Binûn

Fâtiha Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الفصل الثاني: الأسماء الحاصلة بسبب العلم:

İkinci Fasıl: İlim Sebebiyle Hâsıl Olan İsimler:

فِي الْأَسْمَاءِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ الْعِلْمِ، وَفِيهِ أَلْفَاظٌ: الْأَوَّلُ: الْعِلْمُ وَمَا يُشْتَقُّ مِنْهُ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: إِثْبَاتُ الْعِلْمِ لِلَّهِ تَعَالَى، قَالَ تَعَالَى: وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَقَالَ تعالى: وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ [فصلت: ٤٧] وَقَالَ تَعَالَى: قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً [الطَّلَاقِ: ١٢] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] الِاسْمُ الثَّانِي: الْعَالِمُ، قَالَ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ [الزمر: ٤٦] الثَّالِثُ:

İlim sebebiyle hâsıl olan isimler hakkındadır; bunda birtakım lafızlar vardır: Birincisi: İlim ve ondan türetilenlerdir; bunda da vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ için ilmin ispatıdır; Teâlâ: "O'nun ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar" [Bakara: 255], Teâlâ: "O'nun ilmi olmaksızın hiçbir dişi ne gebe kalır ne de doğurur" [Fussilet: 47], Teâlâ: "Şüphesiz Allah her şeyi ilmiyle kuşatmıştır" [Talâk: 12] ve Teâlâ: "Şüphesiz kıyamet saatinin ilmi Allah'ın katındadır" [Lokmân: 34] buyurmuştur. İkinci İsim: el-Âlim'dir; Teâlâ: "Gaybı da görünen âlemi de bilendir" [Zümer: 46] buyurmuştur. Üçüncüsü:

الْعَلِيمُ، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، الرَّابِعُ: الْعَلَّامُ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى ﵇: إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ

el-Alîm'dir; bu Kur'an'da çoktur. Dördüncüsü: el-Allâm'dır; Teâlâ Îsâ'dan (aleyhisselâm) naklen şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Sen gaybları çok iyi

الْغُيُوبِ

bilensin"

، [الْمَائِدَةِ: ١١٦] الْخَامِسُ: الْأَعْلَمُ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٤] السَّادِسُ: صِيغَةُ الْمَاضِي، قَالَ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] السَّابِعُ: صِيغَةُ الْمُسْتَقْبَلِ، قَالَ تَعَالَى: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ [الْبَقَرَةِ: ١٩٧] وَقَالَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ [النَّحْلِ: ١٩] الثَّامِنُ: لَفْظُ عَلَّمَ مِنْ بَابِ التَّفْعِيلِ، قَالَ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَةِ: ٣١] وَقَالَ فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا [الْبَقَرَةِ: ٣٢] وَقَالَ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ

, [Mâide: 116] Beşincisi: el-A'lem'dir; Teâlâ: "Allah peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir" [En'âm: 124] buyurmuştur. Altıncısı: Mazi sîgasıdır; Teâlâ: "Allah sizin nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi" [Bakara: 187] buyurmuştur. Yedincisi: Muzari sîgasıdır; Teâlâ: "Hayırdan ne yaparsanız Allah onu bilir" [Bakara: 197] ve: "Allah gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir" [Nahl: 19] buyurmuştur. Sekizincisi: Tef'îl babından 'alleme (عَلَّمَ) lafzıdır; Teâlâ: "Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti" [Bakara: 31] buyurmuş, melekler hakkında da: "Seni tenzih ederiz, bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur" [Bakara: 32] ve: "Sana bilmediğin şeyleri öğretti"

[النِّسَاءِ: ١١٣] وَقَالَ: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١، ٢] .

[Nisâ: 113] ve: "Rahmân, Kur'an'ı öğretti" [Rahmân: 1-2] buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ مُعَلِّمٌ مَعَ كَثْرَةِ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ لِأَنَّ لَفْظَ الْمُعَلِّمِ مُشْعِرٌ بِنَوْعِ نَقِيصَةٍ، التَّاسِعُ:

Bil ki bu lafızların çokluğuna rağmen Allah'a 'muallim' (öğretici) denilmesi caiz değildir; çünkü muallim lafzı bir tür eksiklik hissettirir. Dokuzuncusu:

لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْعَلَّامَةِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهَا وَإِنْ أَفَادَتِ الْمُبَالَغَةَ لَكِنَّهَا تُفِيدُ أَنَّ هَذِهِ الْمُبَالَغَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِالْكَدِّ وَالْعَنَاءِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ.

Allah Teâlâ hakkında 'allâme' lafzının kullanılması caiz değildir; zira bu lafız her ne kadar mübalağa ifade etse de, bu mübalağanın ancak zahmet ve meşakkatle elde edildiğini hissettirir; bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır.

اللَّفْظُ الثَّانِي: مِنْ أَلْفَاظِ هَذَا الْبَابِ لَفْظُ الْخَبَرِ وَالْخِبْرَةِ، وَهُوَ كَالْمُرَادِفِ لِلْعِلْمِ، حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمْ فِي حَدِّ الْعِلْمِ: إِنَّهُ الْخَبَرُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَرَدَ لَفْظُ «الْخَبِيرِ» فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَدِّ العلم: إنه الخبر، إذا عرفت هذا فنقول: وَرَدَ لَفْظُ «الْخَبِيرِ» فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ أَيْضًا يَدُلُّ، عَلَى الْعِلْمِ.

Bu babın lafızlarından ikinci lafız: Haber ve hibre (الخبر والخبرة) lafzıdır; bu ilim ile eşanlamlı gibidir. Hatta bazısı ilmin tanımında onun haber olduğunu söylemiştir. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ hakkında ilmin tanımında onun haber olduğu söylenmiş; bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ hakkında "el-Habîr" lafzı Kur'an'da çokça vârit olmuştur ve bu da ilme delalet eder.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأَلْفَاظِ: الشُّهُودُ وَالْمُشَاهَدَةُ، وَمِنْهُ «الشَّهِيدُ» فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، إِذَا فَسَّرْنَاهُ بِكَوْنِهِ مُشَاهِدًا لَهَا عَالِمًا بِهَا، أَمَّا إِذَا فَسَّرْنَاهُ بِالشَّهَادَةِ كَانَ مِنْ صِفَةِ الْكَلَامِ.

Lafızlardan üçüncü tür: Şuhûd ve müşâhededir; şayet O'nun onları müşahede eden ve onları bilen olması şeklinde tefsir edersek Allah Teâlâ hakkındaki "eş-Şehîd" de bundandır. Fakat eğer onu şahitlik (şehâdet) olarak tefsir edersek, kelam sıfatından olur.

النَّوْعُ الرَّابِعُ: الْحِكْمَةُ، وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ يُرَادُ بِهَا الْعِلْمُ، وَقَدْ يُرَادُ بِهَا أَيْضًا تَرْكُ مَا لَا يَنْبَغِي وَفِعْلُ مَا يَنْبَغِي.

Dördüncü tür: Hikmettir; bu lafızla bazen ilim kastedilebilir, bazen de yapılmaması gerekeni terk edip yapılması gerekeni yapmak kastedilebilir.

النَّوْعُ الْخَامِسُ: اللَّطِيفُ، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ الْعِلْمُ بِالدَّقَائِقِ، وَقَدْ يُرَادُ بِهِ إِيصَالُ الْمَنَافِعِ إِلَى الْعِبَادِ بطريق خفية عجيبة.

Beşinci tür: el-Latîf'tir; bununla bazen incelikleri bilmek kastedilebilir, bazen de kullara menfaatleri gizli ve hayranlık verici bir yolla ulaştırmak kastedilebilir.

الفصل الثالث: الأسماء الحاصلة بصفة الكلام:

Üçüncü Fasıl: Kelam Sıfatıyla Hâsıl Olan İsimler:

فِي الْأَسْمَاءِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ صِفَةِ الْكَلَامِ، وَمَا يَجْرِي مَجْرَاهُ: - اللَّفْظُ الْأَوَّلُ: الْكَلَامُ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَفْظُ الْكَلَامِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٦] الثَّانِي: صِيغَةُ الْمَاضِي مِنْ هَذَا اللَّفْظِ، قَالَ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاءِ: ١٦٤] وَقَالَ: وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] الثَّالِثُ: صِيغَةُ الْمُسْتَقْبَلِ، قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً [الشُّورَى: ٥١] .

Kelam sıfatı ve onun yerine geçenler sebebiyle hâsıl olan isimler hakkındadır: - Birinci lafız: Kelamdır; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kelam lafzıdır; Teâlâ: "Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı dilerse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı" [Tevbe: 6] buyurmuştur. İkincisi: Bu lafzın mazi sîgasıdır; Teâlâ: "Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu" [Nisâ: 164] ve: "Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuştuğunda" [A'râf: 143] buyurmuştur. Üçüncüsü: Muzari sîgasıdır; Teâlâ: "Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla olur..." [Şûrâ: 51] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الثَّانِي: الْقَوْلُ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: صِيغَةُ الْمَاضِي، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَنَظَائِرُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، الثَّانِي: صِيغَةُ الْمُسْتَقْبَلِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٦٨] الثَّالِثُ: الْقِيلُ وَالْقَوْلُ، قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا [النِّسَاءِ: ١٢٢] وَقَالَ تَعَالَى: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٢٩] .

İkinci lafız: Kavl (söz)dir; bunda vecihler vardır: Birincisi: Mazi sîgasıdır; Teâlâ: "Hani Rabbin meleklere demişti ki..." [Bakara: 30] buyurmuştur; bunun benzerleri Kur'an'da çoktur. İkincisi: Muzari sîgasıdır; Teâlâ: "O diyor ki: Şüphesiz o bir sığırdır" [Bakara: 68] buyurmuştur. Üçüncüsü: Kîl ve kavl lafızlarıdır; Teâlâ: "Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?" [Nisâ: 122] ve Teâlâ: "Benim katımda söz değiştirilmez" [Kâf: 29] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الثَّالِثُ: الْأَمْرُ، قَالَ تَعَالَى: لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ [الرُّومِ: ٤] وَقَالَ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الْأَعْرَافِ: ٥٤] وَقَالَ حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً [الْبَقَرَةِ: ٦٧] .

Üçüncü lafız: Emir (buyruk)dir; Teâlâ: "Önünde de sonunda da emir Allah'ındır" [Rûm: 4] ve: "İyi bilin ki yaratma da emir de O'na aittir" [A'râf: 54] buyurmuş, Mûsâ'dan (aleyhisselâm) naklen de: "Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor" [Bakara: 67] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الرَّابِعُ: الْوَعْدُ، قَالَ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ [التَّوْبَةِ: ١١١] وَقَالَ تَعَالَى: وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [يُونُسَ: ٤] .

Dördüncü lafız: Vaaddir; Teâlâ: "Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir" [Tevbe: 111] ve Teâlâ: "Bu, Allah'ın hak olan vaadidir; şüphesiz O, yaratmayı başlatır, sonra onu iade eder" [Yûnus: 4] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الْخَامِسُ: الْوَحْيُ، قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً [الشُّورَى: ٥١] وَقَالَ:

Beşinci lafız: Vahiydir; Teâlâ: "Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla olur..." [Şûrâ: 51] ve şöyle buyurmuştur:

فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى

"Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti"

[النَّجْمِ: ١٠] .

[Necm: 10].

اللَّفْظُ السَّادِسُ: كَوْنُهُ تَعَالَى شَاكِرًا لِعِبَادِهِ، قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً [النساء: ١٤٧] .

Altıncı lafız: Teâlâ'nın kullarına şâkir (karşılık veren) olmasıdır; Teâlâ: "İşte onların çalışmalarının karşılığı verilir (meşkûrdur)" [İsrâ: 19] ve: "Allah Şâkir'dir, Alîm'dir" [Nisâ: 147] buyurmuştur.

الفصل الرابع: الإرادة وما بمعناها:

Dördüncü Fasıl: İrade ve Onun Anlamındaki Lafızlar:

فِي الْإِرَادَةِ وَمَا يَقْرُبُ مِنْهَا: - فَاللَّفْظُ الْأَوَّلُ: الْإِرَادَةُ، قَالَ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] .

İrade ve ona yakın anlamdaki lafızlar hakkındadır: - Birinci lafız: İradedir; Teâlâ: "Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez" [Bakara: 185] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الثَّانِي: الرِّضَا، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ [الزُّمَرِ: ٧] وَقَالَ: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزُّمَرِ: ٧] وَقَالَ: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ [الْفَتْحِ: ١٨] وَقَالَ فِي صِفَةِ السَّابِقِينَ/ الْأَوَّلِينَ: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [المائدة: ١١٩] وَقَالَ حِكَايَةً عَنْ مُوسَى وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى [طه: ٨٤] .

İkinci lafız: Rızadır; Teâlâ: "Eğer şükrederseniz sizden razı olur" [Zümer: 7], "Kulları için küfre razı olmaz" [Zümer: 7], "Ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur" [Fetih: 18] buyurmuş, öncüler ve ilkler hakkında: "Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır" [Mâide: 119] ve Mûsâ'dan naklen: "Razı olasın diye Sana aceleyle geldim Rabbim!" [Tâhâ: 84] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الثَّالِثُ: الْمَحَبَّةُ، قَالَ: يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ [الْمَائِدَةِ: ٥٤] وَقَالَ: وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] .

Üçüncü lafız: Muhabbettir (sevgi); Teâlâ: "[Allah] onları sever, onlar da O'nu severler" [Mâide: 54] ve: "Temizlenenleri sever" [Bakara: 222] buyurmuştur.

اللَّفْظُ الرَّابِعُ: الْكَرَاهَةُ، قَالَ تَعَالَى: كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً [الْإِسْرَاءِ: ٣٨] وَقَالَ:

Dördüncü lafız: Kerâhettir (hoşlanmama); Teâlâ: "Bütün bunların kötüsü Rabbinin katında mekruhtur (hoş karşılanmaz)" [İsrâ: 38] ve şöyle buyurmuştur:

وَلكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٦] قَالَتِ الْأَشْعَرِيَّةُ: الكراهة عبارة عن أن يُرِيدُ أَنْ لَا يَفْعَلَ وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: بَلْ هِيَ صِفَةٌ أُخْرَى سِوَى الْإِرَادَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

"Fakat Allah onların savaşa çıkışını kerih gördü (hoşlanmadı) da onları alıkoydu" [Tevbe: 46]. Eş'arîler: "Kerâhet, yapmamayı irade etmekten ibarettir" demişler; Mu'tezile ise: "Bilakis o, iradeden başka ayrı bir sıfattır" demiştir. Doğrusunu Allah bilir.

الفصل الخامس السمع والبصر ومشتقاتها:

Beşinci Fasıl: Sem' (İşitme), Basar (Görme) ve Bunların Türevleri:

فِي السَّمْعِ وَالْبَصَرِ: قَالَ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [الشُّورَى: ١١] وَقَالَ تَعَالَى:

Sem' ve basar hakkındadır: Teâlâ: "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, Semî'dir, Basîr'dir" [Şûrâ: 11] ve Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٦] وَقَالَ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

"Ayetlerimizden bir kısmını ona gösterelim diye... Şüphesiz O, hakkıyla işiten, hakkıyla görendir" [İsrâ: 1], Teâlâ: "Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm" [Tâhâ: 46] ve: "İşitmeyen ve görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?" buyurmuştur

[مَرْيَمَ: ٤٢] وَقَالَ تَعَالَى: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ [الأنعام: ١٠٣] .

[Meryem: 42] ve Teâlâ: "Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder" [En'âm: 103] buyurmuştur.

فهذا جملة الكلام في الصفات الحقيقية مع الإضافية.

İşte bu, izafî [sıfatlar] ile birlikte hakiki sıfatlar hakkındaki sözün tamamıdır.

الْفَصْلُ السَّادِسُ فِي الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ مَعَ السَّلْبِيَّةِ

Altıncı Fasıl: Selbî Sıfatlarla Birlikte İzafî Sıfatlar Hakkında

اعْلَمْ أَنَّ «الْأَوَّلَ» هُوَ الَّذِي يَكُونُ سَابِقًا عَلَى غَيْرِهِ، وَلَا يَسْبِقُهُ غَيْرُهُ، فَكَوْنُهُ سَابِقًا عَلَى غَيْرِهِ إِضَافَةٌ، وَقَوْلُنَا إِنَّهُ لَا يَسْبِقُهُ غَيْرُهُ فَهُوَ سَلْبٌ، فَلَفْظُ «الْأَوَّلُ» يُفِيدُ حَالَةً مُتَرَكِّبَةً مِنْ إِضَافَةٍ وَسَلْبٍ، «وَالْآخِرُ» هُوَ الَّذِي يَبْقَى بَعْدَ غَيْرِهِ، وَلَا يَبْقَى بَعْدَهُ غَيْرُهُ، وَالْحَالُ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ، أَمَّا لَفْظُ «الظَّاهِرُ» فَهُوَ إِضَافَةٌ مَحْضَةٌ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ كَوْنُهُ ظَاهِرًا بِحَسَبِ الدَّلَائِلِ، وَأَمَّا لَفْظُ «الْبَاطِنُ» فَهُوَ سَلْبٌ مَحْضٌ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ كَوْنُهُ خَفِيًّا بِحَسَبِ الْمَاهِيَّةِ.

Bil ki "el-Evvel", başkasından önce olan ve başkasının kendisinden önce olmadığıdır. O'nun başkasından önce olması bir izafettir; başkasının O'ndan önce olmadığını söylememiz ise bir selbdir (olumsuzlamadır). Dolayısıyla "el-Evvel" lafzı, izafet ve selbden mürekkep bir durumu ifade eder. "el-Âhir" ise başkasından sonra bâkî kalan ve O'ndan sonra başkası bâkî kalmayandır; bundaki durum da önceden geçtiği gibidir. "ez-Zâhir" lafzına gelince; o sırf izafettir, çünkü anlamı deliller bakımından zâhir (açık) olmasıdır. "el-Bâtın" lafzı ise sırf selbdir; çünkü anlamı mahiyet bakımından gizli olmasıdır.

وَمِنَ الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى مَجْمُوعِ إِضَافَةٍ وَسَلْبٍ «الْقَيُّومُ» لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ تَحْصُلُ عِنْدَ اجْتِمَاعِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَكُونَ مُحْتَاجًا إِلَى شَيْءٍ سِوَاهُ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ فِي ذَاتِهِ وَفِي جُمْلَةِ صِفَاتِهِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَا سِوَاهُ مُحْتَاجًا إِلَيْهِ فِي ذَوَاتِهَا وَفِي جُمْلَةِ صِفَاتِهَا، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ مَبْدَأً لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، فَالْأَوَّلُ سَلْبٌ، وَالثَّانِي إِضَافَةٌ وَمَجْمُوعُهُمَا هُوَ الْقَيُّومُ.

İzafet ve selbin toplamına delalet eden isimlerden biri de "el-Kayyûm"dur; çünkü bu lafız bu anlamda mübalağaya delalet eder. Bu mübalağa ise iki hususun bir araya gelmesiyle hâsıl olur: Birincisi: Kendisi dışındaki hiçbir şeye asla muhtaç olmamasıdır; bu da ancak zatında ve bütün sıfatlarında vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olmasıyla hâsıl olur. İkincisi: Kendisinden başka her şeyin zatlarında ve bütün sıfatlarında O'na muhtaç olmasıdır; bu da kendisi dışındaki her şeyin başlangıcı (mebdei) olmasıyladır. İlki selb, ikincisi izafettir; ikisinin toplamı ise el-Kayyûm'dur.

الْفَصْلُ السَّابِعُ فِي الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْإِضَافِيَّةِ وَالسَّلْبِيَّةِ:

Yedinci Fasıl: Zata, Hakiki, İzafî ve Selbî Sıfatlara Delalet Eden İsimler Hakkında:

فَمِنْهَا قَوْلُنَا: «الْإِلَهُ» وَهَذَا الِاسْمُ يُفِيدُ الْكُلَّ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مَوْجُودًا، وَعَلَى كَيْفِيَّاتِ ذَلِكَ الْوُجُودِ، أَعْنِي كَوْنَهُ أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَعَلَى الصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّنْزِيهِ، وَعَلَى الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ هَلْ يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى؟ أَمَّا كُفَّارُ قُرَيْشٍ فَكَانُوا يُطْلِقُونَهُ فِي حَقِّ الْأَصْنَامِ، وَهَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ؟ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:

Bunlardan biri "el-İlâh" sözümüzdür; bu isim hepsini ifade eder. Çünkü o, O'nun var olduğuna, bu varlığın keyfiyetlerine -yani ezelî, ebedî ve zatı gereği zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd li-zâtihî) olduğuna-, tenzihe delalet eden selbî sıfatlara ve var etme ile yaratmaya delalet eden izafî sıfatlara delalet eder. Bu lafzın Allah Teâlâ'dan başkasına ıtlak olunup olunamayacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kureyş kâfirleri bunu putlar hakkında kullanıyorlardı. Peki, bu İslam dininde caiz midir? Meşhur olan caiz olmadığıdır; bazısı ise:

إِنَّهُ يَجُوزُ لِأَنَّهُ وَرَدَ فِي بَعْضِ الْأَذْكَارِ: يَا إِلَهَ الْآلِهَةِ، وَهُوَ بَعِيدٌ، وَأَمَّا قَوْلُنَا: «اللَّهُ» فَسَيَأْتِي بَيَانُ أَنَّهُ اسْمُ عَلَمٍ لِلَّهِ تَعَالَى، فَهَلْ يَدُلُّ هَذَا الِاسْمُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ؟ فَنَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ أَسْمَاءَ الْأَعْلَامِ قَائِمَةٌ مَقَامَ الْإِشَارَاتِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ بِحَيْثُ يَصِحُّ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهِ لَكَانَ هَذَا الِاسْمُ قَائِمًا مَقَامَ تِلْكَ الْإِشَارَةِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ هَلْ تَتَنَاوَلُ الصِّفَاتِ الْقَائِمَةَ بِتِلْكَ الذَّاتِ؟ فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهَا تَتَنَاوَلُ الصِّفَاتِ كان قولنا: «الله» دليلًا على جملة الصِّفَاتِ، فَإِنْ قَالُوا: الْإِشَارَةُ لَا تَتَنَاوَلُ الصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَدُلَّ عَلَيْهَا لَفْظُ اللَّهِ قُلْنَا: الْإِشَارَةُ فِي حَقِّ اللَّهِ إِشَارَةٌ عَقْلِيَّةٌ مُنَزَّهَةٌ عَنِ الْعَلَائِقِ الْحِسِّيَّةِ، وَالْإِشَارَةُ الْعَقْلِيَّةُ قَدْ تَتَنَاوَلُ السُّلُوبَ.

Bazı zikirlerde "Ey ilahların ilahı!" (Yâ İlâhe'l-âlihe) şeklinde geçtiği için bunun caiz olduğunu söylemiştir; fakat bu uzaktır. "Allah" sözümüze gelince; onun Allah Teâlâ'nın özel ismi (ism-i alem) olduğu ileride açıklanacaktır. Peki, bu isim bu sıfatlara delalet eder mi? Şöyle deriz: Şüphe yok ki özel isimler işaretlerin yerine geçer; bunun anlamı şudur: Şayet O'na işaret edilmesi caiz olacak [bir varlık] olsaydı, bu isim o işaretin yerine geçmiş olurdu. Sonra belirli bir zata yapılan işaretin, o zat ile kaim olan sıfatları kapsayıp kapsamayacağı hususunda ihtilaf ettiler. Eğer onun sıfatları kapsadığını söylersek, "Allah" sözümüz sıfatların tamamına delil olur. Şayet: "İşaret selbî sıfatları kapsamaz, dolayısıyla Allah lafzının bunlara delalet etmemesi gerekir" derlerse, deriz ki: Allah hakkındaki işaret, hissî alakalardan münezzeh aklî bir işarettir; aklî işaret ise selbleri de kapsayabilir.

الْفَصْلُ الثَّامِنُ فِي الْأَسْمَاءِ الَّتِي اخْتَلَفَ الْعُقَلَاءُ فِيهَا أَنَّهَا هَلْ هِيَ مِنْ أَسْمَاءِ الذَّاتِ أو من أسماء الصفات

Sekizinci Fasıl: Akıl Sahibi Kimselerin Zat İsimlerinden mi Yoksa Sıfat İsimlerinden mi Olduğu Hususunda İhtilaf Ettikleri İsimler Hakkında

الأسماء المختلف في مرجعها:

Merciinde (Dayanağında) İhtilaf Edilen İsimler:

هَذَا الْبَحْثُ إِنَّمَا ظَهَرَ مِنَ الْمُنَازَعَةِ الْقَائِمَةِ بَيْنَ أَهْلِ التَّشْبِيهِ وَأَهْلِ التَّنْزِيهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ التَّشْبِيهِ يَقُولُونَ:

Bu araştırma, teşbih ehli ile tenzih ehli arasında mevcut olan tartışmadan ortaya çıkmıştır; çünkü teşbih ehli şöyle demektedir:

الْمَوْجُودُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ أَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُتَحَيِّزًا وَلَا حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ- فَكَانَ خَارِجًا عَنِ الْقِسْمَيْنِ- فَذَاكَ مَحْضُ الْعَدَمِ، وَأَمَّا أَهْلُ التَّوْحِيدِ وَالتَّقْدِيسِ فَيَقُولُونَ: أَمَّا الْمُتَحَيِّزُ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ، وَكُلُّ مُنْقَسِمٍ فَهُوَ مُحْتَاجٌ، فَكُلُّ مُتَحَيِّزٍ هُوَ مُحْتَاجٌ، فَمَا لَا يَكُونُ مُحْتَاجًا امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا، وَأَمَّا الْحَالُّ فِي الْمُتَحَيِّزِ فَهُوَ أَوْلَى بِالِاحْتِيَاجِ، فَوَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا أَوْ حَالًّا فِي الْمُتَحَيِّزِ.

Varlık ya yer tutan (mütehayyiz) olur ya da yer tutana hulûl eden (hâl) olur. Ne yer tutan ne de yer tutana hulûl eden -yani bu iki kısmın dışında kalan- şey ise sırf yokluktur (ademdir). Tevhid ve takdis ehline gelince, onlar şöyle derler: Yer tutan bölünebilendir; bölünebilen her şey ise muhtaçtır. Dolayısıyla her yer tutan muhtaçtır; muhtaç olmayan bir şeyin ise yer tutan olması imkânsızdır. Yer tutana hulûl edene gelince, o muhtaç olmaya daha layıktır. O halde zatı gereği zorunlu varlığın (vâcibü'l-vücûd li-zâtihî) yer tutan veya yer tutana hulûl eden olması imkânsızdır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فنقول: هاهنا أَلْفَاظٌ ظَوَاهِرُهَا مُشْعِرَةٌ بِالْجِسْمِيَّةِ وَالْحُصُولِ فِي/ الْحَيِّزِ وَالْمَكَانِ:

Bu esası bildiğinde deriz ki: Burada zahirleri cisimliği, bir uzayda (hayyiz) ve mekânda bulunmayı hissettiren lafızlar vardır:

فَمِنْهَا «الْعَظِيمُ» وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ التَّشْبِيهِ قَالُوا: مَعْنَاهُ أَنَّ ذَاتَهُ أَعْظَمُ فِي الْحَجْمِيَّةِ وَالْمِقْدَارِ مِنَ الْعَرْشِ وَمِنْ كُلِّ مَا تَحْتَ الْعَرْشِ، وَمِنْهَا «الْكَبِيرُ» وَمَا يُشْتَقُّ مِنْهُ، وَهُوَ لَفْظُ «الْأَكْبَرِ» وَلَفْظُ «الْكِبْرِيَاءِ» وَلَفْظُ «الْمُتَكَبِّرِ» .

Bunlardan biri "el-Azîm"dir; çünkü teşbih ehli: "Bunun anlamı, O'nun zatının hacim ve miktar bakımından Arş'tan ve Arş'ın altındaki her şeyden daha büyük olmasıdır" demişlerdir. Bunlardan biri de "el-Kebîr" ve ondan türetilenlerdir ki bunlar "el-Ekber", "el-Kibriyâ" ve "el-Mütekebbir" lafızlarıdır.

وَاعْلَمْ أَنِّي مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنَ الْمُحَقِّقِينَ بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا، إِلَّا أَنَّ الْفَرْقَ حَاصِلٌ فِي التَّحْقِيقِ مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki ben muhakkiklerden hiçbirinin bu ikisi arasındaki farkı açıkladığını görmedim; ne var ki tahkikte aradaki fark birkaç yönden sabittir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ جَاءَ فِي الْأَخْبَارِ الْإِلَهِيَّةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظْمَةُ إِزَارِي، فَجَعَلَ الْكِبْرِيَاءَ قَائِمًا مَقَامَ الرِّدَاءِ، وَالْعَظْمَةَ قَائِمَةً مَقَامَ الْإِزَارِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرِّدَاءَ أَرْفَعُ دَرَجَةً مِنَ الْإِزَارِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صِفَةَ الْكِبْرِيَاءِ أَرْفَعُ حَالًا مِنْ صِفَةِ الْعَظَمَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الشَّرِيعَةَ فَرَّقَتْ بَيْنَ الْحَالَيْنِ، فَإِنَّ الْمُعْتَادَ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ أَنْ يُقَالَ فِي تَحْرِيمَةِ الصَّلَاةِ «اللَّهُ أَكْبَرُ» وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ «اللَّهُ أَعْظَمُ» وَلَوْلَا التَّفَاوُتُ لَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ التَّفْرِقَةُ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَلْفَاظَ الْمُشْتَقَّةَ مِنَ الْكَبِيرِ مَذْكُورَةٌ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى كَالْأَكْبَرِ وَالْمُتَكَبِّرِ بِخِلَافِ الْعَظِيمِ فَإِنَّ لَفْظَ الْمُتَعَظِّمِ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي حَقِّ اللَّهِ.

Birincisi: Kudsî hadislerde Teâlâ'nın: "Kibriyâ Benim ridâm, azamet ise izârımdır" buyurduğu rivayet edilmiştir; böylece kibriyâyı ridâ yerine, azameti ise izâr yerine koymuştur. Ridânın derecesinin izârdan daha üstün olduğu ise malumdur; bu sebeple kibriyâ sıfatının azamet sıfatından hal bakımından daha yüce olması gerekir. İkincisi: Şeriat bu iki durum arasında ayrım yapmıştır; nitekim İslam dininde namazın iftitah tekbirinde "Allahu ekber" denilmesi âdettir ve hiç kimse "Allahu a'zam" dememiştir. Eğer bir derece farkı olmasaydı bu ayrım yapılmazdı. Üçüncüsü: "el-Kebîr"den türetilen lafızlar "el-Ekber" ve "el-Mütekebbir" gibi Allah Teâlâ hakkında zikredilmiştir; oysa "el-Azîm" böyle değildir; zira "el-Müteazzım" lafzı Allah hakkında zikredilmemiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَقَامَ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ اللَّفْظَتَيْنِ مَقَامَ الْأُخْرَى، فقال: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ [سَبَأٍ: ٢٣] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْمَبَاحِثُ السَّابِقَةُ مُشْعِرَةٌ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْعَظِيمِ وَبَيْنَ الْكَبِيرِ، وَهَاتَانِ الْآيَتَانِ مُشْعِرَتَانِ بِأَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، فَهَذِهِ الْعُقْدَةُ يَجِبُ الْبَحْثُ عَنْهَا فَنَقُولُ وَمِنَ اللَّهِ الْإِرْشَادُ وَالتَّعْلِيمُ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْكَبِيرُ فِي ذَاتِهِ كَبِيرًا سَوَاءٌ اسْتَكْبَرَهُ غَيْرُهُ أَمْ لَا، وَسَوَاءٌ عَرَفَ هَذِهِ الصِّفَةَ أَحَدٌ أَوْ لَا، وَأَمَّا الْعَظَمَةُ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ بِحَيْثُ يَسْتَعْظِمُهُ غَيْرُهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الصِّفَةُ الْأُولَى ذَاتِيَّةً وَالثَّانِيَةُ عَرَضِيَّةً وَالذَّاتِيُّ أَعْلَى وَأَشْرَفُ مِنَ الْعَرَضِيِّ، فَهَذَا هُوَ الْمُمْكِنُ فِي هَذَا الْمَقَامِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ.

Bil ki Allah Teâlâ bu iki lafızdan her birini diğerinin yerine ikâme etmiştir; nitekim: "O ikisini gözetmek O'na ağır gelmez; O, Aliyy'dir, Azîm'dir" [Bakara: 255] buyurmuş, diğer bir ayette de: "Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı [buyurdu]' derler. O, Aliyy'dir, Kebîr'dir" [Sebe': 23] buyurmuştur. Bunu bildiğinde; önceki incelemeler Azîm ile Kebîr arasında fark olduğunu hissettirmekte, bu iki ayet ise ikisi arasında fark olmadığını hissettirmektedir. Dolayısıyla bu düğümün araştırılması gerekir. İrşat ve talim Allah'tan olmak üzere deriz ki: Kebîr olan, başkası O'nu büyük görsün veya görmesin, bu sıfatı biri bilsin veya bilmesin zatında büyüktür. Azamet ise başkasının O'nu büyük görmesi (tazim etmesi) konumunda olmasından ibarettir. Böyle olunca birinci sıfat zatî, ikincisi ise arazî olur; zatî olan ise arazî olandan daha yüce ve daha şereflidir. Bu makamda [söylenmesi] mümkün olan budur, ilim ise Allah katındadır.

وَمِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُشْعِرَةِ بِالْجِسْمِيَّةِ وَالْجِهَةِ الْأَلْفَاظُ الْمُشْتَقَّةُ مِنَ «الْعُلُوِّ» فمنها قوله تعالى: الْعَلِيُّ وَمِنْهَا قَوْلُهُ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] وَمِنْهَا الْمُتَعَالِي وَمِنْهَا اللَّفْظُ الْمَذْكُورُ عِنْدَ الْكُلِّ عَلَى سَبِيلِ الْإِطْبَاقِ وَهُوَ أَنَّهُمْ كُلَّمَا ذَكَرُوهُ أَرْدَفُوا ذَلِكَ الذِّكْرَ بِقَوْلِهِمْ: «تَعَالَى» لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ [النَّحْلِ: ١] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ فِي الْجِهَةِ وَالْمَكَانِ قَالُوا: مَعْنَى عُلُوِّهِ وَتَعَالِيهِ

Cisimliği ve ciheti hissettiren isimlerden biri de "ulüvv" (yücelik) kökünden türetilen lafızlardır: Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: "el-Aliyy" buyruğu, biri: "Yüce Rabbinin adını tesbih et" [A'lâ: 1] buyruğu, biri "el-Müteâlî", biri de herkesin ittifakla zikrettiği lafızdır ki o da O'nu her andıklarında Nahl suresinin başında yer alan: "O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir (Teâlâ)" [Nahl: 1] ayeti gereğince bu zikrin peşine "Teâlâ" sözünü eklemeleridir. Bunu bildiğinde; O'nun cihette ve mekânda olduğunu söyleyenler: O'nun ulüvvünün ve yüceliğinin manası...

كَوْنُهُ مَوْجُودًا فِي جِهَةِ فَوْقُ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ جَالِسٌ فَوْقَ الْعَرْشِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مُبَايِنٌ لِلْعَرْشِ بِبُعْدٍ مُتَنَاهٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مُبَايِنٌ لِلْعَرْشِ بِبُعْدٍ غَيْرِ مُتَنَاهٍ، وَكَيْفَ كَانَ فَإِنَّ الْمُشَبِّهَةَ حَمَلُوا لَفْظَ الْعَظِيمِ وَالْكَبِيرِ عَلَى الْجِسْمِيَّةِ وَالْمِقْدَارِ/ وَحَمَلُوا لَفْظَ الْعَلِيِّ عَلَى الْعُلُوِّ فِي الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، وَأَمَّا أَهْلُ التَّنْزِيهِ وَالتَّقْدِيسِ فَإِنَّهُمْ حَمَلُوا الْعَظِيمَ وَالْكَبِيرَ عَلَى وُجُوهٍ لَا تُفِيدُ الْجِسْمِيَّةَ وَالْمِقْدَارَ: فَأَحَدُهَا: أَنَّهُ عَظِيمٌ بِحَسَبِ مُدَّةِ الْوُجُودِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَزَلِيٌّ أَبَدِيٌّ، وَذَلِكَ هُوَ نِهَايَةُ الْعَظَمَةِ وَالْكِبْرِيَاءِ فِي الْوُجُودِ وَالْبَقَاءِ وَالدَّوَامِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عَظِيمٌ فِي الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عَظِيمٌ فِي الرَّحْمَةِ وَالْحِكْمَةِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ عَظِيمٌ فِي كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَأَمَّا الْعُلُوُّ فَأَهْلُ التَّنْزِيهِ يَحْمِلُونَ هَذَا اللَّفْظَ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنْ صِفَاتِ النَّقَائِصِ وَالْحَاجَاتِ.

...üst yönde (fevk cihetinde) var olmasıdır, demişlerdir. Sonra bunlardan kimisi O'nun Arş'ın üzerinde oturduğunu söylemiş, kimisi Arş'tan sonlu bir uzaklıkla ayrı (mubâyin) olduğunu söylemiş, kimisi de Arş'tan sonsuz bir uzaklıkla ayrı olduğunu söylemiştir. Her halükarda Müşebbihe, Azîm ve Kebîr lafzını cisimlik ve miktara hamletmiş; Aliyy lafzını da mekân ve cihetteki yüceliğe hamletmiştir. Tenzih ve takdis ehline gelince; onlar Azîm ve Kebîr'i cisimlik ve miktar ifade etmeyen vecihlere hamletmişlerdir: Birincisi: Varlık süresi bakımından azîm olmasıdır; zira O ezelî ve ebedîdir, bu da varlıkta, bekada ve devamlılıkta azamet ve kibriyânın zirvesidir. İkincisi: İlim ve amelde azîm olmasıdır. Üçüncüsü: Rahmet ve hikmette azîm olmasıdır. Dördüncüsü: Kudretin kemalinde azîm olmasıdır. Ulüvve gelince; tenzih ehli bu lafzı O'nun eksiklik ve ihtiyaç sıfatlarından münezzeh olmasına hamlederler.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلَفْظُ الْعَظِيمِ وَالْكَبِيرِ عِنْدَ الْمُشَبِّهَةِ مِنْ أَسْمَاءِ الذَّاتِ، وَعِنْدَ أَهْلِ التَّوْحِيدِ مِنْ أَسْمَاءِ الصِّفَاتِ، وَأَمَّا لَفْظُ الْعَلِيِّ فَعِنْدَ الْكُلِّ مِنْ أَسْمَاءِ الصِّفَاتِ، إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَ الْمُشَبِّهَةِ يُفِيدُ الْحُصُولَ فِي الْحَيِّزِ الَّذِي هُوَ الْعُلُوُّ الْأَعْلَى، وَعِنْدَ أَهْلِ التَّوْحِيدِ يُفِيدُ كَوْنَهُ مُنَزَّهًا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِالْإِلَهِيَّةِ، فَهَذَا تَمَامُ الْبَحْثِ فِي هَذَا الْبَابِ.

Bunu bildiğinde; Azîm ve Kebîr lafzı Müşebbihe'ye göre zat isimlerinden, tevhid ehline göre ise sıfat isimlerindendir. Aliyy lafzına gelince; o herkesin nezdinde sıfat isimlerindendir, ancak Müşebbihe'ye göre en yüce ulüvv olan uzayda (hayyiz) bulunmayı ifade ederken, tevhid ehline göre ilahlığa yakışmayan her şeyden münezzeh olduğunu ifade eder. İşte bu babdaki incelemenin tamamı budur.

الْفَصْلُ التَّاسِعُ فِي الْأَسْمَاءِ الْحَاصِلَةِ لله تعالى من باب الأسماء المضمرة

DOKUZUNCU FASIL: ZAMİR ŞEKLİNDEKİ İSİMLERDEN ALLÂH TEÂLÂ İÇİN HASIL OLAN İSİMLER HAKKINDADIR

الْأَسْمَاءِ الْمُضْمَرَةِ:

ZAMİRLER:

اعْلَمْ أَنَّ الْأَسْمَاءَ الْمُضْمَرَةَ ثَلَاثَةٌ: أَنَا، وَأَنْتَ، وَهُوَ، وَأَعْرَفُ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ قَوْلُنَا: «أَنَا» لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَفْظٌ يُشِيرُ بِهِ كُلُّ أَحَدٍ إِلَى نَفْسِهِ، وَأَعْرَفُ الْمَعَارِفِ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ نَفْسُهُ، وَأَوْسَطُ هَذِهِ الْأَقْسَامِ قَوْلُنَا: «أَنْتَ» لِأَنَّ هَذَا خِطَابٌ لِلْغَيْرِ بِشَرْطِ كَوْنِهِ حَاضِرًا، فَلِأَجْلِ كَوْنِهِ خِطَابًا لِلْغَيْرِ يَكُونُ دُونَ قَوْلِهِ أَنَا، وَلِأَجْلِ أَنَّ الشَّرْطَ فِيهِ كَوْنُ ذَلِكَ الْمُخَاطَبِ حَاضِرًا يَكُونُ أَعْلَى مِنْ قَوْلِهِ: «هُوَ» فَثَبَتَ أَنَّ أَعْلَى الْأَقْسَامِ هُوَ قَوْلُهُ: «أَنَا» وَأَوْسَطُهَا «أَنْتَ» وَأَدْنَاهَا «هُوَ» وَكَلِمَةُ التَّوْحِيدِ وَرَدَتْ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ، أَمَّا لَفْظُ «أَنَا» فَقَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النَّحْلِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا [النَّحْلِ: ٢] وَفِي سُورَةِ طه إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا [طه: ١٤] وَأَمَّا لَفْظُ أَنْتَ فَقَدَ جَاءَ فِي قَوْلِهِ: فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٧] وَأَمَّا لَفْظُ هُوَ فَقَدْ جَاءَ كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ أَوَّلُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ [الْبَقَرَةِ: ١٦٣] وَآخِرُهَا فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٩] وَأَمَّا وُرُودُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مَقْرُونًا بِاسْمٍ آخَرَ سِوَى هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ فَهُوَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ فِرْعَوْنَ أَنَّهُ قَالَ: آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ [يُونُسَ: ٩٠] ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ تِلْكَ الْكَلِمَةَ مَا قُبِلَتْ مِنْهُ.

Bil ki zamirler üçtür: Ene (ben), ente (sen) ve hüve (o). Bu üç kısmın en bilineni (ma‘rife olanı) «ene» (ben) sözümüzdür. Çünkü bu lafız, herkesin kendi nefsine işaret ettiği bir lafızdır ve herkesin nezdinde en bilinen şey kendi nefsidir. Bu kısımların ortası «ente» (sen) sözümüzdür; zira bu, muhatabın hazır bulunması şartıyla başkasına yapılan bir hitaptır. Başkasına bir hitap olması sebebiyle «ene» (ben) sözünün altında yer alır; muhatabın hazır bulunmasının şart olması sebebiyle de «hüve» (o) sözünden daha üstün olur. Böylece kısımların en üstününün «ene», ortasının «ente» ve en alt derecesinin de «hüve» olduğu sabit olmuştur. Tevhid kelimesi bu lafızların her biriyle varit olmuştur: «Ene» lafzına gelince, Nahl suresinin başında: [İnsanları] benden başka ilah olmadığına dair uyarın [Nahl: 2] buyurmuş; Tâhâ suresinde de: Muhakkak ki ben Allâh'ım; benden başka ilah yoktur [Tâhâ: 14] buyurmuştur. «Ente» lafzına gelince, O'nun şu buyruğunda gelmiştir: Karanlıklar içinde: Senden başka ilah yoktur, diye niyaz etti [Enbiyâ: 87]. «Hüve» lafzına gelince, Kur'an'da çokça gelmiştir; bunların ilki Bakara suresindeki: İlahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, O Rahmân'dır, Rahîm'dir [Bakara: 163] buyruğudur; sonuncusu ise Müzzemmil suresindeki şu buyruktur: O, doğunun da batının da Rabbidir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse yalnız O'nu vekil edin [Müzzemmil: 9]. Bu kelimenin, bu dördünün dışında başka bir isme bitişik olarak gelmesine gelince; o da Allâh Teâlâ'nın Firavun'dan naklettiği şu sözdür: İsrailoğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına iman ettim [Yûnus: 90]. Sonra Allâh Teâlâ bu kelimenin ondan kabul edilmediğini beyan etmiştir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلْنَذْكُرْ أَحْكَامَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ فَنَقُولُ: أَمَّا قَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَهَذَا الْكَلَامُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ أَوْ مَنْ يَذْكُرُهُ عَلَى سَبِيلِ الْحِكَايَةِ عَنِ اللَّهِ، لِأَنَّ تِلْكَ الْكَلِمَةَ تَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْإِلَهِيَّةِ لِذَلِكَ الْقَائِلِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَعْرِفَةَ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مَشْرُوطَةٌ بِمَعْرِفَةِ قَوْلِهِ: «أَنَا» وَتِلْكَ الْمَعْرِفَةُ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ وَالْكَمَالِ لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِلْحَقِّ ﷾، لِأَنَّ عِلْمَ كُلِّ أَحَدٍ بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ أَكْمَلُ مِنْ عِلْمِ غَيْرِهِ بِهِ، لَا سِيَّمَا فِي حَقِّ الْحَقِّ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا» لَمْ يَحْصُلِ الْعِلْمُ بِهِ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ

Bunu bildiğinde, bu kısımların hükümlerini zikredelim ve şöyle diyelim: O'nun «Lâ ilâhe illâ ene» (Benden başka ilah yoktur) sözüne gelince; bu sözü Allâh'tan veya Allâh'tan bir nakil (hikâye) yoluyla zikreden kimseden başkasının söylemesi caiz değildir. Çünkü bu kelime, o söyleyen için ilahlığın ispat edilmesini gerektirir; bu ise noksanlıklardan münezzeh olan Allâh'tan başkasına layık olmaz. Bil ki bu kelimenin bilinmesi, «ene» (ben) sözünün bilinmesine bağlıdır. Bu bilginin tam ve kâmil manada gerçekleşmesi ise ancak Hakk [azze ve celle] için söz konusudur. Çünkü herkesin kendi zat-ı mahsusunu bilmesi, başkasının onu bilmesinden daha mükemmeldir; özellikle de Hakk Teâlâ hakkında. Böylece sabit oldu ki O'nun: «Lâ ilâhe illâ ene» sözünün bilgisi kâmil manada hasıl olmamıştır;

إِلَّا لِلْحَقِّ تَعَالَى، وَأَمَّا الدَّرَجَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ» فَهَذَا يَصِحُّ ذِكْرُهُ مِنَ الْعَبْدِ لَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ حَاضِرًا لَا غَائِبًا، لَكِنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ إِنَّمَا اتَّفَقَ حُصُولُهَا لِيُونُسَ ﵇ عِنْدَ غَيْبَتِهِ عَنْ جَمِيعِ حُظُوظِ النَّفْسِ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَصِرْ غَائِبًا عَنْ كُلِّ الْحُظُوظِ لَا يَصِلُ إِلَى مَقَامِ الْمُشَاهَدَةِ، وَأَمَّا الدَّرَجَةُ الثَّالِثَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» فَهَذَا يَصِحُّ مِنَ الْغَائِبِينَ.

ancak Hakk Teâlâ için [hasıl olmuştur]. İkinci dereceye, yani O'nun: «Lâ ilâhe illâ ente» (Senden başka ilah yoktur) sözüne gelince; bunun kul tarafından zikredilmesi, gaip değil hazır olması şartıyla sahihtir. Fakat bu hal, Yûnus [aleyhisselâm] için ancak nefsin bütün hazlarından gaip olduğu (uzaklaştığı) anda gerçekleşmiştir. Bu da insanın bütün hazlardan gaip olmadıkça müşahede makamına ulaşamayacağına bir uyarıdır. Üçüncü dereceye, yani O'nun: «Lâ ilâhe illâ hüve» (O'ndan başka ilah yoktur) sözüne gelince; bu da gaip olanlar tarafından sahihtir.

وَاعْلَمْ أَنَّ دَرَجَاتِ الْحُضُورِ مُخْتَلِفَةٌ بِالْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، وَكَمَالِ التَّجَلِّي وَنُقْصَانِهِ، وَكُلُّ دَرَجَةٍ نَاقِصَةٍ مِنْ دَرَجَاتِ الْحُضُورِ فَهِيَ غَيْبَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ الْكَامِلَةِ، وَلَمَّا كَانَتْ دَرَجَاتُ الْحُضُورِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ كَانَتْ مَرَاتِبُ الْكَمَالَاتِ وَالنُّقْصَانَاتِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، فَكَانَتْ دَرَجَاتُ الْحُضُورِ وَالْغَيْبَةِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، فَكُلُّ مَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ حَاضِرٌ فَبِاعْتِبَارٍ آخَرَ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ غَائِبٌ، وَبِالْعَكْسِ وَعَنْ هَذَا قَالَ الشَّاعِرُ: -

Bil ki huzur dereceleri yakınlık ve uzaklık, tecellinin kemali ve noksanlığı bakımından farklı farklıdır. Huzur derecelerinden her noksan derece, tam olan dereceye nispetle bir gaybettir. Huzur dereceleri sonsuz olduğuna göre, kemalat ve noksanlık mertebeleri de sonsuzdur; dolayısıyla huzur ve gaybet dereceleri de sonsuzdur. Kendisi için hazır olduğu doğru olan herkes hakkında başka bir itibarla gaip olduğu da doğrudur; aksi de böyledir. Nitekim şair bu hususta şöyle demiştir:

أبا غَائِبًا حَاضِرًا فِي الْفُؤَادِ ... سَلَامٌ عَلَى الْغَائِبِ الْحَاضِرِ

Ey gönülde hazır olan gaip! ... Selam olsun o hazır gaibe!

وَيُحْكَى أَنَّ الشِّبْلِيَّ لَمَّا قَرُبَتْ وَفَاتُهُ قَالَ بَعْضُ الْحَاضِرِينَ: قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَقَالَ: -

Rivayet edilir ki Şiblî'nin vefatı yaklaştığında hazır bulunanlardan biri: «Lâ ilâhe illallâh de» dedi. Bunun üzerine o şöyle dedi:

كُلُّ بَيْتٍ أَنْتَ حَاضِرُهُ ... غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى السَّرْجِ

Senin hazır bulunduğun hiçbir ev ... Kandile muhtaç değildir.

وَجْهُكَ الْمَأْمُولُ حُجَّتُنَا ... يَوْمَ تأتي الناس بالحجج

Umut bağlanan cemalin hüccetimizdir ... İnsanların delillerle geleceği günde.

أسرار من التصوف في لفظ «هو» :

«Hüve» Lafzındaki Tasavvufî Sırlar:

وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ «هُوَ» فِيهِ أَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ وَأَحْوَالٌ عَالِيَةٌ، فَبَعْضُهَا يُمْكِنُ شَرْحُهُ وَتَقْرِيرُهُ وَبَيَانُهُ، وَبَعْضُهَا لَا يُمْكِنُ، قَالَ مُصَنِّفُ الْكِتَابِ: وَأَنَا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ كَتَبْتُ أَسْرَارًا لَطِيفَةً، إِلَّا أَنِّي كُلَّمَا أُقَابِلُ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ الْمَكْتُوبَةَ بِمَا أَجِدُهُ فِي الْقَلْبِ مِنَ الْبَهْجَةِ وَالسَّعَادَةِ عِنْدَ ذِكْرِ كَلِمَةِ «هُوَ» أَجِدُ الْمَكْتُوبَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْأَحْوَالِ الْمُشَاهَدَةِ حَقِيرًا، فَعِنْدَ هَذَا عَرَفْتُ أَنَّ لِهَذِهِ الْكَلِمَةِ تَأْثِيرًا عَجِيبًا فِي الْقَلْبِ لَا يَصِلُ الْبَيَانُ إِلَيْهِ، وَلَا يَنْتَهِي الشَّرْحُ إِلَيْهِ، فَلْنَكْتُبْ مَا يُمْكِنُ ذِكْرُهُ فَنَقُولُ: فِيهِ أَسْرَارٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ: «يَا هُوَ» فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: مَنْ/ أَنَا حَتَّى أَعْرِفَكَ، وَمَنْ أَنَا حَتَّى أَكُونَ مُخَاطِبًا لَكَ، وَمَا لِلتُّرَابِ وَرَبِّ الْأَرْبَابِ، وَأَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ الْمُتَوَلِّدِ عَنِ النُّطْفَةِ وَالدَّمِ وَبَيْنَ الْمَوْصُوفِ بِالْأَزَلِيَّةِ وَالْقِدَمِ؟ فَأَنْتَ أَعْلَى مِنْ جَمِيعِ الْمُنَاسَبَاتِ وَأَنْتَ مُقَدَّسٌ عَنْ عَلَائِقِ الْعُقُولِ وَالْخَيَالَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَاطَبَهُ الْعَبْدُ بِخِطَابِ الْغَائِبِينَ فَقَالَ: يَا هُوَ.

Bil ki «hüve» lafzında acayip sırlar ve yüce haller vardır. Bunların bazısını şerh etmek, takrir etmek ve açıklamak mümkündür; bazısını ise mümkün değildir. Kitabın musannifi dedi ki: Ben Allâh'ın tevfikiyle latif sırlar yazdım. Ancak bu yazılan kelimeleri «hüve» kelimesi zikredildiğinde kalpte bulduğum sevinç ve saadetle her karşılaştırdığımda, yazılanı müşahede edilen o hallere nispetle pek değersiz bulurum. İşte o vakit anladım ki bu kelimenin kalpte beyanın erişemeyeceği ve şerhin nihayete erdiremeyeceği acayip bir tesiri vardır. Zikredilmesi mümkün olanı yazalım ve şöyle diyelim: Onda [birtakım] sırlar vardır: Birincisi: Kişi «Yâ Hû» (Ey O!) dediğinde sanki şöyle demektedir: Seni tanıyacak ben kimim ki ve Sana muhatap olacak ben kimim ki! Toprak nerede, Rablerin Rabbi nerede! Nutfe ve kandan meydana gelenle ezeliyet ve kıdemle vasıflanan arasında ne münasebet olabilir? Sen bütün münasebetlerden yücesin ve akılların, hayallerin bağlarından münezzehsin. İşte bu sebeple kul O'na gaiplerin hitabıyla hitap etmiş ve «Yâ Hû» demiştir.

وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ كَمَا دَلَّ عَلَى إِقْرَارِ الْعَبْدِ عَلَى نَفْسِهِ بِالدَّنَاءَةِ وَالْعَدَمِ فَفِيهِ أَيْضًا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ أَقَرَّ بِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ مَحْضُ الْعَدَمِ، لِأَنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ: «يَا هُوَ» فَلَوْ حَصَلَ فِي الْوُجُودِ شَيْئَانِ لَكَانَ قَوْلُنَا: «هُوَ» صَالِحًا لَهُمَا جَمِيعًا، فَلَا يَتَعَيَّنُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا بِسَبَبِ قَوْلِهِ: «هُوَ» فَلَمَّا قَالَ: (يَا هُوَ) فَقَدْ حَكَمَ عَلَى كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ عَدَمٌ مَحْضٌ وَنَفْيٌ صِرْفٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] وَهَذَانِ الْمَقَامَانِ فِي الْفَنَاءِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ مَقَامَانِ فِي غَايَةِ الْجَلَالِ، وَلَا يَحْصُلَانِ إِلَّا عِنْدَ مُوَاظَبَةِ الْعَبْدِ عَلَى أَنْ يَذْكُرَ اللَّهَ بِقَوْلِهِ: يَا هُوَ.

İkinci fayda: Bu lafız, kulun kendi aleyhine değersizliğini ve yokluğunu ikrar etmesine delalet ettiği gibi, aynı zamanda Allâh Teâlâ'dan başka her şeyin sırf yokluk olduğunu ikrar ettiğine de delalet eder. Çünkü söyleyen kimse «Yâ Hû» dediğinde, şayet varlıkta iki şey bulunsaydı «hüve» sözümüz her ikisi için de geçerli olurdu; dolayısıyla onun «hüve» demesi sebebiyle ikisinden biri tayin edilmiş olmazdı. O «Yâ Hû» dediğinde, Allâh Teâlâ'nın: O'nun zatından başka her şey helak olucudur [Kasas: 88] buyurduğu gibi, Allâh Teâlâ'dan başka her şeyin sırf yokluk ve katıksız bir nefy olduğuna hükmetmiş olur. Allâh'tan başka her şeyden fani olma hususundaki bu iki makam, son derece celil iki makamdır ve bunlar ancak kulun Allâh'ı «Yâ Hû» diyerek zikretmeye devam etmesiyle hasıl olur.

وَالْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْعَبْدَ مَتَى ذَكَرَ اللَّهَ بِشَيْءٍ مِنْ صِفَاتِهِ لَمْ يَكُنْ مُسْتَغْرِقًا فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ:

Üçüncü fayda: Kul, Allâh'ı sıfatlarından herhangi biriyle zikrettiği zaman Allâh Teâlâ'nın marifetine tam manasıyla dalmış olmaz. Çünkü o:

«يَا رَحْمَنُ» فَحِينَئِذٍ يَتَذَكَّرُ رَحْمَتَهُ فَيَمِيلُ طَبْعُهُ إِلَى طَلَبِهَا فَيَكُونُ طَالِبًا لِلْحِصَّةِ، وَكَذَلِكَ إِذَا قَالَ: (يَا كَرِيمُ، يَا مُحْسِنُ، يَا غَفَّارُ، يَا وَهَّابُ، يَا فَتَّاحُ) وَإِذَا قَالَ: (يَا مَلِكُ) فَحِينَئِذٍ يَتَذَكَّرُ مُلْكَهُ وَمَلَكُوتَهُ وَمَا فِيهِ مِنْ أَقْسَامِ النِّعَمِ

«Yâ Rahmân» dediğinde, o vakit O'nun rahmetini hatırlar da tabiatı onu talep etmeye meyleder ve böylece bir pay isteyen durumunda olur. Aynı şekilde: «Yâ Kerîm, yâ Muhsin, yâ Gaffâr, yâ Vehhâb, yâ Fettâh» dediğinde de böyledir. «Yâ Melik» dediğinde ise O'nun mülkünü, melekûtunu ve oradaki nimet çeşitlerini hatırlar;

فَيَمِيلُ طَبْعُهُ إِلَيْهِ فَيَطْلُبُ شَيْئًا مِنْهَا، وَقِسْ عَلَيْهِ سَائِرَ الْأَسْمَاءِ، أَمَّا إِذَا قَالَ: (يَا هُوَ) فَإِنَّهُ يَعْرِفُ أَنَّهُ هُوَ، وَهَذَا الذِّكْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ غَيْرِهِ الْبَتَّةَ، فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ نُورُ ذِكْرِهِ، وَلَا يَتَكَدَّرُ ذَلِكَ النُّورُ بِالظُّلْمَةِ الْمُتَوَلِّدَةِ عَنْ ذِكْرِ غَيْرِ اللَّهِ، وَهُنَاكَ يَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ النُّورُ التَّامُّ وَالْكَشْفُ الْكَامِلُ.

dolayısıyla tabiatı ona meyleder de onlardan bir şey talep eder. Diğer isimleri de buna kıyas et. «Yâ Hû» dediğinde ise, O'nun O olduğunu bilir ve bu zikir kesinlikle O'ndan başkasına delalet etmez. İşte o vakit kalbinde O'nu zikretmenin nuru hasıl olur ve o nur, Allâh'tan başkasını zikretmekten doğan karanlıkla bulanmaz. İşte orada onun kalbinde tam bir nur ve kâmil bir keşif hasıl olur.

وَالْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ جَمِيعَ الصِّفَاتِ الْمَعْلُومَةِ عِنْدَ الْخَلْقِ: إِمَّا صِفَاتُ الْجَلَالِ، وَإِمَّا صِفَاتُ الْإِكْرَامِ، أَمَّا صِفَاتُ الْجَلَالِ فَهِيَ قَوْلُنَا لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا بِجَوْهَرٍ وَلَا عَرَضٍ وَلَا فِي الْمَكَانِ وَلَا فِي الْمَحَلِّ، وَهَذَا فِيهِ دَقِيقَةٌ، لِأَنَّ مَنْ خَاطَبَ السُّلْطَانَ فَقَالَ: أَنْتَ لَسْتَ أَعْمَى وَلَسْتَ أَصَمَّ وَلَسْتَ كَذَا وَلَا كَذَا وَيَعُدُّ أَنْوَاعَ الْمَعَايِبِ وَالنُّقْصَانَاتِ فَإِنَّهُ يَسْتَوْجِبُ الزَّجْرَ وَالْحَجْرَ وَالتَّأْدِيبَ، وَيُقَالُ: إِنَّ مُخَاطَبَتَهُ بِنَفْيِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَنْهُ إِسَاءَةٌ فِي الْأَدَبِ، وَأَمَّا صِفَاتُ الْإِكْرَامِ فَهِيَ كَوْنُهُ خَالِقًا لِلْمَخْلُوقَاتِ مُرَتِّبًا لَهَا عَلَى النَّظْمِ الْأَكْمَلِ، وَهَذَا أَيْضًا فِيهِ دَقِيقَةٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَا شَكَّ أَنَّ كَمَالَ الْخَالِقِ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ كَمَالِ الْمَخْلُوقِ بِمَرَاتِبَ لَا نِهَايَةَ لَهَا، فَإِذَا شَرَحْنَا نُعُوتَ كَمَالِ اللَّهِ وَصِفَاتِ جَلَالِهِ بِكَوْنِهِ خَالِقًا لِهَذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ فَقَدْ جَعَلْنَا كَمَالَ هَذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ كَالشَّرْحِ وَالْبَيَانِ لِكَمَالِ جَلَالِ الْخَالِقِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَعْرِيفَ الْكَامِلِ الْمُتَعَالِي بِطَرِيقٍ فِي غَايَةِ الْخِسَّةِ وَالدَّنَاءَةِ، / وَذَلِكَ سُوءُ أَدَبٍ، وَالثَّانِي: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَخَذَ يَمْدَحُ السُّلْطَانَ الْقَاهِرَ بِأَنَّهُ أَعْطَى الْفَقِيرَ الْفُلَانِيَّ كِسْرَةَ خُبْزٍ أَوْ قَطْرَةَ مَاءٍ فَإِنَّهُ يَسْتَوْجِبُ الزَّجْرَ وَالْحَجْرَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ نِسْبَةَ جَمِيعِ عَالَمِ الْمَخْلُوقَاتِ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى آخِرِ الْخَلَاءِ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ إِلَى مَا فِي خَزَائِنِ قُدْرَةِ اللَّهِ أَقَلُّ مِنْ نِسْبَةِ كِسْرَةِ الْخُبْزِ وَقَطْرَةِ الْمَاءِ إِلَى جَمِيعِ خَزَائِنِ الدُّنْيَا، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ سُوءَ أَدَبٍ فَهَذَا أَوْلَى أَنْ يَكُونَ سُوءَ أَدَبٍ فَثَبَتَ أَنَّ مَدْحَ اللَّهِ وَثَنَاءَهُ بِالطَّرِيقَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِيهِ هَذِهِ الِاعْتِرَاضَاتُ، إلا أن هاهنا سَبَبًا يُرَخِّصُ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْمَدَائِحِ، وَهُوَ أَنَّ النَّفْسَ صَارَتْ مُسْتَغْرِقَةً فِي عَالَمِ الْحِسِّ وَالْخَيَالِ فَالْإِنْسَانُ إِذَا أَرَادَ جَذْبَهَا إِلَى عَتَبَةِ عَالَمِ الْقُدْسِ احْتَاجَ إِلَى أَنْ يُنَبِّهَهَا عَلَى كَمَالِ الْحَضْرَةِ الْمُقَدَّسَةِ، وَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى مَعْرِفَةِ كَمَالِ اللَّهِ وَجَلَالِهِ إِلَّا بِهَذَيْنِ الطَّرِيقَيْنِ، أَعْنِي ذِكْرَ صِفَاتِ الْجَلَالِ وَصِفَاتِ الْإِكْرَامِ فَيُوَاظِبُ عَلَى هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ حَتَّى تُعْرِضَ النَّفْسُ عَنْ عَالَمِ الْحِسِّ وَتَأْلَفَ الْوُقُوفَ عَلَى عَتَبَةِ الْقُدْسِ فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَتَنَبَّهُ لِمَا فِي ذَيْنِكَ النَّوْعَيْنِ مِنَ الذِّكْرِ مِنَ الِاعْتِرَاضَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَعِنْدَ ذَلِكَ يَتْرُكُ تِلْكَ الْأَذْكَارَ وَيَقُولُ: (يَا هُوَ) كَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: أَجَلُّ حَضْرَتِكَ أَنْ أَمْدَحَكَ وَأُثْنِيَ عَلَيْكَ بِسَلْبِ نَقَائِصِ الْمَخْلُوقَاتِ عَنْكَ أَوْ بِإِسْنَادِ كَمَالَاتِ الْمَخْلُوقَاتِ إِلَيْكَ، فَإِنَّ كَمَالَكَ أَعْلَى وَجَلَالَكَ أَعْظَمُ، بَلْ لَا أَمْدَحُكَ وَلَا أُثْنِي عَلَيْكَ إِلَّا بِهُوِيَّتِكَ مِنْ حَيْثُ هِيَ، وَلَا أُخَاطِبُكَ أَيْضًا بِلَفْظَةِ (أَنْتَ) لِأَنَّ تِلْكَ اللَّفْظَةَ تُفِيدُ التِّيهَ وَالْكِبْرَ حَيْثُ تَقُولُ الرُّوحُ إِنِّي قَدْ بَلَغْتُ مَبْلَغًا صِرْتُ كَالْحَاضِرِ فِي حَضْرَةِ وَاجِبِ الْوُجُودِ، وَلَكِنِّي لَا أَزِيدُ عَلَى قَوْلِي (هُوَ) لِيَكُونَ إِقْرَارًا بِأَنَّهُ هُوَ الْمَمْدُوحُ لِذَاتِهِ بِذَاتِهِ، وَيَكُونَ إِقْرَارًا بِأَنَّ حَضْرَتَهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ يُنَاسِبَهُ حُضُورُ الْمَخْلُوقَاتِ، فَهَذِهِ الْكَلِمَةُ الْوَاحِدَةُ تُنَبِّهُ عَلَى هَذِهِ الْأَسْرَارِ فِي مَقَامَاتِ التَّجَلِّي وَالْمُكَاشَفَاتِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ هَذَا الذِّكْرُ أَشْرَفَ الْأَذْكَارِ لَكِنْ بِشَرْطِ التَّنْبِيهِ لِهَذِهِ الْأَسْرَارِ.

Dördüncü fayda: Yaratılmışlar nezdinde bilinen bütün sıfatlar ya celal sıfatlarıdır ya da ikram sıfatlarıdır. Celal sıfatlarına gelince; bunlar bizim [O'nun hakkında]: «Cisim değildir, cevher değildir, araz değildir, mekânda değildir, mahalde değildir» şeklindeki sözlerimizdir. Bunda ince bir nükte vardır; çünkü bir kimse sultana hitap edip: «Sen kör değilsin, sağır değilsin, şöyle değilsin, böyle değilsin» diyerek kusur ve noksanlık türlerini saysa, azarı, men edilmeyi ve te'dip edilmeyi hak eder. Ona bu şeyleri nefyederek hitap etmenin edepsizlik olduğu söylenir. İkram sıfatlarına gelince; bunlar O'nun yaratılmışların yaratıcısı olması, onları en mükemmel düzen üzere tertip etmesidir. Bunda da iki yönden ince bir nükte vardır: Birincisi: Hiç şüphe yok ki Yaratıcının kemali, yaratılmışın kemalinden nihayetsiz derecelerle daha yüce ve daha celildir. Allâh'ın kemal vasıflarını ve celal sıfatlarını O'nun bu mahlukatı yaratmış olmasıyla şerh ettiğimizde, bu yaratılmışların kemalini Yaratıcının celal kemali için bir şerh ve beyan kılmış oluruz. Bu ise kemal sahibi ve yüce olanı son derece bayağı ve değersiz bir yolla tanıtmâyı gerektirir ki bu bir edepsizliktir. İkincisi: Bir adam kahredici sultana, falanca fakire bir lokma ekmek veya bir damla su verdi diye övgüde bulunmaya başlarsa, azarlanmayı ve engellenmeyi hak eder. Bilinmektedir ki Arş'tan nihayetsiz boşluğun sonuna kadar bütün mahlukat âleminin Allâh'ın kudret hazinelerindeki şeylere nispeti, bir lokma ekmek ile bir damla suyun bütün dünya hazinelerine olan nispetinden daha azdır. Eğer bu [ilki] edepsizlik sayılırsa, bu [ikincisi] edepsizlik olmaya daha layıktır. Böylece Allâh'ı zikredilen iki yolla methedip övmede bu itirazların bulunduğu sabit olmuştur. Ancak burada bu övgülerin zikredilmesine ruhsat veren bir sebep vardır; o da nefsin his ve hayal âlemine dalmış olmasıdır. İnsan onu kudsiyet âleminin eşiğine çekmek istediğinde, kudsî huzurun kemaline onu uyarmaya muhtaç olur. İnsanın Allâh'ın kemalini ve celalini bilmesi için de bu iki yoldan, yani celal sıfatları ile ikram sıfatlarını zikretmekten başka bir yolu yoktur. Nefis his âleminden yüz çevirip kudsiyet eşiğinde durmaya alışıncaya kadar bu iki türe devam eder. Bu hal hasıl olduğunda ise, bu iki zikir türünde bulunan zikredilmiş itirazların farkına varır; işte o vakit bu zikirleri bırakıp «Yâ Hû» der. Sanki kul şöyle demektedir: Mahlukatın noksanlıklarını Senden nefyetmekle veya mahlukatın kemalatını Sana isnat etmekle Seni methedip övmekten yüce huzurunu tenzih ederim. Zira Senin kemalin daha yüce, celalin daha büyüktür; bilakis Seni ancak kendi hüviyeti bakımından hüviyetinle methedip överim. Sana «ente» (sen) lafzıyla da hitap etmem; zira bu lafız, ruhun: «Ben Vâcibü'l-Vücûd'un huzurunda hazır olan gibi bir dereceye ulaştım» dediği yerde gurur ve kibir ifade eder. Lakin O'nun bizzat zatı için zatıyla övülen olduğunu ikrar etmek ve O'nun yüce huzurunun mahlukatın huzuruna uygun düşmekten daha yüce ve daha celil olduğunu ikrar etmek üzere «hüve» (O) sözümün üzerine bir şey eklemem. İşte bu tek kelime, tecelli ve mükaşefe makamlarında bu sırlara dikkat çeker. Dolayısıyla bu sırların farkında olunması şartıyla bu zikrin en şerefli zikir olduğu şüphesizdir.

الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ: فِي هَذَا الذِّكْرِ: أَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى هَذَا الذِّكْرِ تُفِيدُ الشَّوْقَ إِلَى اللَّهِ، وَالشَّوْقُ إِلَى اللَّهِ أَلَذُّ الْمَقَامَاتِ وَأَكْثَرُهَا بَهْجَةً وَسَعَادَةً، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى هَذَا الذِّكْرِ تُورِثُ الشَّوْقَ إِلَى اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ كَلِمَةَ (هُوَ) ضَمِيرُ الْغَائِبِ فالعبد إِذَا ذَكَرَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ عَلِمَ أَنَّهُ غَائِبٌ عَنِ الْحَقِّ ثُمَّ يَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْغَيْبَةَ لَيْسَتْ بِسَبَبِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، وَإِنَّمَا كَانَتْ بِسَبَبِ أَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِنُقْصَانَاتِ الْحُدُوثِ وَالْإِمْكَانِ، وَمَعْيُوبٌ بِعَيْبِ الْكَوْنِ فِي إِحَاطَةِ الْمَكَانِ وَالزَّمَانِ، فَإِذَا تَنَبَّهَ الْعَقْلُ لِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ وَعَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ حَاصِلَةٌ فِي جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ وَالْمُحْدَثَاتِ فَعِنْدَ

Bu Zikirdeki Beşinci Fayda: Bu zikre devam etmek Allâh'a karşı şevk duymayı sağlar; Allâh'a şevk duymak ise makamların en lezzetlisi, sevinç ve saadet bakımından en bol olanıdır. Bu zikre devam etmenin Allâh'a şevk doğurduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü «hüve» kelimesi gayb zamiridir. Kul bu kelimeyi zikrettiğinde Hakk'tan gaip olduğunu bilir; sonra bu gaybetin mekân ve cihet sebebiyle olmadığını, bilakis kendisinin sonradan olma (hudûs) ve imkân noksanlıklarıyla vasıflanmış, mekân ve zamanın kuşatması altında bulunma ayıbıyla kusurlu olmasından kaynaklandığını bilir. Akıl bu ince nükteden haberdar olup bu sıfatın bütün mümkün ve sonradan var olan varlıklarda (muhdesâtta) bulunduğunu bildiğinde;

هَذَا يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ الْمُحْدَثَاتِ وَالْإِبْدَاعِيَّاتِ غَائِبَةٌ عَنْ عَتَبَةِ عُلُوِّ الْحَقِّ ﷾، وَعَرَفَ أَنَّ هَذِهِ الْغَيْبَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ الْمُفَارَقَةِ فِي النُّقْصَانِ وَالْكَمَالِ وَالْحَاجَةِ وَالِاسْتِغْنَاءِ، فَعِنْدَ هَذَا يَعْتَقِدُ أَنَّ الْحَقَّ مَوْصُوفٌ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْكَمَالِ متعالية عن مشابهة هذه/ هذه الكمالات ومقدسة عن مناسبة هذه المحادثات، وَاعْتَقَدَ أَنَّ تَصَوُّرَهُ غَائِبٌ عَنِ الْعَقْلِ وَالْفِكْرِ وَالذِّكْرِ، فَصَارَتْ تِلْكَ الْكَمَالَاتُ مَشْعُورًا بِهَا مِنْ وَجْهٍ دُونَ وَجْهٍ، وَالشُّعُورُ بِهَا مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ يُشَوِّقُ إِلَى الشُّعُورِ بِدَرَجَاتِهَا وَمَرَاتِبِهَا، وَإِذَا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِتِلْكَ الْمَرَاتِبِ وَالدَّرَجَاتِ فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ هَذَا الشَّوْقِ، وَكُلَّمَا كَانَ وَصُولُ الْعَبْدِ إِلَى مَرْتَبَةٍ أَعْلَى مِمَّا كَانَ، أَسْهَلَ كَانَ شَوْقُهُ إِلَى التَّرَقِّي عَنْ تِلْكَ الدَّرَجَةِ أَقْوَى وَأَكْمَلَ، فَثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ «هُوَ» يُفِيدُ الشَّوْقَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الشَّوْقَ إِلَى اللَّهِ أَعْظَمُ الْمَقَامَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّوْقَ يُفِيدُ حُصُولَ آلَامٍ وَلَذَّاتٍ مُتَوَالِيَةٍ مُتَعَاقِبَةٍ، لِأَنَّ بِقَدْرِ مَا يَصِلُ يَلْتَذُّ وَبِقَدْرِ مَا يَمْتَنِعُ وُصُولُهُ إِلَيْهِ يَتَأَلَّمُ، وَالشُّعُورُ بِاللَّذَّةِ حَالَ زَوَالِ الْأَلَمِ يُوجِبُ مَزِيدَ الِالْتِذَاذِ وَالِابْتِهَاجِ وَالسُّرُورِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَقَامَ الشَّوْقِ إِلَى اللَّهِ أَعْظَمُ الْمَقَامَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى ذِكْرِ كَلِمَةِ «هُوَ» تُورِثُ الشَّوْقَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَثَبَتَ أَنَّ الشَّوْقَ إِلَى اللَّهِ أَعْظَمُ الْمَقَامَاتِ وَأَكْثَرُهَا بَهْجَةً وَسَعَادَةً فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: الْمُوَاظَبَةُ عَلَى ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ تُفِيدُ أَعْلَى الْمَقَامَاتِ وَأَسْنَى الدَّرَجَاتِ.

işte o vakit bütün muhdesat ve ibdâiyyâtın Hakk [azze ve celle]'nin ulüvv eşiğinden gaip olduğunu bilir ve bu gaybetin ancak noksanlık ile kemal, ihtiyaç ile zenginlik arasındaki ayrılıktan dolayı meydana geldiğini anlar. İşte o vakit Hakk'ın, bu kemalatlara benzemekten yüce ve bu yaratılmışlarla münasebetten münezzeh kemal türleriyle vasıflı olduğuna inanır; O'nun tasavvurunun akıldan, fikirden ve zikirden gaip olduğuna inanır. Böylece o kemalatlar bir yönden hissedilirken diğer yönden hissedilmez hale gelir. Bazı yönlerden hissedilmesi ise onun derece ve mertebelerini hissetmeye karşı şevk uyandırır. Bu mertebe ve derecelerin sonu olmadığına göre, bu şevkin mertebelerinin de sonu yoktur. Kulun önceden bulunduğundan daha üst bir mertebeye ulaşması ne kadar kolay olursa, o dereceden daha da yükselmeye olan şevki o kadar güçlü ve kâmil olur. Böylece «hüve» lafzının Allâh Teâlâ'ya şevk ifade ettiği sabit olmuştur. Allâh'a şevk duymanın en büyük makamlardan olduğunu söylememizin sebebi ise şudur: Çünkü şevk, peş peşe gelen ve birbirini takip eden elemlerin ve lezzetlerin meydana gelmesini ifade eder; zira ulaştığı ölçüde lezzet alır, ulaşmaktan men olunduğu ölçüde de elem duyar. Elemin zevali anında lezzeti hissetmek ise lezzetin, sevincin ve sürurun artmasını gerektirir. Bu da Allâh'a şevk makamının en büyük makamlardan olduğuna delalet eder. Böylece «hüve» kelimesinin zikrine devam etmenin Allâh Teâlâ'ya şevk doğurduğu sabit olmuş; Allâh'a şevk duymanın ise makamların en büyüğü, sevinç ve saadet bakımından en bol olanı olduğu sabit olmuştur. Öyleyse şöyle denilmesi gerekir: Bu kelimenin zikrine devam etmek en yüce makamları ve en yüksek dereceleri sağlar.

الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ: فِي شَرْحِ جَلَالَةِ هَذَا الذِّكْرِ: وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِذِكْرِ مُقَدِّمَتَيْنِ: الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْعِلْمَ عَلَى قِسْمَيْنِ: تَصَوُّرٍ، وَتَصْدِيقٍ، أَمَّا التَّصَوُّرُ فَهُوَ أَنْ تَحْصُلَ فِي النَّفْسِ صُورَةٌ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَحْكُمَ النَّفْسُ عَلَيْهَا بِحُكْمٍ الْبَتَّةَ لَا بِحُكْمٍ وُجُودِيٍّ وَلَا بِحُكْمٍ عَدَمِيٍّ، أَمَّا التَّصْدِيقُ فَهُوَ أَنْ يَحْصُلَ فِي النَّفْسِ صُورَةٌ مَخْصُوصَةٌ، ثُمَّ إِنَّ النَّفْسَ تَحْكُمُ عَلَيْهَا إِمَّا بِوُجُودِ شَيْءٍ أَوْ عَدَمِهِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: التَّصَوُّرُ مَقَامُ التَّوْحِيدِ، وَأَمَّا التَّصْدِيقُ فَإِنَّهُ مَقَامُ التَّكْثِيرِ. الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ التَّصَوُّرَ عَلَى قِسْمَيْنِ: تَصَوُّرٍ يَتَمَكَّنُ الْعَقْلُ مِنَ التَّصَرُّفِ فِيهِ، وَتَصَوُّرٍ لَا يُمْكِنُهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ: أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ تَصَوُّرُ الْمَاهِيَّاتِ الْمُرَكَّبَةِ، فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ تَصَوُّرُ الْمَاهِيَّاتِ الْمُرَكَّبَةِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ اسْتِحْضَارِ مَاهِيَّاتِ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْمُرَكَّبِ، وَهَذَا التَّصَرُّفُ عَمَلٌ وَفِكْرٌ، وَتَصَرُّفٌ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ تَصَوُّرُ الْمَاهِيَّاتِ الْبَسِيطَةِ الْمُنَزَّهَةِ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ التَّرْكِيبَاتِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْمَلَ عَمَلًا يَتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى اسْتِحْضَارِ تِلْكَ الْمَاهِيَّةِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ التَّصْدِيقَ يَجْرِي مَجْرَى التَّكْثِيرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى التَّصَوُّرِ، وَأَنَّ التَّصَوُّرَ تَوْحِيدٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى التَّصْدِيقِ وَثَبَتَ أَيْضًا أَنَّ تَصَوُّرَ الْمَاهِيَّةِ الْبَسِيطَةِ هُوَ النِّهَايَةُ فِي التَّوْحِيدِ وَالْبُعْدِ عَنِ الْكَثْرَةِ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُنَا فِي الْحَقِّ ﷾: «يَا هُوَ» هَذَا تَصَوُّرٌ مَحْضٌ خَالٍ عَنِ التَّصْدِيقِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا التَّصَوُّرَ تَصَوُّرٌ لِحَقِيقَةٍ مُنَزَّهَةٍ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ التَّرْكِيبِ وَالْكَثْرَةِ، فَكَانَ قَوْلُنَا: «يَا هُوَ» نِهَايَةً فِي التَّوْحِيدِ وَالْبُعْدِ عَنِ الْكَثْرَةِ، وَهُوَ أَعْظَمُ الْمَقَامَاتِ.

Bu Zikrin Celaletini Şerh Etmedeki Altıncı Fayda: Bil ki maksat ancak iki mukaddimenin zikredilmesiyle tamam olur: Birinci mukaddime: İlim iki kısımdır: Tasavvur ve tasdik. Tasavvura gelince; o, nefiste ne varlıksal ne de yokluksal hiçbir hüküm vermeksizin bir suretin hasıl olmasıdır. Tasdike gelince; nefiste mahsus bir suretin hasıl olması, sonra da nefsin onun hakkında ya bir şeyin varlığına ya da yokluğuna hükmetmesidir. Bunu bildiğinde şöyle deriz: Tasavvur tevhid makamıdır, tasdike gelince o çokluk (teksîr) makamıdır. İkinci mukaddime: Tasavvur iki kısımdır: Aklın üzerinde tasarruf yapmaya muktedir olduğu tasavvur ve üzerinde tasarruf yapmasının mümkün olmadığı tasavvur. Birinci kısma gelince; bu, mürekkep mahiyetlerin tasavvurudur; zira akıl, mürekkep mahiyetleri ancak o mürekkebin cüzlerinin mahiyetlerini hazır etmek vasıtasıyla tasavvur edebilir. Bu tasarruf ise bir amel, bir fikir ve bir yönden tasarruftur. İkinci kısma gelince; bu, bütün terkip cihetlerinden münezzeh olan basit mahiyetlerin tasavvurudur; nitekim insan o mahiyeti hazır etmeye vesile olacak bir ameli yapamaz. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki tasdik, tasavvura nispetle çokluk mesabesindedir; tasavvur ise tasdike nispetle tevhiddir. Yine sabit oldu ki basit mahiyetin tasavvuru, tevhidde ve çokluktan uzaklaşmada nihai noktadır. Bunu bildiğinde şöyle deriz: Hakk [azze ve celle] hakkında «Yâ Hû» sözümüz, tasdikten uzak sırf bir tasavvurdur. Sonra bu tasavvur, bütün terkip ve çokluk cihetlerinden münezzeh bir hakikatin tasavvurudur. Dolayısıyla bizim «Yâ Hû» sözümüz, tevhidde ve çokluktan uzaklaşmada son noktadır ve o en büyük makamlardandır.

الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ: أَنَّ تَعْرِيفَ الشَّيْءِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِنَفْسِهِ، أَوْ بِالْأَجْزَاءِ الدَّاخِلَةِ فِيهِ، أَوْ بِالْأُمُورِ الْخَارِجَةِ عنه، أما القسم الأول- وهو تعريف بِنَفْسِهِ- فَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الْمُعَرَّفَ سَابِقٌ عَلَى الْمُعَرِّفِ، فَتَعْرِيفُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ يَقْتَضِي تَقَدُّمَ الْعِلْمِ بِهِ عَلَى الْعِلْمِ بِهِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: - وَهُوَ تَعْرِيفُهُ بِالْأُمُورِ الدَّاخِلَةِ فِيهِ- فَهَذَا فِي حَقِّ الْحَقِّ مُحَالٌ، لِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَجْرِي فِي الْمَاهِيَّةِ الْمُرَكَّبَةِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ الْحَقِّ مُحَالٌ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: - وَهُوَ تَعْرِيفُهُ بِالْأُمُورِ الْخَارِجَةِ عَنْهُ- فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ مُحَالٌ، لِأَنَّ أَحْوَالَ الْخَلْقِ لَا يُنَاسِبُ شَيْءٌ مِنْهَا شَيْئًا مِنْ أَحْوَالِ الْقَدِيمِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى مُخَالِفٌ بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَبِهُوِيَّتِهِ الْمُعَيَّنَةِ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ وَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ

Yedinci fayda: Bir şeyin tarifi ya kendisiyle ya içine giren cüzlerle ya da onun dışındaki şeylerle olur. Birinci kısma, yani kendisiyle tarif edilmesine gelince; bu imkânsızdır. Çünkü tarif edilen şey, tarif edenden öncedir; bir şeyin kendisiyle tarif edilmesi, onu bilmenin yine onu bilmekten önce gelmesini gerektirir ki bu imkânsızdır. İkinci kısma, yani içine giren şeylerle tarif edilmesine gelince; bu, Hakk hakkında imkânsızdır; çünkü bu ancak mürekkep mahiyette geçerlidir, bu ise Hakk hakkında imkânsızdır. Üçüncü kısma, yani onun dışındaki şeylerle tarif edilmesine gelince; bu da batıldır ve imkânsızdır. Çünkü yaratılmışların hallerinden hiçbir şey, zatı gereği vacip olan Kadîm'in hallerinden hiçbir şeye uygun düşmez. Zira O Teâlâ, zat-ı mahsusu ve muayyen hüviyetiyle Kendisinden başka her şeyden farklıdır. Durum böyle olunca,

أَنْ تَكُونَ أَحْوَالُ الْخَلْقِ كَاشِفَةً عَنْ مَاهِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى وَحَقِيقَتِهِ الْمَخْصُوصَةِ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدِ انْسَدَّتْ أَبْوَابُ التَّعْرِيفَاتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هُوِيَّتِهِ الْمَخْصُوصَةِ وَمَاهِيَّتِهِ الْمُعَيَّنَةِ، فَلَمْ يَبْقَ طَرِيقٌ إِلَيْهِ إِلَّا مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ أَنْ يُوَجِّهَ الْإِنْسَانُ حَدَقَةَ عَقْلِهِ وَرُوحِهِ إِلَى مَطْلَعِ نُورِ تِلْكَ الْهُوِيَّةِ عَلَى رَجَاءِ أَنَّهُ رُبَّمَا أَشْرَقَ ذَلِكَ النُّورُ حَالَ مَا كَانَتْ حَدَقَةُ عَقْلِهِ مُتَوَجِّهَةً إِلَيْهَا فَيَسْتَسْعِدُ بِمُطَالَعَةِ ذَلِكَ النُّورِ، فَقَوْلُ الذَّاكِرِ «يَا هُوَ» تَوْجِيهٌ لِحَدَقَةِ الْعَقْلِ وَالرُّوحِ إِلَى الْحَضْرَةِ الْقُدْسِيَّةِ عَلَى رَجَاءِ أَنَّهُ رُبَّمَا حَصَلَتْ لَهُ تِلْكَ السَّعَادَةُ.

yaratılmışların hallerinin Allâh Teâlâ'nın mahiyetini ve zatına has hakikatini keşfedici olması imkânsız hale gelmiştir. Durum böyle olunca, O'nun zatına mahsus hüviyeti ve muayyen mahiyetine nispetle tarif yolları kapanmış olur. Dolayısıyla O'na [ulaşacak] tek bir cihetten başka yol kalmamıştır; o da insanın akıl ve ruhunun göz bebeğini, o hüviyet nurunun doğduğu yere -akıl göz bebeği ona yönelmiş durumdayken o nurun parlaması ve o nuru seyretmekle saadete ermesi umuduyla- çevirmesidir. Zikredenin «Yâ Hû» sözü, o saadetin kendisine hasıl olması umuduyla akıl ve ruhun göz bebeğini kudsî huzura yöneltmesidir.

الْفَائِدَةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا دَخَلَ عَلَى الْمَلِكِ الْمَهِيبِ وَالسُّلْطَانِ الْقَاهِرِ وَوَقَفَ بِعَقْلِهِ عَلَى كَمَالِ تِلْكَ الْمَهَابَةِ وَعَلَى جَلَالِ تِلْكَ السَّلْطَنَةِ فَقَدْ يَصِيرُ بِحَيْثُ تستولي عليه تلك المهابة وتلك السلطنة فَيَصِيرُ غَافِلًا عَنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، حَتَّى إِنَّهُ رُبَّمَا كَانَ جَائِعًا فَيَنْسَى جُوعَهُ، وَرُبَّمَا كَانَ بِهِ أَلَمٌ شَدِيدٌ فَيَنْسَى ذَلِكَ الْأَلَمَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ، وَرُبَّمَا رَأَى أَبَاهُ أَوِ ابْنَهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ وَلَا يَعْرِفُهُمَا، وَكُلُّ ذَلِكَ لِأَنَّ اسْتِيلَاءَ تِلْكَ الْمَهَابَةِ عَلَيْهِ أَذْهَلَهُ عَنِ الشُّعُورِ بِغَيْرِهِ، فَكَذَلِكَ الْعَبْدُ إِذَا قَالَ: «يَا هُوَ» وَتَجَلَّى لِعَقْلِهِ وَرُوحِهِ ذَرَّةٌ مِنْ نُورِ جَلَالِ تِلْكَ الْهُوِيَّةِ وَجَبَ أَنْ يَسْتَوْلِيَ عَلَى قَلْبِهِ الدَّهْشَةُ وَعَلَى رُوحِهِ الْحَيْرَةُ، وَعَلَى فِكْرِهِ الْغَفْلَةُ، فَيَصِيرُ غَائِبًا عَنْ كُلِّ مَا سِوَى تِلْكَ الْهُوِيَّةِ، مَعْزُولًا عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى شَيْءٍ سِوَاهَا، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى مَعَهُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ إِلَّا أَنْ يَقُولَ بِعَقْلِهِ: «هُوَ» وَبِلِسَانِهِ «هُوَ» فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ «هُوَ» وَوَاظَبَ عَلَى هَذَا الذِّكْرِ فَهَذَا مِنْهُ تَشَبُّهٌ بِتِلْكَ الْحَالَةِ عَلَى رَجَاءِ أَنَّهُ رُبَّمَا وَصَلَ إِلَى تِلْكَ الْحَالَةِ، فَنَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى الْكَرِيمَ أَنْ يُسْعِدَنَا بِهَا.

Sekizinci fayda: İnsan heybetli bir hükümdarın ve kahredici bir sultanın huzuruna girdiğinde ve aklıyla o heybetin kemaline ve o saltanatın celaline vakıf olduğunda, o heybet ve o saltanat kendisini öyle bir istila edebilir ki O'ndan başka her şeyden gafil hale gelir; hatta belki açtır da açlığını unutur; belki üzerinde şiddetli bir acı vardır da o haldeyken o acıyı unutur; belki o vaziyette babasını veya oğlunu görür de onları tanıyamaz. Bütün bunlar, o heybetin kendisini istila etmesinin onu başkasını hissetmekten alıkoymasından ötürüdür. Aynı şekilde kul «Yâ Hû» dediğinde ve aklına ve ruhuna o hüviyetin celal nurundan bir zerre tecelli ettiğinde, kalbini dehşetin, ruhunu hayretin, fikrini de gafletin istila etmesi gerekir; böylece o hüviyetten başka her şeyden gaip olur, O'ndan başka hiçbir şeye iltifat edemez hale gelir. İşte o vakit o durumda onun yanında aklıyla «Hû», diliyle de «Hû» demekten başka bir şey kalmaz. Kul «Hû» deyip bu zikre devam ettiğinde, bu hali elde edebileceği umuduyla o hale benzemeye çalışmış olur. Kerîm olan Allâh Teâlâ'dan bizi onunla mutlu kılmasını dileriz.

الْفَائِدَةُ التَّاسِعَةُ: مِنْ فَوَائِدِ هَذَا الذِّكْرِ الْعَالِي

Bu Yüce Zikrin Faydalarından Dokuzuncusu:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ جَعَلَ هُمُومَهُ هَمًّا وَاحِدًا كَفَاهُ اللَّهُ هُمُومَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ»

Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kimin kaygısı tek bir kaygı olursa, Allâh onun dünya ve ahiret kaygılarına kâfi gelir.»

فَكَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: هُمُومِي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَالْحَاجَاتُ الَّتِي هِيَ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا الْمَوْصُوفُ بِقُدْرَةٍ/ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَرَحْمَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَحِكْمَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، فَعَلَى هَذَا أَنَا لَا أَقْدِرُ عَلَى دَفْعِ حَاجَاتِي وَلَا عَلَى تَحْصِيلِ مُهِمَّاتِي، بَلْ لَيْسَ الْقَادِرُ عَلَى دَفْعِ تِلْكَ الْحَاجَاتِ وَعَلَى تَحْصِيلِ تِلْكَ الْمُهِمَّاتِ إِلَّا اللَّهُ ﷾، فَأَنَا أَجْعَلُ هَمِّيَ مَشْغُولًا بِذِكْرِهِ فَقَطْ، وَلِسَانِي مَشْغُولًا بِذِكْرِهِ فَقَطْ فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِكَ فَهُوَ بِرَحْمَتِهِ يَكْفِينِي مُهِمَّاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Sanki kul şöyle demektedir: Benim dünya ve ahiretteki kaygılarım sonsuzdur. Sonsuz olan ihtiyaçları karşılamaya ise ancak nihayetsiz kudret, nihayetsiz rahmet ve nihayetsiz hikmet sahibi olan Kadir güç yetirebilir. Buna göre ben ne ihtiyaçlarımı defetmeye ne de mühim işlerimi elde etmeye güç yetirebilirim; bilakis o ihtiyaçları defetmeye ve o mühim işleri elde etmeye güç yetiren Allâh [azze ve celle]'den başkası değildir. Ben de kaygımı sadece O'nun zikriyle meşgul kılarım, dilimi de sadece O'nun zikriyle meşgul kılarım; bunu yaptığım takdirde O, rahmetiyle benim dünya ve ahiret mühimmatıma kâfi gelir.

الْفَائِدَةُ الْعَاشِرَةُ: أَنَّ الْعَقْلَ لَا يُمْكِنُهُ الِاشْتِغَالُ بِشَيْءٍ حَالَةَ الِاسْتِغْرَاقِ فِي الْعِلْمِ بِشَيْءٍ آخَرَ، فَإِذَا وَجَّهَ فِكْرَهُ إِلَى شَيْءٍ يَبْقَى مَعْزُولًا عَنْ غَيْرِهِ، فَكَأَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ: كُلَّمَا اسْتَحْضَرْتُ فِي ذِهْنِي الْعِلْمَ بِشَيْءٍ فَاتَنِي فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الْعِلْمُ بِغَيْرِهِ، فَإِذَا كَانَ هَذَا لَازِمًا فَالْأَوْلَى أَنْ أَجْعَلَ قَلْبِي وَفِكْرِي مَشْغُولًا بِمَعْرِفَةِ أَشْرَفِ الْمَعْلُومَاتِ، وَأَجْعَلَ لِسَانِي مَشْغُولًا بِذِكْرِ أَشْرَفِ الْمَذْكُورَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أُوَاظِبُ عَلَى قَوْلِهِ: «يَا هُوَ» .

Onuncu fayda: Başka bir şeyin ilmine dalmış olma halinde aklın bir şeyle meşgul olması mümkün değildir. Fikrini bir şeye yönelttiğinde diğerinden uzak kalır. Sanki kul şöyle demektedir: Zihnimde bir şeyin ilmini hazır ettiğim her defasında, o vakitte başkasının ilmini kaçırmış olurum. Bu durum zorunlu olduğuna göre, kalbimi ve fikrimi bilinenlerin en şereflisinin marifetiyle meşgul kılmam, dilimi de zikredilenlerin en şereflisinin zikriyle meşgul kılmam daha evladır. İşte bu sebeple O'nun «Yâ Hû» sözüne devam ederim.

الْفَائِدَةُ الْحَادِيَةُ عَشْرَةَ: أَنَّ الذِّكْرَ أَشْرَفُ الْمَقَامَاتِ،

On Birinci Fayda: Zikir, makamların en şereflisidir;

قَالَ ﵇ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: «إِذَا ذَكَرَنِي عَبْدِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي، وَإِذَا ذَكَرَنِي فِي مَلَأٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَأٍ خَيْرٍ مِنْ مَلَئِهِ»

[Nebi] [aleyhisselâm] Allâh Teâlâ'dan naklen şöyle buyurmuştur: «Kulum beni kendi içinde zikrederse, ben de onu kendi içimde zikrederim; beni bir topluluk içinde zikrederse, ben de onu onların topluluğundan daha hayırlı bir topluluk içinde zikrederim.»

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَفْضَلُ الْأَذْكَارِ ذِكْرُ اللَّهِ بِالثَّنَاءِ الْخَالِي عَنِ السُّؤَالِ،

Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Zikirlerin en faziletlisi, Allâh'ı istemekten (istekten) hali olan bir sena ile zikretmektir.

قَالَ ﵇ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ،

[Nebi] [aleyhisselâm] Allâh Teâlâ'dan naklen şöyle buyurmuştur: «Beni zikretmek kendisini benden istemekten alıkoyan kimseye, isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: الْعَبْدُ فَقِيرٌ مُحْتَاجٌ، وَالْفَقِيرُ الْمُحْتَاجُ إِذَا نَادَى مَخْدُومَهُ بِخِطَابٍ يُنَاسِبُ الطَّلَبَ وَالسُّؤَالَ كَانَ ذَلِكَ مَحْمُولًا عَلَى السُّؤَالِ، فَإِذَا قَالَ الْفَقِيرُ لِلْغَنِيِّ «يَا كَرِيمُ» كَانَ مَعْنَاهُ أَكْرِمْ وَإِذَا قَالَ لَهُ: «يَا نَفَّاعُ» كَانَ مَعْنَاهُ طَلَبَ النَّفْعِ، وَإِذَا قَالَ: «يَا رَحْمَنُ» كَانَ مَعْنَاهُ ارْحَمْ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْأَذْكَارُ جَارِيَةً مَجْرَى السُّؤَالِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الذِّكْرَ إِنَّمَا يَعْظُمُ شَرَفُهُ إِذَا كَانَ خَالِيًا عَنِ السُّؤَالِ وَالطَّلَبِ، أَمَّا إذا قال:

Bu mukaddimeyi bildiğinde deriz ki: Kul fakirdir, muhtaçtır. Fakir ve muhtaç olan kimse, efendisine talep ve istemeye uygun bir hitapla seslendiğinde, bu durum istemeye hamledilir. Fakir bir kimse zengine «Ey Cömert!» dediğinde bunun manası «ikram et» demektir. Ona: «Ey Çok Fayda Veren!» dediğinde bunun manası menfaat talep etmektir. «Ey Rahmân!» dediğinde bunun manası «merhamet et» demektir. Dolayısıyla bu zikirler isteme mesabesinde olmuştur. Biz zikrin ancak istemekten ve talep etmekten hali olduğu zaman şerefinin büyüyeceğini beyan etmiştik. Kul:

«يَا هُوَ» كَانَ مَعْنَاهُ خَالِيًا عَنِ الْإِشْعَارِ بِالسُّؤَالِ وَالطَّلَبِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُنَا: «هُوَ» أَعْظَمَ الْأَذْكَارِ.

«Yâ Hû» dediğinde ise bunun manası isteme ve talep hissettirmekten tamamen uzaktır. Dolayısıyla bizim «Hû» sözümüzün zikirlerin en büyüğü olması gerekmiştir.

وَلْنَخْتِمْ هَذَا الْفَصْلَ بِذِكْرٍ شَرِيفٍ رَأَيْتُهُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ: يَا هُوَ، يَا مَنْ لَا هُوَ إِلَّا هُوَ، يَا مَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، يَا أَزَلُ، يَا أَبَدُ، يَا دَهْرُ، يَا دَيْهَارُ، يَا دَيْهُورُ، يَا مَنْ هُوَ الْحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوتُ.

Bu faslı bazı kitaplarda gördüğüm şerefli bir zikirle bitirelim: Yâ Hû, yâ men lâ hüve illâ hû, yâ men lâ ilâhe illâ hû, yâ Ezel, yâ Ebed, yâ Dehr, yâ Deyhâr, yâ Deyhûr, yâ men hüve'l-Hayyü'llezî lâ yemût (Ey O, ey O'ndan başka O olmayan, ey O'ndan başka ilah bulunmayan, ey Ezel, ey Ebed, ey Dehr, ey Deyhâr, ey Deyhûr, ey ölmeyen Diri olan Zât!).

وَمِنْ لَطَائِفِ هَذَا الْفَصْلِ أَنَّ الشَّيْخَ الْغَزَالِيَّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ كَانَ يَقُولُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» تَوْحِيدُ الْعَوَامِّ، «وَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» تَوْحِيدُ الْخَوَاصِّ، وَلَقَدِ اسْتَحْسَنْتُ هَذَا الْكَلَامَ وَقَرَّرْتُهُ بِالْقُرْآنِ وَالْبُرْهَانِ: أَمَّا الْقُرْآنُ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] مَعْنَاهُ إِلَّا هُوَ، فَذَكَرَ قَوْلَهُ إِلَّا هُوَ بَعْدَ قَوْلِهِ لَا إِلَهَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ غَايَةَ التَّوْحِيدِ هِيَ هَذِهِ الْكَلِمَةُ، وَأَمَّا الْبُرْهَانُ فَهُوَ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ تَأْثِيرَ/ الْفَاعِلِ لَيْسَ فِي تَحْقِيقِ الْمَاهِيَّةِ وَتَكْوِينِهَا، بَلْ لَا تَأْثِيرَ لَهُ إِلَّا فِي إِعْطَاءِ صِفَةِ الْوُجُودِ لَهَا، فَقُلْتُ: فَالْوُجُودُ أَيْضًا مَاهِيَّةٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْوُجُودُ وَاقِعًا بِتَأْثِيرِهِ، فَإِنِ الْتَزَمُوا ذَلِكَ وَقَالُوا الْوَاقِعُ بِتَأْثِيرِ الْفَاعِلِ مَوْصُوفِيَّةُ الْمَاهِيَّةِ بِالْوُجُودِ فَنَقُولُ: تِلْكَ الْمَوْصُوفِيَّةُ إِنْ لَمْ تَكُنْ مَفْهُومًا مُغَايِرًا لِلْمَاهِيَّةِ وَالْوُجُودِ امْتَنَعَ إِسْنَادُهَا إِلَى الْفَاعِلِ، وَإِنْ كَانَتْ مَفْهُومًا مُغَايِرًا فَذَلِكَ الْمَفْهُومُ الْمُغَايِرُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لَهُ مَاهِيَّةٌ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْكَلَامُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْمُؤَثِّرَ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي الْمَاهِيَّاتِ، يَنْفِي التَّأْثِيرَ وَالْمُؤَثِّرَ، وَيَنْفِي الصُّنْعَ وَالصَّانِعَ بِالْكُلِّيَّةِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ يُؤَثِّرُ فِي الْمَاهِيَّاتِ، فَكُلُّ مَا بِالْغَيْرِ فَإِنَّهُ يَرْتَفِعُ بِارْتِفَاعِ الْغَيْرِ، فَلَوْلَا الْمُؤَثِّرُ لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الْمَاهِيَّةُ مَاهِيَّةً وَلَا حَقِيقَةً، فَبِقُدْرَتِهِ صَارَتِ الْمَاهِيَّاتُ مَاهِيَّاتٍ، وَصَارَتِ الْحَقَائِقُ حَقَائِقَ وَقَبْلَ تَأْثِيرِ قُدْرَتِهِ فَلَا مَاهِيَّةَ وَلَا وُجُودَ وَلَا حَقِيقَةَ وَلَا ثُبُوتَ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ صِدْقُ قَوْلِنَا: «لَا هُوَ إِلَّا هُوَ» أَيْ: لَا تَقَرُّرَ لِشَيْءٍ مِنَ الْمَاهِيَّاتِ وَلَا تَخَصُّصَ لِشَيْءٍ مِنَ الْحَقَائِقِ إِلَّا بِتَقْرِيرِهِ وَتَخْصِيصِهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ «لَا هُوَ إِلَّا هُوَ» وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu faslın latifelerindendir ki Şeyh Gazzâlî -Allâh'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle derdi: «Lâ ilâhe illallâh» avamın tevhidi, «Lâ ilâhe illâ hû» ise havasın tevhididir. Ben bu sözü pek güzel buldum ve onu Kur'an ve bürhanla takrir ettim: Kur'an'a gelince; Allâh Teâlâ: Allâh ile birlikte başka bir ilaha yalvarma; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur buyurmuş, ardından da: O'nun zatından başka her şey helak olucudur [Kasas: 88] buyurmuştur. Bunun manası «O'ndan başka» demektir. «İllâ hû» sözünü «Lâ ilâhe» sözünden sonra zikretmiştir; bu da tevhidin gayesinin bu kelime olduğuna delalet etmiştir. Bürhana gelince; insanlardan bazıları şöyle demiştir: Failin tesiri, mahiyetin gerçekleştirilmesinde ve var edilmesinde değildir; bilakis onun tesiri ancak mahiyete varlık sıfatını vermektedir. Ben de dedim ki: Varlık da bir mahiyettir; dolayısıyla varlığın da failin tesiriyle vuku bulmamış olması gerekir. Şayet bunu kabul eder ve: «Failin tesiriyle vuku bulan şey, mahiyetin varlıkla vasıflanmışlığıdır» derlerse biz deriz ki: O vasıflanmışlık şayet mahiyetten ve varlıktan başka bir mefhum değilse, onun faile isnat edilmesi imkânsız olur; şayet farklı bir mefhum ise o farklı mefhumun da mutlaka bir mahiyeti olmalıdır; o takdirde söz başa döner. Böylece müessirin mahiyetlerde tesiri olmadığını söylemenin tesiri ve müessiri nefyettiği, sanatı ve Sanatkârı tamamen ortadan kaldırdığı sabit olmuştur ki bu batıldır. Böylece müessirin mahiyetlerde tesir ettiği sabit olmuştur. Başkası sebebiyle olan her şey, o başkasının kalkmasıyla ortadan kalkar. Dolayısıyla müessir olmasaydı o mahiyet ne bir mahiyet ne de bir hakikat olurdu. O'nun kudretiyle mahiyetler mahiyet, hakikatler de hakikat olmuştur; O'nun kudretinin tesirinden önce ise ne mahiyet ne varlık ne hakikat ne de sübut vardır. İşte burada bizim: «Lâ hüve illâ hû» (O'ndan başka O yoktur) sözümüzün doğruluğu zahir olur. Yani: O'nun kararlaştırması ve tahsis etmesi olmaksızın hiçbir mahiyetin kararlılığı, hiçbir hakikatin de tahassusu yoktur. Böylece «Lâ hüve illâ hû» olduğu sabit olmuştur. Allâh en iyisini bilir.

الْبَابُ الثَّامِنُ فِي بَقِيَّةِ الْمَبَاحِثِ عَنْ أَسْمَاءِ الله تعالى، وفيه مسائل

SEKİZİNCİ BÂB: ALLÂH TEÂLÂ'NIN İSİMLERİNE DAİR DİĞER İNCELEMELER HAKKINDADIR VE BUNDA [BİRTAKIM] MESELELER VARDIR

هل أسماؤه تعالى توقيفية:

Allâh Teâlâ'nın İsimleri Tevkîfî midir?

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّهِ تَعَالَى تَوْقِيفِيَّةٌ أَمِ اصْطِلَاحِيَّةٌ، قَالَ بَعْضُهُمْ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُ شَيْءٍ مِنَ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا إِذَا كَانَ وَارِدًا فِي الْقُرْآنِ وَالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: كُلُّ لَفْظٍ دَلَّ عَلَى مَعْنًى يَلِيقُ بِجَلَالِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ فَهُوَ جَائِزٌ، وَإِلَّا فَلَا، وَقَالَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: الِاسْمُ غَيْرٌ، وَالصِّفَةُ غَيْرٌ، فَاسْمِي مُحَمَّدٌ، وَاسْمُكَ أَبُو بَكْرٍ، فَهَذَا مِنْ بَابِ الْأَسْمَاءِ، وَأَمَّا الصِّفَاتُ فَمِثْلُ وَصْفِ هَذَا الْإِنْسَانِ بِكَوْنِهِ طَوِيلًا فَقِيهًا كَذَا وَكَذَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْفَرْقَ فَيُقَالُ: أَمَّا إِطْلَاقُ الِاسْمِ عَلَى اللَّهِ فَلَا يَجُوزُ إِلَّا عِنْدَ وُرُودِهِ فِي الْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، وَأَمَّا الصِّفَاتُ فَإِنَّهُ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى التَّوْقِيفِ.

Birinci Mesele: Âlimler Allâh Teâlâ'nın isimlerinin tevkîfî (vahye dayalı) mi yoksa ıstılâhî mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları dedi ki: Kur'an'da ve sahih hadislerde varit olmadıkça Allâh Teâlâ hakkında isim ve sıfatlardan hiçbirinin kullanılması caiz değildir. Diğerleri ise şöyle dedi: Allâh'ın celaline ve sıfatlarına layık olan bir manaya delalet eden her lafzın kullanılması caizdir; aksi takdirde caiz değildir. Şeyh Gazzâlî -Allâh'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle demiştir: İsim başkadır, sıfat başkadır; benim adım Muhammed, senin adın Ebû Bekir'dir, bu isimler kabilindendir. Sıfatlara gelince; bu insanın uzun boylu, fakih, şöyle ve böyle şeklinde vasıflanması gibidir. Bu farkı bildiğinde şöyle denir: Allâh hakkında ismin kullanılmasına gelince; Kur'an'da ve haberde gelmedikçe caiz olmaz. Sıfatlara gelince; o tevkife bağlı değildir.

وَاحْتَجَّ الْأَوَّلُونَ بِأَنْ قَالُوا: إِنَّ الْعَالِمَ لَهُ أَسْمَاءٌ كَثِيرَةٌ، ثُمَّ إِنَّا نَصِفُ اللَّهَ تَعَالَى بِكَوْنِهِ عَالِمًا وَلَا نَصِفُهُ بِكَوْنِهِ طَبِيبًا وَلَا فَقِيهًا، وَلَا نَصِفُهُ بِكَوْنِهِ مُتَيَقِّنًا وَلَا بِكَوْنِهِ مُتَبَيِّنًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّوْقِيفِ، وَأُجِيبَ عَنْهُ فَقِيلَ: أَمَّا الطَّبِيبُ فَقَدْ وَرَدَ، نُقِلَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا مَرِضَ قِيلَ لَهُ: نُحْضِرُ الطَّبِيبَ؟ قَالَ: الطَّبِيبُ أَمْرَضَنِي، وَأَمَّا الْفَقِيهُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ فَهْمِ غَرَضِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ كَلَامِهِ بَعْدَ دُخُولِ الشُّبْهَةِ فِيهِ. وَهَذَا الْقَيْدُ مُمْتَنِعُ الثُّبُوتِ فِي حَقِّ اللَّهِ

Birinciler şöyle diyerek delil getirdiler: Âlimin (bilenin) pek çok ismi vardır. Sonra biz Allâh Teâlâ'yı «âlim» olarak vasıflıyor da «tabip» veya «fakih» olarak vasıflamıyoruz; yine O'nu «müteyakkan» (kesin kanaat getiren) veya «mütebeyyin» (açığa çıkaran) olarak vasıflamıyoruz. Bu da tevkifin zorunlu olduğuna delalet eder. Buna şöyle cevap verilmiştir: Tabip lafzına gelince; o varit olmuştur. Nitekim Ebû Bekir hastalandığında kendisine: «Tabip getirelim mi?» denildiği, onun da: «Tabip beni hasta etti» dediği nakledilmiştir. Fakih lafzına gelince; o, sözün içine şüphe girdikten sonra konuşanın sözünden maksadını anlamaktan ibarettir. Bu kayıt ise Allâh Teâlâ hakkında

تَعَالَى، وَأَمَّا الْمُتَيَقِّنُ/ فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ يَقِنَ الْمَاءُ فِي الْحَوْضِ إِذَا اجْتَمَعَ فِيهِ، فَالْيَقِينُ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي حَصَلَ بِسَبَبِ تَعَاقُبِ الْأَمَارَاتِ الْكَثِيرَةِ وَتَرَادُفِهَا حَتَّى بَلَغَ الْمَجْمُوعُ إِلَى إِفَادَةِ الْجَزْمِ، وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ وَأَمَّا التَّبْيِينُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الظُّهُورِ بَعْدَ الْخَفَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّبْيِينَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَيْنُونَةِ وَالْإِبَانَةِ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّفْرِيقِ بَيْنَ أَمْرَيْنِ مُتَّصِلَيْنِ، فَإِذَا حَصَلَ فِي الْقَلْبِ اشْتِبَاهُ صُورَةٍ بِصُورَةٍ ثُمَّ انْفَصَلَتْ إِحْدَاهُمَا عَنِ الْأُخْرَى فَقَدْ حَصَلَتِ الْبَيْنُونَةُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ سُمِّيَ ذَلِكَ بَيَانًا وَتَبْيِينًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ.

sabit olması imkânsız olan bir şeydir. Müteyakkan lafzına gelince; o, su havuzda toplandığında söylenen «yekıne'l-mâü fi'l-havzi» ifadesinden türemiştir. Yakîn ise pek çok emarenin birbirini takip etmesi ve peş peşe gelmesiyle toplamın kesinlik ifade etme derecesine ulaşması sonucu hasıl olan ilimdir; bu ise Allâh Teâlâ hakkında muhaldir. Tebyîn lafzına gelince; o, kapalılıktan sonra açığa çıkmaktan ibarettir. Zira tebyîn kelimesi ayrılma (beynûnet) ve ayırma (ibâne) kökünden türemiştir ki o da birbirine bitişik iki şeyin arasını ayırmaktan ibarettir. Kalpte bir suret diğer bir suretle karıştığında, sonra da biri diğerinden ayrıldığında bir ayrışma (beynûnet) meydana gelmiş olur. İşte bu sebeple buna beyan ve tebyîn denilmiştir. Bilinmektedir ki bu durum Allâh Teâlâ hakkında imkânsızdır.

وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى التَّوْقِيفِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَسْمَاءَ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ مَذْكُورَةٌ بِالْفَارِسِيَّةِ وَبِالتُّرْكِيَّةِ وَبِالْهِنْدِيَّةِ، وَأَنَّ شَيْئًا مِنْهَا لَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ وَلَا فِي الْأَخْبَارِ، مَعَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى جَوَازِ إِطْلَاقِهَا. الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] وَالِاسْمُ لَا يَحْسُنُ إِلَّا لِدَلَالَتِهِ عَلَى صِفَاتِ الْمَدْحِ وَنُعُوتِ الْجَلَالِ، فَكُلُّ اسْمٍ دَلَّ عَلَى هَذِهِ الْمَعَانِي كَانَ اسْمًا حَسَنًا، فَوَجَبَ جَوَازُ إِطْلَاقِهِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى تَمَسُّكًا بِهَذِهِ الْآيَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي الْأَلْفَاظِ إِلَّا رِعَايَةُ الْمَعَانِي، فَإِذَا كَانَتِ الْمَعَانِي صَحِيحَةً كَانَ الْمَنْعُ مِنْ إِطْلَاقِ اللَّفْظَةِ الْمُعَيَّنَةِ عَبَثًا، وَأَمَّا الَّذِي قَالَهُ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ فَحُجَّتُهُ أَنَّ وَضْعَ الِاسْمِ فِي حَقِّ الْوَاحِدِ مِنَّا يُعَدُّ سُوءَ أَدَبٍ، فَفِي حَقِّ اللَّهِ أَوْلَى، أَمَّا ذِكْرُ الصِّفَاتِ بِالْأَلْفَاظِ الْمُخْتَلِفَةِ فَهُوَ جَائِزٌ فِي حَقِّنَا مِنْ غَيْرِ مَنْعٍ، فَكَذَلِكَ فِي حَقِّ الْبَارِئِ تَعَالَى.

Tevkife ihtiyaç olmadığını söyleyenler ise [şu] gerekçelerle delil getirdiler: Birincisi: Allâh'ın isimleri ve sıfatları Farsça, Türkçe ve Hintçe olarak zikredilmektedir ve Müslümanların bunların söylenmesinin caiz olduğuna icma etmelerine rağmen bunlardan hiçbiri Kur'an'da ve hadislerde varit olmamıştır. İkincisi: Allâh Teâlâ: En güzel isimler Allâh'ındır, O'na o güzel isimlerle dua edin [A'râf: 180] buyurmuştur. İsim ancak övgü sıfatlarına ve celal vasıflarına delalet etmesiyle güzel olur; dolayısıyla bu manalara delalet eden her isim güzel bir isimdir. Bu ayete dayanılarak onun Allâh Teâlâ hakkında kullanılmasının caiz olması vaciptir. Üçüncüsü: Lafızlarda manaların gözetilmesinden başka bir fayda yoktur; binaenaleyh manalar doğru olduğunda belirli bir lafzın kullanılmasını engellemek abestir. Şeyh Gazzâlî'nin -Allâh Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- söylediğine gelince; onun hücceti şudur: Bizden birisi hakkında isim koymak edepsizlik sayılır; Allâh hakkında ise öncelikle böyledir. Farklı lafızlarla sıfatların zikredilmesine gelince; bizim hakkımızda bu hiçbir engel olmaksızın caizdir, dolayısıyla Bârî Teâlâ hakkında da böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ أَلْفَاظٌ دَالَّةٌ عَلَى صِفَاتٍ لَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهَا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَنَحْنُ نَعُدُّ مِنْهَا صُوَرًا، فَأَحَدُهَا: الِاسْتِهْزَاءُ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ١٥] ثُمَّ إِنَّ الِاسْتِهْزَاءَ جَهْلٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا لِمُوسَى ﵇ أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ: أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٧] وَثَانِيهَا: الْمَكْرُ، قَالَ تَعَالَى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] وَثَالِثُهَا: الْغَضَبُ قَالَ تَعَالَى: وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ [الْفَتْحِ: ٦] وَرَابِعُهَا: التَّعَجُّبُ، قَالَ تَعَالَى: بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٢] فَمَنْ قَرَأَ عَجِبْتُ بِضَمِّ التَّاءِ كَانَ التَّعَجُّبُ مَنْسُوبًا إِلَى اللَّهِ، وَالتَّعَجُّبُ عِبَارَةٌ عَنْ حَالَةٍ تَعْرِضُ فِي الْقَلْبِ عِنْدَ الْجَهْلِ بِسَبَبِ الشَّيْءِ، وَخَامِسُهَا: التَّكَبُّرُ، قَالَ تَعَالَى: الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ [الْحَشْرِ: ٢٣] وَهُوَ صِفَةُ ذَمٍّ، وَسَادِسُهَا: الْحَيَاءُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا [الْبَقَرَةِ: ٢٦] وَالْحَيَاءُ عِبَارَةٌ عَنْ تَغَيُّرٍ يَحْصُلُ فِي الْوَجْهِ وَالْقَلْبِ عِنْدَ فِعْلِ شَيْءٍ قَبِيحٍ.

İkinci Mesele: Bil ki Kur'an'da Allâh Teâlâ hakkında sabit olması mümkün olmayan sıfatlara delalet eden lafızlar varit olmuştur. Biz bunlardan bazı suretleri sayalım: Birincisi: İstehzâ (alay etme)dir. Teâlâ: Allâh onlarla alay eder [Bakara: 15] buyurmuştur. Halbuki alay etmek bir cehalettir. Bunun delili şudur: Kavmi Mûsâ [aleyhisselâm]'a: Bizimle alay mı ediyorsun? dediklerinde: Cahillerden olmaktan Allâh'a sığınırım dedi [Bakara: 67]. İkincisi: Mekr (tuzak kurma)dir. Teâlâ: Onlar tuzak kurdular, Allâh da tuzak kurdu [Âl-i İmrân: 54] buyurmuştur. Üçüncüsü: Gazapdır. Teâlâ: Allâh onlara gazap etmiştir [Fetih: 6] buyurmuştur. Dördüncüsü: Taaccüb (şaşırma)dür. Teâlâ: Bilakis sen şaştın, onlar ise alay ediyorlar [Sâffât: 12] buyurmuştur. «Acibtü» kelimesini te harfinin zammesiyle okuyan kimseye göre şaşırma Allâh'a nispet edilmiş olur; taaccüb ise bir şeyin sebebini bilmeme anında kalpte meydana gelen bir halden ibarettir. Beşincisi: Tekebbür (büyüklük taslama)dür. Teâlâ: [O], Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir [Haşr: 23] buyurmuştur; bu ise [yaratılmış için] bir yergi sıfatıdır. Altıncısı: Hayâdır. Teâlâ: Şüphesiz Allâh herhangi bir misal vermekten hayâ etmez [Bakara: 26] buyurmuştur. Hayâ ise çirkin bir iş yapıldığında yüzde ve kalpte meydana gelen bir değişimden ibarettir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَانُونَ الصَّحِيحَ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ أَنْ نَقُولَ: لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ أمور توجد معها في البداية، وآثار تَصْدُرُ عَنْهَا فِي النِّهَايَةِ، مِثَالُهُ أَنَّ الْغَضَبَ حَالَةٌ تَحْصُلُ فِي/ الْقَلْبِ عِنْدَ غَلَيَانِ دَمِ الْقَلْبِ وَسُخُونَةِ الْمِزَاجِ، وَالْأَثَرُ الْحَاصِلُ مِنْهَا فِي النِّهَايَةِ إِيصَالُ الضَّرَرِ إِلَى الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ، فَإِذَا سَمِعْتَ الْغَضَبَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَاحْمِلْهُ عَلَى نِهَايَاتِ الْأَعْرَاضِ لَا عَلَى بِدَايَاتِ الْأَعْرَاضِ، وقس الباقي عليه.

Bil ki bu lafızlar hakkındaki doğru kural şöyle dememizdir: Bu hallerin her birinin başlangıçta kendisiyle birlikte bulunan hususları ve neticede kendisinden sadır olan eserleri (sonuçları) vardır. Misali şudur: Gazap, kalbin kanının kaynaması ve mizacın hararetlenmesi anında kalpte hasıl olan bir haldir; neticede ondan hasıl olan eser ise kendisine gazap edilen kimseye zararın ulaştırılmasıdır. Allâh Teâlâ hakkında gazabı işittiğin zaman, onu arazların başlangıçlarına değil arazların neticelerine hamlet; gerisini de buna kıyas et.

بيان أن أسماء الله لا تحصى:

Allâh'ın İsimlerinin Sayılamayacağının Beyanı:

المسألة الثالثة: [بيان أن أسماء الله لا تحصى] رَأَيْتُ فِي بَعْضِ «كُتُبِ التَّذْكِيرِ» أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى أَرْبَعَةَ آلَافِ اسْمٍ: أَلْفٌ مِنْهَا فِي الْقُرْآنِ وَالْأَخْبَارِ الصَّحِيحَةِ وَأَلْفٌ مِنْهَا فِي التَّوْرَاةِ، وَأَلْفٌ فِي الْإِنْجِيلِ، وَأَلْفٌ فِي الزَّبُورِ وَيُقَالُ: أَلْفٌ آخَرُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَلَمْ يَصِلْ ذَلِكَ الْأَلْفُ إِلَى عَالَمِ الْبَشَرِ، وَأَقُولُ: هَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ أَقْسَامَ صِفَاتِ اللَّهِ بِحَسَبِ السُّلُوبِ وَالْإِضَافَاتِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَنَبَّهْنَا عَلَى تَقْرِيرِ هَذَا الْمَوْضِعِ وَشَرَحْنَاهُ شَرْحًا بَلِيغًا، بَلْ نَقُولُ: كُلُّ

Üçüncü Mesele: [Allâh'ın isimlerinin sayılamayacağının beyanı] Bazı vaaz kitaplarında gördüm ki Allâh Teâlâ'nın dört bin ismi vardır: Bunların bini Kur'an'da ve sahih hadislerde, bini Tevrat'ta, bini İncil'de, bini de Zebûr'dadır. Denilir ki: Diğer bin isim ise Levh-i Mahfûz'dadır ve bu bin isim insanlık âlemine ulaşmamıştır. Derim ki: Bu uzak bir ihtimal değildir; zira biz Allâh'ın selbî ve izâfî sıfatlarının kısımlarının sonsuz olduğunu beyan ettik, bu mevzunun takririne dikkat çektik ve onu beliğ bir şekilde şerh ettik. Hatta şöyle deriz: Her

مَنْ كَانَ اطِّلَاعُهُ عَلَى آثَارِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَدْبِيرِ الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَتَدْبِيرِ الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ أَكْثَرَ، كَانَ اطِّلَاعُهُ عَلَى أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى أَكْثَرَ، وَوُقُوفُهُ عَلَى الصِّفَاتِ الْمُوجِبَةِ لِلْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ أَكْثَرَ، فَمَنْ طَالَعَ تَشْرِيحَ بَدَنِ الْإِنْسَانِ وَوَقَفَ فِيهِ عَلَى مَا يَقْرُبُ مِنْ عَشَرَةِ آلَافِ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الرَّحْمَةِ وَالْحِكْمَةِ فِي تَخْلِيقِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ فَقَدْ حَصَلَ فِي عَقْلِهِ عَشَرَةُ آلَافِ نَوْعٍ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى الدَّالَّةِ عَلَى الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ، ثُمَّ إِنَّ مَنْ وَقَفَ عَلَى الْعَدَدِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَقْسَامِ الرَّحْمَةِ وَالْحِكْمَةِ فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ صَارَ ذَلِكَ مُنَبِّهًا لِلْعَقْلِ عَلَى أَنَّ الَّذِي لَمْ يَعْرِفْهُ مِنْ أَقْسَامِ الْحِكْمَةِ وَالرَّحْمَةِ فِي تَخْلِيقِ هَذَا البدن أكثر مما عرفه، وذلك لَمَّا عَرَفَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الدِّمَاغِيَّةَ مِنَ الْعَصَبِ سَبْعَةٌ، عَرَفَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا فَائِدَةً وَحِكْمَةً، ثُمَّ لَمَّا عَرَفَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَرْوَاحِ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ أَوْ أَرْبَعَةٍ عَرَفَ بِالْجِبِلَّةِ الشَّدِيدَةِ وَجْهَ الْحِكْمَةِ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَقْسَامِ. ثُمَّ إِنَّ الْعَقْلَ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَقْسَامِ يَنْقَسِمُ إِلَى شَظَايَا دَقِيقَةٍ، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الشَّظَايَا تَنْقَسِمُ إِلَى أَقْسَامٍ أُخَرَ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَقْسَامِ يَتَّصِلُ بِعُضْوٍ مُعَيَّنٍ اتِّصَالًا مُعَيَّنًا. وَيَكُونُ وُصُولُ ذَلِكَ الْقِسْمِ إِلَى ذَلِكَ الْعُضْوِ فِي مَمَرٍّ مُعَيَّنٍ، إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا كَثُرَتْ وَدَقَّتْ خَرَجَتْ عَنْ ضَبْطِ الْعَقْلِ، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْعَشَرَةَ آلَافٍ تُنَبِّهُ الْعَقْلَ عَلَى أَنَّ أَقْسَامَ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَخْلِيقِ هَذَا الْبَدَنِ خَارِجٌ عَنِ التَّعْدِيدِ وَالتَّحْدِيدِ وَالْإِحْصَاءِ وَالِاسْتِقْصَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [إِبْرَاهِيمَ: ٣٤، النحل: ١٨] فَكُلُّ مَنْ وَقَفَ عَلَى نَوْعٍ آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ تِلْكَ الْحِكْمَةِ فَقَدْ وَصَلَ إِلَى مَعْرِفَةِ اسْمٍ آخَرَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِمَرَاتِبِ حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَحْمَتِهِ فَكَذَلِكَ لَا نِهَايَةَ لِأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى وَلِصِفَاتِهِ الْعُلْيَا، وَذَكَرَ جَالِينُوسُ فِي «كِتَابِ مَنَافِعُ الْأَعْضَاءِ» أَنَّهُ لَمَّا صَنَّفَ ذَلِكَ الْكِتَابَ لَمْ يَكْتُبْ فِيهِ مَنَافِعَ مَجْمَعِ النُّورِ، قَالَ: وَإِنَّمَا تَرَكْتُ كِتَابَتَهَا ضِنَّةً بِهَا لِشَرَفِهَا، فَرَأَيْتُ فِي بَعْضِ/ اللَّيَالِي كَأَنَّ مَلَكًا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ وَقَالَ:

kimin yüce âlemin idaresinde ve aşağı âlemin idaresinde Allâh Teâlâ'nın hikmetinin eserlerine vukufiyeti daha çok olursa, Allâh Teâlâ'nın isimlerine vukufiyeti ve övgü ile tazimi gerektiren sıfatlara olan vukufu da o kadar çok olur. Kim insan bedeninin anatomisini inceler ve onda insan bedeninin yaratılışındaki rahmet ve hikmet çeşitlerinden yaklaşık on bin türe vakıf olursa, onun aklında Allâh Teâlâ'nın övgü ve tazime delalet eden on bin çeşit ismi hasıl olmuş olur. Sonra insan bedenindeki rahmet ve hikmet kısımlarından zikrettiğimiz bu sayıya vakıf olan kimse için bu durum, bu bedenin yaratılışındaki hikmet ve rahmet kısımlarından bilmediği şeylerin bildiğinden daha çok olduğuna dair aklı uyarıcı bir vesile olur. Çünkü o, beyinden çıkan sinirlerin (asabî ruhların) yedi tane olduğunu bildiğinde bunların her biri için bir fayda ve hikmet olduğunu anlamıştır. Sonra bu ruhların her birinin üç veya dört kısma ayrıldığını bildiğinde, fıtrattaki kuvvetli yaratılış sebebiyle bu kısımların her birindeki hikmet vechini anlamıştır. Sonra akıl bilir ki o kısımların her biri ince dallara ayrılır ve o dalların her biri başka kısımlara ayrılır ve o kısımların her biri muayyen bir uzva muayyen bir yolla bağlanır. O kısmın o uzva ulaşması ise belirli bir geçitte gerçekleşir. Ancak bunlar çoğalıp inceldiği için aklın zaptından çıkmıştır. Böylece sabit oldu ki o on bin [tür], bu bedenin yaratılışında Allâh Teâlâ'nın hikmet kısımlarının saymaktan, sınırlandırmaktan, ihsa etmekten ve tüketmekten uzak olduğuna dair aklı uyarır; nitekim Teâlâ: Allâh'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız [İbrâhîm: 34, Nahl: 18] buyurmuştur. Bu hikmet türlerinden başka bir türe vakıf olan herkes, Allâh Teâlâ'nın isimlerinden bir diğer ismin marifetine ulaşmış olur. Allâh Teâlâ'nın hikmet ve rahmet mertebelerinin sonu olmadığına göre, O'nun güzel isimlerinin ve yüce sıfatlarının da sonu yoktur. Câlînûs «Menâfiü'l-A'zâ» adlı kitabında, o kitabı tasnif ettiği zaman içine «nurlar mecmaı»nın (göz bebeğinin) faydalarını yazmadığını zikretmiş ve şöyle demiştir: «Şerefine binaen kıskandığımdan dolayı onu yazmayı terk etmiştim. Gecelerin birinde gökten bir meleğin indiğini ve şöyle dediğini gördüm:

جَالِينُوسُ، إِنَّ إِلَهَكَ يَقُولُ: لِمَ أَخْفَيْتَ حِكْمَتِي عَنْ عِبَادِي قَالَ: فَلَمَّا انْتَهَيْتُ صَنَّفْتُ فِي هَذَا الْمَعْنَى كِتَابًا مُفْرَدًا، وَبَالَغْتُ فِي شَرْحِهِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا نِهَايَةَ لِأَسْمَاءِ الله الحسنى.

Ey Câlînûs! Muhakkak ki senin İlahın: Hikmetimi kullarımdan niçin gizledin? buyuruyor.» Câlînûs dedi ki: «Uykudan uyandığımda bu hususta müstakil bir kitap tasnif ettim ve onun şerhinde mübalağa ettim.» Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki Allâh'ın güzel isimlerinin sonu yoktur.

حكم الأذكار التي في الرقى:

Rukye (Muska ve Efsunlar)da Bulunan Zikirlerin Hükmü:

المسألة الرابعة: [حكم الأذكار التي في الرقى] أَنَّا نَرَى فِي «كُتُبِ الطِّلَسْمَاتِ وَالْعَزَائِمِ» أَذْكَارًا غَيْرَ مَعْلُومَةٍ وَرُقًى غَيْرَ مَفْهُومَةٍ وَكَمَا أَنَّ تِلْكَ الْأَلْفَاظَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ فَقَدْ تَكُونُ الْكِتَابَةُ غَيْرَ مَعْلُومَةٍ، وَأَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْكِتَابَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْأَلْفَاظِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَلْفَاظَ دَالَّةٌ عَلَى الصُّوَرِ الذِّهْنِيَّةِ فَتِلْكَ الرُّقَى إِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا لَمْ يَكُنْ فِيهَا فَائِدَةٌ. وَإِنْ كَانَتْ دَالَّةً عَلَى شَيْءٍ فَدَلَالَتُهَا إِمَّا أَنْ تَكُونَ عَلَى صِفَاتِ اللَّهِ وَنُعُوتِ كِبْرِيَائِهِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى شَيْءٍ آخَرَ:

Dördüncü Mesele: [Rukye (muska ve efsunlar)da bulunan zikirlerin hükmü] Tılsım ve efsun kitaplarında bilinmeyen zikirler ve anlaşılmayan rukyeler görmekteyiz; nitekim o lafızlar bilinmediği gibi bazen yazıları da bilinmez olabilmektedir. Derim ki: Hiç şüphe yok ki yazı lafızlara delalet eder, lafızlar da zihindeki suretlere delalet eder. O halde bu rukyelerde şayet hiçbir şeye bir delalet yoksa onlarda bir fayda da yoktur. Eğer bir şeye delalet ediyorlarsa, delaletleri ya Allâh'ın sıfatlarına ve kibriyâ vasıflarına olacaktır ya da başka bir şeye delalet edecektir:

أَمَّا الثَّانِي فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ، لِأَنَّ ذِكْرَ غَيْرِ اللَّهِ لَا يُفِيدُ لَا التَّرْغِيبَ وَلَا التَّرْهِيبَ، فَبَقِيَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَصِفَاتِ الْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، فَنَقُولُ: وَلَمَّا كَانَتْ أَقْسَامُ ذِكْرِ اللَّهِ مَضْبُوطَةً وَلَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهَا كَانَ أَحْسَنُ أَحْوَالِ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ أَنْ تَكُونَ مِنْ جِنْسِ هَذِهِ الْأَدْعِيَةِ، وَأَمَّا الِاخْتِلَافُ الْحَاصِلُ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ اللُّغَاتِ فَقَلِيلُ الْأَثَرِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَذْكَارُ الْمَعْلُومَةُ أَدْخَلَ فِي التَّأْثِيرِ مِنْ قِرَاءَةِ تِلْكَ الْمَجْهُولَاتِ، لَكِنْ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ نُفُوسَ أَكْثَرِ الْخَلْقِ نَاقِصَةٌ قَاصِرَةٌ، فَإِذَا قَرَءُوا هَذِهِ الْأَذْكَارَ الْمَعْلُومَةَ وَفَهِمُوا ظَوَاهِرَهَا وَلَيْسَتْ لَهُمْ نُفُوسٌ قَوِيَّةٌ مُشْرِقَةٌ إِلَهِيَّةٌ لَمْ يَقْوَ تَأَثُّرُهُمْ عَنِ الْإِلَهِيَّاتِ وَلَمْ تَتَجَرَّدْ نُفُوسُهُمْ عَنْ هَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ، فَلَا تَحْصُلُ لِنُفُوسِهِمْ قُوَّةٌ وَقُدْرَةٌ عَلَى التَّأْثِيرِ، أَمَّا إِذَا قَرَءُوا تِلْكَ الْأَلْفَاظَ الْمَجْهُولَةَ وَلَمْ يَفْهَمُوا مِنْهَا شَيْئًا وَحَصَلَتْ عِنْدَهُمْ أَوْهَامٌ أَنَّهَا كَلِمَاتٌ عَالِيَةٌ اسْتَوْلَى الْخَوْفُ وَالْفَزَعُ وَالرُّعْبُ عَلَى نُفُوسِهِمْ فَحَصَلَ لَهُمْ بِهَذَا السَّبَبِ نَوْعٌ مِنَ التَّجَرُّدِ عَنْ عَالَمِ الْجِسْمِ،

İkinci kısma gelince; o bir fayda vermez. Çünkü Allâh'tan başkasını zikretmek ne rağbet ettirir ne de korkutur. Geriye bunların Allâh'ın zikrine, övgü ve sena sıfatlarına delalet ettiğini söylemek kalır. Biz de deriz ki: Allâh'ı zikretmenin kısımları zaptedilmiş olup bunların üzerine ziyade yapılması mümkün olmadığına göre, o kelimelerin en iyi durumu bu dualar cinsinden olmasıdır. Dillerin farklılığı sebebiyle hasıl olan farklılığın ise tesiri azdır. Dolayısıyla bu bilinen zikirlerin tesir bakımından o meçhul şeyleri okumaktan daha etkili olması gerekirdi. Ancak bir kimse şöyle diyebilir: İnsanların çoğunun nefisleri noksan ve yetersizdir. Bu bilinen zikirleri okuduklarında ve zahirlerini anladıklarında -şayet güçlü, nurlu ve ilahî nefisleri yoksa- ilahiyattan etkilenmeleri güçlenmez ve nefisleri bu cismanî şeylerden tecerrüt edemez; dolayısıyla nefislerinde tesir edecek bir güç ve kudret hasıl olmaz. O meçhul lafızları okuyup onlardan hiçbir şey anlamadıklarında ve zihinlerinde bunların yüce kelimeler olduğu vehmi hasıl olduğunda ise nefislerini korku, panik ve dehşet kaplar; bu sebeple de onlara cisim âleminden bir tür tecerrüt hasıl olur.