Binûn

Fâtiha Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ غُدْوَةٍ فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: مَا رَأَيْتُكَ أَسْفَرَ وَجْهُكَ مِثْلَ الْغَدَاةِ، قَالَ: «وَمَا أُبَالِي، وَقَدْ بَدَا لِي رَبِّي فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ: فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى يَا مُحَمَّدُ؟ قُلْتُ: أَنْتَ أَعْلَمُ أَيْ رَبِّي، فَوَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ كَتِفِي فَوَجَدْتُ بَرْدَهَا فَعَلِمْتُ مَا في السموات وَالْأَرْضِ.

Muâz b. Cebel'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah bize namaz kıldırdı. Birisi O'na şöyle dedi: "Yüzünün bu sabahki kadar ışıldadığını hiç görmemiştim." O da şöyle buyurdu: «Bundan daha doğal ne olabilir ki? Rabbim bana en güzel surette tecelli edip şöyle buyurdu: "Ey Muhammed! Mele-i A'lâ (yüce melekler topluluğu) ne hakkında tartışıyor?" Ben: "Sen daha iyi bilirsin ey Rabbim!" dedim. Bunun üzerine elini iki küreğim arasına koydu, öyle ki onun serinliğini hissettim ve göklerde ve yerde ne varsa bildim.»

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ ذَكَرُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ

Bil ki âlimler bu rivayetlerin tevilinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:

قَوْلَهُ: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ»

«Allah, Âdem'i Kendi suretinde yarattı» sözündeki

الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمَضْرُوبِ، يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَةِ الْمَضْرُوبِ، فَوَجَبَ الِاحْتِرَازُ عَنْ تَقْبِيحِ وَجْهِ ذَلِكَ الْمَضْرُوبِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ الَّتِي كَانَ فِي آخِرِ أَمْرِهِ، يَعْنِي أَنَّهُ مَا تَوَلَّدَ عَنْ نُطْفَةٍ وَدَمٍ وَمَا كَانَ جَنِينًا وَرَضِيعًا، بَلْ خَلَقَهُ اللَّهُ رَجُلًا كَامِلًا دَفْعَةً وَاحِدَةً الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الصُّورَةِ الصِّفَةُ يُقَالُ صُورَةُ هَذَا الْأَمْرِ كَذَا، أَيْ: صِفَتُهُ،

zamir, kendisine vurulan kişiye dönmektedir. Yani Allah Teâlâ Âdem'i, kendisine vurulan o kişinin suretinde yaratmıştır; bu sebeple o vurulan kişinin yüzünü çirkinleştirmekten sakınmak vacip olmuştur. İkincisi: Maksat, Allah'ın Âdem'i nihai durumunda olduğu sureti üzere yaratmış olmasıdır; yani o, nutfe ve kandan meydana gelmemiş, cenin ve emzikteki bebek olmamış, bilakis Allah onu bir defada kâmil bir adam olarak yaratmıştır. Üçüncüsü: Suretten maksat sıfattır. Nitekim "bu işin sureti şöyledir" denir ki "sıfatı şöyledir" demektir.

فَقَوْلُهُ: «خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَلَى صُورَةِ الرَّحْمَنِ»

Dolayısıyla O'nun: «Allah Âdem'i Rahmân'ın suretinde yarattı» sözü,

أَيْ: خَلَقَهُ عَلَى صِفَتِهِ فِي كَوْنِهِ خَلِيفَةً لَهُ فِي أَرْضِهِ مُتَصَرِّفًا فِي جَمِيعِ الْأَجْسَامِ الْأَرْضِيَّةِ، كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى نَافِذُ الْقُدْرَةِ فِي جميع العالم.

yani O'nun yeryüzündeki halifesi olması ve bütün yer cisimlerinde tasarruf sahibi bulunması bakımından kendi sıfatı üzere yarattığı anlamına gelir; nitekim Allah Teâlâ da bütün âlemde kudreti geçerli olandır.

إطلاق «الجوهر» على الله لا يجوز:

Allah Hakkında "Cevher" Lafzının Kullanılmasının Caiz Olmaması:

المسألة الثامنة [إطلاق «الجوهر» على الله لا يجوز] : الْفَلَاسِفَةُ قَدْ يُطْلِقُونَ لَفْظَ «الْجَوْهَرِ» عَلَى ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ النَّصَارَى، وَالْمُتَكَلِّمُونَ يَمْتَنِعُونَ مِنْهُ، أَمَّا الْفَلَاسِفَةُ فَقَالُوا: الْمُرَادُ مِنَ الْجَوْهَرِ الذَّاتُ الْمُسْتَغْنِي عَنِ الْمَحَلِّ وَالْمَوْضُوعِ، وَاللَّهُ تَعَالَى كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ جَوْهَرًا، فَالْجَوْهَرُ فَوْعَلٌ وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْجَهْرِ، وَهُوَ الظُّهُورُ، فَسُمِّيَ الْجَوْهَرُ جَوْهَرًا لِكَوْنِهِ ظَاهِرًا بِسَبَبِ شَخْصِيَّتِهِ وَحَجْمِيَّتِهِ، فَكَوْنُهُ جَوْهَرًا عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ ظَاهِرَ الْوُجُودِ، وَأَمَّا حَجْمِيَّتُهُ فَلَيْسَتْ نَفْسَ الْجَوْهَرِ، بَلْ هِيَ سَبَبٌ لِكَوْنِهِ جَوْهَرًا وَهُوَ ظُهُورُ وُجُودِهِ، وَالْحَقُّ ﷾ أَظْهَرُ مِنْ كُلِّ ظَاهِرٍ بِحَسَبِ كَثْرَةِ الدَّلَائِلِ عَلَى وُجُودِهِ، فَكَانَ أَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِالْجَوْهَرِيَّةِ هُوَ هُوَ، وَأَمَّا الْمُتَكَلِّمُونَ فَقَالُوا: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ فَوَجَبَ الِامْتِنَاعُ مِنْهُ.

Sekizinci Mesele [Allah Hakkında "Cevher" Lafzının Kullanılmasının Caiz Olmaması]: Filozoflar bazen Allah Teâlâ'nın zatı hakkında "cevher" lafzını kullanırlar; Hristiyanlar da böyledir. Kelamcılar ise bundan kaçınırlar. Filozoflara gelince, onlar şöyle demişlerdir: "Cevherden maksat; mahiyete/mahalline ve mevzuya muhtaç olmayan zattır. Allah Teâlâ da böyledir, o hâlde O'nun bir cevher olması gerekir. Nitekim cevher (فَوْعَل) veznindedir ve iştikakı 'cehr' (الْجَهْر) yani zuhur kökündendir. Cevhere, şahsiyeti ve hacmi sebebiyle zahir/belirgin olmasından ötürü cevher denmiştir. Dolayısıyla onun cevher olması, varlığının apaçık olmasından ibarettir. Hacimli olması ise cevherin kendisi değil, onun cevher olmasının yani varlığının apaçık olmasının sebebidir. Hak celle celâluhu ise varlığına delalet eden delillerin çokluğu bakımından her zahirden daha zahirdir; bu sebeple cevheriyete en layık olan varlık bizzat O'dur." Kelamcılar ise şöyle demiştir: "Müslümanlar bu lafızdan kaçınma hususunda icma etmişlerdir, bu yüzden [bu lafızdan] kaçınmak vaciptir."

إطلاق الجسم لا يجوز:

Cisim Lafzının Kullanılmasının Caiz Olmaması:

المسألة التاسعة [إطلاق الجسم لا يجوز] : أَطْلَقَ أَكْثَرُ الْكَرَامِيَّةِ لَفْظَ «الْجِسْمِ» عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَقَالُوا: لَا نُرِيدُ بِهِ كَوْنَهُ مُرَكَّبًا مُؤَلَّفًا مِنَ الْأَعْضَاءِ، وَإِنَّمَا نُرِيدُ بِهِ كَوْنَهُ مَوْجُودًا قَائِمًا بِالنَّفْسِ غَنِيًّا عَنِ الْمَحَلِّ وَأَمَّا سَائِرُ الْفِرَقِ فَقَدْ أَطْبَقُوا عَلَى إِنْكَارِ هَذَا الِاسْمِ.

Dokuzuncu Mesele [Cisim Lafzının Kullanılmasının Caiz Olmaması]: Kerrâmiyye'nin çoğu, Allah Teâlâ hakkında "cisim" lafzını kullanmış ve şöyle demiştir: "Bununla O'nun organlardan meydana gelen mürekkep/birleşmiş bir varlık olmasını kastetmiyoruz; bilakis bununla O'nun kendi kendine kaim, mekândan/mahalden müstağni bir varlık olduğunu kastediyoruz." Diğer fırkalar ise bu ismin reddedilmesi hususunda ittifak etmişlerdir.

وَلَنَا مَعَ الْكَرَامِيَّةِ مَقَامَانِ: الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِكَوْنِهِ جِسْمًا مَعْنًى غَيْرَ الطُّولِ وَالْعَرْضِ وَالْعُمْقِ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى فَوْقَ الْعَرْشِ، وَلَا يَقُولُونَ إِنَّهُ فِي الصِّغَرِ مِثْلُ الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ، وَالْجُزْءِ الَّذِي لَا يَتَجَزَّأُ، بَلْ يقولون: إنه/ أعظم من العرش، وكان مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ ذَاتُهُ مُمْتَدَّةً مِنْ أَحَدِ جَانِبَيِ الْعَرْشِ إِلَى الْجَانِبِ الْآخَرِ فَكَانَ طَوِيلًا عَرِيضًا عَمِيقًا، فَكَانَ جِسْمًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ طَوِيلًا عَرِيضًا عَمِيقًا، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُمْ إِنَّا أَرَدْنَا بِكَوْنِهِ جِسْمًا مَعْنًى غَيْرَ هَذَا الْمَعْنَى كَذِبٌ مَحْضٌ وَتَزْوِيرٌ صِرْفٌ. الْمَقَامُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: لَفْظُ الْجِسْمِ لَفْظٌ يُوهِمُ مَعْنًى بَاطِلًا، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ وَالْأَحَادِيثِ مَا يَدُلُّ عَلَى وُرُودِهِ فَوَجَبَ الِامْتِنَاعُ مِنْهُ، لَا سِيَّمَا وَالْمُتَكَلِّمُونَ قَالُوا: لَفْظُ الْجِسْمِ يُفِيدُ كَثْرَةَ الْأَجْزَاءِ بِحَسَبِ الطُّولِ وَالْعَرْضِ وَالْعُمْقِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ الجسم يفيد أصل هذا المعنى.

Kerrâmiyye'ye karşı bizim iki yaklaşımımız/konumumuz vardır: Birinci yaklaşım: Onların O'nun cisim olmasından uzunluk, genişlik ve derinlik dışında bir mana kastettiklerini kabul etmiyoruz. Bunu nasıl demeyelim ki? Onlar Allah Teâlâ'nın Arş'ın üzerinde olduğunu söylerler; küçüklük bakımından bölünemeyen parça ve cevher-i ferd gibi olduğunu söylemezler, aksine O'nun Arş'tan daha büyük olduğunu söylerler. Böyle olan bir şeyin zatı ise Arş'ın bir tarafından diğer tarafına kadar uzanmış olur; dolayısıyla uzun, geniş ve derin olur. Böylece uzun, geniş ve derin olması anlamında bir cisim olur. Bu durumda onların: "Biz O'nun cisim olmasından bu mananın dışında bir şey kastettik" şeklindeki sözlerinin sırf yalan ve katıksız bir uydurma olduğu sabit olur. İkinci yaklaşım: Şöyle deriz: Cisim lafzı batıl bir manayı vehmettiren bir lafızdır ve Kur'an'da ve hadislerde onun varid olduğuna delalet eden bir delil yoktur; bu yüzden ondan kaçınmak vaciptir. Bilhassa kelamcılar şöyle demişlerdir: Cisim lafzı uzunluk, genişlik ve derinlik bakımından parçaların çokluğunu ifade eder; dolayısıyla cisim lafzının bu mananın aslını ifade etmesi vaciptir/zorunludur.

إطلاق «الإنية» :

"İnniyyet" Lafzının Kullanılması:

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ «الْإِنِّيَّةِ» عَلَى اللَّهِ تَعَالَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ تَسْتَعْمِلُهَا الْفَلَاسِفَةُ كَثِيرًا، وَشَرْحُهُ بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ أَنَّ لَفْظَةَ «إِنَّ» فِي لُغَةِ الْعَرَبِ تُفِيدُ التَّأْكِيدَ وَالْقُوَّةَ فِي الْوُجُودِ، وَلَمَّا كَانَ الْحَقُّ ﷾ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَكَانَ وَاجِبُ الْوُجُودِ أَكْمَلَ الْمَوْجُودَاتِ فِي تَأَكُّدِ الْوُجُودِ، وَفِي قُوَّةِ الْوُجُودِ، لَا جَرَمَ أَطْلَقَتِ الْفَلَاسِفَةُ بِهَذَا التَّأْوِيلِ لفظ الإنية عليه.

Onuncu Mesele: Allah Teâlâ hakkında "İnniyyet" lafzının kullanılmasına dairdir: Bil ki bu lafzı filozoflar çokça kullanırlar. Bunun dilin aslı bakımından açıklaması şudur: Arap dilinde "inne" (إِنَّ) lafzı pekiştirmeyi ve varlıktaki kuvveti ifade eder. Hak celle celâluhu bizzat vacibü'l-vücûd (varlığı zorunlu) olduğuna ve vacibü'l-vücûd olan da varlığın pekişmişliği ve kuvveti bakımından mevcudatın en yetkini bulunduğuna göre, şüphesiz filozoflar bu teville O'nun hakkında inniyyet lafzını kullanmışlardır.

إطلاق «الماهية» :

"Mahiyet" Lafzının Kullanılması:

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الْمَاهِيَّةِ عَلَيْهِ: اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ «الْمَاهِيَّةِ» لَيْسَ لَفْظًا مُفْرَدًا بِحَسَبِ أَصْلِ اللُّغَةِ، بَلِ الرَّجُلُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ حَقِيقَةٍ مِنَ الْحَقَائِقِ فَإِنَّهُ يَقُولُ: مَا تِلْكَ الْحَقِيقَةُ وَمَا هِيَ؟ وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ، فَلَمَّا كَثُرَ السُّؤَالُ عَنْ مَعْرِفَةِ الْحَقَائِقِ بِهَذِهِ اللَّفْظَةِ جَعَلُوا مَجْمُوعَ قَوْلِنَا مَا هِيَ كَاللَّفْظَةِ الْمُفْرَدَةِ، وَوَضَعُوا هَذِهِ اللَّفْظَةَ بِإِزَاءِ الْحَقِيقَةِ فَقَالُوا مَاهِيَّةُ الشَّيْءِ أَيْ حقيقته المخصوصة وذاته المخصوصة.

On Birinci Mesele: O'nun hakkında "mahiyet" lafzının kullanılmasına dairdir: Bil ki "mahiyet" lafzı, dilin aslına göre müfred (tekil/yalın) bir lafız değildir. Bilakis bir kimse hakikatlerden bir hakikati sormak istediğinde: "Şu hakikat nedir ve o nedir (mâ hiye)?" der. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Bize eşyayı olduğu gibi göster" derdi. Bu lafızla hakikatleri bilmeye yönelik soru çoğalınca, "mâ hiye" (مَا هِيَ) sözümüzün toplamını müfred bir lafız gibi kabul ettiler ve bu lafzı hakikatin karşılığı olarak vazettiler. Böylece "bir şeyin mahiyeti" dediler, yani onun kendine has hakikati ve kendine has zatı [demektir].

إطلاق لفظ «الحق» :

"Hak" Lafzının Kullanılması:

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ «الْحَقِّ» اعْلَمْ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ إِنْ أُطْلِقَ عَلَى ذَاتِ الشَّيْءِ كَانَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ مَوْجُودًا وُجُودًا حَقِيقِيًّا فِي نَفْسِهِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْحَقَّ مُقَابِلٌ لِلْبَاطِلِ وَالْبَاطِلَ هُوَ الْمَعْدُومُ قَالَ لَبِيدٌ: -

On İkinci Mesele: "el-Hak" lafzının kullanılmasına dairdir. Bil ki bu lafız şayet bir şeyin zatı hakkında kullanılırsa, bundan maksat o şeyin bizatihi gerçek bir varlıkla var olmasıdır. Bunun delili şudur: Hak, batılın karşıtıdır; batıl ise madum (yok olan)dur. Lebîd şöyle demiştir:

أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلٌ

"Haberiniz olsun! Allah'tan başka her şey batıldır (yok olucudur)."

فَلَمَّا كَانَ مُقَابِلُ الْحَقِّ هُوَ الْمَعْدُومَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ هُوَ الْمَوْجُودَ، وَأَمَّا إِنْ أُطْلِقَ لَفْظُ الْحَقِّ عَلَى الِاعْتِقَادِ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِقَادَ صَوَابٌ مُطَابِقٌ لِلشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ هَذَا الِاعْتِقَادُ بِالْحَقِّ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ صَوَابًا مُطَابِقًا كَانَ وَاجِبَ التَّقْرِيرِ وَالْإِبْقَاءِ، وَأَمَّا إِنْ أُطْلِقَ لَفْظُ الْحَقِّ عَلَى الْقَوْلِ وَالْخَبَرِ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ

Hakkın karşıtı madum (yok) olunca, hakkın bizzat mevcut olması vacip/zorunlu olmuştur. Şayet hak lafzı bir inanç/itikat hakkında kullanılırsa, maksat o inancın şeyin bizatihi kendisine uygun ve doğru olmasıdır. Bu inanca hak denmesinin sebebi; doğru ve mutabık olduğunda sabit kılınması ve kalıcı bırakılması vacip olmasındandır. Şayet hak lafzı söz ve haber hakkında kullanılırsa, maksat o

الْإِخْبَارَ صِدْقٌ مُطَابِقٌ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ وَاجِبَ التَّقْرِيرِ وَالْإِبْقَاءِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِاسْمِ الْحَقِّ، أَمَّا بِحَسَبِ ذَاتِهِ فَلِأَنَّهُ هُوَ الْمَوْجُودُ الَّذِي يَمْتَنِعُ عَدَمُهُ وَزَوَالُهُ. وَأَمَّا بِحَسَبِ/ الِاعْتِقَادِ فَلِأَنَّ اعْتِقَادَ وُجُودِهِ وَوُجُوبِهِ هُوَ الاعتقاد الصواب المطابق الذي لا يتغير عن هَذِهِ الصِّفَةِ، وَأَمَّا بِحَسَبِ الْأَخْبَارِ وَالذِّكْرِ فَلِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ أَحَقُّ الْأَخْبَارِ بِكَوْنِهِ صِدْقًا وَاجِبَ التَّقْرِيرِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْحَقُّ بِحَسَبِ جَمِيعِ الِاعْتِبَارَاتِ وَالْمَفْهُومَاتِ وَاللَّهُ الْمُوَفِّقُ الْهَادِي.

haber vermenin mutabık bir doğruluk olmasıdır; çünkü böyle olduğunda o sözün sabit kılınması ve kalıcı bırakılması vacip olur. Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ Hak ismine en layık olandır. Zatına gelince; çünkü O, yokluğu ve zevali imkânsız olan varlıktır. İnanç/itikat bakımından ise; O'nun varlığına ve [varlığının] zorunluluğuna inanmak, bu sıfattan asla değişmeyen doğru ve mutabık inancın ta kendisidir. Haberler ve zikir bakımından ise; bu haber, doğru ve sabit kılınması vacip olmaya en layık haberdir. Böylece Allah Teâlâ'nın bütün mülahazalar ve kavramlar açısından Hak olduğu sabit olmuştur. Muvaffak kılan ve hidayet eden Allah'tır.

الْقِسْمُ الثَّانِي: مِنْ هَذَا الْبَابِ الْأَسْمَاءُ الدَّالَّةُ عَلَى كَيْفِيَّةِ الْوُجُودِ: - اعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا الْبَابِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِمُقَدِّمَاتٍ عَقْلِيَّةٍ.

Bu Bölümün İkinci Kısmı: Varlığın Keyfiyetine Delalet Eden İsimler: Bil ki bu babdaki sözün akli mukaddimelerle (öncüllerle) başlaması gerekir.

كونه تعالى «أزليا» :

Allah Teâlâ'nın "Ezelî" Olması:

الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا لَا يُوجِبُ الْقَوْلَ بِوُجُودِ زَمَانٍ لَا آخِرَ لَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ: كَوْنُ الشَّيْءِ دَائِمَ الْوُجُودِ فِي ذَاتِهِ إِمَّا أَنْ يَتَوَقَّفَ عَلَى حُصُولِهِ فِي زَمَانٍ أَوْ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ، فَإِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ عَلَيْهِ فَهُوَ الْمَقْصُودُ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ تَعَالَى أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْقَوْلِ بِوُجُودِ زَمَانٍ آخَرَ، وَأَمَّا إِنْ تَوَقَّفَ عَلَيْهِ فَنَقُولُ: ذَلِكَ الزَّمَانُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَزَلِيًّا أَوْ لا يكون فإن كان ذَلِكَ الزَّمَانُ أَزَلِيًّا فَالتَّقْدِيرُ هُوَ أَنَّ كَوْنَهُ أَزَلِيًّا لَا يَتَقَرَّرُ إِلَّا بِسَبَبِ زَمَانٍ آخَرَ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ افْتِقَارُ الزَّمَانِ إِلَى زَمَانٍ آخَرَ فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا أَنَّ ذَلِكَ الزَّمَانَ لَيْسَ أَزَلِيًّا فَحِينَئِذٍ قَدْ كَانَ اللَّهُ أَزَلِيًّا مَوْجُودًا قَبْلَ ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدَّوَامَ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى وُجُودِ زَمَانٍ آخَرَ، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى أَزَلِيًّا لَا يُوجِبُ الِاعْتِرَافَ بِكَوْنِ الزَّمَانِ أزليا.

Birinci Mukaddime: Bil ki Allah Teâlâ'nın ezelî ve ebedî olması, sonu olmayan bir zamanın varlığını söylemeyi gerektirmez. Zira biz şöyle deriz: Bir şeyin zatında sürekli var olması ya bir zamanda bulunmasına bağlıdır ya da bağlı değildir. Şayet bağlı değilse, maksat hasıl olmuştur; çünkü bu takdirde Allah Teâlâ başka bir zamanın varlığını kabul etmeye gerek kalmaksızın ezelî ve ebedî olur. Şayet bağlı ise deriz ki: O zaman ya ezelîdir ya da değildir. Eğer o zaman ezelî ise, onun ezelî olması ancak başka bir zaman sebebiyle sabit olacağı için bu durumda zamanın başka bir zamana muhtaç olması gerekir ki bu da teselsülü gerektirir. Eğer o zamanın ezelî olmadığını söylersek, o takdirde Allah o zamandan önce ezelî olarak mevcut idi; bu da devamlılığın başka bir zamanın varlığına muhtaç olmadığını gösterir ki aranan da budur. Böylece Allah Teâlâ'nın ezelî olmasının, zamanın ezelî olduğunu kabul etmeyi gerektirmediği sabit olmuştur.

كونه تعالى «باقيا» :

Allah Teâlâ'nın "Bâkî" Olması:

الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الشَّيْءَ كُلَّمَا كَانَ أَزَلِيًّا كَانَ بَاقِيًا، لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الشيء باقيا كونه أزليا، ولفظ «الباقي» وورد فِي الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] وَالَّذِي لَا يَصِيرُ هَالِكًا يَكُونُ بَاقِيًا لَا مَحَالَةَ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ [الْحَدِيدِ: ٣] فَجَعَلَهُ أَوَّلًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ، وَمَا كَانَ أَوَّلًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَوَّلٌ، إِذْ لَوْ كَانَ لَهُ أَوَّلٌ لَامْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ أَوَّلًا لِأَوَّلِ نَفْسِهِ، وَلَوْ كَانَ لَهُ آخر لامتنع كونه آخرا لآخر نَفْسِهِ، فَلَمَّا كَانَ أَوَّلًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ وَكَانَ آخِرًا لِكُلِّ مَا سِوَاهُ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَوَّلٌ وَآخِرٌ، فَهَذَا اللَّفْظُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى أَزَلِيًّا لَا أَوَّلَ لَهُ، أبديا لا آخِرَ لَهُ.

İkinci Mukaddime: Bir şey ezelî olduğunda bâkî de olur; ancak bir şeyin bâkî olmasından ezelî olması gerekmez. "el-Bâkî" lafzı Kur'an'da varid olmuştur; nitekim Allah Teâlâ: "Rabbinin vechi (zatı) bâkî kalacaktır" [Rahmân: 27] buyurmuştur. Yine Teâlâ: "O'nun vechinden (zatından) başka her şey helak olucudur" [Kasas: 88] buyurmuştur; helak olmayan şey ise şüphesiz bâkîdir. Yine Teâlâ: "O, Evvel'dir ve Âhir'dir" [Hadîd: 3] buyurmuştur. Böylece O'nu Kendisi dışındaki her şeyin evveli kılmıştır; Kendisi dışındaki her şeyin evveli olanın ise bir evvelinin olması imkânsızdır. Çünkü şayet O'nun bir evveli olsaydı, kendi evvelinin de evveli olması imkânsızlaşırdı; şayet O'nun bir sonu olsaydı, kendi sonunun da sonu olması imkânsızlaşırdı. Kendisi dışındaki her şeyin Evveli ve Âhiri olunca, O'nun bir evvelinin ve âhirinin olması imkânsız olmuştur. Dolayısıyla bu lafız, Allah Teâlâ'nın evveli olmayan bir ezelî, sonu olmayan bir ebedî olduğuna delalet eder.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: لَوْ كَانَ صَانِعُ الْعَالَمِ مُحْدَثًا لَافْتَقَرَ إِلَى صَانِعٍ آخَرَ، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَهُوَ مُحَالٌ فَهُوَ قَدِيمٌ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ قَدِيمٌ وَجَبَ أَنْ يَمْتَنِعَ زَوَالُهُ، لِأَنَّ مَا ثَبَتَ قِدَمُهُ امْتَنَعَ عَدَمُهُ.

Üçüncü Mukaddime: Âlemin yaratıcısı şayet hâdis (sonradan var edilmiş) olsaydı, başka bir yaratıcıya muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi; bu ise imkânsızdır. O hâlde O kadîmdir. O'nun kadîm olduğu sabit olunca, yok olmasının da imkânsız olması vacip/zorunlu olur; çünkü kıdemi (ezelîliği) sabit olanın yokluğu imkânsızdır.

إِذَا ثَبَتَتْ هذه المقدمات فلنشرع في تفسير الأسماء: - اسمه تعالى «القديم» :

Bu mukaddimeler sabit olunca artık isimlerin tefsirine başlayalım: Allah Teâlâ'nın "el-Kadîm" İsmi:

الِاسْمُ الْأَوَّلُ: الْقَدِيمُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يُفِيدُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ طُولَ الْمُدَّةِ، وَلَا يُفِيدُ نَفْيَ الْأَوَّلِيَّةِ يُقَالُ:

Birinci İsim: el-Kadîm. Bil ki bu lafız dilin aslında sürenin uzunluğunu ifade eder, evveli olmanın nefyini (başlangıçsızlığı) ifade etmez. Nitekim şöyle denir:

دَارٌ قَدِيمٌ إِذَا طَالَتْ مُدَّتُهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ [يس: ٣٩] وَقَالَ: إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ [يوسف: ٩٥] .

Süresi uzadığında "eski ev" (دَارٌ قَدِيمٌ) denir. Nitekim Allah Teâlâ: "Nihayet eski hurma dalı gibi oldu" [Yâsîn: 39] buyurmuş ve: "Sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın" [Yûsuf: 95] buyurmuştur.

اسمه تعالى الأزلي:

Allah Teâlâ'nın "el-Ezelî" İsmi:

الِاسْمُ الثَّانِي: الْأَزَلِيُّ، وَهَذَا اللَّفْظُ يُفِيدُ الِانْتِسَابَ إِلَى الْأَزَلِ، فَهَذَا يُوهِمُ أَنَّ الْأَزَلَ شَيْءٌ حَصَلَ ذَاتُ اللَّهِ فِيهِ، وَهَذَا بَاطِلٌ، إِذْ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَتْ ذَاتُ اللَّهِ مُفْتَقِرَةً إِلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ وَمُحْتَاجَةً إِلَيْهِ، وَهُوَ مُحَالٌ، بَلِ الْمُرَادُ وُجُودٌ لَا أَوَّلَ لَهُ ألبتة.

İkinci İsim: el-Ezelî. Bu lafız ezele nispeti ifade eder. Bu durum ezelin, Allah'ın zatının içinde meydana geldiği bir şey olduğu vehmini verir ki bu batıldır. Zira durum böyle olsaydı Allah'ın zatı o şeye muhtaç olurdu; bu ise imkânsızdır. Bilakis bundan maksat, asla hiçbir başlangıcı olmayan bir varlıktır.

عدم أوليته تعالى:

Allah Teâlâ'nın Evveli Olmaması (Başlangıçsızlığı):

الِاسْمُ الثَّالِثُ: قَوْلُنَا لَا أَوَّلَ لَهُ، وَهَذَا اللَّفْظُ صَرِيحٌ فِي الْمَقْصُودِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَنَا لَا أَوَّلَ لَهُ صِفَةٌ ثُبُوتِيَّةٌ أَوْ عَدَمِيَّةٌ، قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ قَوْلَنَا لَا أَوَّلَ لَهُ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الْعَدَمِ السَّابِقِ وَنَفْيُ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، فَقَوْلُنَا لَا أَوَّلَ لَهُ وَإِنْ كَانَ بِحَسَبِ اللَّفْظِ عَدَمًا إِلَّا أَنَّهُ فِي الْحَقِيقَةِ ثُبُوتٌ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ مَفْهُومٌ عَدَمِيٌّ، لِأَنَّهُ نُفِيَ لِكَوْنِ الشَّيْءِ مَسْبُوقًا بِالْعَدَمِ، وَفَرْقٌ بَيْنَ الْعَدَمِ وَبَيْنَ كَوْنِهِ مَسْبُوقًا بِالْعَدَمِ، فَكَوْنُهُ مَسْبُوقًا بِالْعَدَمِ كَيْفِيَّةٌ ثُبُوتِيَّةٌ، فَقَوْلُنَا لَا أَوَّلَ لَهُ سَلْبٌ لِتِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ الثُّبُوتِيَّةِ، فَكَانَ قَوْلُنَا لَا أَوَّلَ مَفْهُومًا عَدَمِيًّا، وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنْهُ بِأَنَّ كَوْنَهُ مَسْبُوقًا بِالْعَدَمِ لَوْ كَانَ كَيْفِيَّةً وُجُودِيَّةً زَائِدَةً عَلَى ذَاتِهِ لَكَانَتْ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةُ الزَّائِدَةُ حَادِثَةً، فَكَانَتْ مَسْبُوقَةً بِالْعَدَمِ، فَكَانَ كَوْنُهَا كَذَلِكَ صِفَةً أُخْرَى، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَهُوَ مُحَالٌ.

Üçüncü İsim: Bizim "başlangıcı yoktur" (lâ evvele leh) dememizdir. Bu lafız maksadı açıkça ifade eder. Âlimler "başlangıcı yoktur" sözümüzün sübûtî bir sıfat mı yoksa ademî (olumsuzlayıcı) bir sıfat mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: "Başlangıcı yoktur" sözümüz önceki yokluğun nefyine işarettir; olumsuzun olumsuzu ise sübûttur (olumlamadır). Dolayısıyla "başlangıcı yoktur" sözümüz lafız itibarıyla adem (olumsuzluk) olsa da hakikatte sübûttur. Diğerleri ise şöyle demiştir: "Bu ademî bir kavramdır; çünkü o, bir şeyin yoklukla öncelenmiş olmasının nefyidir. Yokluk ile yoklukla öncelenmiş olmak arasında fark vardır; zira bir şeyin yoklukla öncelenmiş olması sübûtî bir keyfiyettir. O hâlde 'başlangıcı yoktur' sözümüz bu sübûtî keyfiyetin selbidir (kaldırılmasıdır); dolayısıyla 'başlangıcı yoktur' sözümüz ademî bir kavramdır." Birinciler buna şöyle cevap vermişlerdir: Bir şeyin yoklukla öncelenmiş olması şayet onun zatına zâit varlıksal bir keyfiyet olsaydı, o zâit keyfiyet sonradan var olmuş (hâdis) olurdu; böylece o da yoklukla öncelenmiş olurdu ve onun bu durumu da başka bir sıfat olurdu ve teselsül gerekirdi; bu ise imkânsızdır.

اسمه تعالى الأبدي والسرمدي:

Allah Teâlâ'nın "el-Ebedî" ve "es-Sermedî" İsimleri:

الِاسْمُ الرَّابِعُ: الْأَبَدِيُّ، وَهُوَ يُفِيدُ الدَّوَامَ بِحَسَبِ الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ.

Dördüncü İsim: el-Ebedî. Bu, gelecek zaman bakımından devamlılığı ifade eder.

الِاسْمُ الْخَامِسُ: السَّرْمَدِيُّ، وَاشْتِقَاقُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ مِنَ السَّرْدِ، وَهُوَ التَّوَالِي وَالتَّعَاقُبُ،

Beşinci İsim: es-Sermedî. Bu lafzın iştikakı "serd" (السَّرْد) kelimesindendir ki peş peşe gelmek ve ardışık olmak demektir.

قَالَ ﵊ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ: «وَاحِدٌ فَرْدٌ وَثَلَاثَةٌ سَرْدٌ»

Nitekim Peygamber aleyhisselâm haram aylar hakkında: «Biri tek, üçü serddir (peş peşedir)» buyurmuştur;

أَيْ: مُتَعَاقِبَةٌ، وَلَمَّا كَانَ الزَّمَانُ إِنَّمَا يَبْقَى بِسَبَبِ تَعَاقُبِ أَجْزَائِهِ وَتَلَاحُقِ أَبْعَاضِهِ وَكَانَ ذَلِكَ التَّعَاقُبُ وَالتَّلَاحُقُ مُسَمًّى بِالسَّرْدِ أَدْخَلُوا عَلَيْهِ الْمِيمَ الزَّائِدَةَ لِيُفِيدَ الْمُبَالَغَةَ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى.

yani peş peşedir. Zaman ancak parçalarının birbirini takip etmesi ve cüzlerinin birbiri ardınca gelmesi sebebiyle varlığını sürdürdüğü ve bu ardışıklık ile peş peşelik "serd" olarak isimlendirildiği için, bu manada mübalağa ifade etsin diye kelimeye zâit bir mim harfi eklemişlerdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَصْلُ فِي لَفْظِ السَّرْمَدِ أَنْ لَا يَقَعَ إِلَّا عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي تَحْدُثُ أَجْزَاؤُهُ بَعْضُهَا عَقِيبَ الْبَعْضِ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَعْنَى فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالًا كَانَ إِطْلَاقُ لَفْظِ السَّرْمَدِيِّ عَلَيْهِ مَجَازًا، فَإِنْ وَرَدَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ أطلقناه وإلا فلا.

Bunu bildiğinde deriz ki: Sermed lafzının aslında yalnızca parçaları birbiri ardınca meydana gelen şeyler için kullanılması esastır. Bu mana Allah Teâlâ hakkında imkânsız olduğuna göre, O'nun için sermedî lafzının kullanılması mecaz olur. Şayet Kitap'ta ve Sünnet'te varid olmuşsa bunu kullanırız, aksi hâlde kullanmayız.

المستمر:

el-Müstemir:

الِاسْمُ السَّادِسُ: الْمُسْتَمِرُّ، وَهَذَا بِنَاءُ الِاسْتِفْعَالِ، وَأَصْلُهُ الْمُرُورُ وَالذَّهَابُ، وَلَمَّا كَانَ بَقَاءُ الزَّمَانِ بِسَبَبِ مُرُورِ أَجْزَائِهِ بَعْضِهَا عَقِيبَ الْبَعْضِ لَا جَرَمَ أطلقوا المستمر، وإلا أَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَصْدُقُ فِي حَقِّ الزَّمَانِ، أَمَّا فِي حَقِّ اللَّهِ فَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ بَاقٍ بِحَسَبِ ذَاتِهِ الْمُعَيَّنَةِ لَا بِحَسَبِ تَلَاحُقِ أَبْعَاضِهِ وَأَجْزَائِهِ.

Altıncı İsim: el-Müstemir. Bu, istif'âl kalıbındadır ve aslı geçip gitmek (mürûr) demektir. Zamanın bekası parçalarının birbiri ardınca geçip gitmesiyle olduğu için şüphesiz "el-müstemir" demişlerdir. Ne var ki bu ancak zaman hakkında geçerlidir; Allah hakkında ise imkânsızdır. Çünkü O, parçalarının ve cüzlerinin birbiri ardınca gelmesiyle değil, muayyen zatı bakımından bâkîdir.

الِاسْمُ السَّابِعُ: الْمُمْتَدُّ وَسُمِّيَتِ الْمُدَّةُ مُدَّةً لِأَنَّهَا تَمْتَدُّ بِحَسَبِ تَلَاحُقِ أَجْزَائِهَا وَتَعَاقُبِ أَبْعَاضِهَا فَيَكُونُ قَوْلُنَا فِي الشَّيْءِ، إِنَّهُ امْتَدَّ وُجُودُهُ إِنَّمَا يَصِحُّ فِي حَقِّ الزَّمَانِ وَالزَّمَانِيَّاتِ، أَمَّا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَعَلَى الْمَجَازِ.

Yedinci İsim: el-Mümtedd (Uzanıp giden). Süreye (müddet) parçalarının peş peşe gelmesi ve cüzlerinin birbirini takip etmesi bakımından uzayıp gittiği için "müddet" denmiştir. Dolayısıyla bir şey hakkında "varlığı uzayıp gitti" dememiz ancak zaman ve zamana bağlı şeyler hakkında sahih olur; Allah Teâlâ hakkında ise mecazen geçerlidir.

اسمه تعالى الباقي:

Allah Teâlâ'nın "el-Bâkî" İsmi:

الِاسْمُ الثَّامِنُ: لَفْظُ الْبَاقِي، قَالَ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ أَزَلِيًّا كَانَ بَاقِيًا وَلَا يَنْعَكِسُ، فَقَدْ يَكُونُ بَاقِيًا وَلَا يَكُونُ أَزَلِيًّا وَلَا أَبَدِيًّا كَمَا فِي الْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ الْبَاقِيَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: لَفْظُ الْبَاقِي يُفِيدُ الدَّوَامَ، وَعَلَى هذا ألا يَصِحُّ وَصْفُ الْأَجْسَامِ بِالْبَاقِي، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِإِطْبَاقِ أَهْلِ الْعُرْفِ عَلَى قَوْلِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ أبقاك الله.

Sekizinci İsim: el-Bâkî lafzı. Allah Teâlâ: "Rabbinin vechi bâkî kalacaktır" [Rahmân: 27] buyurmuştur. Bil ki ezelî olan her şey bâkîdir; fakat bunun tersi geçerli değildir. Zira bir şey bâkî (bir süre varlığını koruyan) olabilir ama bâkî kalan cisimlerde ve arazlarda olduğu gibi ezelî ve ebedî olmayabilir. İnsanlardan bazıları: "Bâkî lafzı devamlılığı ifade eder; buna göre cisimlerin bâkî olarak nitelendirilmesi sahih olmaz" demişlerdir. Ancak durum böyle değildir; çünkü örf ehli birbirine "Allah seni bâkî kılsın (ebkâkellâh)" deme hususunda ittifak etmiştir.

الدائم:

ed-Dâim:

الِاسْمُ التَّاسِعُ: الدَّائِمُ، قَالَ تَعَالَى: أُكُلُها دائِمٌ [الرَّعْدِ: ٣٥] وَلَمَّا كَانَ أَحَقُّ الْأَشْيَاءِ بِالدَّوَامِ هُوَ الله كان الدائم هو الله.

Dokuzuncu İsim: ed-Dâim. Teâlâ: "Yemişleri süreklidir (dâimdir)" [Ra'd: 35] buyurmuştur. Devamlılığa en layık olan varlık Allah olduğuna göre Dâim olan da Allah'tır.

واجب الوجود:

Vâcibü'l-Vücûd:

الِاسْمُ الْعَاشِرُ: قَوْلُنَا: «وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ» وَمَعْنَاهُ أَنَّ مَاهِيَّتَهُ وَحَقِيقَتَهُ هِيَ الْمُوجِبَةُ لِوُجُودِهِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ مُمْتَنِعَ الْعَدَمِ وَالْفَنَاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَزَلِيًّا، وَلَا يَنْعَكِسُ، فَلَيْسَ كُلُّ مَا كَانَ قَدِيمًا أَزَلِيًّا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، لِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الشَّيْءُ مُعَلَّلًا بِعِلَّةٍ أَزَلِيَّةٍ أَبَدِيَّةٍ، فَحِينَئِذٍ يَجِبُ كَوْنُهُ أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا بِسَبَبِ كَوْنِ عِلَّتِهِ كَذَلِكَ، فَهَذَا الشَّيْءُ يَكُونُ أَزَلِيًّا أَبَدِيًّا مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَقَوْلُهُمْ بِالْفَارِسِيَّةِ «خَدَايُ» مَعْنَاهُ أَنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ لِأَنَّ قَوْلَنَا: «خَدَايُ» كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ لَفْظَتَيْنِ فِي الْفَارِسِيَّةِ: إِحْدَاهُمَا: خَوَدَ، وَمَعْنَاهُ ذَاتُ الشَّيْءِ وَنَفْسُهُ وَحَقِيقَتُهُ وَالثَّانِيَةُ قَوْلُنَا: «آيُ» وَمَعْنَاهُ جَاءَ، فَقَوْلُنَا: «خَدَايُ» مَعْنَاهُ أَنَّهُ بِنَفْسِهِ جَاءَ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ بِنَفْسِهِ وَذَاتِهِ جَاءَ إِلَى الْوُجُودِ لَا بِغَيْرِهِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَيَصِيرُ تَفْسِيرُ قَوْلِهِمْ: «خَدَايُ» أَنَّهُ لِذَاتِهِ كان موجودا.

Onuncu İsim: "Bizâtihi Vâcibü'l-Vücûd" (Varlığı kendinden zorunlu olan) dememizdir. Bunun manası, O'nun mahiyeti ve hakikatinin bizzat varlığını gerektirmesidir. Böyle olan her varlığın yokluğu ve yok olması ise imkânsızdır. Bil ki bizâtihi vâcibü'l-vücûd olan her varlığın kadîm ve ezelî olması vaciptir/zorunludur; fakat bunun tersi geçerli değildir. Yani her kadîm ve ezelî olanın bizâtihi vâcibü'l-vücûd olması gerekmez; çünkü bir şeyin ezelî ve ebedî bir illetle (nedenle) illetlendirilmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Bu takdirde illetinin öyle olması sebebiyle kendisinin de ezelî ve ebedî olması vacip olur; dolayısıyla bu şey bizâtihi vâcibü'l-vücûd olmadığı hâlde ezelî ve ebedî olur. Farsçada "Hudâ" (خَدَايُ) demelerinin manası da O'nun bizâtihi vâcibü'l-vücûd olması demektir. Çünkü "Hudâ" sözümüz Farsçada iki lafızdan oluşan bir kelimedir: Biri "hod" (خَوَد) olup manası bir şeyin zatı, kendisi ve hakikati demektir. İkincisi "ây" (آيُ) sözümüz olup geldi demektir. Dolayısıyla "Hudâ" sözümüz "kendi kendine geldi" manasındadır ki bu, O'nun başkasıyla değil bizzat kendi nefsi ve zatıyla varlığa geldiğine işarettir. Bu veçheye göre onların "Hudâ" sözünün tefsiri, O'nun bizâtihi mevcut olduğu anlamına gelir.

الكائن:

el-Kâin:

الِاسْمُ الْحَادِيَ عَشَرَ: الْكَائِنُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ كَثِيرُ الْوُرُودِ فِي الْقُرْآنِ بِحَسَبِ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً [الْكَهْفِ: ٤٥] وَقَالَ إِنَّ اللَّهَ: كانَ عَلِيماً حَكِيماً [النِّسَاءِ: ٢٤] وَأَمَّا وُرُودُ هَذَا اللَّفْظِ بِحَسَبِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ غَيْرُ وَارِدٍ فِي الْقُرْآنِ، لَكِنَّهُ وَارِدٌ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ،

On Birinci İsim: el-Kâin. Bil ki bu lafız, Allah Teâlâ'nın sıfatları bakımından Kur'an'da çokça geçmektedir; nitekim Allah Teâlâ: "Allah her şeye güç yetirendir" [Kehf: 45] ve: "Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir" [Nisâ: 24] buyurmuştur. Bu lafzın Allah Teâlâ'nın zatı bakımından geçmesine gelince, bu Kur'an'da varid olmamış, fakat bazı rivayetlerde varid olmuştur.

رُوِيَ فِي الْأَدْعِيَةِ الْمَأْثُورَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «يَا كَائِنًا قَبْلَ كُلِّ كَوْنٍ، وَيَا حَاضِرًا مَعَ كُلِّ كَوْنٍ، وَيَا بَاقِيًا بَعْدَ انْقِضَاءِ كُلِّ كَوْنٍ»

Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen me'sûr dualarda şöyle geçmiştir: "Ey her var oluş/yaratılıştan önce Kâin (var) olan! Ey her var oluşla birlikte hazır bulunan! Ve ey her var oluşun sona ermesinden sonra Bâkî kalan!"

أَوْ لَفْظٌ يَقْرُبُ مَعْنَاهُ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ وَيُنَاسِبُهُ من بعض الوجوه واعلم أن هاهنا بَحْثًا لَطِيفًا نَحْوِيًّا: وَذَلِكَ أَنَّ النَّحْوِيِّينَ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ لَفْظَ «كَانَ» عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِي يَكُونُ تَامًّا، وَهُوَ بِمَعْنَى حَدَثَ وَوُجِدَ وَحَصَلَ، قَالَ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] أَيْ حَدَثْتُمْ وَوُجِدْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ. وَالثَّانِي: الَّذِي يَكُونُ نَاقِصًا كَقَوْلِكَ «كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً» ، فَإِنَّ لَفْظَ كَانَ بِهَذَا التَّفْسِيرِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَرْفُوعٍ وَمَنْصُوبٍ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ كَانَ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فِعْلٌ، إِلَّا أَنَّهُمْ قَالُوا: أَنَّهُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِعْلٌ تَامٌّ، وَعَلَى الثَّانِي فِعْلٌ نَاقِصٌ، فَقُلْتُ لِلْقَوْمِ: لَوْ كَانَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِعْلًا لَكَانَ دَالًّا عَلَى حُصُولِ حَدَثٍ فِي زَمَانٍ مُعَيَّنٍ/ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكُنَّا إِذَا أَسْنَدْنَاهُ إِلَى اسْمٍ وَاحِدٍ لَكَانَ حِينَئِذٍ قَدْ دَلَّ عَلَى حُصُولِ حَدَثٍ لِذَلِكَ الشَّيْءِ، وَحِينَئِذٍ يَتِمُّ الْكَلَامُ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ

yahut manası bu zikrettiğimize yakın ve bazı yönlerden buna uygun olan bir lafız [rivayet edilmiştir]. Bil ki burada nahivle ilgili latif bir inceleme vardır: Şöyle ki, nahivciler "kâne" (كَانَ) lafzının iki kısım olduğu hususunda ittifak etmişlerdir: Birincisi: Tam olan [kâne]'dir; bu "meydana geldi", "var oldu" ve "hasıl oldu" manasındadır. Nitekim Teâlâ: "Siz en hayırlı ümmet oldunuz/ortaya çıktınız" [Âl-i İmrân: 110] buyurmuştur ki yani en hayırlı ümmet olarak meydana geldiniz ve var edildiniz demektir. İkincisi: "Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir" sözünde olduğu gibi nakıs olan [kâne]'dir. Çünkü "kâne" lafzı bu açıklamaya göre mutlaka bir merfû'a (özneye/isime) ve bir mansûba (yükleme/habere) ihtiyaç duyar. Her iki takdirde de "kâne"nin fiil olduğu konusunda ittifak etmişler; ancak birinci veçhede tam fiil, ikinci veçhede nakıs fiil olduğunu söylemişlerdir. Ben de o topluluğa şöyle dedim: Eğer bu lafız bir fiil olsaydı, belirli bir zamanda bir olayın meydana gelişine delalet ederdi; ve şayet öyle olsaydı, onu tek bir isme isnat ettiğimizde o şey için bir olayın meydana geldiğine delalet etmiş olurdu ve bu durumda da söz tamamlanırdı. Dolayısıyla zikredilmesine gerek kalmaması gerekirdi:

الْمَنْصُوبِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ فِعْلًا تَامًّا. فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ النَّاقِصَةِ فعل يُوجِبُ كَوْنَهَا تَامَّةً غَيْرَ نَاقِصَةٍ، وَمَا أَفْضَى ثوبته إِلَى نَفْيِهِ كَانَ بَاطِلًا، فَكَانَ الْقَوْلُ بِأَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ نَاقِصَةٌ كَلَامًا بَاطِلًا، وَلَمَّا أَوْرَدْتُ هَذَا السُّؤَالَ عَلَيْهِمْ بَقِيَ الْأَذْكِيَاءُ مِنَ النَّحْوِيِّينَ وَالْفُضَلَاءُ مِنْهُمْ مُتَحَيِّرِينَ فِيهِ زَمَانًا طَوِيلًا، وَمَا أَفْلَحُوا فِي الْجَوَابِ، ثُمَّ لَمَّا تَأَمَّلْتُ فِيهِ وَجَدْتُ الْجَوَابَ الْحَقِيقِيَّ الَّذِي يُزِيلُ الشُّبْهَةَ، وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ: لَفْظُ «كَانَ» لَا يُفِيدُ إِلَّا الْحُدُوثَ وَالْحُصُولَ وَالْوُجُودَ، إِلَّا أَنَّ هَذَا عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهُ مَا يُفِيدُ حُدُوثَ الشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ، وَمِنْهُ مَا يُفِيدُ مَوْصُوفِيَّةَ شَيْءٍ بِشَيْءٍ آخَرَ. أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَإِنَّ لَفْظَ «كَانَ» يَتِمُّ بِإِسْنَادِهِ إِلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ لِأَنَّهُ يُفِيدُ أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ قَدْ حَدَثَ وَحَصَلَ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي فَإِنَّهُ لَا تَتِمُّ فَائِدَتُهُ إِلَّا بِذِكْرِ الِاسْمَيْنِ، فَإِنَّهُ إِذَا ذُكِرَ كَانَ مَعْنَاهُ حُصُولَ مَوْصُوفِيَّةِ زَيْدٍ بِالْعِلْمِ وَلَا يُمْكِنُ ذِكْرُ مَوْصُوفِيَّةِ هَذَا بِذَاكَ إِلَّا عِنْدَ ذِكْرِهِمَا جَمِيعًا، فَلَا جَرَمَ لَا يَتِمُّ الْمَقْصُودُ إِلَّا بِذِكْرِهِمَا، فَقَوْلُنَا: «كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا» ، مَعْنَاهُ أَنَّهُ حَدَثَ وَحَصَلَ مَوْصُوفِيَّةُ زَيْدٍ بِالْعِلْمِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ لَفْظَ الْكَوْنِ يُفِيدُ الْحُصُولَ وَالْوُجُودَ فَقَطْ، إِلَّا أَنَّهُ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ يَكْفِيهِ إِسْنَادُهُ إِلَى اسْمٍ وَاحِدٍ، وَفِي الْقِسْمِ الثَّانِي:

mansûbun (haberin); bu takdirde de tam fiil olurdu. Böylece bu nâkıs kelimenin fiil olduğunu söylemenin onun nâkıs değil tam olmasını gerektirdiği sabit oldu. Sabit olması kendi nefyine (yokluğuna) yol açan şey ise bâtıldır. Dolayısıyla bu kelimenin nâkıs olduğunu söylemek bâtıl bir söz olurdu. Ben bu itirazı kendilerine yönelttiğimde nahivcilerin zekileri ve faziletlileri uzun bir süre bunda hayret içinde kaldılar ve cevap vermede başarılı olamadılar. Sonra bu meseleyi düşündüğümde şüpheyi gideren hakiki cevabı buldum. Bunun açıklaması şudur: "Kâne" lafzı ancak meydana gelme, hasıl olma ve var olmayı ifade eder; ancak bu iki kısımdır: Birincisi bir şeyin bizâtihi kendi içinde meydana gelişini ifade eder; ikincisi ise bir şeyin başka bir şeyle nitelenmiş olduğunu ifade eder. Birinci kısma gelince, "kâne" lafzı o tek şeye isnat edilmesiyle tamamlanır; çünkü o şeyin meydana geldiğini ve hasıl olduğunu ifade eder. İkinci kısma gelince, bunun ifade ettiği mana ancak iki ismin birlikte zikredilmesiyle tamamlanır. Zira bu zikredildiğinde bunun manası, Zeyd'in ilimle nitelenmiş olmasının meydana gelmesidir; bir şeyin başka bir şeyle nitelenmiş olduğunu zikretmek ise ancak ikisi birden zikredildiğinde mümkündür. Dolayısıyla maksat ancak ikisinin zikredilmesiyle tamamlanır. Nitekim "Zeyd âlim idi/oldu" (كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا) sözümüzün manası: Zeyd'in ilim ile nitelenmesi meydana geldi ve hasıl oldu demektir. Böylece zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki "kevn" lafzı sadece hasıl olma ve var olmayı ifade eder; şu kadar var ki birinci kısımda tek bir isme isnat edilmesi yeterli olurken, ikinci kısımda ise:

لَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ الِاسْمَيْنِ، وَهَذَا مِنَ اللَّطَائِفِ النَّفِيسَةِ فِي عِلْمِ النَّحْوِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْكَائِنِ وَالْمَوْجُودِ فَوَجَبَ جَوَازُ إِطْلَاقِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.

iki ismin zikredilmesi kaçınılmazdır. Bu da nahiv ilmindeki nefis inceliklerdendir. Bunu anladığında deriz ki: Bu takdire göre el-Kâin ile el-Mevcûd arasında hiçbir fark yoktur; dolayısıyla bu ismin Allah Teâlâ hakkında kullanılmasının caiz olması vacip/zorunlu olur.

الْقِسْمُ الثَّالِثُ: مِنْ أَقْسَامِ الصِّفَاتِ الحقيقية: -[المسألة الأولى] الصفة المغايرة للوجود مذهب نفاة الصفات:

Hakiki Sıfatların Kısımlarından Üçüncü Kısım: -[Birinci Mesele] Varlıktan Farklı Olan Sıfat, Sıfatları İnkâr Edenlerin Mezhebi:

الصِّفَةُ الَّتِي تَكُونُ مُغَايِرَةً لِلْوُجُودِ وَلِكَيْفِيَّاتِ الْوُجُودِ.

Varlıktan ve varlığın keyfiyetlerinden farklı olan sıfattır.

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْبَحْثَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّهُ هل يجوز قيام هذه الصفات ذات اللَّهِ تَعَالَى؟ فَالْمُعْتَزِلَةُ وَالْفَلَاسِفَةُ يُنْكِرُونَهُ أَشَدَّ الْإِنْكَارِ، وَيَحْتَجُّونَ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ:

Bil ki bu inceleme, bu sıfatların Allah Teâlâ'nın zatı ile kaim olmasının caiz olup olmadığı esasına dayanır. Mu'tezile ve felsefeciler bunu şiddetle inkâr ederler ve buna karşı şu veçhelerle delil getirirler:

الْأَوَّلُ: أَنَّ تِلْكَ الصِّفَةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً لِذَاتِهَا أَوْ مُمْكِنَةً لِذَاتِهَا، وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ، فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِالصِّفَاتِ، وَإِنَّمَا قلنا أنه يَمْتَنِعَ كَوْنُهَا وَاجِبَةً لِذَاتِهَا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الْحِكْمَةِ أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا وَاحِدًا. الثَّانِي: أَنَّ الْوَاجِبَ لِذَاتِهِ هُوَ الَّذِي يَكُونُ غَنِيًّا عَمَّا سِوَاهُ، وَالصِّفَةُ هِيَ الَّتِي تَكُونُ مُفْتَقِرَةً إِلَى الْمَوْصُوفِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ الْوُجُوبِ الذَّاتِيِّ وَبَيْنَ كَوْنِهِ صِفَةً لِلْغَيْرِ مُحَالٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُمْكِنَ لِذَاتِهِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ، وَسَبَبُهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ ذَاتِ اللَّهِ، لِأَنَّ/ تِلْكَ الذَّاتَ لَمَّا امْتَنَعَ خُلُوُّهَا عَنْ تِلْكَ الصِّفَةِ، وَتِلْكَ الصِّفَةُ مُفْتَقِرَةٌ إِلَى الْغَيْرِ لَزِمَ كَوْنُ تِلْكَ الذَّاتِ مُفْتَقِرَةً إِلَى الْغَيْرِ.

Birincisi: O sıfat ya bizâtihi vacip (zorunlu) veya bizâtihi mümkin (olabilir) olacaktır; her iki kısım da bâtıldır, dolayısıyla sıfatların varlığını söylemek de bâtıldır. Biz onun bizâtihi vacip olmasının imkânsız olduğunu şu iki veçheden dolayı söyledik: Birincisi: Hikmet (felsefe/kelam) ilminde bizâtihi vâcibü'l-vücûdun ancak tek bir varlık olabileceği sabit olmuştur. İkincisi: Bizâtihi vacip olan, kendi dışındaki her şeyden müstağni (ihtiyaçsız) olandır; sıfat ise mevsufa (nitelenene) muhtaç olandır. Dolayısıyla zatî vücub (zorunluluk) ile başkasının sıfatı olmayı bir arada cem etmek imkânsızdır. Onun bizâtihi mümkin olmasının caiz olmadığını ise iki veçheden dolayı söyledik: Birincisi: Bizâtihi mümkin olanın mutlaka bir sebebi olmalıdır; onun sebebinin de Allah'ın zatından başkası olması caiz değildir. Çünkü o zatın o sıfattan hâlî (yoksun) olması imkânsız olup o sıfat da başkasına muhtaç olunca, o zatın da başkasına muhtaç olması gerekirdi.

وَمَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ، وَهُوَ مُحَالٌ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهَا قَابِلَةٌ لِتِلْكَ الصِّفَةِ فَلَوْ كَانَتْ مُؤَثِّرَةً فِيهَا لَزِمَ كَوْنُ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ فَاعِلًا وَقَابِلًا مَعًا، وَهُوَ مُحَالٌ، لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ إِلَّا أَثَرٌ وَاحِدٌ، وَالْفِعْلُ وَالْقَبُولُ أَثَرَانِ مُخْتَلِفَانِ: الثَّانِي: أَنَّ الْأَثَرَ مُفْتَقِرٌ إِلَى الْمُؤَثِّرِ، فَافْتِقَارُهُ إِلَيْهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بَعْدَ حُدُوثِهِ، أَوْ حَالَ حُدُوثِهِ، أَوْ حَالَ عَدَمِهِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ. وَإِلَّا لَكَانَ تَأْثِيرُ ذَلِكَ الْمُؤَثِّرِ فِي إِيجَادِهِ تَحْصِيلًا لِلْحَاصِلِ، وَهُوَ مُحَالٌ، فَبَقِيَ الْقِسْمَانِ الْأَخِيرَانِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلَّمَا كَانَ الشَّيْءُ أَثَرًا لِغَيْرِهِ كَانَ حَادِثًا، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: الشَّيْءُ الَّذِي لَا يَكُونُ حَادِثًا فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ أَثَرًا لِلْغَيْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالصِّفَاتِ بَاطِلٌ.

Böyle olan bir varlık ise bizâtihi mümkin olur; bu durumda da bizâtihi vacip olanın bizâtihi mümkin olması gerekir ki bu imkânsızdır. Bu sebebin bizzat Allah Teâlâ'nın zatı olması da caiz değildir; çünkü o zat bu sıfatı kabul edendir (kâbildir). Şayet onda tesir eden (fâil) olsaydı, tek bir şeyin tek bir şeye nispetle aynı anda hem fâil (yapan) hem de kâbil (kabul eden) olması gerekirdi ki bu imkânsızdır. Zira tek bir şeyden ancak tek bir eserin (sonucun) sâdır olacağı, fiil ile kabulün ise birbirinden farklı iki eser olduğu sabit olmuştur. İkincisi: Eser (sonuç), müessire (etki edene/nedene) muhtaçtır. Onun ona muhtaç oluşu ya meydana gelmesinden sonra, ya meydana gelişi anında, ya da yokluğu halindedir. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde o müessirin onu var etmedeki tesiri tahsîl-i hâsıl (zaten var olanı meydana getirme) olurdu ki bu imkânsızdır. Geriye son iki kısım kalır; bu da bir şey başkasının eseri olduğunda mutlaka hâdis (sonradan var olan) olmasını gerektirir. Dolayısıyla hâdis olmayan bir şeyin başkasının eseri olamayacağını söylemek vacip/zorunlu olur. Böylece sıfatların varlığını söylemenin bâtıl olduğu sabit olmuştur.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: عَلَى نَفْيِ الصِّفَاتِ: قَالُوا: إِنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ قَدِيمَةً أَوْ حَادِثَةً وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْقِدَمَ صِفَةٌ ثُبُوتِيَّةٌ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، فَلَوْ كَانَتِ الصِّفَاتُ قَدِيمَةً لَكَانَتِ الذَّاتُ مُسَاوِيَةً لِلصِّفَاتِ فِي الْقِدَمِ، وَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُخَالِفًا لِلْآخَرِ بِخُصُوصِيَّةِ مَاهِيَّتِهِ الْمُعَيَّنَةِ وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُخَالَفَةُ، فَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْقَدِيمَةِ مُرَكَّبًا مِنْ جُزْأَيْنِ ثُمَّ نَقُولُ: وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذَيْنِكَ الْجُزْأَيْنِ قَدِيمًا لِأَنَّ جُزْءَ مَاهِيَّةِ الْقَدِيمِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَدِيمًا، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَانِكَ الْجُزْآنِ يَتَشَارَكَانِ فِي الْقِدَمِ وَيَخْتَلِفَانِ بِالْخُصُوصِيَّةِ، فَيَلْزَمُ كَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُرَكَّبًا مِنْ جُزْأَيْنِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةُ الذَّاتِ وَحَقِيقَةُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الصِّفَاتِ مُرَكَّبَةً مِنْ أَجْزَاءٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ يَمْتَنِعُ كَوْنُ تِلْكَ الصِّفَاتِ حَادِثَةً لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قِيَامَ الْحَوَادِثِ بِذَاتِ اللَّهِ مُحَالٌ، لِأَنَّ تِلْكَ الذَّاتَ إِنْ كَانَتْ كَافِيَةً فِي وُجُودِ تِلْكَ الصِّفَةِ أَوْ دَوَامِ عَدَمِهَا لَزِمَ دَوَامُ وُجُودِ تِلْكَ الصِّفَةِ أَوْ دَوَامُ عَدَمِهَا بِدَوَامِ تِلْكَ الذَّاتِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ كَافِيَةً فِيهِ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ تِلْكَ الذَّاتُ وَاجِبَةَ الِاتِّصَافِ بِوُجُودِ تِلْكَ الصِّفَةِ أَوْ عَدَمِهَا، وَذَلِكَ الْوُجُودُ وَالْعَدَمُ يَكُونَانِ مَوْقُوفَيْنِ عَلَى شَيْءٍ مُنْفَصِلٍ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْمَوْقُوفِ عَلَى الْغَيْرِ مَوْقُوفٌ عَلَى الْغَيْرِ، وَالْمَوْقُوفُ عَلَى الْغَيْرِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، يَنْتِجُ أَنَّ الْوَاجِبَ لِذَاتِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ ذَاتَهُ لَوْ كَانَتْ قَابِلَةً لِلْحَوَادِثِ لَكَانَتْ قَابِلِيَّةُ تِلْكَ الْحَوَادِثِ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ، فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ كَوْنُ تِلْكَ الْقَابِلِيَّةِ أَزَلِيَّةً لِأَجْلِ كَوْنِ تِلْكَ الذَّاتِ أَزَلِيَّةً، لَكِنْ يَمْتَنِعُ كَوْنُ قَابِلِيَّةِ الْحَوَادِثِ أَزَلِيَّةً، لِأَنَّ قَابِلِيَّةَ الْحَوَادِثِ مَشْرُوطٌ بِإِمْكَانِ وُجُودِ الْحَوَادِثِ، وَإِمْكَانُ وُجُودِ الْحَوَادِثِ فِي الْأَزَلِ مُحَالٌ، فَكَانَ وُجُودُ/ قَابِلِيَّتِهَا فِي الْأَزَلِ مُحَالًا. الثَّالِثُ: أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ لَمَّا كَانَتْ حَادِثَةً الإله الموصوف بصفات الإلهية مَوْجُودًا قَبْلَ حُدُوثِ هَذِهِ الصِّفَاتِ، فَحِينَئِذٍ تَكُونُ هَذِهِ الصِّفَاتُ مُسْتَغْنًى عَنْهَا فِي ثُبُوتِ الْإِلَهِيَّةِ، فَوَجَبَ نَفْيُهَا، فَثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ حَادِثَةً أَوْ قَدِيمَةً، وَثَبَتَ فَسَادُهُمَا فَثَبَتَ امْتِنَاعُ وُجُودِ الصِّفَةِ.

Sıfatları inkâr etmeye dair İkinci Delil: Şöyle dediler: O sıfatlar ya kadîm ya da hâdistir. Birincisi bâtıldır; çünkü açıkladığımız üzere kıdem, sübûtî bir sıfattır. Şayet sıfatlar kadîm olsaydı, zat kıdem konusunda sıfatlara eşit olur ve her biri diğerinden kendine has mahiyetiyle ayrılırdı; ortak olunan husus ise ayrışılan husustan başkadır. Bu durumda o kadîm varlıkların her biri iki cüzden mürekkep (bileşik) olurdu. Sonra deriz ki: O iki cüzün her birinin de kadîm olması vaciptir; çünkü kadîmin mahiyetinin cüzünün de kadîm olması vaciptir. Bu durumda o iki cüz de kıdemde ortak olup hususiyette farklılaşacak, dolayısıyla her birinin iki cüzden mürekkep olması gerekecektir. Bu ise imkânsızdır; çünkü zatın hakikatinin ve o sıfatların her birinin hakikatinin sonsuz cüzlerden mürekkep olmasını gerektirir ki bu imkânsızdır. O sıfatların hâdis olmasının imkânsız olduğunu da şu veçhelerden dolayı söyledik: Birincisi: Hâdislerin Allah'ın zatı ile kaim olması imkânsızdır; çünkü o zat, o sıfatın varlığında veya yokluğunun devamında yeterli ise o zatın devamlılığıyla birlikte o sıfatın varlığının veya yokluğunun da devamlı olması gerekirdi. Şayet onda yeterli değilse, bu durumda o zatın o sıfatın varlığı veya yokluğu ile nitelenmesi zorunlu olur ve bu varlık ile yokluk [zattan] ayrı bir şeye bağlı kalır. Başkasına bağlı olan bir şeye bağlı olan şey de başkasına bağlıdır; başkasına bağlı olan her şey ise bizâtihi mümkindir. Bu da bizâtihi vacip olanın bizâtihi mümkin olması sonucunu doğurur ki bu imkânsızdır. İkincisi: Şayet O'nun zatı hâdisleri kabul edici olsaydı, o hâdisleri kabul edebilme özelliği zatının gereklerinden olurdu. Bu durumda o zatın ezelî olmasından ötürü bu kabul edebilirliğin de ezelî olması gerekirdi. Hâlbuki hâdisleri kabul edebilmenin ezelî olması imkânsızdır; çünkü hâdisleri kabul edebilme, hâdislerin varlığının imkânına bağlıdır; hâdislerin ezelde var olma imkânı ise imkânsızdır. Dolayısıyla hâdisleri kabul edebilmenin ezelde varlığı da imkânsız olur. Üçüncüsü: O sıfatlar hâdis olduğunda ilahlık sıfatlarıyla nitelenen İlah, bu sıfatların meydana gelmesinden önce de mevcut idi; bu durumda ilahlığın sübûtunda bu sıfatlara ihtiyaç kalmaz, dolayısıyla bunların nefyedilmesi (yok sayılması) vacip olur. Böylece o sıfatların ya hâdis ya da kadîm olacağı ve her iki ihtimalin de fasit olduğu sabit oldu; dolayısıyla sıfatın varlığının imkânsızlığı sabit oldu.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ بِحَيْثُ تَتِمُّ الْإِلَهِيَّةُ بِدُونِهَا أَوْ لَا تَتِمُّ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ كَانَ وُجُودُهَا فَضْلًا زَائِدًا، فَوَجَبَ نَفْيُهَا، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَ الْإِلَهُ مُفْتَقِرًا فِي تَحْصِيلِ صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَالْمُحْتَاجُ لَا يَكُونُ إِلَهًا.

Üçüncü Delil: O sıfatlar ya ilahlığın kendileri olmaksızın tamamlanacağı nitelikte olacaktır ya da tamamlanmayacaktır. Şayet birincisi ise onların varlığı gereksiz bir fazlalık olur, dolayısıyla nefyi vacip olur. Şayet ikincisi ise İlah, ilahlık sıfatını elde etmede başka bir şeye muhtaç olur; muhtaç olan ise ilah olamaz.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: ذَاتُهُ تَعَالَى إِمَّا أَنْ تَكُونَ كَامِلَةً فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الْمَدَائِحِ وَالْكَمَالَاتِ، وَإِمَّا أَنْ لَا تَكُونَ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي كَانَتْ تِلْكَ الذَّاتُ نَاقِصَةً فِي ذَاتِهَا مُسْتَكْمِلَةً بِغَيْرِهَا، وَهَذِهِ الذَّاتُ لَا يَلِيقُ بِهَا صِفَةُ الْإِلَهِيَّةِ.

Dördüncü Delil: O'nun Teâlâ zatı, övgüler ve kemalat hususunda muteber olan bütün sıfatlarda ya tam/kâmildir ya da değildir. Şayet birincisi ise bu sıfatlara ihtiyaç yoktur; şayet ikincisi ise o zat kendi içinde nâkıs (eksik) olup başkasıyla yetkinleşen bir zat olur ki böylesi bir zata ilahlık sıfatı layık olmaz.

الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: لَمَّا كَانَ الْإِلَهُ هُوَ مَجْمُوعُ الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْإِلَهُ مُجَزَّأً مُبَعَّضًا مُنْقَسِمًا، وَذَلِكَ بَعِيدٌ عَنِ الْعَقْلِ، لِأَنَّ كُلَّ مُرَكَّبٍ مُمْكِنٌ لَا وَاجِبٌ.

Beşinci Delil: İlah, zat ile sıfatların toplamı olduğunda bu durumda İlah cüzlere ayrılmış, parçalanmış ve bölünmüş olur; bu ise akıldan uzaktır, çünkü her mürekkep (bileşik) olan varlık vacip değil mümkindir.

الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَفَّرَ النَّصَارَى فِي التَّثْلِيثِ، فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا بِإِثْبَاتِ ذَوَاتٍ ثَلَاثَةٍ، أَوْ لِأَنَّهُمْ قَالُوا بِالذَّاتِ مَعَ الصِّفَاتِ، وَالْأَوَّلُ لَا يَقُولُهُ النَّصَارَى، فَيَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ كَفَّرَهُمْ بِسَبَبِ مَقَالَةٍ هُمْ لَا يَقُولُونَ بِهَا، فَبَقِيَ الثَّانِي، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِالصِّفَاتِ كُفْرًا.

Altıncı Delil: Allah Teâlâ Hristiyanları teslis (üçleme) inancından dolayı tekfir etmiştir; bu da ya üç zat ispat ettiklerinden dolayıdır ya da zatla birlikte sıfatları kabul ettiklerinden dolayıdır. Birincisini Hristiyanlar söylememektedir; dolayısıyla Allah'ın onları benimsemedikleri bir söz sebebiyle tekfir ettiğini söylemek imkânsızdır. Geriye ikincisi kalır ki bu da sıfatları kabul etmenin küfür olmasını gerektirir.

فَهَذِهِ الْوُجُوهُ يَتَمَسَّكُ بِهَا نُفَاةُ الصِّفَاتِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فعلى هذا التقدير يمتنع أن يحصل الله تَعَالَى اسْمٌ بِسَبَبِ قِيَامِ الصِّفَةِ الْحَقِيقِيَّةِ بِهِ.

İşte sıfatları inkâr edenlerin tutundukları veçheler bunlardır. Durum böyle olunca, bu takdire göre hakiki bir sıfatın Allah Teâlâ ile kaim olması sebebiyle O'nun için bir ismin hâsıl olması imkânsız olur.

دلائل مثبتي الصفات:

Sıfatları İspat Edenlerin Delilleri:

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي دَلَائِلِ مُثْبِتِي الْقَوْلِ بِالصِّفَاتِ: اعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا قَادِرًا حَيًّا، فَنَقُولُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ عِلْمُهُ وَقُدْرَتُهُ نَفْسَ تِلْكَ الذَّاتِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّا نُدْرِكُ تَفْرِقَةً ضَرُورِيَّةً بَدِيهِيَّةً بَيْنَ قَوْلِنَا: ذَاتُ اللَّهِ ذَاتٌ، وَبَيْنَ قَوْلِنَا: ذَاتُ اللَّهِ عَالِمَةٌ قَادِرَةٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ عَالِمًا قَادِرًا لَيْسَ نَفْسَ تِلْكَ الذَّاتِ. الثَّانِي: أَنَّهُ يُمْكِنُ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ مَوْجُودًا مَعَ الذُّهُولِ عَنْ كَوْنِهِ قَادِرًا وَعَالِمًا، وَكَذَلِكَ يُمْكِنُ أَنْ يُعْلَمَ كَوْنُهُ قَادِرًا مَعَ الذُّهُولِ عَنْ كَوْنِهِ عَالِمًا، وَبِالْعَكْسِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ عَالِمًا قَادِرًا لَيْسَ نَفْسَ تِلْكَ الذَّاتِ، الثَّالِثُ: أَنَّ كَوْنَهُ عَالِمًا عَامُّ التَّعَلُّقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوَاجِبِ وَالْمُمْتَنِعِ وَالْمُمْكِنِ، وَكَوْنُهُ قَادِرًا لَيْسَ عَامَّ التَّعَلُّقِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ، بَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْجَائِزِ فَقَطْ، وَلَوْلَا/ الْفَرْقُ بَيْنَ الْعِلْمِ وَبَيْنَ الْقُدْرَةِ وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ، الرَّابِعُ: أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا يُؤَثِّرُ فِي وُجُودِ الْمَقْدُورِ، وَكَوْنُهُ عَالِمًا لَا يُؤَثِّرُ، وَلَوْلَا الْمُغَايَرَةُ وَإِلَّا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ، الْخَامِسُ: أَنَّ قَوْلَنَا: مَوْجُودٌ، يُنَاقِضُهُ قَوْلُنَا: لَيْسَ بِمَوْجُودٍ، وَلَا يُنَاقِضُهُ قَوْلُنَا: لَيْسَ بِعَالِمٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَنْفِيَّ بِقَوْلِنَا: لَيْسَ بِمَوْجُودٍ مُغَايِرٌ لِلْمَنْفِيِّ بِقَوْلِنَا: لَيْسَ بِعَالِمٍ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي كَوْنِهِ قَادِرًا.

İkinci Mesele: Sıfatların varlığını kabul edenlerin delilleri hakkındadır: Bil ki âlemin ilahının âlim, kâdir ve diri olmasının vacip olduğu sabit olmuştur. Biz deriz ki: O'nun ilminin ve kudretinin bizzat o zatın kendisi olması imkânsızdır; buna şu veçheler delalet eder: Birincisi: Biz "Allah'ın zatı bir zattır" sözümüz ile "Allah'ın zatı âlimdir, kâdirdir" sözümüz arasında zorunlu ve apaçık bir fark idrak ederiz; bu da O'nun âlim ve kâdir olmasının bizzat o zatın kendisi olmadığına delalet eder. İkincisi: O'nun kâdir ve âlim olduğundan gafil bulunarak O'nun mevcut olduğunu bilmek mümkündür; aynı şekilde âlim olduğundan gafil bulunarak kâdir olduğunu bilmek de mümkündür ve bunun aksi de geçerlidir. Bu da O'nun âlim ve kâdir oluşunun bizzat o zatın kendisi olmadığına delalet eder. Üçüncüsü: O'nun âlim oluşu vacip, mümteni (imkânsız) ve mümkine nispetle umumi taalluka (kapsayıcı bir ilgiye) sahiptir; kâdir oluşu ise bu üç kısma nispetle umumi taalluka sahip olmayıp sadece câiz/mümkin olana mahsustur. Şayet ilim ile kudret arasında fark olmasaydı böyle olmazdı. Dördüncüsü: O'nun Teâlâ kâdir oluşu makdurun (güç yetirilenin) varlığında tesir eder, âlim oluşu ise tesir etmez; şayet başkalık/farklılık olmasaydı böyle olmazdı. Beşincisi: Bizim "mevcuttur" sözümüzle "mevcut değildir" sözümüz çelişir; fakat "âlim değildir" sözümüz çelişmez. Bu da "mevcut değildir" sözümüzle nefyedilen şeyin, "âlim değildir" sözümüzle nefyedilen şeyden farklı olduğuna delalet eder. O'nun kâdir oluşu hakkındaki söz de böyledir.

فَهَذِهِ دَلَائِلُ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِقْرَارِ بِوُجُودِ الصِّفَاتِ لِلَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الصِّفَاتُ صِفَاتٍ نِسْبِيَّةً وَإِضَافِيَّةً فَالْمَعْنَى مِنْ «كَوْنِهِ قَادِرًا» كَوْنُهُ بِحَيْثُ يَصِحُّ مِنْهُ الْإِيجَادُ، وَتِلْكَ الصِّحَّةُ مُعَلَّلَةٌ بِذَاتِهِ، وَ «كَوْنُهُ عَالِمًا» مَعْنَاهُ الشُّعُورُ وَالْإِدْرَاكُ، وَذَلِكَ حَالَةٌ نِسْبِيَّةٌ إِضَافِيَّةٌ، وَتِلْكَ النِّسْبِيَّةُ الْحَاصِلَةُ مُعَلَّلَةٌ بِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، وَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ.

İşte bunlar, Allah Teâlâ için sıfatların varlığını ikrar etmenin zorunlu olduğuna dair açık delillerdir. Şu kadar var ki geriye şöyle denmesi kalır: Bu sıfatların nisbî ve izâfî sıfatlar olması niçin caiz olmasın? Şöyle ki: "Kâdir oluşu"nun manası, kendisinden icadın (var etmenin) sahih olmasıdır ve bu sıhhat O'nun zatıyla illetlendirilmiştir; "âlim oluşu"nun manası ise şuur ve idraktir ki bu da nisbî ve izâfî bir durumdur ve hasıl olan bu nisbilik O'nun zat-ı mahsusasıyla illetlendirilmiştir. Bu babdaki sözün tamamı bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا بِإِثْبَاتِ الصِّفَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ فَنَقُولُ: الصِّفَةُ الْحَقِيقِيَّةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ صِفَةً يَلْزَمُهَا حُصُولُ النِّسْبَةِ وَالْإِضَافَةِ، وَهِيَ مِثْلُ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، فَإِنَّ العلم صفة يلزمها كونها متعلقة بالمعلوم، وَالْقُدْرَةَ صِفَةٌ يَلْزَمُهَا صِحَّةُ تَعَلُّقِهَا بِإِيجَادِ الْمَقْدُورِ، فَهَذِهِ الصِّفَاتُ وَإِنْ كَانَتْ حَقِيقِيَّةً إِلَّا أَنَّهُ يَلْزَمُهَا لَوَازِمُ مِنْ بَابِ النِّسَبِ وَالْإِضَافَاتِ.

Üçüncü Mesele: Biz hakiki sıfatları ispat ettiğimizi söylediğimizde deriz ki: Hakiki sıfat ya ilim ve kudret gibi kendisinden nispet ve izafetin hasıl olması gereken bir sıfat olur; zira ilim, maluma (bilinene) taalluk etmesi gereken bir sıfattır, kudret ise makdurun (güç yetirilenin) icadına taallukunun sahih olması gereken bir sıfattır. Dolayısıyla bu sıfatlar hakiki olsalar da nispetler ve izafetler kabilinden birtakım levazımı (gerekleri) kendilerine lazım kılarlar.

أَمَّا الصِّفَةُ الْحَقِيقِيَّةُ الْعَارِيَةُ عَنِ النِّسْبَةِ وَالْإِضَافَةِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى فَلَيْسَتْ إِلَّا صِفَةَ الْحَيَاةِ فَلْنَبْحَثْ عَنْ هَذِهِ الصِّفَةِ فَنَقُولُ: قَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ: الحي هو الدارك الْفَعَّالُ، إِلَّا أَنَّ الدِّرَاكِيَّةَ صِفَةٌ نِسْبِيَّةٌ وَالْفَعَّالِيَّةَ أَيْضًا كَذَلِكَ، وَحِينَئِذٍ لَا تَكُونُ الْحَيَاةُ صِفَةً مُغَايِرَةً لِلْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَقَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ إِنَّهَا صِفَةٌ بِاعْتِبَارِهَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا قَادِرًا، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ الذَّوَاتِ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الذَّاتِيَّةِ وَمُخْتَلِفَةٌ فِي هَذِهِ الصِّحَّةِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ تِلْكَ الذَّوَاتُ مُخْتَلِفَةً فِي قَبُولِ صِفَةِ الْحَيَاةِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ صَحِيحَةً لِأَجْلِ صِفَةٍ زَائِدَةٍ، فَيُقَالُ لَهُمْ: قَدْ دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى مُخَالِفَةٌ لِسَائِرِ الذَّوَاتِ لِذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، فَسَقَطَ هَذَا الدَّلِيلُ، وَأَيْضًا الذوات مختلفة في قبول صفة الحياة، فوجب أَنْ يَكُونَ صِحَّةُ قَبُولِ الْحَيَاةِ لِصِفَةٍ أُخْرَى، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَلَا جَوَابَ عَنْهُ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ تِلْكَ الصِّحَّةَ مِنْ لَوَازِمِ الذَّاتِ الْمَخْصُوصَةِ فَاذْكُرُوا هَذَا الْكَلَامَ فِي صِحَّةِ الْعَالِمِيَّةِ، وَقَالَ قَوْمٌ ثَالِثٌ:

Allah Teâlâ hakkında nispet ve izafetten arınmış hakiki sıfata gelince, bu ancak hayat sıfatıdır. O hâlde bu sıfatı inceleyelim ve deriz ki: Felsefeciler şöyle demiştir: Hayy (diri) olan, idrak eden ve faal olandır; ne var ki idrak edicilik nisbî bir sıfattır, faallik de aynı şekilde [nisbîdir]. Bu durumda bu söze göre hayat, ilim ve kudretten farklı bir sıfat olmaz. Kelamcılar ise hayatın, kendisi sayesinde [zatın] âlim ve kâdir olmasının sahih olduğu bir sıfat olduğunu söylemişler ve buna karşı şöyle delil getirmişlerdir: Zatlar zat olma bakımından birbirine eşit, fakat bu sıhhat bakımından farklıdırlar; o hâlde o zatların hayat sıfatını kabul etme bakımından farklı olmaları gerekir. Dolayısıyla zait (ek) bir sıfattan dolayı [bu sıhhatin] sahih olması vacip olmuştur. Onlara şöyle denilir: Biz Allah Teâlâ'nın zatının zat-ı mahsusası sebebiyle diğer zatlardan farklı olduğunu delillendirmiştik; binaenaleyh bu delil düşmüştür. Ayrıca zatlar hayat sıfatını kabul etme hususunda farklıdırlar; o hâlde hayatı kabul etme sıhhatinin başka bir sıfattan dolayı olması gerekir ve teselsül lazım gelir. Buna da "o sıhhat zat-ı mahsusanın gereklerindendir" demekten başka bir cevap verilemez; öyleyse bu sözü âlim oluşun sıhhati hususunda da söyleyin! Üçüncü bir topluluk ise şöyle demiştir:

مَعْنَى كَوْنِهِ حَيًّا أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَقْدِرَ وَيَعْلَمَ، فَهَذَا عِبَارَةٌ عَنْ نَفْيِ الِامْتِنَاعِ، وَلَكِنَّ الِامْتِنَاعَ عَدَمٌ، فَنَفْيُهُ يَكُونُ عَدَمًا لِلْعَدَمِ، فَيَكُونُ ثُبُوتًا، فَيُقَالُ لَهُمْ: هَذَا مُسَلَّمٌ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الثُّبُوتُ هُوَ تِلْكَ الذَّاتُ الْمَخْصُوصَةُ؟ فَإِنْ قَالُوا: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّا نَعْقِلُ تِلْكَ الذَّاتَ مَعَ الشَّكِّ فِي كَوْنِهَا حَيَّةً، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَوْنُهَا حَيَّةً

O'nun diri olmasının manası, güç yetirmesinin ve bilmesinin imkânsız olmamasıdır. Dolayısıyla bu, imkânsızlığın nefyedilmesinden (kaldırılmasından) ibarettir. Ne var ki imkânsızlık bir ademdir (yokluktur); onun nefyi ise ademin ademi (yokluğun yokluğu) olur, dolayısıyla bir sübût (varlık) olur. Onlara şöyle denilir: Bu kabul edilir; fakat bu sübûtun bizzat o zat-ı mahsusa olması niçin caiz olmasın? Şayet derlerse ki: Bunun delili, biz o zatı diri olup olmadığında şüphe ederek aklederiz; dolayısıyla diri oluşunun

مُغَايِرًا/ لِتِلْكَ الذَّاتِ، فَيُقَالُ لَهُمْ: قَدْ دَلَّلْنَا على أنا لَا نَعْقِلَ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى تَعَقُّلًا ذَاتِيًّا، وَإِنَّمَا نَتَعَقَّلُ تِلْكَ الذَّاتَ تَعَقُّلًا عَرَضِيًّا، وَعِنْدَ هَذَا يَسْقُطُ هَذَا الدَّلِيلُ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ في هذا الباب.

o zattan farklı olması vacip olmuştur. Onlara şöyle denilir: Biz Allah Teâlâ'nın zatını zatî bir akledişle akledemeyeceğimizi, o zatı ancak arazî bir akledişle akledebileceğimizi delillendirmiştik; işte bu noktada bu delil düşer. Bu babdaki sözün tamamı bundan ibarettir.

اسمه تعالى الحي:

O'nun Teâlâ el-Hayy İsmi:

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَفْظُ الْحَيِّ وَارِدٌ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ اللَّهُ ﵎: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَقَالَ: وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ [طه: ١١١] وَقَالَ: هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [غافر: ٦٥] فإن قيل: الحي معناه الدارك الْفَعَّالُ أَوِ الَّذِي لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَعْلَمَ وَيَقْدِرَ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَيْسَ فِيهِ مَدْحٌ عَظِيمٌ، فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّ ذِكْرَهُ اللَّهَ تَعَالَى فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ الْعَظِيمِ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ التَّمَدُّحَ لَمْ يَحْصُلْ بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ حَيًّا، بَلْ بِمَجْمُوعِ كَوْنِهِ حَيًّا قَيُّومًا. وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَيُّومَ هُوَ الْقَائِمُ بِإِصْلَاحِ حَالِ كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْعِلْمِ التَّامِّ وَالْقُدْرَةِ التَّامَّةِ، وَالْحَيُّ هُوَ الدَّرَّاكُ الْفَعَّالُ، فَقَوْلُهُ: «الْحَيُّ» يَعْنِي كَوْنَهُ دَرَّاكًا فَعَّالًا، وَقَوْلُهُ: «الْقَيُّومُ» يَعْنِي كَوْنَهُ دَرَّاكًا لِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ فَعَّالًا لِجَمِيعِ الْمُحْدَثَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ، فَحَصَلَ الْمَدْحُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Dördüncü Mesele: el-Hayy lafzı Kur'an'da varid olmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Allah, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur" [Bakara: 255]; ve: "Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a boyun eğmiştir" [Tâhâ: 111]; ve: "O, Hayy olandır; O'ndan başka ilah yoktur; o hâlde dini O'na has kılarak O'na dua edin" [Gâfir: 65]. Eğer denilirse ki: Hayy'ın manası idrak eden ve faal olan yahut bilmesi ve güç yetirmesi imkânsız olmayan demektir; bu kadarlık anlamda ise büyük bir övgü yoktur. O hâlde Allah Teâlâ'nın bunu büyük bir övgü makamında zikretmesinin sebebi nedir? Cevap şudur: Övgü sırf O'nun Hayy olmasından dolayı değil, Hayy ve Kayyûm oluşunun mecmuundan (birlikteliğinden) hâsıl olmuştur. Çünkü Kayyûm, Kendi dışındaki her şeyin durumunu ıslah edip ayakta tutandır; bu da ancak tam bir ilim ve tam bir kudret ile gerçekleşir. Hayy ise çok iyi idrak eden ve çokça faal olandır. Dolayısıyla O'nun "el-Hayy" buyurması idrak eden ve faal olması anlamına gelir; "el-Kayyûm" buyurması ise bütün mümkinatı idrak eden ve bütün hâdisat ile mümkinatı faal olarak meydana getiren anlamına gelir; böylece bu veçheden övgü hâsıl olmuştur.

الْبَابُ الْخَامِسُ في الأسماء الدالة على الصفات الإضافية

BEŞİNCİ BÖLÜM: İzâfî Sıfatlara Delalet Eden İsimler Hakkındadır

الاسم الدال عَلَى الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةِ:

İzâfî Sıfatlara Delalet Eden İsim:

اعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا الْبَابِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِمُقَدِّمَةٍ عَقْلِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّ التَّكْوِينَ هَلْ هُوَ نَفْسُ الْمُكَوِّنِ أَمْ لَا؟ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْأَشْعَرِيَّةُ: التَّكْوِينُ نَفْسُ الْمُكَوِّنِ، وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّهُ غَيْرُهُ، وَاحْتَجَّ النفاة بوجوده: - الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الصِّفَةَ الْمُسَمَّاةَ بِالتَّكْوِينِ إِمَّا أَنْ تُؤَثِّرَ عَلَى سَبِيلِ الصِّحَّةِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَتِلْكَ الصِّفَةُ هِيَ الْقُدْرَةُ لَا غَيْرَ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي لَزِمَ كَوْنُهُ تَعَالَى مُوجِبًا بِالذَّاتِ لَا فَاعِلًا بِالِاخْتِيَارِ.

Bil ki bu baptaki sözün aklî bir mukaddime ile öncelenmesi gerekir; o da şudur: Tekvin (var etme), mükevvenin (var edilenin) kendisi midir yoksa değil midir? Mu'tezile ve Eş'arîler: "Tekvin, mükevvenin kendisidir" dediler; diğerleri ise: "Ondan başkadır" dediler. [Tekvini zait bir sıfat olarak kabul etmeyen] nâfiler şu veçhelerle delil getirdiler: Birinci Delil: Tekvin diye adlandırılan sıfat ya sıhhat yoluyla ya da vücub (zorunluluk) yoluyla tesir edecektir. Şayet birincisi ise o sıfat kudretten başkası değildir. Şayet ikincisi ise O'nun Teâlâ ihtiyar ile yapan bir fâil değil, bizzat zatı gereği zorunlu kılan bir mûcip olması gerekir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ تِلْكَ الصِّفَةَ الْمُسَمَّاةَ بِالتَّكْوِينِ إِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً لَزِمَ مِنْ قِدَمِهَا قدم الْآثَارُ وَإِنْ كَانَتْ مُحْدَثَةً افْتَقَرَ تَكْوِينُهَا، إِلَى تَكْوِينٍ آخَرَ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ.

İkinci Delil: Tekvin diye adlandırılan o sıfat şayet kadîm ise onun kıdeminden eserlerin de kadîm olması lazım gelir; şayet hâdis (sonradan var olan) ise onun tekvini başka bir tekvine muhtaç olur ve teselsül lazım gelir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الصِّفَةَ الْمُسَمَّاةَ بِالْقُدْرَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لَهَا صَلَاحِيَةُ التَّأْثِيرِ عِنْدَ حُصُولِ سَائِرِ الشَّرَائِطِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْإِرَادَةِ أَوْ لَيْسَ لَهَا هَذِهِ الصَّلَاحِيَةُ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْقُدْرَةُ كَافِيَةً فِي خُرُوجِ الْأَثَرِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فلا حجة إِلَى إِثْبَاتِ صِفَةٍ أُخْرَى، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَحِينَئِذٍ الْقُدْرَةُ لَا تَكُونُ لَهَا صَلَاحِيَةُ التَّأْثِيرِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ الْقُدْرَةُ قُدْرَةً، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّنَاقُضَ.

Üçüncü Delil: Kudret diye adlandırılan sıfatın ilim ve irade gibi diğer şartların tahakkuk etmesi anında tesir etme salahiyeti ya vardır ya da bu salahiyeti yoktur. Şayet birincisi ise bu durumda kudret, eserin yokluktan varlığa çıkmasında yeterli olur; bu takdire göre başka bir sıfatı ispat etmeye delil/ihtiyaç kalmaz. Şayet ikincisi ise bu durumda kudretin tesir etme salahiyeti olmaz; bu takdirde kudretin kudret olmaması vacip olur ki bu da çelişki doğurur.

/ وَاحْتَجَّ مُثْبِتُو قِدَمِ الصِّفَةِ بِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْفِعْلِ قَدْ يُوجِدُهُ وَقَدْ لَا يُوجِدُهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ أَلْفِ شَمْسٍ وَقَمَرٍ عَلَى هَذِهِ السَّمَاءِ إِلَّا أَنَّهُ مَا أَوْجَدَهُ، وَصِحَّةُ هَذَا النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعْقُولَ مِنْ كَوْنِهِ مُوجِدًا مُغَايِرٌ لِلْمَعْقُولِ مَنْ كَوْنِهِ قَادِرًا، ثُمَّ نَقُولُ: كَوْنُهُ مُوجِدًا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ دُخُولَ الْأَثَرِ فِي الْوُجُودِ أَوْ يَكُونَ أَمْرًا زَائِدًا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّا نُعَلِّلُ دُخُولَ هَذَا الْأَثَرِ فِي الْوُجُودِ بِكَوْنِ الْفَاعِلِ مُوجِدًا لَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا

Sıfatın [tekvinin] kıdemini ispat edenler ise şöyle delil getirdiler: Fiile gücü yeten (kâdir), onu bazen var eder bazen de var etmez. Görmez misin ki Allah Teâlâ bu semada bin tane güneş ve ay yaratmaya kâdirdir; ancak bunları var etmemiştir. Bu nefiy ve ispatın sahih olması, O'nun var edici (mûcid) olmasından anlaşılan mananın, O'nun kâdir olmasından anlaşılan manadan farklı olduğuna delalet eder. Sonra deriz ki: O'nun var edici olmasının manası ya eserin varlığa girmesidir ya da zait (ek) bir durumdur. Birincisi bâtıldır; çünkü biz bu eserin varlığa girişini, fâilin onu var edici olmasıyla gerekçelendiririz (illetlendiririz). Görmez misin ki

قِيلَ: لِمَ وُجِدَ الْعَالَمُ؟ قُلْنَا: لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ أَوْجَدَهُ، فَلَوْ كَانَ كَوْنُ الْمُوجَدِ مُوجَدًا لَهُ مَعْنَاهُ نَفْسُ هَذَا الْأَثَرِ لَكَانَ تَعْلِيلُ وُجُودِ الْأَثَرِ بِالْمُوجِدِيَّةِ يَقْتَضِي تَعْلِيلَ وُجُودِهِ نَفْسِهِ، وَلَوْ كَانَ مُعَلَّلًا بِنَفْسِهِ لَامْتَنَعَ إِسْنَادُهُ إِلَى الْغَيْرِ، فَثَبَتَ أَنَّ تَعْلِيلَ الْمُوجِدِيَّةِ بِوُجُودِ الْأَثَرِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْمُوجِدِيَّةِ، وَمَا أَفْضَى ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ كَانَ بَاطِلًا، فَثَبَتَ أَنَّ تَعْلِيلَ الْمُوجِدِيَّةِ بِوُجُودِ الْأَثَرِ كَلَامٌ بَاطِلٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَوْنُ الْمُوجَدِ مُوجَدًا أَمْرًا مُغَايِرًا لِكَوْنِ الْفَاعِلِ قَادِرًا لِوُجُودِ الْأَثَرِ، فَثَبَتَ أَنَّ التَّكْوِينَ غَيْرُ الْمُكَوِّنِ.

"Âlem niçin var oldu?" denildiğinde: "Allah onu var ettiği için" deriz. Şayet var edilenin O'nun tarafından var edilmiş olması bizzat bu eserin kendisi anlamına gelseydi, eserin varlığının mûcidiyyet (var edicilik) ile illetlendirilmesi onun bizzat kendisiyle illetlendirilmesini gerektirirdi. Şayet kendisiyle illetlendirilmiş olsaydı, başkasına isnat edilmesi imkânsız olurdu. Böylece mûcidiyyetin eserin varlığı ile illetlendirilmesinin mûcidiyyeti nefyetmeyi gerektirdiği sabit oldu. Sabit olması kendi nefyine yol açan şey ise bâtıldır. Dolayısıyla mûcidiyyetin eserin varlığı ile illetlendirilmesinin bâtıl bir söz olduğu sabit oldu. O hâlde var edilenin var edilmiş olmasının, fâilin eserin varlığına kâdir olmasından farklı bir durum olması vacip/zorunlu oldu. Böylece tekvinin mükevwenden başka olduğu sabit oldu.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَقُولُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ التَّكْوِينَ نَفْسُ الْمُكَوِّنِ قَالُوا: مَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا رَازِقًا مُحْيِيًا مُمِيتًا ضَارًّا نَافِعًا عِبَارَةٌ عَنْ نِسْبَةٍ مَخْصُوصَةٍ وَإِضَافَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَهِيَ تَأْثِيرُ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي حُصُولِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ. وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ التَّكْوِينَ غَيْرُ الْمُكَوِّنِ، فَقَالُوا مَعْنَى كَوْنِهِ خَالِقًا رَازِقًا لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الصِّفَةِ الْإِضَافِيَّةِ فَقَطْ، بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ صِفَةٍ حَقِيقِيَّةٍ مَوْصُوفَةٍ بِصِفَةٍ إِضَافِيَّةٍ.

Bu aslı anladığında deriz ki: Tekvinin bizzat mükevvenin kendisi olduğunu söyleyenler dediler ki: O'nun Teâlâ Hâlık (yaratan), Râzık (rızık veren), Muhyî (dirilten), Mümît (öldüren), Dârr (zarar veren), Nâfi' (fayda veren) olmasının manası; Allah Teâlâ'nın kudretinin bu şeylerin meydana gelmesindeki tesiri olan özel bir nispet ve özel bir izafetten ibarettir. Tekvinin mükevwenden başka olduğunu söyleyenler ise dediler ki: O'nun Hâlık ve Râzık olmasının manası sadece izâfî sıfattan ibaret değildir; bilakis izâfî bir sıfatla nitelenmiş hakiki bir sıfattan ibarettir.

اعْلَمْ أَنَّ الصِّفَاتِ الْإِضَافِيَّةَ عَلَى أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: كَوْنُهُ مَعْلُومًا مَذْكُورًا مُسَبَّحًا مُمَجَّدًا، فَيُقَالُ: يَا أَيُّهَا الْمُسَبَّحُ بِكُلِّ لِسَانٍ، يَا أَيُّهَا الْمَمْدُوحُ عِنْدَ كُلِّ إِنْسَانٍ، يَا أَيُّهَا الْمَرْجُوعُ إِلَيْهِ فِي كُلِّ حِينٍ وَأَوَانٍ، وَلَمَّا كَانَ هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْإِضَافَاتِ غَيْرَ مُتَنَاهٍ كَانَتِ الْأَسْمَاءُ الْمُمْكِنَةُ لِلَّهِ بِحَسَبِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الصِّفَاتِ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ. وَثَانِيهَا:

Bil ki izâfî sıfatlar birtakım kısımlara ayrılır: Birincisi: O'nun bilinen (ma'lûm), anılan (mezkûr), tesbih edilen (müsebbah), yüceltilen (mümecced) olmasıdır. Nitekim: "Ey her dille tesbih edilen! Ey her insan katında övülen! Ey her vakit ve zamanda kendisine dönülen!" denilir. Bu tür izafetler nihayetsiz (sonsuz) olduğuna göre, bu sıfat türü bakımından Allah için mümkün olan isimler de nihayetsizdir. İkincisi:

كَوْنُهُ تَعَالَى فَاعِلًا لِلْأَفْعَالِ صِفَةٌ إِضَافِيَّةٌ مَحْضَةٌ بِنَاءً عَلَى أَنَّ تَكْوِينَ الْأَشْيَاءِ لَيْسَ بِصِفَةٍ زَائِدَةٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْمُخْبَرُ عَنْهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُجَرَّدَ كَوْنِهِ مُوجِدًا، أَوِ الْمَخْبَرُ عَنْهُ كَوْنُهُ مُوجِدًا لِلنَّوْعِ الْفُلَانِيِّ لِأَجْلِ الْحِكْمَةِ الْفُلَانِيَّةِ، أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: - وَهُوَ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى مُجَرَّدِ كَوْنِهِ مُوجِدًا- فَهَهُنَا أَلْفَاظٌ تَقْرُبُ مِنْ أَنْ تَكُونَ مُتَرَادِفَةً مِثْلَ:

Eşyanın tekvininin zait bir sıfat olmadığı esasına dayalı olarak, O'nun Teâlâ fiillerin fâili olması sırf izâfî bir sıfattır. Bunu anladığında; hakkında haber verilen husus ya sırf O'nun var edici (mûcid) olmasıdır yahut filanca hikmetten ötürü filanca türü var edici olmasıdır. Birinci kısma gelince: -Ki o sırf O'nun mûcid olduğuna delalet eden lafızdır- burada eş anlamlı olmaya yakın lafızlar vardır; örneğin:

الْمُوجِدِ، وَالْمُحْدِثِ، وَالْمُكَوِّنِ، وَالْمُنْشِئِ، وَالْمُبْدِعِ، وَالْمُخْتَرِعِ، وَالصَّانِعِ، وَالْخَالِقِ، وَالْفَاطِرِ، وَالْبَارِئِ، فَهَذِهِ أَلْفَاظٌ عَشَرَةٌ مُتَقَارِبَةٌ، وَمَعَ ذَلِكَ فَالْفَرْقُ حَاصِلٌ: أَمَّا الِاسْمُ الْأَوَّلُ: - وَهُوَ الْمُوجِدُ- فَمَعْنَاهُ الْمُؤَثِّرُ فِي الْوُجُودِ، وَأَمَّا الْمُحْدِثُ فَمَعْنَاهُ الَّذِي جَعَلَهُ مَوْجُودًا/ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَعْدُومًا، وَهَذَا أَخَصُّ مِنْ مُطْلَقِ الْإِيجَادِ، وَأَمَّا الْمُكَوِّنُ فَيَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُرَادِفًا للموجود، وَأَمَّا الْمُنْشِئُ فَاشْتِقَاقُهُ مِنَ النُّشُوءِ وَالنَّمَاءِ، وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ قَلِيلًا قَلِيلًا عَلَى التَّدْرِيجِ، وَأَمَّا الْمُبْدِعُ فَهُوَ الَّذِي يَكُونُ دَفْعَةً وَاحِدَةً، وَهُمَا كَنَوْعَيْنِ تَحْتَ جِنْسِ الْمُوجِدِ. وَالْمُخْتَرِعُ قَرِيبٌ مِنَ الْمُبْدِعِ، وَأَمَّا الصَّانِعُ فَيَقْرُبُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِمَنْ يَأْتِي بِالْفِعْلِ عَلَى سَبِيلِ التَّكَلُّفِ، وَأَمَّا الْخَالِقُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ، وَهُوَ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى يَرْجِعُ إِلَى الْعِلْمِ، وَأَمَّا الْفَاطِرُ فَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْفَطْرِ وَهُوَ الشَّقُّ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ هُوَ الْإِحْدَاثَ دَفْعَةً، وَأَمَّا الْبَارِئُ فَهُوَ الَّذِي يُحْدِثُهُ عَلَى الْوَجْهِ الْمُوَافِقِ لِلْمَصْلَحَةِ، يُقَالُ: بَرَى الْقَلَمَ إِذَا أَصْلَحَهُ وَجَعَلَهُ مُوَافِقًا لِغَرَضٍ مُعَيَّنٍ، فَهَذَا بَيَانُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ مُوجِدًا عَلَى سَبِيلِ الْعُمُومِ، أَمَّا الْأَلْفَاظُ الدَّالَّةُ عَلَى إِيجَادِ شَيْءٍ بِعَيْنِهِ فَتَكَادُ أَنْ تَكُونَ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، وَيَجِبُ أَنْ نَذْكُرَ فِي هَذَا الْبَابِ أَمْثِلَةً فَالْمِثَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِذَا خَلَقَ النَّافِعَ سُمِّيَ نَافِعًا، وَإِذَا خَلَقَ الْمُؤْلِمَ سُمِّيَ ضَارًّا، وَالْمِثَالُ الثَّانِي: إِذَا خَلَقَ الْحَيَاةَ سُمِّيَ مُحْيِيًا، وَإِذَا خَلَقَ الْمَوْتَ سُمِّيَ مُمِيتًا، وَالْمِثَالُ الثَّالِثُ: إِذَا خَصَّهُمْ بِالْإِكْرَامِ سُمِّيَ بَرًّا لَطِيفًا، وَإِذَا خَصَّهُمْ بِالْقَهْرِ سُمِّيَ قَهَّارًا جَبَّارًا، وَالْمِثَالُ الرَّابِعُ: إِذَا قَلَّلَ الْعَطَاءَ سُمِّيَ قَابِضًا، وَإِذَا أَكْثَرَهُ سُمِّيَ بَاسِطًا، وَالْمِثَالُ الْخَامِسُ: إِنْ جَارَى ذَوِي الذُّنُوبِ بِالْعِقَابِ سُمِّيَ مُنْتَقِمًا وَإِنْ تَرَكَ ذَلِكَ الْجَزَاءَ سُمِّيَ عَفُوًّا غَفُورًا رَحِيمًا رَحْمَانًا، الْمِثَالُ السَّادِسُ: إِنْ حَصَلَ الْمَنْعُ وَالْإِعْطَاءُ فِي الْأَمْوَالِ سُمِّيَ قَابِضًا بَاسِطًا، وَإِنْ حَصَلَا فِي الْجَاهِ وَالْحِشْمَةِ سُمِّيَ خَافِضًا رافعا.

el-Mûcid, el-Muhdis, el-Mükevvin, el-Münşi', el-Mübdi', el-Muhtari', es-Sâni', el-Hâlık, el-Fâtır ve el-Bâri'. Bunlar birbirine yakın on lafızdır; bununla birlikte aralarında fark mevcuttur: Birinci isim: -Ki o el-Mûcid'dir- manası varlıkta tesir edendir. el-Muhdis'e gelince; manası, onu yok iken var kılan demektir ve bu mutlak icaddan daha özeldir. el-Mükevvin'e gelince; o el-Mûcid ile eş anlamlı olmaya yakındır. el-Münşi'e gelince; bunun iştikakı (türevi) nüshû' ve nemâdan (ortaya çıkıp büyüme/gelişme) gelir; bu da peyderpey, derece derece olandır. el-Mübdi'e gelince; o bir defada (def'aten) olandır ve bu ikisi mûcid cinsinin altındaki iki tür gibidir. el-Muhtari' ise el-Mübdi'e yakındır. es-Sâni'e gelince; bir fiili özenerek/külfetle yapan kimse için bir isim olmaya yakındır. el-Hâlık'a gelince; o takdir etmekten ibarettir ve bu Allah Teâlâ hakkında ilme racidir. el-Fâtır'a gelince; bunun iştikakı yarmak anlamına gelen fatrdan gelir ve bunun manası bir defada ihdas etmeye (yoktan var etmeye) benzer. el-Bâri'e gelince; o, varlığı maslahata uygun şekilde ihdas edendir. Nitekim kalemi düzeltip belirli bir amaca uygun hâle getirdiğinde "kalemi yonttu/düzeltti" (berâ el-kalem) denilir. İşte genel olarak O'nun var edici olduğuna delalet eden bu lafızların açıklaması böyledir. Belirli bir şeyin icadına delalet eden lafızlara gelince, bunlar neredeyse nihayetsizdir ve bu bapta misaller zikretmemiz gerekir: Birinci misal: Faydalı olanı yarattığında Nâfi' (fayda veren), acı vereni yarattığında Dârr (zarar veren) diye isimlendirilir. İkinci misal: Hayatı yarattığında Muhyî (dirilten), ölümü yarattığında Mümît (öldüren) diye isimlendirilir. Üçüncü misal: Onları ikram ile tahsis ettiğinde Berr ve Latîf, kahır ile tahsis ettiğinde Kahhâr ve Cebbâr diye isimlendirilir. Dördüncü misal: Vermeyi azalttığında Kâbıd (tutan/daraltan), çoğalttığında Bâsıt (genişleten/bollaştıran) diye isimlendirilir. Beşinci misal: Günah sahiplerine cezayla karşılık verirse Müntakim (intikam alan/cezalandıran), o cezayı terk ederse Afüvv, Gafûr, Rahîm ve Rahmân diye isimlendirilir. Altıncı misal: Menetme ve verme mallar hususunda meydana gelirse Kâbıd ve Bâsıt diye, makam ve itibarda meydana gelirse Hâfıd (alçaltan) ve Râfi' (yükselten) diye isimlendirilir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ أَقْسَامَ مَقْدُورَاتِ اللَّهِ تَعَالَى بِحَسَبِ الْأَنْوَاعِ وَالْأَجْنَاسِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَلَا جَرَمَ يُمْكِنُ أَنْ يَحْصُلَ لِلَّهِ تَعَالَى أَسْمَاءٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ بِحَسَبِ هَذَا الِاعْتِبَارِ.

Bunu anladığında deriz ki: Allah Teâlâ'nın makduratının (güç yetirdiği şeylerin) kısımları türler ve cinsler bakımından nihayetsizdir; dolayısıyla bu itibara göre Allah Teâlâ için nihayetsiz isimlerin hâsıl olması pek mümkündür.

وَإِذَا عرفت هذا فنقول: هاهنا دَقَائِقُ لَا بُدَّ مِنْهَا: فَالدَّقِيقَةُ الْأُولَى: أَنَّ مُقَابِلَ الشَّيْءِ تَارَةً يَكُونُ ضِدَّهُ وَتَارَةً يَكُونُ عَدَمَهُ، فَقَوْلُنَا: «الْمُعِزُّ الْمُذِلُّ» وَقَوْلُنَا: «الْمُحْيِي الْمُمِيتُ» يَتَقَابَلَانِ تَقَابُلَ الضِّدَّيْنِ، وَأَمَّا قَوْلُنَا: «الْقَابِضُ الْبَاسِطُ، الْخَافِضُ الرَّافِعُ» فَيَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ تَقَابُلُهُمَا تَقَابُلَ الْعَدَمِ وَالْوُجُودِ، لِأَنَّ الْقَبْضَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ لَا يُعْطِيَهُ الْمَالَ الْكَثِيرَ، وَالْخَفْضَ عِبَارَةٌ أَنْ لَا يُعْطِيَهُ الْجَاهَ الْكَبِيرَ، أَمَّا الْإِعْزَازُ وَالْإِذْلَالُ فَهُمَا مُتَضَادَّانِ، لِأَنَّهُ فَرْقٌ بَيْنَ أَنْ لَا يُعِزَّهُ وَبَيْنَ أَنْ يُذِلَّهُ وَالدَّقِيقَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ قَدْ تَكُونُ الْأَلْفَاظُ تَقْرُبُ مِنْ أَنْ تَكُونَ مُتَرَادِفَةً وَلَكِنَّ التَّأَمُّلَ التَّامَّ يَدُلُّ عَلَى الفرق اللطيف، وله أمثلة: المثال الأول: الرءوف الرَّحِيمُ، يَقْرُبُ مِنْ هَذَا الْبَابِ إِلَّا أَنَّ الرءوف أَمْيَلُ إِلَى جَانِبِ إِيصَالِ النَّفْعِ، وَالرَّحِيمَ أَمْيَلُ إِلَى جَانِبِ دَفْعِ الضَّرَرِ، وَالْمِثَالُ الثَّانِي: الْفَاتِحُ، وَالْفَتَّاحُ، وَالنَّافِعُ وَالنَّفَّاعُ، وَالْوَاهِبُ وَالْوَهَّابُ، فَالْفَاتِحُ يُشْعِرُ بِإِحْدَاثِ سَبَبِ الْخَيْرِ، / وَالْوَاهِبُ يُشْعِرُ بِإِيصَالِ ذَلِكَ الْخَيْرِ إِلَيْهِ، وَالنَّافِعُ يُشْعِرُ بِإِيصَالِ ذَلِكَ النَّفْعِ إِلَيْهِ بِقَصْدِ أَنْ يَنْتَفِعَ ذَلِكَ الشَّخْصُ بِهِ، وَإِذَا وَقَفْتَ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ الْمُعْتَبَرِ فِي هَذَا الْبَابِ أَمْكَنَكَ الْوُقُوفُ عَلَى حَقَائِقِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْأَسْمَاءِ.

Bunu anladığında deriz ki: Burada bilinmesi zorunlu birtakım incelikler vardır: Birinci incelik: Bir şeyin mukabili bazen zıddı olur, bazen de onun yokluğu (ademi) olur. Nitekim "el-Muizz, el-Müzill" (izzet veren, zelil kılan) sözümüz ile "el-Muhyî, el-Mümît" (dirilten, öldüren) sözümüz iki zıddın karşıtlığı gibi karşıttırlar. "el-Kâbıd, el-Bâsıt" ve "el-Hâfıd, el-Râfi'" sözlerimize gelince; bunların karşıtlığı adem ile vücudun (yokluk ile varlığın) karşıtlığı olmaya yakındır. Çünkü kabz (tutmak/kısmak) ona çok mal vermemekten ibarettir; hafd (alçaltmak) ise ona büyük bir makam vermemekten ibarettir. İzzet vermek ve zelil kılmak ise birbirine zıttır; çünkü ona izzet vermemek ile onu zelil kılmak arasında fark vardır. İkinci incelik: Lafızlar bazen eş anlamlı olmaya yakın olabilirler; fakat tam bir tefekkür aralarındaki latif farka delalet eder. Bunun örnekleri vardır: Birinci örnek: er-Reûf ve er-Rahîm bu baba yakındır; ancak Reûf faydayı ulaştırma tarafına daha meyillidir, Rahîm ise zararı defetme tarafına daha meyillidir. İkinci örnek: el-Fâtih ve el-Fettâh, en-Nâfi' ve en-Neffâ', el-Vâhib ve el-Vehhâb. Fâtih hayrın sebebini ihdas etmeyi hissettirir; Vâhib o hayrı ona ulaştırmayı hissettirir; Nâfi' ise o şahsın ondan yararlanması kastıyla o faydayı ona ulaştırmayı hissettirir. Bu baptaki muteber kuralı kavradığında, bu tür isimlerin hakikatlerine vakıf olman mümkün olur.

الْبَابُ السَّادِسُ فِي الْأَسْمَاءِ الْوَاقِعَةِ بِحَسَبِ الصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةِ

ALTINCI BÖLÜM: Selbî Sıfatlar Bakımından Vaki Olan İsimler Hakkındadır

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقُرْآنَ مَمْلُوءٌ مِنْهُ، وَطَرِيقُ الضَّبْطِ فِيهِ أَنْ يُقَالَ: ذَلِكَ السَّلْبُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الذَّاتِ، أَوْ إِلَى الصِّفَاتِ، أَوْ إِلَى الْأَفْعَالِ، أَمَّا السُّلُوبُ الْعَائِدَةُ إِلَى الذَّاتِ فَهِيَ قَوْلُنَا إِنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ كَذَا وَلَا كَذَا، كَقَوْلِنَا: إِنَّهُ لَيْسَ جَوْهَرًا وَلَا جِسْمًا وَلَا فِي الْمَكَانِ وَلَا فِي الْحَيِّزِ وَلَا حَالًّا وَلَا مُحِلًّا، وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ ذَاتَهُ مُخَالِفَةٌ لِسَائِرِ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ لِعَيْنِ ذَاتِهِ الْمَخْصُوصَةِ، لَكِنَّ أَنْوَاعَ الذَّوَاتِ وَالصِّفَاتِ الْمُغَايِرَةِ لِذَاتِهِ غير متناهية، فلا جرم يحصل هاهنا سُلُوبٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ [مُحَمَّدٍ: ٣٨] وَقَوْلُهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ [الْأَنْعَامِ: ١٣٣] لِأَنَّ كَوْنَهُ غَنِيًّا أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ فِي ذَاتِهِ وَلَا فِي صِفَاتِهِ الْحَقِيقِيَّةِ وَلَا فِي صِفَاتِهِ السَّلْبِيَّةِ إِلَى شَيْءٍ غَيْرِهِ، وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُهُ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ [الصمد: ٣] وَأَمَّا السُّلُوبُ الْعَائِدَةُ إِلَى الصِّفَاتِ فَكُلُّ صِفَةٍ تَكُونُ مِنْ صِفَاتِ النَّقَائِصِ فَإِنَّهُ يَجِبُ تَنْزِيهُ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهَا، فَمِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ بَابِ أَضْدَادِ الْعِلْمِ وَمِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ بَابِ أَضْدَادِ الْقُدْرَةِ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ بَابِ أَضْدَادِ الِاسْتِغْنَاءِ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ بَابِ أَضْدَادِ الْوَحْدَةِ: وَمِنْهَا مَا يَكُونُ مِنْ بَابِ أَضْدَادِ الْعِلْمِ فَأَقْسَامٌ، أَحَدُهَا: نَفْيُ النَّوْمِ، قَالَ تَعَالَى: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَثَانِيهَا: نَفْيُ النِّسْيَانِ، قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٤] وَثَالِثُهَا: نَفْيُ الْجَهْلِ قَالَ تَعَالَى: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ [سَبَأٍ: ٣] وَرَابِعُهَا: أَنَّ عِلْمَهُ بِبَعْضِ الْمَعْلُومَاتِ لَا يَمْنَعُهُ عَنِ الْعِلْمِ بِغَيْرِهِ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ، وَأَمَّا السُّلُوبُ الْعَائِدَةُ إِلَى صِفَةِ الْقُدْرَةِ فَأَقْسَامٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مُنَزَّهٌ فِي أَفْعَالِهِ عَنِ التَّعَبِ وَالنَّصَبِ قَالَ تَعَالَى: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ [ق: ٣٨] وثانيها:

Bil ki Kur'an bunlarla doludur. Bundaki zaptetme yolu şöyle denilmesidir: O selb (nefyetme/tenzih) ya zata, ya sıfatlara yahut fiillere raci olacaktır. Zata raci olan selblere gelince; bunlar O'nun Teâlâ şöyle ve böyle olmadığını söylememizdir. Nitekim O'nun cevher olmadığını, cisim olmadığını, mekânda ve boşlukta olmadığını, bir şeye hulûl edici (hâl) ve bir şeye mahal (muhıll) olmadığını söylememiz gibi. Bil ki biz O'nun zatının zat-ı mahsusasının kendisinden ötürü diğer bütün zatlardan ve sıfatlardan farklı olduğunu delillendirmiştik; ne var ki O'nun zatından farklı olan zat ve sıfatların türleri nihayetsizdir. Dolayısıyla burada nihayetsiz selbler hâsıl olur. Bunların cümlesinden olarak Teâlâ'nın: "Allah zengindir (ihtiyaçsızdır), sizler ise fakirlersiniz" [Muhammed: 38] kavli ve: "Rabbin zengindir, merhamet sahibidir" [En'âm: 133] kavli böyledir. Çünkü O'nun ganî (zengin/ihtiyaçsız) oluşu; zatında, hakiki sıfatlarında ve selbî sıfatlarında Kendi dışındaki hiçbir şeye muhtaç olmaması demektir. Yine O'nun: "Doğurmamış ve doğmamıştır" [İhlâs: 3] kavli de bu kabildendir. Sıfatlara raci olan selblere gelince; noksanlık sıfatlarından olan her sıfattan Allah Teâlâ'yı tenzih etmek vaciptir. Bunlardan kimi ilmin zıtları kabilindendir, kimi kudretin zıtları kabilindendir, kimi istiğnanın (ihtiyaçsızlığın) zıtları kabilindendir, kimi de vahdetin (tekliğin) zıtları kabilindendir. İlmin zıtları kabilinden olanlar birtakım kısımlara ayrılır: Birincisi: Uykunun nefyidir; Teâlâ: "O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku" [Bakara: 255] buyurmuştur. İkincisi: Unutmanın nefyidir; Teâlâ: "Rabbin asla unutkan değildir" [Meryem: 64] buyurmuştur. Üçüncüsü: Cehaletin nefyidir; Teâlâ: "Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey bile O'ndan gizli kalmaz" [Sebe': 3] buyurmuştur. Dördüncüsü: O'nun bilinen şeylerin bir kısmını bilmesi, diğerlerini bilmesine engel teşkil etmez; zira Teâlâ'yı hiçbir iş başka bir işten alıkoymaz. Kudret sıfatına raci olan selbler ise birtakım kısımlardır: Birincisi: Fiillerinde yorulmaktan ve meşakkatten münezzeh olmasıdır; Teâlâ: "Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı" [Kâf: 38] buyurmuştur. İkincisi:

أنه لَا يَحْتَاجَ فِي فِعْلِهِ إِلَى الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَتَقَدُّمِ الْمَادَّةِ وَالْمُدَّةِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ

Fiilinde aletlere, edevata, önceden var olan bir maddeye ve süreye muhtaç olmamasıdır; Teâlâ: "Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz sadece ona:

نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

'Ol!' dememizdir, o da hemen oluverir"

[النَّحْلِ: ٤٠] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا تَفَاوُتَ فِي قُدْرَتِهِ بَيْنَ فِعْلِ الْكَثِيرِ وَالْقَلِيلِ، قَالَ تَعَالَى: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ [النَّحْلِ: ٧٧] وَرَابِعُهَا: نَفْيُ انْتِهَاءِ الْقُدْرَةِ وَحُصُولِ الْفَقْرِ، قَالَ تَعَالَى:

[Nahl: 40] buyurmuştur. Üçüncüsü: Kudretinde çok olanı yapmak ile az olanı yapmak arasında hiçbir fark olmamasıdır; Teâlâ: "Kıyametin kopması da ancak bir göz kırpması gibi veya daha yakındır" [Nahl: 77] buyurmuştur. Dördüncüsü: Kudretin tükenmesi ve fakirliğin hâsıl olmasının nefyidir; Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨١] وَأَمَّا السُّلُوبُ الْعَائِدَةُ إِلَى صِفَةِ الِاسْتِغْنَاءِ فَكَقَوْلِهِ: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ [الْأَنْعَامِ: ٢٤] / وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٨] وَأَمَّا السُّلُوبُ الْعَائِدَةُ إِلَى صِفَةِ الْوَحْدَةِ- وَهُوَ مِثْلُ نَفْيِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ- فَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْهُ، وَأَمَّا السُّلُوبُ الْعَائِدَةُ إِلَى الْأَفْعَالِ- وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ كَذَا وَكَذَا- فَالْقُرْآنُ مَمْلُوءٌ مِنْهُ، أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَخْلُقُ الْبَاطِلَ، قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [ص: ٢٧] وَقَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْمُؤْمِنِينَ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩١] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا يَخْلُقُ اللَّعِبَ، قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ، مَا خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ [الدخان: ٣٨- ٣٩] وَثَالِثُهَا: لَا يَخْلُقُ الْعَبَثَ، قَالَ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥، ١١٦] وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَا يَرْضَى بِالْكُفْرِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ [الزُّمَرِ: ٧] وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَا يُرِيدُ الظُّلْمَ، قَالَ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ [غَافِرٍ: ٣١] وَسَادِسُهَا: أَنَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ، قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ [الْبَقَرَةِ: ٢٠٥] وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ لَا يُعَاقِبُ مِنْ غَيْرِ سَابِقَةِ جُرْمٍ، قَالَ تَعَالَى: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ [النِّسَاءِ: ١٤٧] وَثَامِنُهَا: أَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِطَاعَاتِ الْمُطِيعِينَ وَلَا يَتَضَرَّرُ بِمَعَاصِي الْمُذْنِبِينَ، قَالَ تَعَالَى: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] وَتَاسِعُهَا: أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ اعْتِرَاضٌ فِي أَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ، قَالَ تَعَالَى: لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الأنبياء: ٢٣] وقال تعالى: فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ [البروج: ١٦] وَعَاشِرُهَا: أَنَّهُ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ وَوَعِيدَهُ، قَالَ تَعَالَى: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [ق: ٢٩] .

"Şüphesiz Allah: 'Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü işitti" [Âl-i İmrân: 181]. İstiğna (ihtiyaçsızlık) sıfatına raci olan selblere gelince; O'nun: "O doyurur fakat Kendisi doyurulmaz" [En'âm: 14] ve: "O korur, fakat O'na karşı kimse korunamaz" [Mü'minûn: 88] kavli gibidir. Vahdet (birlik) sıfatına raci olan selblere gelince; -bu da ortakların, zıtların ve denklerin nefyi gibi hususlardır- Kur'an bunlarla doludur. Fiillere raci olan selblere gelince; -bu da O'nun şöyle ve şöyle yapmamasıdır- Kur'an bunlarla doludur. Birincisi: Bâtılı yaratmamasıdır; Teâlâ: "Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak yaratmadık; bu, inkâr edenlerin zannıdır" [Sâd: 27] buyurmuştur. Teâlâ müminlerden naklen de şöyle buyurmuştur: "Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler [ve şöyle derler]: Rabbimiz! Sen bunu bâtıl olarak yaratmadın" [Âl-i İmrân: 191]. İkincisi: Oyun ve eğlenceyi yaratmamasıdır; Teâlâ: "Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık" [Duhân: 38-39] buyurmuştur. Üçüncüsü: Boş ve anlamsız (abes) şeyi yaratmamasıdır; Teâlâ: "Sizi boş yere yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Hakikî hükümdar olan Allah pek yücedir" [Mü'minûn: 115-116] buyurmuştur. Dördüncüsü: Küfre razı olmamasıdır; Teâlâ: "Kulları için küfre razı olmaz" [Zümer: 7] buyurmuştur. Beşincisi: Zulmü dilememesidir; Teâlâ: "Allah kullarına zulüm dilemez" [Gâfir: 31] buyurmuştur. Altıncısı: Fesadı sevmemesidir; Teâlâ: "Allah fesadı sevmez" [Bakara: 205] buyurmuştur. Yedincisi: Öncesinde bir suç olmaksızın azap etmemesidir; Teâlâ: "Şayet şükrederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?" [Nisâ: 147] buyurmuştur. Sekizincisi: İtaat edenlerin itaatlerinden faydalanmaması ve günahkârların günahlarından zarar görmemesidir; Teâlâ: "Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz de o kendi aleyhinizedir" [İsrâ: 7] buyurmuştur. Dokuzuncusu: Fiillerinde ve hükümlerinde hiç kimsenin O'na itiraz hakkı olmamasıdır; Teâlâ: "O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekilirler" [Enbiyâ: 23] ve: "Dilediğini hakkıyla yapandır" [Bürûc: 16] buyurmuştur. Onuncusu: Vaadinden ve tehdidinden dönmemesidir; Teâlâ: "Benim katımda söz değiştirilmez ve Ben kullara asla zulmedici değilim" [Kâf: 29] buyurmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَقُولُ: أَقْسَامُ السُّلُوبِ بِحَسَبِ الذَّاتِ وَبِحَسَبِ الصِّفَاتِ وَبِحَسَبِ الْأَفْعَالِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَيَحْصُلُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ أَيْضًا أَقْسَامٌ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ مِنَ الْأَسْمَاءِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَلْنَذْكُرْ بَعْضَ الْأَسْمَاءِ الْمُنَاسِبَةِ لِهَذَا الْبَابِ: فَمِنْهَا الْقُدُّوسُ، وَالسَّلَامُ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْقُدُّوسُ عِبَارَةً عَنْ كَوْنِ حَقِيقَةِ ذَاتِهِ مُخَالِفَةً لِلْمَاهِيَّاتِ الَّتِي هِيَ نَقَائِصُ فِي أَنْفُسِهَا، وَالسَّلَامُ عِبَارَةً عَنْ كَوْنِ تِلْكَ الذَّاتِ غَيْرَ مَوْصُوفَةٍ بِشَيْءٍ مِنْ صِفَاتِ النَّقْصِ، فَالْقُدُّوسُ سَلْبٌ عَائِدٌ إِلَى الذَّاتِ، وَالسَّلَامُ سَلْبٌ عَائِدٌ إِلَى الصِّفَاتِ، وَثَانِيهَا: الْعَزِيزُ، وَهُوَ الَّذِي لَا يُوجَدُ لَهُ نَظِيرٌ، وَثَالِثُهَا: الْغَفَّارُ، وَهُوَ الَّذِي يُسْقِطُ الْعِقَابَ عَنِ الْمُذْنِبِينَ، وَرَابِعُهَا: الْحَلِيمُ، وَهُوَ الَّذِي لَا يُعَاجِلُ بِالْعُقُوبَةِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ مِنْ إِيصَالِ الرَّحْمَةِ، وَخَامِسُهَا: الْوَاحِدُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يُشَارِكُهُ أَحَدٌ فِي حَقِيقَتِهِ المخصوصة، ولا يشاركه أحد في صفة الإلهية، ولا يشاركه أحد في خلق الأرواح والأجسام، وَلَا يُشَارِكُهُ أَحَدٌ فِي نُظُمِ الْعَالَمِ وَتَدْبِيرِ أحوال العرش وسادسها: الْغَنِيُّ: وَمَعْنَاهُ كَوْنُهُ مُنَزَّهًا عَنِ الْحَاجَاتِ وَالضَّرُورَاتِ، وَسَابِعُهَا: الصَّبُورُ، وَالْفَرْقُ/ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْحَلِيمِ أَنَّ الصَّبُورَ هُوَ الَّذِي لَا يُعَاقِبُ الْمُسِيءَ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، وَالْحَلِيمُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ لَا يَمْنَعُهُ مِنْ إِيصَالِ نِعْمَتِهِ إِلَيْهِ، وَقِسْ عَلَيْهِ الْبَوَاقِيَ وَاللَّهُ الْهَادِي.

Bu aslı kavradığında deriz ki: Zat bakımından, sıfatlar bakımından ve fiiller bakımından selblerin kısımları nihayetsizdir; dolayısıyla bu cinsten de nihayetsiz kısımlarda isimler hâsıl olur. Bu aslı bildiğinde, bu baba uygun bazı isimleri zikredelim: Bunlardan biri el-Kuddûs ve es-Selâm'dır. el-Kuddûs O'nun zatının hakikatinin, bizâtihi eksiklik olan mahiyetlerden farklı olmasından ibaret olmaya benzer; es-Selâm ise o zatın noksanlık sıfatlarından hiçbir şeyle vasıflanmamış olmasından ibarettir. Dolayısıyla el-Kuddûs zata raci bir selb, es-Selâm ise sıfatlara raci bir selbdir. İkincisi: el-Azîz'dir; o da benzeri bulunmayan demektir. Üçüncüsü: el-Gaffâr'dır; o da günahkârlardan cezayı düşürendir. Dördüncüsü: el-Halîm'dir; o da cezalandırmada acele etmeyen ve bununla birlikte rahmetini ulaştırmaktan da geri durmayandır. Beşincisi: el-Vâhid'dir; manası zat-ı mahsusasında O'na hiçbir kimsenin ortak olmaması, ilahlık sıfatında O'na hiçbir kimsenin ortak olmaması, ruhları ve cisimleri yaratmada O'na hiçbir kimsenin ortak olmaması, âlemin nizamında ve arşın durumlarını tedbir etmede O'na hiçbir kimsenin ortak olmamasıdır. Altıncısı: el-Ganî'dir; manası ihtiyaçlardan ve zaruretlerden münezzeh olmasıdır. Yedincisi: es-Sabûr'dur; onunla Halîm arasındaki fark şudur: Sabûr, kötülük yapana gücü yettiği hâlde hemen ceza vermeyendir; Halîm ise böyle olmakla birlikte nimetini ona ulaştırmaktan da geri durmayandır. Diğerlerini de buna kıyas et; hidayete erdiren Allah'tır.

الْبَابُ السَّابِعُ فِي الْأَسْمَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى الصِّفَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ مَعَ الْإِضَافِيَّةِ، وَفِيهِ فُصُولٌ:

YEDİNCİ BÖLÜM: İzâfî Sıfatlarla Birlikte Hakiki Sıfatlara Delalet Eden İsimler Hakkındadır; Bunda Birtakım Fasıllar Vardır:

الْفَصْلُ الْأَوَّلُ في الأسماء الحاصلة بسبب القدرة:

BİRİNCİ FASIL: Kudret Sebebiyle Hâsıl Olan İsimler Hakkındadır:

الأسماء الدالة على صفة الْقُدْرَةِ:

Kudret Sıfatına Delalet Eden İsimler:

وَالْأَسْمَاءُ الدَّالَّةُ عَلَى صِفَةِ الْقُدْرَةِ كَثِيرَةٌ: الْأَوَّلُ: الْقَادِرُ، قَالَ تَعَالَى: قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٦٥] وَقَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْقِيَامَةِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ، بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [الْقِيَامَةِ: ٣، ٤] وَقَالَ فِي آخِرِ السُّورَةِ: أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى [الْقِيَامَةِ: ٤٠] الثَّانِي: الْقَدِيرُ، قَالَ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْمُلْكِ: ١] وَهَذَا اللَّفْظُ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِهِ بِكَوْنِهِ قَادِرًا، الثَّالِثُ: الْمُقْتَدِرُ، قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً [الْكَهْفِ: ٤٥] وَقَالَ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] الرَّابِعُ: عَبَّرَ عَنْ ذَاتِهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي هَذِهِ الصِّفَةِ قَالَ تَعَالَى: فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ، [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٣] وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ «الْمَلِكِ» يُفِيدُ الْقُدْرَةَ أَيْضًا بِشَرْطٍ خَاصٍّ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا اللَّفْظَ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى وُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ: فَالْأَوَّلُ: الْمَالِكُ، قَالَ الله تعالى: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ الثَّانِي: الْمَلِكُ، قَالَ تَعَالَى: فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ [طه: ١١٤] وَقَالَ:

Kudret sıfatına delalet eden isimler çoktur: Birincisi: el-Kâdir'dir; Teâlâ: "De ki: O, üstünüzden veya ayaklarınızın altından size bir azap göndermeye kâdirdir" [En'âm: 65] buyurmuştur. Kıyamet suresinin başında da: "İnsan, kemiklerini bir araya toplayamayacağımızı mı sanır? Evet, parmak uçlarını bile tastamam düzenlemeye kâdiriz" [Kıyâme: 3-4] buyurmuş; surenin sonunda da: "İşte O, ölüleri diriltmeye kâdir değil midir?" [Kıyâme: 40] buyurmuştur. İkincisi: el-Kadîr'dir; Teâlâ: "Mülk elinde bulunan [Allah] pek yücedir; O, her şeye Kadîr'dir" [Mülk: 1] buyurmuştur. Bu lafız O'nun kâdir olarak nitelenmesinde mübalağa ifade eder. Üçüncüsü: el-Muktedir'dir; Teâlâ: "Allah her şeye gücü yetendir (Muktedir'dir)" [Kehf: 45] ve: "Muktedir bir melikin katında, sadakat meclisindedirler" [Kamer: 55] buyurmuştur. Dördüncüsü: Bu sıfatta Kendi zatını çoğul lafzıyla ifade etmiştir; Teâlâ: "Biz takdir ettik; ne güzel kâdir olanlarız!" [Mürselât: 23] buyurmuştur. Bil ki "el-Melik" lafzı da özel bir şartla kudreti ifade eder; sonra bu lafız Kur'an'da farklı veçhelerle gelmiştir: Birincisi: el-Mâlik'tir; Allah Teâlâ: "Din gününün mâlikidir" buyurmuştur. İkincisi: el-Melik'tir; Teâlâ: "Hakiki hükümdar olan Allah pek yücedir" [Tâhâ: 114] ve:

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ [الْحَشْرِ: ٢٣] وَقَالَ: مَلِكِ النَّاسِ وَاعْلَمْ أَنَّ وُرُودَ لَفْظِ الْمَلِكِ فِي الْقُرْآنِ أَكْثَرُ مِنْ وُرُودِ لَفْظِ الْمَالِكِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْمَلِكَ أَعْلَى شَأْنًا مِنَ الْمَالِكِ، الثَّالِثُ: مَالِكُ الْمُلْكِ، قَالَ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] الرَّابِعُ: «الْمَلِيكُ» قَالَ تَعَالَى: عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] الْخَامِسُ: لَفْظُ الْمُلْكِ، قَالَ تَعَالَى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ [الْفُرْقَانِ: ٢٦] وقال تعالى:

"O Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; Melik'tir, Kuddûs'tür" [Haşr: 23] ve: "İnsanların Meliki" buyurmuştur. Bil ki Kur'an'da Melik lafzının gelişi, Mâlik lafzının gelişinden daha çoktur; bunun sebebi ise Melik'in şan bakımından Mâlik'ten daha üstün olmasıdır. Üçüncüsü: Mâlikü'l-Mülk'tür; Teâlâ: "De ki: Ey mülkün Mâliki olan Allah'ım!" [Âl-i İmrân: 26] buyurmuştur. Dördüncüsü: "el-Melîk"tir; Teâlâ: "Muktedir bir Melîk'in katında" [Kamer: 55] buyurmuştur. Beşincisi: el-Mülk lafzıdır; Teâlâ: "O gün hakiki mülk Rahmân'ındır" [Furkân: 26] ve:

لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [البقرة: ١٠٧] وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْقُوَّةِ يَقْرُبُ مِنْ لَفْظِ الْقُدْرَةِ، وَقَدْ جَاءَ هَذَا اللَّفْظُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى وُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ: الْأَوَّلُ: الْقَوِيُّ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ [الْحَجِّ: ٤٠] الثَّانِي: ذُو الْقُوَّةِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ [الذاريات: ٥٨] .

"Göklerin ve yerin mülkü O'nundur" [Bakara: 107] buyurmuştur. Bil ki kuvvet lafzı kudret lafzına yakındır; bu lafız da Kur'an'da farklı veçhelerle gelmiştir: Birincisi: el-Kaviyy'dir; Teâlâ: "Şüphesiz Allah Kaviyy'dir, Azîz'dir" [Hac: 40] buyurmuştur. İkincisi: Zü'l-Kuvve'dir; Teâlâ: "Şüphesiz Allah, rızkı veren, çetin kuvvet sahibi (Zü'l-Kuvve) olandır" [Zâriyât: 58] buyurmuştur.