinden daha kâmildir. Burada iki makam vardır: Birinci Makam: Rahmetin yalnızca Allâh'a ait olduğunun beyanı hakkındadır. Biz de deriz ki:
الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْجُودَ هُوَ إِفَادَةُ مَا يَنْبَغِي لَا لِعِوَضٍ، فَكُلُّ أَحَدٍ غَيْرِ اللَّهِ فَهُوَ إِنَّمَا يُعْطِي لِيَأْخُذَ عِوَضًا، إِلَّا أَنَّ الْأَعْوَاضَ أَقْسَامٌ: مِنْهَا جُسْمَانِيَّةٌ مِثْلَ أَنْ يُعْطِيَ دِينَارًا لِيَأْخُذَ كِرْبَاسًا، وَمِنْهَا رُوحَانِيَّةٌ وَهِيَ أَقْسَامٌ:
Buna delâlet eden yönler şunlardır: Birincisi: Cömertlik (cûd), layık olan şeyi bir karşılık beklemeksizin vermektir. Allâh'tan başka herkes ise ancak bir karşılık almak için verir. Ne var ki karşılıklar kısımlara ayrılır: Bazıları cismanîdir; bez almak için bir dinar vermesi gibi. Bazıları ise ruhanîdir ve bunlar da kısımlara ayrılır:
فَأَحَدُهَا: أَنَّهُ يُعْطِي الْمَالَ لِطَلَبِ الْخِدْمَةِ، وَثَانِيهَا: يُعْطِي الْمَالَ لِطَلَبِ الْإِعَانَةِ، وَثَالِثُهَا: يُعْطِي الْمَالَ لِطَلَبِ الثَّنَاءِ الْجَمِيلِ، وَرَابِعُهَا: يُعْطِي الْمَالَ لِطَلَبِ الثَّوَابِ الْجَزِيلِ، وَخَامِسُهَا: يُعْطِي الْمَالَ لِيُزِيلَ حُبَّ الْمَالِ عَنِ الْقَلْبِ، وَسَادِسُهَا: يُعْطِي الْمَالَ لِدَفْعِ الرِّقَّةِ الْجِنْسِيَّةِ عَنْ قَلْبِهِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ أَعْوَاضٌ رُوحَانِيَّةٌ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكُلُّ مَنْ أَعْطَى فَإِنَّمَا يُعْطِي لِيَفُوزَ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الْعَطَاءِ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَمَالِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ مُعَاوَضَةٌ، وَلَا يَكُونُ جُودًا، وَلَا هِبَةً، وَلَا عَطِيَّةً، أَمَّا الْحَقُّ ﷾ فَإِنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يُعْطِيَ لِيَسْتَفِيدَ بِهِ كَمَالًا، فَكَانَ الْجَوَادُ الْمُطْلَقُ وَالرَّاحِمُ الْمُطْلَقُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
Birincisi: Hizmet talebiyle mal verir. İkincisi: Yardım talebiyle mal verir. Üçüncüsü: Güzel övgü talebiyle mal verir. Dördüncüsü: Bol sevap talebiyle mal verir. Beşincisi: Kalpten mal sevgisini gidermek için mal verir. Altıncısı: Kalbinden cinsî/fıtrî acıma hissini defetmek için mal verir. Bütün bu kısımlar ruhanî karşılıklardır. Velhasıl, veren her kimse ancak o bağış vasıtasıyla kemal çeşitlerinden bir kemale nail olmak için verir. Dolayısıyla bu hakikatte bir muvazadır (ivazlı/karşılıklı işlemdir); cömertlik, hibe ve karşılıksız bağış değildir. Hak celle celâlühü ise zâtı gereği kâmildir; kendisiyle bir kemal elde etmek üzere bağışta bulunması imkânsızdır. Dolayısıyla mutlak cömert ve mutlak merhamet sahibi yalnızca Allâh Teâlâ'dır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ سِوَى اللَّهِ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ وَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، فَكُلُّ رَحْمَةٍ تَصْدُرُ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ فَهِيَ إِنَّمَا دَخَلَتْ فِي الْوُجُودِ بِإِيجَادِ اللَّهِ فَيَكُونُ الرَّحِيمُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
İkinci Delil: Allâh'tan gayrı her şey zâtı gereği mümkündür. Zâtı gereği mümkün olan ise ancak zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd olanın var etmesiyle var olur. Dolayısıyla Allâh'tan gayrısından sadır olan her bir rahmet, ancak Allâh'ın icadıyla vücut bulmuştur; binaenaleyh hakikatte Rahîm olan yalnızca Allâh Teâlâ'dır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يُمْكِنُهُ الْفِعْلُ وَالتَّرْكُ، فَيَمْتَنِعُ رُجْحَانُ الْفِعْلِ عَلَى التَّرْكِ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ دَاعِيَةٍ جَازِمَةٍ فِي الْقَلْبِ، فَعِنْدَ عَدَمِ حُصُولِ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ يَمْتَنِعُ صُدُورُ تِلْكَ الرَّحْمَةِ مِنْهُ، وَعِنْدَ حُصُولِهَا يَجِبُ صُدُورُ الرَّحْمَةِ مِنْهُ، فَيَكُونُ الرَّاحِمُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الَّذِي خَلَقَ تلك الداعية في ذلك لقلب، وَمَا ذَاكَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَيَكُونُ الرَّاحِمُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
Üçüncü Delil: İnsanın yapması da terk etmesi de mümkündür. Kalpte kesin bir saik (dâiye) oluşmadıkça yapmanın terk etmeye racih olması/ağır basması imkânsızdır. O saik bulunmadığında, o rahmetin ondan sadır olması imkânsızlaşır; o saik bulunduğunda ise ondan rahmetin sadır olması vâcip/zorunlu hale gelir. Dolayısıyla hakikatte merhamet eden, o saiki o kalpte yaratan zâttır ki o da ancak Allâh Teâlâ'dır. Bu durumda hakikatte merhamet eden yalnızca Allâh Teâlâ'dır.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: هَبْ أَنَّ فُلَانًا يُعْطِي الْحِنْطَةَ، وَلَكِنْ مَا لَمْ تَحْصُلِ الْمَعِدَةُ الْهَاضِمَةُ لِلطَّعَامِ لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِتِلْكَ الْحِنْطَةِ، وَهَبْ أَنَّهُ وَهَبَ الْبُسْتَانَ فَمَا لَمْ تَحْصُلِ الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ فِي الْعَيْنِ لَمْ يَحْصُلِ الِانْتِفَاعُ بِذَلِكَ الْبُسْتَانِ، بَلِ الْحَقُّ أَنَّ خَالِقَ تِلْكَ الْحِنْطَةِ وَذَلِكَ الْبُسْتَانِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَالْمُمَكِّنُ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِمَا هُوَ اللَّهُ، وَالْحَافِظُ لَهُ عَنْ أَنْوَاعِ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ حَتَّى يَحْصُلَ الِانْتِفَاعُ بِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ:
Dördüncü Delil: Tut ki filan adam buğday veriyor; fakat yemeği sindiren mide bulunmadıkça o buğdaydan faydalanmak hasıl olmaz. Tut ki o, bir bahçe bağışladı; lâkin gözde görme kuvveti bulunmadıkça o bahçeden faydalanmak hasıl olmaz. Bilakis hakikat şudur ki, o buğdayın ve o bahçenin yaratıcısı Allâh Teâlâ'dır; onlardan faydalanmayı mümkün kılan Allâh'tır ve o şeylerden faydalanma gerçekleşsin diye kişiyi türlü afetlerden ve korkulardan koruyan da Allâh Teâlâ'dır. O halde şöyle demek vâcip olmuştur:
الْمُنْعِمُ وَالرَّاحِمُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
Hakikatte nimet veren de merhamet eden de Allâh Teâlâ'dır.
الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي بيان أن تقدير أَنْ تَحْصُلَ الرَّحْمَةُ مِنْ غَيْرِ اللَّهِ إِلَّا أَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ أَكْمَلُ وَأَعْظَمُ. وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِنْعَامَ يُوجِبُ عُلُوَّ حَالِ الْمُنْعِمِ وَدَنَاءَةَ حَالِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُنْعِمِ، فَإِذَا حَصَلَ التَّوَاضُعُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى حَضْرَةِ اللَّهِ فَذَاكَ خَيْرٌ مِنْ حُصُولِ هَذِهِ الْحَالَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَعْضِ الْخَلْقِ.
İkinci Makam: Allâh'tan başkasından rahmetin hasıl olduğu varsayılsa bile Allâh'ın rahmetinin daha kâmil ve daha büyük olduğunun beyanı hakkındadır. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Nimet vermek, nimet verenin durumunun yüceliğini, nimet verilenin de nimet verene nispetle durumunun alçaklığını gerektirir. Eğer Allâh'ın huzuruna nispetle bir tevazu hasıl olursa bu, aynı halin mahlûkattan birine karşı hasıl olmasından daha hayırlıdır.
الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِنِعْمَةٍ طَلَبَ عِنْدَهَا مِنْكَ عَمَلًا تَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى اسْتِحْقَاقِ نِعَمِ الْآخِرَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَأْمُرُكَ بِأَنْ تَكْتَسِبَ لِنَفْسِكَ سَعَادَةَ الْأَبَدِ، وَأَمَّا غَيْرُ اللَّهِ فَإِنَّهُ إِذَا أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِنِعْمَةٍ أَمَرَكَ بِالِاشْتِغَالِ بِخِدْمَتِهِ وَالِانْصِرَافِ إِلَى تَحْصِيلِ مَقْصُودِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَالَةَ الْأُولَى أَفْضَلُ.
İkincisi: Allâh Teâlâ sana bir nimet verdiğinde, onun karşılığında senden âhiret nimetlerini hak etmeye vesile olacak bir amel ister; sanki Teâlâ sana kendin için ebedî saadeti kazanmanı emretmektedir. Allâh'tan başkası ise sana bir nimet verdiğinde, sana kendi hizmetiyle meşgul olmanı ve kendi maksadını elde etmeye yönelmeni emreder. Şüphe yok ki birinci durum daha faziletlidir.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُنْعَمَ عَلَيْهِ يَصِيرُ كَالْعَبْدِ لِلْمُنْعِمِ، وَعُبُودِيَّةَ اللَّهِ أَوْلَى مِنْ عُبُودِيَّةِ غير الله.
Üçüncüsü: Kendisine nimet verilen kimse, nimet verenin adeta bir kulu gibi olur. Allâh'a kulluk ise Allâh'tan başkasına kulluktan daha evlâdır.
الرَّابِعُ: أَنَّ السُّلْطَانَ إِذَا أَنْعَمَ عَلَيْكَ فَهُوَ غَيْرُ عَالِمٍ بِتَفَاصِيلِ أَحْوَالِكَ، فَقَدْ يُنْعِمُ عَلَيْكَ حَالَ مَا تَكُونُ غَنِيًّا عَنْ إِنْعَامِهِ، وَقَدْ يَقْطَعُ عَنْكَ إِنْعَامَهُ حَالَ مَا تَكُونُ مُحْتَاجًا إِلَى إِنْعَامِهِ، وَأَيْضًا فَهُوَ غَيْرُ قَادِرٍ عَلَى الْإِنْعَامِ عَلَيْكَ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ وَبِجَمِيعِ الْمُرَادَاتِ، أَمَّا الْحَقُّ تَعَالَى فَإِنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، فَإِذَا ظَهَرَتْ بِكَ حَاجَةٌ عَرَفَهَا، وَإِنْ طَلَبْتَ مِنْهُ شَيْئًا قَدَرَ عَلَى تَحْصِيلِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَفْضَلُ.
Dördüncüsü: Hükümdar sana nimet verdiğinde senin durumlarının ayrıntılarını bilmez; nitekim senin onun ihsanına muhtaç olmadığın bir halde sana ihsanda bulunabilir ve onun ihsanına muhtaç olduğun bir halde senden ihsanını kesebilir. Ayrıca o, her vakitte ve her istenen şeyde sana ihsanda bulunmaya kadir de değildir. Hak Teâlâ ise bilinenlerin tamamını hakkıyla bilendir, bütün mümkinâta kadirdir; sende bir ihtiyaç baş gösterdiğinde onu bilir, O'ndan bir şey istediğinde onu var etmeye güç yetirir. Dolayısıyla bu daha faziletlidir.
الْخَامِسُ: الْإِنْعَامُ يُوجِبُ الْمِنَّةَ، وَقَبُولُ الْمِنَّةِ مِنَ الْحَقِّ أَفْضَلُ مِنْ قَبُولِهَا مِنَ الْخَلْقِ.
Beşincisi: Nimet vermek minneti gerektirir. Minneti Hak'tan kabul etmek ise mahlûktan kabul etmekten daha faziletlidir.
فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَحْصُلَ رَحْمَنٌ آخَرُ فَرَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى أَكْمَلُ وَأَفْضَلُ وَأَعْلَى وَأَجَلُّ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Zikrettiklerimizle sabit olmuştur ki Rahmân ve Rahîm olan Allâh Teâlâ'dır. Başka bir rahmânın varlığı farz edilse dahi Allâh Teâlâ'nın rahmeti daha kâmil, daha faziletli, daha yüce ve daha celildir. En doğrusunu Allâh bilir.
الْبَابُ الْحَادِيَ عَشَرَ فِي بَعْضِ النُّكَتِ الْمُسْتَخْرَجَةِ من قولنا (بسم الله الرحمن الرحيم)
On Birinci Bölüm: «Bismillâhirrahmânirrahîm» Sözümüzden Çıkarılan Birtakım Nükteler Hakkındadır
إشارات البسملة:
Besmelenin İşaretleri:
النُّكْتَةُ الْأُولَى:
Birinci Nükte:
مَرِضَ مُوسَى ﵇ وَاشْتَدَّ وَجَعُ بَطْنِهِ، فَشَكَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَدَلَّهُ عَلَى عُشْبٍ فِي الْمَفَازَةِ، فَأَكَلَ مِنْهُ فَعُوفِيَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ عَاوَدَهُ ذَلِكَ الْمَرَضُ فِي وَقْتٍ آخَرَ فَأَكَلَ ذَلِكَ الْعُشْبَ فَازْدَادَ مَرَضُهُ، فَقَالَ: يَا رَبِّ، أَكَلْتُهُ أَوَّلًا فَانْتَفَعْتُ بِهِ، وَأَكَلْتُهُ ثَانِيًا فَازْدَادَ مَرَضِي، فَقَالَ: لِأَنَّكَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى ذَهَبْتَ مِنِّي إِلَى الْكَلَأِ فَحَصَلَ فِيهِ الشِّفَاءُ، وَفِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ ذَهَبْتَ مِنْكَ إِلَى الْكَلَأِ فَازْدَادَ الْمَرَضُ، أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الدُّنْيَا كُلَّهَا سُمٌّ قَاتِلٌ وَتِرْيَاقُهَا اسْمِي؟.
Mûsâ aleyhisselâm hastalandı ve karın ağrısı şiddetlendi; bunun üzerine Allâh Teâlâ'ya yakındı. Allâh Teâlâ ona çölde bir ot gösterdi; Mûsâ ondan yedi ve Allâh Teâlâ'nın izniyle şifa buldu. Sonra başka bir vakitte aynı hastalık ona tekrar geldi; o da o ottan yedi fakat hastalığı arttı. Bunun üzerine: 'Yâ Rabbi, ilkinde yedim fayda gördüm, ikincisinde yedim hastalığım arttı' dedi. Allâh Teâlâ buyurdu ki: 'Çünkü birinci defasında benden ota gittin ve onda şifa hasıl oldu; ikinci defasında ise kendinden ota gittin ve hastalık arttı. Bilmez misin ki dünyanın tamamı öldürücü bir zehirdir, onun panzehiri ise Benim ismimdir?'
/ الثَّانِيَةُ: بَاتَتْ رَابِعَةُ لَيْلَةً فِي التَّهَجُّدِ وَالصَّلَاةِ، فَلَمَّا انْفَجَرَ الصُّبْحُ نَامَتْ، فَدَخَلَ السَّارِقُ دَارَهَا وَأَخَذَ ثِيَابَهَا، وَقَصَدَ الْبَابَ فَلَمْ يَهْتَدِ إِلَى الْبَابِ، فَوَضَعَهَا فَوَجَدَ الْبَابَ، فَفَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَنُودِيَ مِنْ زَاوِيَةِ الْبَيْتِ: ضَعِ الْقُمَاشَ وَاخْرُجْ فَإِنْ نَامَ الْحَبِيبُ فَالسُّلْطَانُ يَقْظَانُ.
İkincisi: Râbia bir gece teheccüd ve namazla sabahladı; sabah aydınlığı doğunca uyudu. Bir hırsız evine girip elbiselerini aldı ve kapıya yöneldi fakat kapıyı bulamadı. Eşyaları bıraktı, kapıyı buldu. Bunu üç defa tekrarladı. Bunun üzerine evin bir köşesinden şöyle seslenildi: 'Kumaşı bırak ve çık! Zira dost uyusa da Sultan uyanıktır.'
الثَّالِثَةُ: كَانَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ يَرْعَى غَنَمًا وَحَضَرَ فِي قَطِيعِ غَنَمِهِ الذِّئَابُ، وَهِيَ لَا تَضُرُّ أَغْنَامَهُ، فَمَرَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ وَنَادَاهُ: مَتَى اصْطَلَحَ الذِّئْبُ وَالْغَنَمُ؟ فَقَالَ الرَّاعِي: مِنْ حِينِ اصْطَلَحَ الرَّاعِي مَعَ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncüsü: Âriflerden biri koyun otlatıyordu ve koyun sürüsünün içinde kurtlar da bulunuyor, koyunlarına zarar vermiyordu. Yanından bir adam geçip ona seslendi: 'Kurt ile koyun ne zaman barıştı?' Çoban şöyle dedi: 'Çoban Allâh Teâlâ ile barıştığı andan itibaren.'
الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ (بِسْمِ اللَّهِ) مَعْنَاهُ أَبْدَأُ بِاسْمِ اللَّهِ، فَأَسْقَطَ مِنْهُ قَوْلَهُ: «أَبْدَأُ» تَخْفِيفًا، فَإِذَا قُلْتَ بِسْمِ اللَّهِ فَكَأَنَّكَ قَلْتَ أَبْدَأُ بِاسْمِ اللَّهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مِنْ أَوَّلِ مَا شَرَعَ فِي الْعَمَلِ كَانَ مَدَارُ أَمْرِهِ عَلَى التَّسْهِيلِ وَالتَّخْفِيفِ وَالْمُسَامَحَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ كَلِمَةٍ ذَكَرَهَا لَكَ جَعَلَهَا دَلِيلًا عَلَى الصَّفْحِ وَالْإِحْسَانِ.
Dördüncüsü: O'nun «Bismillâh» sözünün anlamı «Allâh'ın adıyla başlarım» demektir; hafifletmek maksadıyla ondan «başlarım» sözü düşürülmüştür. «Bismillâh» dediğinde adeta «Allâh'ın adıyla başlarım» demiş gibi olursun. Bundan maksat, kulun amele ilk başladığı andan itibaren işinin temelinin kolaylaştırma, hafifletme ve müsamaha üzerine olduğuna dikkat çekmektir. Sanki Teâlâ sana zikrettiği ilk kelimede onu affın ve ihsanın delili kılmıştır.
الْخَامِسَةُ:
Beşincisi:
رُوِيَ أَنَّ فِرْعَوْنَ قَبْلَ أَنْ يَدَّعِيَ الْإِلَهِيَّةَ بَنَى قَصْرًا وَأَمَرَ أَنْ يُكْتَبَ (بِسْمِ اللَّهِ) عَلَى بَابِهِ الْخَارِجِ، فَلَمَّا ادَّعَى الْإِلَهِيَّةَ وَأَرْسَلَ إِلَيْهِ مُوسَى ﵇ وَدَعَاهُ فَلَمْ يَرَ بِهِ أَثَرَ الرُّشْدِ قَالَ: إِلَهِي كَمْ أَدْعُوهُ وَلَا أَرَى بِهِ خَيْرًا، فَقَالَ تَعَالَى: يَا مُوسَى، لَعَلَّكَ تُرِيدُ إِهْلَاكَهُ، أَنْتَ تَنْظُرُ إِلَى كُفْرِهِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى مَا كَتَبَهُ عَلَى بَابِهِ، وَالنُّكْتَةُ أَنَّ مَنْ كَتَبَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ عَلَى بَابِهِ الْخَارِجِ صَارَ آمِنًا مِنَ الْهَلَاكِ وَإِنْ كَانَ كَافِرًا فَالَّذِي كَتَبَهُ عَلَى سُوَيْدَاءِ قَلْبِهِ مِنْ أَوَّلِ عُمْرِهِ إِلَى آخِرِهِ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُ؟.
Rivayet edildiğine göre Firavun ilahlık iddia etmeden önce bir saray yaptırmış ve dış kapısının üzerine «Bismillâh» yazılmasını emretmişti. İlahlık iddia edip de Mûsâ aleyhisselâm ona gönderilip kendisini davet ettiğinde ve onda bir hidayet eseri görmediğinde Mûsâ: 'İlahım! Onu ne kadar davet etsem de onda bir hayır görmüyorum' dedi. Allâh Teâlâ buyurdu ki: 'Ey Mûsâ, belki de sen onun helak olmasını istiyorsun; sen onun küfrüne bakıyorsun, Ben ise kapısının üzerine yazdığı şeye bakıyorum.' İşin nükte tarafı şudur ki: Bu kelimeyi dış kapısının üzerine yazan kimse kâfir bile olsa helaktan emin olduysa; ömrünün başından sonuna kadar onu kalbinin süveydasına (derinliğine) yazan kimsenin hali nasıl olur?
السَّادِسَةُ: سَمَّى نَفْسَهُ رَحْمَانًا رَحِيمًا فَكَيْفَ لَا يَرْحَمُ؟ رُوِيَ أَنَّ سَائِلًا وَقَفَ عَلَى بَابٍ رَفِيعٍ فَسَأَلَ شَيْئًا فَأُعْطِيَ قَلِيلًا، فَجَاءَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي بِفَأْسٍ وَأَخَذَ يُخَرِّبُ الْبَابَ فَقِيلَ لَهُ: وَلِمَ تَفْعَلُ؟ قَالَ: إِمَّا أَنْ يُجْعَلَ الْبَابُ لَائِقًا بِالْعَطِيَّةِ أَوِ الْعَطِيَّةُ لَائِقَةً بِالْبَابِ. إِلَهَنَا إِنَّ بِحَارَ الرَّحْمَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى رَحْمَتِكَ أَقَلُّ مِنَ الذَّرَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَرْشِ، فَكَمَا أَلْقَيْتَ فِي أَوَّلِ كِتَابِكَ عَلَى عِبَادِكَ صِفَةَ رَحْمَتِكَ فَلَا تَجْعَلْنَا مَحْرُومِينَ عَنْ رَحْمَتِكَ وَفَضْلِكَ.
Altıncısı: Kendisini Rahmân ve Rahîm olarak isimlendirdi, artık nasıl merhamet etmesin? Rivayet edildiğine göre bir dilenci yüksek bir kapının önünde durup bir şey istedi, kendisine az bir şey verildi. İkinci gün bir kazmayla geldi ve kapıyı yıkmaya başladı. Ona: 'Niçin böyle yapıyorsun?' denilince şöyle dedi: 'Ya kapı ihsana uygun hale getirilsin yahut ihsan kapıya uygun olsun.' İlahımız! Rahmet denizleri Senin rahmetine nispetle, arşa nispetle bir zerreden daha azdır. Kitabının başında kullarına rahmet sıfatını sunduğun gibi, bizi de rahmetinden ve lütfundan mahrum eyleme.
السَّابِعَةُ: «اللَّهُ» إِشَارَةٌ إِلَى الْقَهْرِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعُلُوِّ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَحْمَتَهُ أَكْثَرُ وَأَكْمَلُ مِنْ قَهْرِهِ.
Yedincisi: «Allâh» kahr, kudret ve yüceliğe işarettir; sonra hemen ardından «er-Rahmân er-Rahîm» zikredilmiştir. Bu da O'nun rahmetinin kahrından daha çok ve daha kâmil olduğuna delâlet eder.
الثَّامِنَةُ: كَثِيرًا مَا يَتَّفِقُ لِبَعْضِ عَبِيدِ الْمَلِكِ أَنَّهُمْ إِذَا اشْتَرَوْا شَيْئًا مِنَ الْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ وَضَعُوا عَلَيْهَا سِمَةَ الْمَلِكِ لِئَلَّا يَطْمَعَ فِيهَا الْأَعْدَاءُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ لِطَاعَتِكَ عَدُوًّا وَهُوَ الشَّيْطَانُ فَإِذَا شَرَعْتَ فِي عَمَلٍ فَاجْعَلْ عَلَيْهِ سِمَتِي، وَقُلْ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، حَتَّى لَا يَطْمَعَ الْعَدُوُّ فِيهَا.
Sekizincisi: Padişahın bazı hizmetkârlarının başına çokça gelir ki, at, katır ve eşeklerden bir şey satın aldıklarında düşmanlar onlara tamah etmesin diye üzerlerine padişahın damgasını basarlar. Sanki Teâlâ şöyle buyurmaktadır: 'Şüphesiz senin ibadetinin bir düşmanı vardır ki o da şeytandır; bir amele başladığında üzerine Benim damgamı bas ve «Bismillâhirrahmânirrahîm» de ki düşman ona tamah etmesin.'
التَّاسِعَةُ: اجْعَلْ نَفْسَكَ قَرِينَ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى لَا تَبْعُدَ عَنْهُ فِي الدَّارَيْنِ،
Dokuzuncusu: Kendini Allâh Teâlâ'nın zikrine yoldaş kıl ki her iki cihanda da O'ndan uzak kalmayasın.
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ دَفَعَ خَاتَمَهُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ فَقَالَ: اكْتُبْ فِيهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَدَفَعَهُ إِلَى النَّقَّاشِ وَقَالَ: اكْتُبْ فِيهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، فَكَتَبَ النَّقَّاشُ فِيهِ ذَلِكَ، فَأَتَى أَبُو بَكْرٍ بِالْخَاتَمِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَرَأَى النَّبِيُّ فِيهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ، فَقَالَ: يَا أَبَا بَكْرٍ، مَا هَذِهِ الزَّوَائِدُ؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَضِيتُ أَنْ أُفَرِّقَ اسْمَكَ عَنِ اسْمِ اللَّهِ، وَأَمَّا الْبَاقِي فَمَا قُلْتُهُ، وَخَجِلَ أَبُو بَكْرٍ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَّا اسْمُ أَبِي بَكْرٍ فَكَتَبْتُهُ أَنَا لِأَنَّهُ مَا رَضِيَ أَنْ يُفَرِّقَ اسْمَكَ عَنِ اسْمِ اللَّهِ فَمَا رَضِيَ اللَّهُ أَنْ يُفَرِّقَ اسْمَهُ عَنِ اسْمِكَ،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, yüzüğünü Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'a verip: 'Üzerine «Lâ ilâhe illallâh» yazdır' buyurdu. Ebû Bekir onu hakkâka verip: 'Üzerine «Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Rasûlullâh» yaz' dedi. Hakkâk da üzerine bunu yazdı. Ebû Bekir yüzüğü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiğinde Peygamber yüzükte: «Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Rasûlullâh Ebû Bekr es-Sıddîk» yazısını gördü. Bunun üzerine: 'Ey Ebû Bekir, bu fazlalıklar nedir?' buyurdu. Ebû Bekir: 'Yâ Rasûlallâh, senin ismini Allâh'ın isminden ayırmaya razı olmadım; geri kalanını ise ben söylemedim' dedi ve Ebû Bekir utandı. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm gelip şöyle dedi: 'Yâ Rasûlallâh, Ebû Bekir'in ismini ben yazdım; zira o senin ismini Allâh'ın isminden ayırmaya razı olmadı, Allâh da onun ismini senin isminden ayırmaya razı olmadı.'
وَالنُّكْتَةُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا لَمْ يَرْضَ بِتَفْرِيقِ اسْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَنِ اسْمِ اللَّهِ ﷿ وَجَدَ هَذِهِ الْكَرَامَةَ فَكَيْفَ إِذَا لَمْ يُفَارِقِ الْمَرْءُ ذِكْرَ اللَّهِ تَعَالَى؟.
İşin nükte tarafı şudur ki: Ebû Bekir, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini Allâh celle celâlühü'nün isminden ayırmaya razı olmayınca bu keramete nail olduysa, bir kimse Allâh Teâlâ'nın zikrinden hiç ayrılmazsa [hali] nasıl olur?