قَالَ وَهْبٌ: فَظَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ
Vehb şöyle demiştir: Mûsâ aleyhis-
السَّلَامُ أَنَّهَا نَارٌ أُوقِدَتْ فَأَخَذَ مِنْ دِقَاقِ الْحَطَبِ لِيَقْتَبِسَ مِنْ لَهَبِهَا فَمَالَتْ إِلَيْهِ كَأَنَّهَا تُرِيدُهُ فَتَأَخَّرَ عَنْهَا وَهَابَهَا ثُمَّ لَمْ تَزَلْ تُطْمِعُهُ وَيَطْمَعُ فِيهَا ثُمَّ لَمْ يَكُنْ أَسْرَعَ مِنْ خُمُودِهَا فَكَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ ثُمَّ رَمَى مُوسَى بِنَظَرِهِ إِلَى فَرْعِهَا فَإِذَا خُضْرَتُهُ سَاطِعَةٌ فِي السَّمَاءِ. وَإِذَا نُورٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَهُ شُعَاعٌ تَكِلُّ عَنْهُ الْأَبْصَارُ فَلَمَّا رَأَى مُوسَى ذَلِكَ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى عَيْنَيْهِ فَنُودِيَ يَا مُوسَى
selâm onun yakılmış bir ateş olduğunu zannetti; alevinden bir kor almak için ince odun parçalarından aldı, derken [ateş] sanki ona yönelmek istercesine meylediverdi. Bunun üzerine [Mûsâ] ondan geri çekildi ve korkuya kapıldı; sonra ateş onu cezbetmeye, o da ateşe yönelmeye devam etti. Ardından onun sönmesinden daha hızlı bir şey olmadı, sanki hiç var olmamış gibiydi. Sonra Mûsâ gözünü [ağacın] dalına doğru çevirdi, bir de baktı ki onun yeşilliği göğe doğru parıldamakta ve yerle gök arasında gözlerin kamaşıp yorulduğu ışıl ışıl bir nur yükselmektedir. Mûsâ bunu görünce elini gözlerinin üzerine koydu ve 'Ey Mûsâ!' diye seslenildi.
قَالَ الْقَاضِي الَّذِي يُرْوَى مِنْ أَنَّ الزَّنْدَ مَا كَانَ يُورَى فَهَذَا جَائِزٌ وَأَمَّا الَّذِي يُرْوَى مِنْ أَنَّ النَّارَ كَانَتْ تَتَأَخَّرُ عَنْهُ فَإِنْ كَانَتِ النُّبُوَّةُ قَدْ تَقَدَّمَتْ لَهُ جَازَ ذَلِكَ وَإِلَّا فَهُوَ مُمْتَنِعٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُعْجِزَةً لِغَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَفِي قَوْلِهِ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى [طه: ١٣] دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ أَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ وَجَعَلَهُ نَبِيًّا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَبْعُدُ مَا ذَكَرُوهُ مِنْ تَأَخُّرِ النَّارِ عَنْهُ وَبَيَّنَ فَسَادَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يا مُوسى وَإِنْ كَانَتْ تَتَأَخَّرُ عَنْهُ حَالًا بَعْدَ حَالٍ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ وَلَمَا بَقِيَ لِفَاءِ التَّعْقِيبِ فَائِدَةٌ قُلْنَا: الْقَاضِي إِنَّمَا بَنَى هَذَا الِاعْتِرَاضَ عَلَى مَذْهَبِهِ فِي أَنَّ الْإِرْهَاصَ غَيْرُ جَائِزٍ وَذَلِكَ عِنْدَنَا بَاطِلٌ فَبَطَلَ قَوْلُهُ وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ فَقَرِيبٌ لِأَنَّ تَخَلُّلَ الزَّمَانِ الْقَلِيلِ فِيمَا بَيْنَ الْمَجِيءِ وَالنِّدَاءِ لَا يَقْدَحُ فِي فَاءِ التَّعْقِيبِ.
Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Çakmak taşının kıvılcım vermediğine dair rivayet edilen şey caizdir (aklen mümkündür). Fakat ateşin ondan uzaklaştığına dair rivayete gelince; şayet peygamberlik ona daha önceden verilmiş idiyse bu caizdir, aksi takdirde diğer peygamberlerden aleyhimüsselâm birinin mucizesi olması hali müstesna bu imkânsızdır. O'nun: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } [Tâhâ: 13] “Ben seni seçtim; öyleyse vahyolunanı dinle” buyruğunda, Allah'ın o anda ona vahyettiğine ve onu nebi kıldığına delalet vardır. Bu yaklaşıma göre, ateşin ondan uzaklaştığı yönünde zikrettikleri rivayet uzak bir ihtimaldir. Bunun tutarsızlığını Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ يا مُوسى } “Oraya varınca: 'Ey Mûsâ!' diye seslenildi” buyruğu ortaya koymaktadır. Şayet ateş peyderpey ondan kaçıp uzaklaşsaydı bu ifade doğru olmazdı ve takip bildiren fa (fâ-i ta'kîb) harfinin bir faydası kalmazdı. Biz deriz ki: Kādî bu itirazını, irhasın caiz olmadığı yönündeki mezhebine dayandırmıştır; bu ise bize göre batıldır, dolayısıyla onun sözü geçersizdir. Takip bildiren 'fa' harfine tutunmaya gelince, bu [açıklama] makuldür; zira varış ile nida arasında az bir zaman aralığının bulunması takip bildiren 'fa' harfine halel getirmez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وابن كثير (أنى) بالفتح أي نودي أَنَا رَبُّكَ وَالْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ أَيْ نُودِيَ فَقِيلَ: يَا مُوسَى أَوْ لِأَنَّ النِّدَاءَ ضَرْبٌ مِنَ الْقَوْلِ فَعُومِلَ مُعَامَلَتَهُ.
Dördüncü Mesele: Ebû Amr ve İbn Kesîr, fetha ile (أَنِّي) şeklinde okumuşlardır; yani 'şüphesiz ben senin Rabbinim diye seslenildi' takdirindedir. Diğer kıraat imamları ise kesra ile (إِنِّي) okumuşlardır; yani seslenilip 'Ey Mûsâ! Şüphesiz ben senin Rabbinim' denildi takdirindedir ya da nida bir nevi söz (kavl) olduğundan kavl muamelesi görmüştür.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْأَشْعَرِيُّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَسْمَعَهُ الْكَلَامَ الْقَدِيمَ الَّذِي لَيْسَ بِحَرْفٍ وَلَا صَوْتٍ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ أَنْكَرُوا وُجُودَ ذَلِكَ الْكَلَامِ فَقَالُوا: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ ذَلِكَ النِّدَاءَ فِي جِسْمٍ مِنَ الْأَجْسَامِ كَالشَّجَرَةِ أَوْ غَيْرِهَا لِأَنَّ النِّدَاءَ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى واللَّه قَادِرٌ عَلَيْهِ وَمَتَى شَاءَ فَعَلَهُ، وَأَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ أَهْلِ مَا وَرَاءَ النَّهْرِ فَقَدْ أَثْبَتُوا الْكَلَامَ الْقَدِيمَ إِلَّا أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ الَّذِي سَمِعَهُ مُوسَى ﵇ صَوْتٌ خَلَقَهُ اللَّه تَعَالَى فِي الشَّجَرَةِ وَاحْتَجُّوا بِالْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَسْمُوعَ هُوَ الصَّوْتُ الْمُحْدَثُ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ النِّدَاءَ عَلَى أَنَّهُ أَتَى النَّارَ وَالْمُرَتَّبُ عَلَى الْمُحْدَثِ مُحْدَثٌ فَالنِّدَاءُ مُحْدَثٌ.
Beşinci Mesele: el-Eş'arî, Allah Teâlâ'nın ona harf ve ses olmayan kadîm kelâmı işittirdiğini söylemiştir. Mu'tezile ise böyle bir kelâmın varlığını inkâr ederek şöyle demiştir: Sübhânehu ve Teâlâ o nidayı ağaç veya başka bir cisimde yaratmıştır; zira nida Allah Teâlâ'nın kelâmıdır, Allah buna kādirdir ve dilediği vakit onu yapar. Mâverâünnehir Ehl-i Sünnet'ine gelince, onlar kadîm kelâmı kabul etmekle birlikte, Mûsâ'nın aleyhisselâm işittiği şeyin Allah Teâlâ'nın ağaçta yarattığı bir ses olduğunu ileri sürmüşler ve işitilen şeyin sonradan yaratılmış (muhdes) bir ses olduğuna ayeti delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Yüce Allah nidayı onun ateşe gelmesi şartına bağlamıştır; muhdes bir şeye bağlı olan şey de muhdestir, binaenaleyh nida muhdestir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ مُوسَى ﵇ كَيْفَ عَرَفَ أَنَّ الْمُنَادِيَ هُوَ اللَّه تَعَالَى فَقَالَ أَصْحَابُنَا:
Altıncı Mesele: Mûsâ'nın aleyhisselâm seslenenin Allah Teâlâ olduğunu nasıl bildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bizim mezhep mensuplarımız (Eş'arîler) şöyle demiştir:
يَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّه تَعَالَى لَهُ عِلْمًا ضَرُورِيًّا بِذَلِكَ وَيَجُوزُ أَنْ يُعَرِّفَهُ بِالْمُعْجِزَةِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: أَمَّا الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ فَغَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ لَوْ حَصَلَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِكَوْنِ هَذَا النِّدَاءِ كَلَامَ اللَّه تَعَالَى لَحَصَلَ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِوُجُودِ الصَّانِعِ الْعَالِمِ الْقَادِرِ لِاسْتِحَالَةِ أَنْ تَكُونَ الصِّفَةُ مَعْلُومَةً بِالضَّرُورَةِ وَالذَّاتُ تَكُونُ مَعْلُومَةً بِالِاسْتِدْلَالِ وَلَوْ كَانَ وُجُودُ الصَّانِعِ تعالى معلوما له بِالضَّرُورَةِ لَخَرَجَ مُوسَى عَنْ كَوْنِهِ مُكَلَّفًا لِأَنَّ حُصُولَ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ يُنَافِي التَّكْلِيفَ، وَبِالِاتِّفَاقِ لَمْ يَخْرُجْ مُوسَى عَنِ التَّكْلِيفِ فَعَلِمْنَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَرَّفَهُ ذَلِكَ بِالْمُعْجِزِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْمُعْجِزِ عَلَى وُجُوهٍ. أَوَّلُهَا: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ نَعْلَمُ قَطْعًا أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَرَّفَهُ ذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الْمُعْجِزِ وَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى أَنْ نَعْرِفَ ذَلِكَ الْمُعْجِزَ مَا هُوَ. وَثَانِيهَا:
Allah Teâlâ'nın onda bu hususta zarurî bir bilgi yaratması caiz olduğu gibi, bunu ona bir mucize ile bildirmesi de caizdir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Zarurî bilgi olması caiz değildir; zira bu nidanın Allah Teâlâ'nın kelâmı olduğuna dair zarurî bilgi hasıl olsaydı, her şeyi bilen ve kādir olan Yaratıcı'nın (Sâni') varlığına dair de zarurî bilgi hasıl olurdu. Çünkü sıfatın zaruretle bilinip zâtın istidlal ile bilinmesi imkânsızdır. Şayet Sâni' Teâlâ'nın varlığı onun için zarurî olarak bilinseydi Mûsâ mükellef olmaktan çıkardı; zira zarurî bilginin hasıl olması teklife aykırıdır. İttifakla sabittir ki Mûsâ mükellefiyetten çıkmamıştır; öyleyse bildik ki Allah Teâlâ bunu ona mucize ile bildirmiştir. Daha sonra bu mucize hakkında farklı görüşler ileri sürdüler: Birincisi: Onlardan bir kısmı, 'Biz Allah Teâlâ'nın bunu ona bir mucize vasıtasıyla bildirdiğini kesin olarak biliyoruz; o mucizenin ne olduğunu bilmemize ise gerek yoktur' demiştir. İkincisi:
يُرْوَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا شَاهَدَ النُّورَ السَّاطِعَ مِنَ الشَّجَرَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَسَمِعَ تَسْبِيحَ الْمَلَائِكَةِ/ وَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى عَيْنَيْهِ فَنُودِيَ يَا مُوسَى؟ فَقَالَ: لَبَّيْكَ إِنِّي أَسْمَعُ صَوْتَكَ وَلَا أَرَاكَ فَأَيْنَ أَنْتَ؟
Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm ağaçtan göğe yükselen o parlak nuru müşahede edip meleklerin tesbihini işitince ellerini gözlerinin üzerine koydu. Bunun üzerine: 'Ey Mûsâ!' diye seslenildi. O da: 'Buyur [Rabbim]! Sesini işitiyorum fakat Seni göremiyorum, Sen neredesin?' dedi.
قَالَ: أَنَا مَعَكَ وَأَمَامَكَ وَخَلْفَكَ وَمُحِيطٌ بِكَ وَأَقْرَبُ إِلَيْكَ مِنْكَ. ثم إِنَّ إِبْلِيسَ أَخْطَرَ بِبَالِهِ هَذَا الشَّكَّ وَقَالَ: مَا يُدْرِيكَ أَنَّكَ تَسْمَعُ كَلَامَ اللَّه؟ فَقَالَ: لِأَنِّي أَسْمَعُهُ مِنْ فَوْقِي وَمِنْ تَحْتِي وَمِنْ خَلْفِي وَعَنْ يَمِينِي وَعَنْ شِمَالِي كَمَا أَسْمَعُهُ مِنْ قُدَّامِي، فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لَيْسَ بِكَلَامِ الْمَخْلُوقِينَ.
[Allah] buyurdu ki: 'Ben seninleyim, önündeyim, arkandayım, seni kuşatmış durumdayım ve sana senden daha yakınım.' Sonra İblîs onun aklına şu şüpheyi getirdi ve: 'Allah'ın kelâmını işittiğini nereden biliyorsun?' dedi. [Mûsâ] şöyle cevap verdi: 'Çünkü onu önümden işittiğim gibi üstümden, altımdan, arkamdan, sağımdan ve solumdan da işitiyorum; böylece mahlûkâtın kelâmı olmadığını anladım.'
وَمَعْنَى إِطْلَاقِهِ هَذِهِ الْجِهَاتِ أَنِّي أَسْمَعُهُ بِجَمِيعِ أَجْزَائِي وَأَبْعَاضِي حَتَّى كَأَنَّ كُلَّ جَارِحَةٍ مِنِّي صَارَتْ أُذُنًا. وَثَالِثُهَا: لَعَلَّهُ سَمِعَ النِّدَاءَ مِنْ جَمَادٍ كَالْحَصَى وَغَيْرِهَا فَيَكُونَ
Onun bu yönleri mutlak olarak zikretmesinin anlamı şudur: 'Ben onu bütün cüzlerim ve azalarımla öyle işitiyorum ki sanki her bir uzvum birer kulak kesildi.' Üçüncüsü: Belki de o, nidayı çakıl taşları ve benzeri cansız varlıklardan işitmişti; binaenaleyh
ذَلِكَ مُعْجِزًا. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ رَأَى النَّارَ فِي الشَّجَرَةِ الْخَضْرَاءِ بِحَيْثُ إِنَّ تِلْكَ الْخُضْرَةَ مَا كَانَتْ تُطْفِئُ تِلْكَ النَّارَ وَتِلْكَ النَّارَ مَا كَانَتْ تَضُرُّ تِلْكَ الْخُضْرَةَ، وَهَذَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّه سُبْحَانَهُ.
bu bir mucize olmuştur. Dördüncüsü: O, ateşi yemyeşil bir ağaçta öyle bir halde gördü ki ne o yeşillik ateşi söndürüyor ne de o ateş yeşilliğe zarar veriyordu; buna ise Yüce Allah'tan başka kimsenin gücü yetmez.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالُوا: إِنَّ تَكْرِيرَ الضَّمِيرِ فِي إِنِّي أَنَا رَبُّكَ كان لتوليد الدَّلَالَةِ وَإِزَالَةِ الشُّبْهَةِ.
Yedinci Mesele: Âlimler şöyle demişlerdir: { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “Şüphesiz ben, evet ben senin Rabbinim” ifadesinde zamirin tekrar edilmesi, delaleti pekiştirmek ve şüpheyi gidermek içindir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ: وُجُوهًا. أَحَدُهَا:
Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Pabuçlarını çıkar” buyruğu hakkında çeşitli izahlar zikretmişlerdir. Birincisi:
كَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ فَلِذَلِكَ أُمِرَ بِخَلْعِهِمَا صِيَانَةً للوادي المقدس ولذلك قال عقيبه: إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً وَهَذَا قَوْلُ عَلِيٍّ ﵇
Onlar ölü bir eşeğin derisindendi; bu sebeple mukaddes vadiyi korumak maksadıyla pabuçlarını çıkarması emredildi. Nitekim bunun hemen ardından: { إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Çünkü sen mukaddes vadide, Tuvâ'dasın” buyurmuştur. Bu, Ali'nin aleyhisselâm görüşüdür;
وَقَوْلُ مُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ وَالضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَالثَّانِي: إِنَّمَا أُمِرَ بِخَلْعِهِمَا لِيَنَالَ قَدَمَيْهِ بَرَكَةُ الْوَادِي وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى تَعْظِيمِ الْبُقْعَةِ مِنْ أَنْ يَطَأَهَا إِلَّا حَافِيًا لِيَكُونَ مُعَظِّمًا لَهَا وَخَاضِعًا عِنْدَ سَمَاعِ كَلَامِ رَبِّهِ، وَالدَّلِيلُ عليه أنه تعالى قال عقيبه: إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً وَهَذَا يُفِيدُ التَّعْلِيلَ فَكَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: اخْلَعْ نَعْلَيْكَ لِأَنَّكَ بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ طُوًى. وَأَمَّا أَهْلُ الْإِشَارَةِ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهَا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ النَّعْلَ فِي النَّوْمِ يُفَسَّرُ بِالزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ فَقَوْلُهُ: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنْ لا يلفت خَاطِرُهُ إِلَى الزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ وَأَنْ لَا يَبْقَى مَشْغُولَ الْقَلْبِ بِأَمْرِهِمَا. وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ بِخَلْعِ النَّعْلَيْنِ تَرْكُ الِالْتِفَاتِ إِلَى الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَأَنَّهُ أَمَرَهُ بِأَنْ يَصِيرَ مُسْتَغْرِقَ الْقَلْبِ بِالْكُلِّيَّةِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَلَا يَلْتَفِتَ بِخَاطِرِهِ إِلَى مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى وَالْمُرَادُ مِنَ الْوَادِي الْمُقَدَّسِ قُدْسُ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى وَطَهَارَةُ عِزَّتِهِ يَعْنِي أَنَّكَ لَمَّا وَصَلْتَ إِلَى بَحْرِ الْمَعْرِفَةِ فَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى الْمَخْلُوقَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الصَّانِعِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَوَصَّلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِمُقَدِّمَتَيْنِ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ الْعَالَمُ الْمَحْسُوسُ مُحْدَثٌ أَوْ مُمْكِنٌ وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَهُ مُدَبِّرٌ وَمُؤَثِّرٌ وَصَانِعٌ وَهَاتَانِ الْمُقَدِّمَتَانِ تُشْبِهَانِ النَّعْلَيْنِ لِأَنَّ بِهِمَا يَتَوَصَّلُ الْعَقْلُ إِلَى الْمَقْصُودِ وَيَتَنَقَّلُ مِنَ النَّظَرِ فِي الْخَلْقِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْخَالِقِ ثُمَّ بَعْدَ الْوُصُولِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْخَالِقِ وَجَبَ أَنْ لَا يَبْقَى مُلْتَفِتًا إِلَى تَيْنِكَ الْمُقَدِّمَتَيْنِ لِأَنَّ بِقَدْرِ الِاشْتِغَالِ بِالْغَيْرِ يَبْقَى مَحْرُومًا عَنِ الِاسْتِغْرَاقِ فِيهِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ لَا تَكُنْ مُشْتَغِلَ الْقَلْبِ وَالْخَاطِرِ بِتَيْنِكَ الْمُقَدِّمَتَيْنِ فَإِنَّكَ وَصَلْتَ إِلَى الْوَادِي الْمُقَدَّسِ الَّذِي هُوَ بَحْرُ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَلُجَّةُ أُلُوهِيَّتِهِ.
Mukātil, Kelbî, Dahhâk, Katâde ve Süddî'nin de kavlidir. İkincisi: Vâdinin bereketi ayaklarına ulaşsın diye pabuçlarını çıkarması emredilmiştir; bu da Hasan, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in kavlidir. Üçüncüsü: Bu durum, mekânı yüceltmek ve oraya ancak yalınayak basmak suretiyle mekâna hürmet göstermiş, Rabbinin kelâmını işitirken huşû içinde bulunmuş olması mânâsına hamledilir. Bunun delili, Yüce Allah'ın bunun hemen akabinde: { إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Çünkü sen mukaddes vadide, Tuvâ'dasın” buyurmasıdır; bu ise gerekçe (ta'lîl) bildirir. Sanki Yüce Allah: 'Mukaddes vadi Tuvâ'da bulunduğun için pabuçlarını çıkar' buyurmuştur. İşârî tefsir ehli ise bu konuda şu izahları zikretmişlerdir: Birincisi: Rüyada pabuç eş ve çocukla tabir edilir; dolayısıyla: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Pabuçlarını çıkar” buyruğu, aklını ve gönlünü eşe ve çocuğa çevirmemesi, kalbinin onların derdiyle meşgul kalmaması gerektiğine bir işarettir. İkincisi: Pabuçları çıkarmaktan murat, dünyaya ve ahirete iltifatı terk etmektir. Sanki O, kalbinin bütünüyle Allah Teâlâ'nın marifetine dalmasını ve aklını Allah Teâlâ'dan başkasına çevirmemesini emretmiştir. 'Mukaddes vadi'den murat ise Allah Teâlâ'nın celâlinin kudsiyeti ve izzetinin pâklığıdır; yani 'Sen marifet denizine ulaştığında artık yaratılmışlara iltifat etme' demektir. Üçüncüsü: İnsan, Yaratıcı'yı (Sâni') istidlal ederken O'na ancak iki öncülle ulaşabilir; nitekim 'Duyularla algılanan âlem sonradan yaratılmıştır (muhdestir) veya mümkündür; böyle olan her şeyin bir müdebbiri, müessiri ve sâni'i vardır' denilmesi böyledir. Bu iki öncül pabuçlara benzer; zira akıl maksadına bunlar sayesinde ulaşır, yaratılmışlara bakmaktan Yaratıcı'nın marifetine bunlarla intikal eder. Yaratıcı'nın marifetine ulaştıktan sonra ise artık o iki öncüle bağlı kalmaması vacip olur; çünkü başkasıyla meşgul olduğu nispette O'nda fâni ve müstağrak olmaktan mahrum kalır. Sanki ona: 'Kalbin ve fikrin o iki öncülle meşgul olmasın; zira sen Allah Teâlâ'nın marifet denizi ve uluhiyetinin enginliği olan mukaddes vadiye ulaştın' denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّه تَعَالَى لَيْسَ بِقَدِيمٍ إِذْ لَوْ كَانَ قَدِيمًا لَكَانَ اللَّه قَائِلًا قَبْلَ وُجُودِ مُوسَى اخْلَعْ نَعْلَيْكَ يَا مُوسَى وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ سَفَهٌ فَإِنَّ/ الرَّجُلَ فِي الدَّارِ الْخَالِيَةِ إِذَا قَالَ: يَا زَيْدُ افْعَلْ وَيَا عَمْرُو لَا تَفْعَلْ مَعَ أَنَّ زَيْدًا وَعَمْرًا لا يكونان حاضرين بعد ذَلِكَ جُنُونًا وَسَفَهًا فَكَيْفَ يَلِيقُ ذَلِكَ بِالْإِلَهِ ﷾ وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلَامَهُ تَعَالَى وَإِنْ كَانَ قَدِيمًا إِلَّا أَنَّهُ فِي الْأَزَلِ لَمْ يَكُنْ أَمْرًا وَلَا نَهْيًا. وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ أَمْرًا بِمَعْنَى أَنَّهُ وُجِدَ فِي الْأَزَلِ شَيْءٌ لَمَّا اسْتَمَرَّ إِلَى مَا لَا يَزَالُ صَارَ الشَّخْصُ بِهِ مَأْمُورًا مِنْ غَيْرِ وُقُوعِ التَّغَيُّرِ فِي ذَلِكَ الشَّيْءِ كَمَا أَنَّ الْقُدْرَةَ تَقْتَضِي صِحَّةَ الْفِعْلِ ثُمَّ إِنَّهَا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي الْأَزَلِ مِنْ غَيْرِ هَذِهِ الصِّحَّةِ فَلَمَّا اسْتَمَرَّتْ إِلَى مَا لا يزال حصلت الصحة كذا هاهنا وَهَذَا الْكَلَامُ فِيهِ غُمُوضٌ وَبَحْثٌ دَقِيقٌ.
Dokuzuncu Mesele: Mu'tezile, Yüce Allah'ın: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Pabuçlarını çıkar” buyruğunu Allah Teâlâ'nın kelâmının kadîm olmadığına delil getirmiştir; zira eğer kadîm olsaydı, Allah Mûsâ var olmadan önce de 'Ey Mûsâ, pabuçlarını çıkar!' demiş olurdu. Bunun ise abes olduğu malumdur; nitekim bir adam boş bir evde, Zeyd ve Amr henüz ortada yokken 'Ey Zeyd şunu yap, ey Amr şunu yapma!' dese bu delilik ve abeslik sayılır; o halde bu durum İlah'a celle celâlühû nasıl yakışır? Bizim âlimlerimiz buna iki vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın kelâmı her ne kadar kadîm olsa da ezelde emir ve nehiy değildi. İkincisi: O kelâm şu anlamda bir emirdi: Ezelde öyle bir şey mevcuttu ki geleceğe (lâ-yezâle) kadar devam ettiğinde, o şeyde hiçbir değişiklik meydana gelmeksizin şahıs onunla emredilmiş oldu; nitekim kudret fiilin sıhhatini (yapılabilirliğini) gerektirir, sonra o kudret ezelde bu sıhhat [fiilen] olmaksızın mevcuttu; geleceğe doğru devam ettiğinde ise sıhhat hasıl oldu. Burada da durum böyledir. Bu sözde kapalı bir yön ve ince bir inceleme vardır.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى كَرَاهَةِ الصَّلَاةِ وَالطَّوَافِ فِي النَّعْلِ وَالصَّحِيحُ عَدَمُ الْكَرَاهَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّا إِنَّ عَلَّلْنَا الْأَمْرَ بِخَلْعِ النَّعْلَيْنِ بِتَعْظِيمِ الْوَادِي وَتَعْظِيمِ كَلَامِ اللَّه كَانَ الْأَمْرُ مَقْصُورًا عَلَى تِلْكَ الصُّورَةِ، وَإِنْ عَلَّلْنَاهُ بِأَنَّ النَّعْلَيْنِ كَانَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَيِّتٍ فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ قَدْ كَانَ مَحْظُورًا لُبْسُ جِلْدِ الْحِمَارِ الْمَيِّتِ وَإِنْ كَانَ مَدْبُوغًا فَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مَنْسُوخٌ
Onuncu Mesele: Ayette, pabuçla namaz kılmanın ve tavaf etmenin mekruh olduğuna dair bir delalet yoktur; sahih olan ise mekruh olmamasıdır. Zira biz pabuçları çıkarma emrinin gerekçesini vâdiyi ve Allah'ın kelâmını tazim etmek olarak kabul edersek, bu emir sadece o duruma mahsus kalır. Şayet bunu pabuçların ölü eşek derisinden yapılmış olmasıyla gerekçelendirirsek, tabaklanmış olsa bile ölü eşek derisini giymek o dönemde yasaklanmış olabilir. Eğer öyleyse bu hüküm,
بِقَوْلِهِ ﵇: «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Hangi deri tabaklanırsa muhakkak temiz olmuştur» sözüyle neshedilmiştir.
وَقَدْ صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ فِي نَعْلَيْهِ
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem pabuçlarıyla namaz kılmış,
ثُمَّ خَلَعَهُمَا فِي الصَّلَاةِ فَخَلَعَ النَّاسُ نِعَالَهُمْ فَلَمَّا سَلَّمَ قَالَ: «مَا لَكُمْ خَلَعْتُمْ نِعَالَكُمْ» قَالُوا: خَلَعْتَ فَخَلَعْنَا قَالَ:
sonra namaz esnasında onları çıkarmış, cemaat de pabuçlarını çıkarmıştı. Selâm verince: «Size ne oldu da pabuçlarınızı çıkardınız?» diye sormuş; onlar da: 'Sen çıkardın, biz de çıkardık' demişlerdir. Bunun üzerine şöyle buyurmuştur:
«فَإِنَّ جِبْرِيلَ أَخْبَرَنِي أَنَّ فِيهِمَا قَذَرًا»
«Şüphesiz Cibrîl bana onlarda bir pislik olduğunu haber verdi.»
فَلَمْ يَكْرَهِ النَّبِيُّ ﷺ الصَّلَاةَ فِي النَّعْلِ وَأَنْكَرَ عَلَى الْخَالِعِينَ خَلْعَهُمَا وَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ إِنَّمَا خَلَعَهُمَا لما فيهما من القذر.
Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem pabuçla namaz kılmayı mekruh görmemiş, onları çıkaranları yadırgamış ve kendisinin onları sadece üzerlerindeki pislikten ötürü çıkardığını kendilerine bildirmiştir.
المسألة الحادية عشر: قُرِئَ طُوًى بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ مُنْصَرِفًا وَغَيْرَ مُنْصَرِفٍ فَمَنْ نَوَّنَهُ فَهُوَ اسْمُ الْوَادِي وَمَنْ لَمْ يُنَوِّنْهُ تَرَكَ صَرْفَهُ لِأَنَّهُ مَعْدُولٌ عَنْ طَاوِيٍ فَهُوَ مِثْلُ عُمَرَ الْمَعْدُولِ عَنْ عَامِرٍ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِلْبُقْعَةِ.
On Birinci Mesele: (طُوًى) kelimesi zamme ile (Tuvâ) ve kesra ile (Tıvâ) şeklinde, hem munsarıf (tenvinli) hem de gayrimunsarıf olarak okunmuştur. Tenvinli okuyanlara göre bu vadinin adıdır. Tenvinsiz okuyanlar ise kelime (طَاوٍ) lafzından ma'dûl (türemiş) olduğu için gayrimunsarıf kabul etmiştir; nitekim (عُمَر) kelimesinin (عَامِر) lafzından ma'dûl olması gibidir. Ayrıca o yerin (bukanın) adı olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: فِي طُوًى وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْمٌ لِلْوَادِي وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَابْنِ زَيْدٍ. وَالثَّانِي: مَعْنَاهُ مَرَّتَيْنِ نَحْوَ مَثْنَى أَيْ قُدِّسَ الْوَادِي مَرَّتَيْنِ أَوْ نُودِيَ مُوسَى ﵇ نِدَاءَيْنِ يُقَالُ نَادَيْتُهُ طُوًى أَيْ مَثْنَى.
On İkinci Mesele: 'Tuvâ' kelimesi hakkında çeşitli görüşler vardır: Birincisi: Vâdinin ismidir; bu İkrime ve İbn Zeyd'in kavlidir. İkincisi: 'Mesnâ' (ikişer) gibi 'iki kere' manasındadır; yani vadi iki defa takdis edilmiştir veya Mûsâ'ya aleyhisselâm iki kez seslenilmiştir. Nitekim 'Ona tuvâ olarak seslendim' denir ki 'ikişer ikişer (peş peşe iki kez)' demektir.
وَالثَّالِثُ: طُوًى أَيْ طَيًّا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ إِنَّهُ مَرَّ بِذَلِكَ الْوَادِي لَيْلًا فَطَوَاهُ فَكَانَ الْمَعْنَى بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ الَّذِي طَوَيْتَهُ طَيًّا أَيْ قَطَعْتَهُ حَتَّى ارْتَفَعْتَ إِلَى أَعْلَاهُ وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا قَالَ طُوًى مَصْدَرٌ خَرَجَ عَنْ لَفْظِهِ كَأَنَّهُ قَالَ: طَوَيْتَهُ طُوًى كَمَا يُقَالُ هدى يهدي هدي واللَّه أعلم.
Üçüncüsü: Tuvâ (طُوًى), dürmek, katetmek (tayyen) demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: O, geceleyin o vadiden geçmiş ve onu katetmiştir (tavâhu). Buna göre mânâ: 'Dürerek/katettiğin, yani yürüyüp en yüksek yerine çıktığın mukaddes vadide' demektir. Bu görüşe giden kimse, 'tuvâ' kelimesinin kendi lafzından türememiş bir masdar olduğunu söylemiştir; sanki: 'Onu bir katedişle katettin (طَوَيْتَهُ طُوًى)' demiştir; nitekim (هَدَى يَهْدِي هُدًى) denilmesi gibidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٣ الى ١٤]
[Tâhâ Suresi (20), 13 ila 14. Ayetler]
وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى (١٣) إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي (١٤)
{ وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى (١٣) إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي (١٤) } “Ben seni seçtim; öyleyse vahyolunanı dinle. Şüphesiz ben, evet ben Allah'ım. Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl.”
قَرَأَ حَمْزَةُ: (وَأَنَّا اخْتَرْنَاكَ) وَقَرَأَ أبي بن كعب: (وإني اخترتك) وهاهنا مَسَائِلُ:
Hamza: (وَأَنَّا اخْتَرْنَاكَ) şeklinde; Übey b. Ka'b ise: (وإني اخترتك) şeklinde okumuştur. Burada [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَاهُ اخْتَرْتُكَ لِلرِّسَالَةِ وَلِلْكَلَامِ الَّذِي خَصَصْتُكَ بِهِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النُّبُوَّةَ لَا تَحْصُلُ بِالِاسْتِحْقَاقِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَنْصِبَ الْعَلِيَّ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى اخْتَارَهُ له ابْتِدَاءً لَا أَنَّهُ اسْتَحَقَّهُ عَلَى اللَّه تَعَالَى.
Birinci Mesele: Bunun manası: 'Seni peygamberlik için ve seni mümtaz kıldığım kelâmım için seçtim' demektir. Bu ayet, peygamberliğin hak etmekle (kesb ve liyakatle) elde edilmeyeceğine delalet eder; çünkü O'nun: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } “Ben seni seçtim” buyruğu, bu yüce makamın, Allah Teâlâ'nın onu başlangıçta doğrudan kendi tercihiyle seçmesi sebebiyle hasıl olduğuna, yoksa kulun bunu Allah Teâlâ'ya karşı hak etmiş olmasından kaynaklanmadığına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى فِيهِ نِهَايَةُ الْهَيْبَةِ وَالْجَلَالَةِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَقَدْ جَاءَكَ أَمْرٌ عَظِيمٌ هَائِلٌ فَتَأَهَّبْ لَهُ وَاجْعَلْ كُلَّ عَقْلِكَ وَخَاطِرِكَ مَصْرُوفًا إِلَيْهِ فَقَوْلُهُ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ يُفِيدُ نِهَايَةَ اللُّطْفِ وَالرَّحْمَةِ وَقَوْلُهُ: فَاسْتَمِعْ يُفِيدُ نِهَايَةَ الْهَيْبَةِ فَيَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْأَوَّلِ نِهَايَةُ الرَّجَاءِ وَمِنَ الثَّانِي نِهَايَةُ الْخَوْفِ.
İkinci Mesele: O'nun: { فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } “Öyleyse vahyolunanı dinle” buyruğunda son derece büyük bir heybet ve celal vardır. Sanki O şöyle demiştir: 'Sana muazzam ve görkemli bir emir geldi; öyleyse ona hazırlan, bütün aklını ve fikrini ona yönelt.' Dolayısıyla O'nun: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } “Ben seni seçtim” buyruğu nihai bir lütuf ve rahmeti ifade ederken; { فَاسْتَمِعْ } “Öyleyse dinle” buyruğu ise nihai bir heybeti ifade eder. Böylece o, birincisinden nihai bir ümit (recâ), ikincisinden ise nihai bir korku (havf) elde eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِلْمَ الْأُصُولِ مُقَدَّمٌ عَلَى عِلْمِ الْفُرُوعِ لِأَنَّ التَّوْحِيدَ مِنْ عِلْمِ الْأُصُولِ وَالْعِبَادَةَ مِنْ عِلْمِ الْفُرُوعِ وَأَيْضًا الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاعْبُدْنِي تَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِبَادَتَهُ إِنَّمَا لَزِمَتْ لِإِلَهِيَّتِهِ وَهَذَا هُوَ تَحْقِيقُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ اللَّه هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي } “Şüphesiz ben, evet ben Allah'ım. Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız bana kulluk et” buyruğu, usûl ilminin furû ilminden önce geldiğine delalet eder; çünkü tevhid usûl ilminden, ibadet ise furû ilmindendir. Ayrıca O'nun: { فَاعْبُدْنِي } “Öyleyse yalnız bana kulluk et” buyruğundaki 'fa' harfi, O'na kulluğun ancak ilah oluşundan dolayı gerekli kılındığına delalet eder; nitekim âlimlerin tahkiki de ibadete layık olanın yalnızca Allah olduğu yönündedir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُ بِالتَّوْحِيدِ، أَوَّلًا ثُمَّ بِالْعِبَادَةِ ثَانِيًا أَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ ثَالِثًا احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ جَائِزٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالْعِبَادَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الْعِبَادَةِ فَثَبَتَ أَنَّهُ يَجُوزُ وُرُودُ الْمُجْمَلِ مُنْفَكًّا عَنِ الْبَيَانِ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي وَلَمْ يُبَيِّنْ كَيْفِيَّةَ الصَّلَاةِ قَالَ: الْقَاضِي لَا يَمْتَنِعُ أَنَّ مُوسَى ﵇ قَدْ عَرَفَ الصَّلَاةَ الَّتِي تَعَبَّدَ اللَّه تَعَالَى بِهَا شُعَيْبًا ﵇ وَغَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَصَارَ الْخِطَابُ مُتَوَجِّهًا إِلَى ذَلِكَ وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَهُ فِي الْحَالِ وَإِنْ كَانَ الْمَنْقُولُ فِي الْقُرْآنِ لَمْ يُذْكَرْ فِيهِ إِلَّا هَذَا الْقَدْرُ. وَالْجَوَابُ: أَمَّا الْعُذْرُ الْأَوَّلُ فَإِنَّهُ لَا يَتَوَجَّهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْبُدْنِي وَأَيْضًا فَحَمْلُ مِثْلِ هَذَا الْخِطَابِ الْعَظِيمِ عَلَى فَائِدَةٍ جَدِيدَةٍ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى أَمْرٍ مَعْلُومٍ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ مَا كَانَ يَشُكُّ فِي وُجُوبِ الصَّلَاةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا شُعَيْبٌ ﵇ فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَحْصُلْ
Dördüncü Mesele: Sübhânehu ve Teâlâ ona ilk olarak tevhidi, ikinci olarak ibadeti emrettikten sonra üçüncü olarak namazı emretmiştir. Bizim âlimlerimiz bu ayeti iki açıdan, beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya bırakılmasının (te'hîrü'l-beyân) caiz olduğuna delil getirmişlerdir: Birincisi: O'na ibadeti emretmiş fakat bu ibadetin keyfiyetini zikretmemiştir; böylece mücmel lafzın açıklamadan ayrı olarak gelmesinin caiz olduğu sabit olmuştur. İkincisi: O: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” buyurmuş fakat namazın keyfiyetini açıklamamıştır. Kādî şöyle demiştir: Mûsâ'nın aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın Şuayb'a aleyhisselâm ve diğer peygamberlere ibadet olarak emrettiği namazı bilmiş olması ve hitabın buna yönelmiş bulunması imkânsız değildir. Ayrıca Kur'an'da nakledilen kısımda sadece bu kadarı zikredilmiş olsa bile Allah Teâlâ'nın o anda ona açıklamış olması da muhtemeldir. Cevap şudur: Birinci gerekçeye gelince, bu Yüce Allah'ın: { فَاعْبُدْنِي } “Bana kulluk et” buyruğunda geçerli olmaz. Ayrıca böylesine azametli bir hitabı yeni bir faydaya hamletmek, onu önceden bilinen bir hususa hamletmekten daha evladır. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm Şuayb'ın aleyhisselâm getirdiği namazın farz olduğunda şüphe etmiyordu. Dolayısıyla O'nun: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kıl” buyruğunu buna hamledersek,
مِنْ هَذَا الْخِطَابِ الْعَظِيمِ فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى صَلَاةٍ أُخْرَى لَحَصَلَتِ الْفَائِدَةُ الزَّائِدَةُ، قَوْلُهُ: لَعَلَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَهُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَإِنْ لَمْ يَحْكِهِ فِي الْقُرْآنِ قلنا لا نشك أَنَّ الْبَيَانَ أَكْثَرُ فَائِدَةً مِنَ الْمُجْمَلِ فَلَوْ كَانَ مَذْكُورًا لَكَانَ أَوْلَى بِالْحِكَايَةِ.
bu azametli hitaptan fazladan yeni bir fayda hasıl olmaz; oysa onu başka bir namaza hamledersek ek bir fayda hasıl olur. Onun: 'Allah Teâlâ Kur'an'da anlatmamış olsa bile o makamda açıklamış olabilir' sözüne gelince, biz deriz ki: Şüphe yok ki beyan mücmelden daha fazla fayda içerir; şayet zikredilmiş olsaydı anlatılmaya daha layık olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي قَوْلِهِ: لِذِكْرِي وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لِذِكْرِي يَعْنِي لِتَذْكُرَنِي فَإِنَّ ذِكْرِي أَنْ أُعْبَدَ وَيُصَلَّى لِي.
Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { لِذِكْرِي } “Beni anmak için” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: 'Beni anman için' demektir; zira benim anılmam, bana ibadet edilmesi ve benim için namaz kılınması iledir.
وَثَانِيهَا: لِتَذْكُرَنِي فِيهَا لِاشْتِمَالِ الصَّلَاةِ عَلَى الْأَذْكَارِ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَثَالِثُهَا: لِأَنِّي ذَكَرْتُهَا فِي الْكُتُبِ وَأَمَرْتُ بِهَا.
İkincisi: Namaz zikirleri içerdiğinden 'namazın içinde beni anasın diye' demektir; bu Mücâhid'den nakledilmiştir. Üçüncüsü: 'Onu kitaplarda zikrettiğim ve emrettiğim için' demektir.
وَرَابِعُهَا: لِأَنْ أَذْكُرَكَ بِالْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ وَأَجْعَلَ لَكَ لِسَانَ صِدْقٍ. وَخَامِسُهَا: لِذِكْرِي خَاصَّةً لَا تَشُوبُهُ بِذِكْرِ غَيْرِي.
Dördüncüsü: 'Seni övgü ve senâ ile anmam ve sana [sonrakiler nezdinde] hayırla anılan doğru bir lisan (övgü dolu bir ün) kılmam için' demektir. Beşincisi: 'Başkalarının zikrini karıştırmaksızın sadece beni anmak için' demektir.
وَسَادِسُهَا: لِإِخْلَاصِ ذِكْرِي وَطَلَبِ وَجْهِي لَا تُرَائِي بِهَا وَلَا تَقْصِدْ بِهَا غَرَضًا آخَرَ. وَسَابِعُهَا: لِتَكُونَ لِي ذَاكِرًا غَيْرَ نَاسٍ فِعْلَ الْمُخْلِصِينَ فِي جَعْلِهِمْ ذِكْرَ رَبِّهِمْ عَلَى بَالٍ مِنْهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ [النُّورِ: ٣٧] / وَثَامِنُهَا: لِأَوْقَاتِ ذِكْرِي وَهِيَ مَوَاقِيتُ الصَّلَاةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً [النساء: ١٠٣] . وتاسعها: أَقِمِ الصَّلاةَ حِينَ تَذْكُرُهَا أَيْ أَنَّكَ إِذَا نَسِيتَ صَلَاةً فَاقْضِهَا إِذَا ذَكَرْتَهَا.
Altıncısı: 'Namazında riya yapmayasın ve onunla başka bir maksat gütmeyesin diye zikrimi ihlasla yapmak ve rızamı gözetmek için' demektir. Yedincisi: Rablerini anmayı daima hatırlarında tutan muhlislerin yaptığı gibi, Yüce Allah'ın: { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } [en-Nûr: 37] “Onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan alıkoymaz” buyurduğu üzere unutan değil, beni daima anan biri olasın diye demektir. Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } [en-Nisâ: 103] “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” buyruğundan ötürü, 'Beni anma vakitleri için; yani namaz vakitleri için' demektir. Dokuzuncusu: 'Namazı hatırladığın vakit kıl'; yani bir namazı unuttuğunda onu hatırlayınca kaza et demektir.
رَوَى قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ ﵄ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا لَا كَفَّارَةَ لَهَا إِلَّا ذَلِكَ» ثُمَّ قَرَأَ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي
Katâde, Enes'ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir namazı unutursa onu hatırladığında kılsın; onun bundan başka kefareti yoktur.» Sonra: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” [ayetini] okudu.
قَالَ الْخَطَّابِيُّ يَحْتَمِلُ هَذَا الْحَدِيثُ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَا يُكَفِّرُهَا غَيْرُ قَضَائِهَا وَالْآخَرُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ فِي نِسْيَانِهَا غَرَامَةٌ وَلَا كَفَّارَةٌ كَمَا تَلْزَمُ الْكَفَّارَةُ فِي تَرْكِ صَوْمِ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ وَكَمَا يَلْزَمُ الْمُحْرِمَ إِذَا تَرَكَ شَيْئًا مِنْ نُسُكِهِ فِدْيَةٌ مِنْ إِطْعَامٍ أَوْ دَمٍ. وَإِنَّمَا يُصَلِّي مَا تَرَكَ فَقَطْ فَإِنْ قِيلَ حَقُّ الْعِبَارَةِ أَنْ يَقُولَ أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِهَا كَمَا
Hattâbî şöyle demiştir: Bu hadis iki ihtimale açıktır: Birincisi, onu kaza etmekten başka hiçbir şeyin kefaret olamayacağıdır; diğeri ise özürsüz olarak ramazan orucunu terk edene kefaret gerektiği veya ihramlı bir kimsenin menâsikinden bir şeyi terk ettiğinde yedirme veya kurban şeklinde fidye gerektiği gibi, namazı unutma durumunda bir ceza veya kefaretin gerekmediği, sadece terk ettiği namazı kılmasının yeterli olacağıdır. Eğer: 'İfadenin gereği, [hadiste]
قَالَ ﵇: «فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Onu hatırladığında kılsın» buyurduğu gibi, [ayette de] 'onu hatırladığında namazı kıl' (أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِهَا) şeklinde olması gerekmez miydi?' denilirse,
قُلْنَا قَوْلُهُ: لِذِكْرِي مَعْنَاهُ لِلذِّكْرِ الْحَاصِلِ بِخَلْقِي أَوْ بِتَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ أَيْ لِذِكْرِ صَلَاتِي.
biz deriz ki: O'nun: { لِذِكْرِي } “Beni anmak için” buyruğunun manası, 'benim yaratmamla hasıl olan hatırlama sebebiyle' demektir veya muzafın hazfi takdiriyle 'namazımı hatırlamak için' anlamındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لَوْ فَاتَتْهُ صَلَوَاتٌ يُسْتَحَبُّ أَنْ يَقْضِيَهَا عَلَى تَرْتِيبِ الْأَدَاءِ فَلَوْ تَرَكَ التَّرْتِيبَ فِي قَضَائِهَا جَازَ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَلَوْ دَخَلَ عَلَيْهِ وَقْتُ فَرِيضَةٍ وَتَذَكَّرَ فَائِتَةً نَظَرَ إِنْ كَانَ فِي الْوَقْتِ سَعَةٌ اسْتُحِبَّ أَنْ يَبْدَأَ بِالْفَائِتَةِ وَلَوْ بَدَأَ بِصَلَاةِ الْوَقْتِ جَازَ وَإِنْ ضَاقَ الْوَقْتُ بِحَيْثُ لَوْ بَدَأَ بِالْفَائِتَةِ فَاتَ الْوَقْتُ يَجِبُ أَنْ يَبْدَأَ بِصَلَاةِ الْوَقْتِ حَتَّى لَا تَفُوتَ وَلَوْ تذكر الفائتة بعد ما شَرَعَ فِي صَلَاةِ الْوَقْتِ أَتَمَّهَا ثُمَّ قَضَى الْفَائِتَةَ وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُعِيدَ صَلَاةَ الْوَقْتِ بَعْدَهَا وَلَا يَجِبُ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ يَجِبُ التَّرْتِيبُ فِي قَضَاءِ الْفَوَائِتِ مَا لَمْ تَزِدْ عَلَى صَلَاةِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ حَتَّى قَالَ: لَوْ تَذَكَّرَ فِي خِلَالِ صَلَاةِ الْوَقْتِ فَائِتَةً تَرَكَهَا الْيَوْمَ يَبْطُلُ فَرْضُ الْوَقْتِ فَيَقْضِي الْفَائِتَةَ ثُمَّ يُعِيدُ صَلَاةَ الْوَقْتِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْوَقْتُ ضَيِّقًا فَلَا تَبْطُلُ حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ الْآيَةُ وَالْخَبَرُ وَالْأَثَرُ وَالْقِيَاسُ، أَمَّا الآية فقوله تعالى:
Altıncı Mesele: Bir kimsenin kaçırdığı namazlar olursa, bunları eda ediliş sırasına göre kaza etmesi müstehaptır; kaza ederken tertibi terk etse Şâfiî'ye rahimehullâh göre caizdir. Bir kimseye farz namazın vakti girdiğinde kazaya kalmış bir namazı hatırlarsa duruma bakılır: Eğer vakit genişse kazaya kalan namazla başlaması müstehaptır; vaktin namazıyla başlarsa da caizdir. Eğer vakit, kazaya kalan namazla başladığı takdirde vaktin çıkacağı kadar daralmışsa, kaçırmamak için vaktin namazıyla başlaması vacip olur. Şayet vaktin namazına başladıktan sonra kazaya kalan namazı hatırlarsa onu tamamlar, sonra kazayı kılar; ardından vaktin namazını iade etmesi müstehaptır, vacip değildir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise, bir gün bir gecelik namazdan fazla olmadığı sürece kazaya kalan namazların kazasında tertibin vacip olduğunu söylemiştir; hatta şöyle demiştir: Vaktin namazı esnasında bugün terk ettiği bir namazı hatırlarsa vaktin farzı batıl olur; kazaya kalan namazı kılar, sonra vaktin namazını iade eder; meğerki vakit daralmış olsun, o takdirde batıl olmaz. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh delili ayet, hadis, eser ve kıyastır. Ayete gelince, Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي أَيْ لِتَذَكُّرِهَا وَاللَّامُ بِمَعْنَى عِنْدَ كَقَوْلِهِ: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] أَيْ عِنْدَ دُلُوكِهَا فَمَعْنَى الْآيَةِ أَقِمِ الصَّلَاةَ الْمُتَذَكَّرَةَ عِنْدَ تَذَكُّرِهَا وَذَلِكَ يَقْتَضِي رِعَايَةَ التَّرْتِيبِ وَأَمَّا الْخَبَرُ
{ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl”; yani onu hatırladığın için [kıl]. Buradaki lâm (لِ) harfi, Yüce Allah'ın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [el-İsrâ: 78] “Güneşin batıya kayması anında namaz kıl”; yani kayması vaktinde (ınde) buyruğunda olduğu gibi 'vaktinde/anında' (عِنْدَ) anlamındadır. Buna göre ayetin manası: 'Hatırlanan namazı hatırlandığı anda kıl' demektir; bu ise tertibe riayet etmeyi iktiza eder. Hadise gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇: «مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Kim bir namazı unutursa onu hatırladığında kılsın» buyruğudur.
وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ وَأَيْضًا
Buradaki 'fa' harfi peş peşelik (takip) içindir. Ayrıca,
رَوَى جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّه قَالَ: «جَاءَ عُمَرُ بن الخطاب ﵄ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ الْخَنْدَقِ فَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَيَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّه مَا صَلَّيْتُ صَلَاةَ الْعَصْرِ حَتَّى كَادَتْ تَغِيبُ الشَّمْسُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَنَا واللَّه مَا صَلَّيْتُهَا بَعْدُ قال فنزل إلى البطحاء وصلى العصر بعد ما غَابَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ بَعْدَهَا وَهَذَا الْحَدِيثُ مَذْكُورٌ فِي «الصَّحِيحَيْنِ»
Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Hendek günü Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip Kureyş kâfirlerine sövmeye başladı ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, güneş neredeyse batana kadar ikindi namazını kılamadım' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Vallahi ben de henüz onu kılmadım' buyurdu. [Câbir] dedi ki: Bunun üzerine Buthân'a indi, güneş battıktan sonra ikindiyi kıldı, ardından da akşamı kıldı.» Bu hadis Sahîhayn'da zikredilmiştir.
قَالَتِ الْحَنَفِيَّةُ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا:
Hanefîler şöyle demişlerdir: Bu hadisle istidlal iki yöndendir: Birincisi:
أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي»
Peygamber'in aleyhisselâm: «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle kılın» buyurmuş olmasıdır.
فَلَمَّا صَلَّى الْفَوَائِتَ عَلَى الْوَلَاءِ وَجَبَ عَلَيْنَا ذَلِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّ فِعْلَ النَّبِيِّ ﷺ إذ خَرَجَ مَخْرَجَ الْبَيَانِ لِلْمُجْمَلِ كَانَ حُجَّةً وَهَذَا الفعل خرج
O, kazaya kalan namazları sırasıyla (peş peşe) kılınca bu bize de vacip olmuştur. İkincisi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem fiili mücmeli açıklama mahiyetinde ortaya çıktığında hüccet olur; nitekim bu fiil de,
بيانا لمجمل قوله تعالى: أَقِيمُوا الصَّلاةَ [النور: ٥٦] وَلِهَذَا قُلْنَا إِنَّ الْفَوَائِتَ إِذَا كَانَتْ فِي حَدِّ الْقِلَّةِ يَجِبُ مُرَاعَاةُ التَّرْتِيبِ فِيهَا وَإِذَا دَخَلَتْ فِي حَدِّ الْكَثْرَةِ يَسْقُطُ التَّرْتِيبُ وَأَمَّا الْأَثَرُ فَمَا
Yüce Allah'ın: { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } [en-Nûr: 56] “Namazı dosdoğru kılın” buyruğunun mücmelliğine beyan olarak ortaya çıkmıştır. Bu sebeple biz dedik ki: Kazaya kalan namazlar azlık sınırında olursa onlarda tertibe riayet etmek vacip olur; çokluk sınırına girerse tertip düşer. Esere gelince, o da...
رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ فَاتَتْهُ صَلَاةٌ فَلَمْ يَذْكُرْهَا إِلَّا فِي صَلَاةِ الْإِمَامِ فَلْيَمْضِ فِي صِلَاتِهِ فَإِذَا قَضَى صَلَاتَهُ مَعَ الْإِمَامِ/ يُصَلِّي مَا فَاتَهُ ثُمَّ لْيُعِدِ الَّتِي صَلَّاهَا مَعَ الْإِمَامِ» وَقَدْ يُرْوَى هَذَا مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ،
İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Kim bir namazı kaçırır da onu ancak imamın namazı esnasında hatırlarsa, [önce] namazına devam etsin. İmamla olan namazını tamamlayınca kaçırdığı namazı kılsın, sonra da imamla kılmış olduğunu iade etsin.» Bu [rivayet] bazen Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak da rivayet edilir.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّهُمَا صَلَاتَانِ فَرِيضَتَانِ جَمَعَهُمَا وَقْتٌ وَاحِدٌ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ فَأَشْبَهَتَا صَلَاتَيْ عَرَفَةَ وَالْمُزْدَلِفَةِ فَلَمَّا لَمْ يَجِبْ إِسْقَاطُ التَّرْتِيبِ فِيهِمَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُكْمُ الْفَوَائِتِ فِيمَا دُونَ الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ كَذَلِكَ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُ
Kıyasa gelince; o ikisi, bir gün ve gecede aynı vaktin kendilerini bir araya getirdiği iki farz namazdır; dolayısıyla Arafat ve Müzdelife'deki iki namaza benzerler. Bu iki namazda tertibin düşmesi vacip olmayınca, bir gün ve geceden daha az olan kazaya kalmış namazların hükmünün de böyle olması gerekmiştir. İmam Şâfiî'nin rahimehullâh delili ise,
رُوِيَ فِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ: «أَنَّهُمْ لَمَّا نَامُوا عَنْ صَلَاةِ الْفَجْرِ ثُمَّ انْتَبَهُوا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَقُودُوا رَوَاحِلَهُمْ ثُمَّ صَلَّاهَا»
Ebû Katâde hadisinde rivayet edildiğine göre: «Onlar sabah namazına uyanamayıp güneş doğduktan sonra uyandıklarında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bineklerini sürmelerini emretti, ardından o namazı kıldırdı.»
وَلَوْ كَانَ وَقْتُ التَّذَكُّرِ مُعَيَّنًا لِلصَّلَاةِ لَمَا جَازَ ذَلِكَ فَعَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ وَقْتٌ لِتَقَرُّرِ الْوُجُوبِ عَلَيْهِ لَكِنْ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّضْيِيقِ بَلْ عَلَى سَبِيلِ التَّوَسُّعِ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِيجَابُ قَضَاءِ الْفَوَائِتِ وَإِيجَابُ أَدَاءِ فَرْضِ الْوَقْتِ الْحَاضِرِ يَجْرِي مَجْرَى التَّخْيِيرِ بَيْنَ الْوَاجِبَيْنِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُكَلَّفُ مُخَيَّرًا فِي تَقْدِيمِ أَيِّهِمَا شَاءَ وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ التَّرْتِيبُ فِي الْفَوَائِتِ شَرْطًا لَمَا سَقَطَ بِالنِّسْيَانِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا صَلَّى الظَّهْرَ وَالْعَصْرَ بِعَرَفَةَ فِي يَوْمِ غَيْمٍ ثُمَّ تَبَيَّنَ أَنَّهُ صَلَّى الظُّهْرَ قَبْلَ الزَّوَالِ وَالْعَصْرَ بَعْدَ الزَّوَالِ فَإِنَّهُ يُعِيدُهُمَا جَمِيعًا وَلَمْ يَسْقُطِ التَّرْتِيبُ بِالنِّسْيَانِ لَمَّا كَانَ شَرْطًا فِيهِمَا فَهَهُنَا أَيْضًا لَوْ كَانَ شَرْطًا فيهما لما كان يسقط بالنسيان.
Eğer hatırlama vakti o namaz için tayin edilmiş olsaydı bu caiz olmazdı. Böylece anladık ki bu vakit, vücûbiyetin onun üzerinde kesinleştiği vakittir; fakat daraltıcı (tazyîk) değil, genişletici (tevessü') yolladır. Bu sabit olunca deriz ki: Kazaya kalan namazların kılınmasının vacip olması ile içinde bulunulan vaktin farzının eda edilmesinin vacip olması, iki vacip arasında muhayyer kılınma mesabesindedir. Dolayısıyla mükellefin, hangisini dilerse onu öne alma konusunda muhayyer olması gerekmiştir. Bir de kazaya kalan namazlarda tertip şart olsaydı, unutmakla düşmezdi. Görmez misin ki bir kimse bulutlu bir günde Arafat'ta öğle ve ikindiyi kılsa, sonra da öğleyi zevalden önce, ikindiyi ise zevalden sonra kıldığı ortaya çıksa, her ikisini de iade eder ve bu iki namazda şart olduğu için tertip unutmakla düşmez. İşte burada da şayet her ikisinde şart olsaydı, unutmakla düşmezdi.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 15-16]
إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى (١٥) فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَاتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى (١٦)
{ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى (١٥) فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَاتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى (١٦) } “Kıyamet mutlaka gelecektir. Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye neredeyse onu gizleyeceğim. Ona inanmayan ve nefsinin arzusuna uyan kimse sakın seni ondan alıkoymasın; yoksa helak olursun.”
[في قوله تعالى إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَ مُوسَى ﵇ بقوله: فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها وَمَا أَلْيَقَ هَذَا بِتَأْوِيلِ مَنْ تَأَوَّلَ قَوْلَهُ لِذِكْرِي أَيْ لِأُذَكِّرَكَ بِالْأَمَانَةِ وَالْكَرَامَةِ فَقَالَ عَقِيبَ ذَلِكَ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لِأَنَّهَا وَقْتُ الْإِثَابَةِ وَوَقْتُ الْمُجَازَاةِ ثُمَّ قَالَ: أَكادُ أُخْفِيها وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
[Yüce Allah'ın: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Kıyamet mutlaka gelecektir. Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye neredeyse onu gizleyeceğim” buyruğuna dair] Bil ki Yüce Allah Mûsâ'ya aleyhisselâm: { فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] “Bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl” diye hitap edince, bunun peşinden: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها } buyruğunu getirdi. Bu durum, O'nun: “Beni anmak için” (li-zikrî) buyruğunu “Sana emaneti ve ikramı hatırlatmam için” şeklinde tevil eden kimsenin teviline ne kadar da uygundur! Nitekim bunun hemen ardından: “Kıyamet mutlaka gelecektir” buyurdu; çünkü o, sevap verme ve karşılık vaktidir. Sonra da: { أَكادُ أُخْفِيها } “Neredeyse onu gizleyeceğim” buyurdu. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ كَادَ نَفْيُهُ إِثْبَاتٌ وَإِثْبَاتُهُ نَفْيٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَةِ: ٧١] أَيْ وَفَعَلُوا ذَلِكَ فَقَوْلُهُ: أَكادُ أُخْفِيها يَقْتَضِي أَنَّهُ مَا أَخْفَاهَا وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] . وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْإِخْفَاءِ لَا بِالْإِظْهَارِ.
Birinci Soru: 'Kâde' (كَادَ) fiilinin olumsuzu olumlu, olumlusu ise olumsuzdur; nitekim: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } [el-Bakara: 71] “Neredeyse yapmayacaklardı”; yani “yaptılar” buyruğu buna delildir. Dolayısıyla O'nun: { أَكادُ أُخْفِيها } buyruğu, onu gizlemediğini iktiza eder. Bu ise iki yönden batıldır: Birincisi: Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Lokmân: 34] “Şüphesiz kıyametin ilmi Allah'ın katındadır” buyruğudur. İkincisi: { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye” buyruğu açığa çıkarmaya değil, ancak gizlemeye uygundur.
وَالْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ، أَحَدُهَا: أَنَّ كَادَ مَوْضُوعٌ لِلْمُقَارَبَةِ فَقَطْ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ فَقَوْلُهُ: أَكادُ أُخْفِيها مَعْنَاهُ قَرُبَ الْأَمْرُ فِيهِ مِنَ الْإِخْفَاءِ وَأَمَّا أَنَّهُ هَلْ حَصَلَ ذَلِكَ الْإِخْفَاءُ أَوْ مَا حَصَلَ فَذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَفَادٍ مِنَ اللَّفْظِ بَلْ مِنْ قَرِينَةِ قَوْلِهِ: لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى فَإِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْإِخْفَاءِ لَا بِالْإِظْهَارِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كَادَ مِنَ اللَّه وَاجِبٌ فَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَكادُ أُخْفِيها أَيْ أَنَا أُخْفِيهَا/ عَنِ الْخَلْقِ كَقَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً [الْإِسْرَاءِ: ٥١] أَيْ هُوَ قَرِيبٌ قَالَهُ الْحَسَنُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: أَكادُ بِمَعْنَى أُرِيدُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ [يُوسُفَ: ٧٦] وَمِنْ أَمْثَالِهِمُ الْمُتَدَاوَلَةِ لَا أَفْعَلُ ذَلِكَ وَلَا أَكَادُ أَيْ وَلَا أُرِيدُ أَنْ أَفْعَلَهُ. وَرَابِعُهَا: مَعْنَاهُ: أَكادُ أُخْفِيها مِنْ نَفْسِي وَقِيلَ إِنَّهَا كَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَكادُ أُخْفِيها مِنْ نَفْسِي فَكَيْفَ أُعْلِنُهَا لَكُمْ قَالَ الْقَاضِي هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْإِخْفَاءَ إِنَّمَا يَصِحُّ فِيمَنْ يَصْلُحُ لَهُ الْإِظْهَارُ وَذَلِكَ مُسْتَحِيلٌ عَلَى اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ كُلَّ مَعْلُومٍ مَعْلُومٌ لَهُ فَالْإِظْهَارُ وَالْإِسْرَارُ مِنْهُ مُسْتَحِيلٌ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ عَلَى التَّقْدِيرِ يَعْنِي لَوْ صَحَّ مِنِّي إِخْفَاؤُهُ عَلَى نَفْسِي لَأَخْفَيْتُهُ عَنِّي وَالْإِخْفَاءُ وَإِنْ كَانَ مُحَالًا فِي نَفْسِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَذْكُرَ ذَلِكَ عَلَى
Cevap birkaç yöndendir. Birincisi: 'Kâde' fiili, olumsuzluk ve olumluluk beyanı olmaksızın sırf yaklaşma (mukarebe) için konulmuştur. Dolayısıyla: { أَكادُ أُخْفِيها } buyruğunun manası: “Bu konuda durum gizlemeye yaklaştı” demektir. Bu gizlemenin gerçekleşip gerçekleşmediği ise lafızdan değil, aksine: { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } buyruğunun karinesinden anlaşılır; zira bu durum açığa çıkarmaya değil, ancak gizlemeye uygundur. İkincisi: Allah hakkında 'kâde' kesinlik (vücûb) ifade eder. Buna göre: { أَكادُ أُخْفِيها } buyruğunun manası: “Ben onu mahlukattan gizliyorum” demektir; nitekim Hasan['ın belirttiği gibi], O'nun: { عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً } [el-İsrâ: 51] “Umulur ki yakındır”; yani “O yakındır” buyruğu da böyledir. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Ekâdü' (أَكادُ), “diliyorum/istiyorum” (ürîdü) manasındadır. Bu da O'nun: { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } [Yûsuf: 76] “Yûsuf için böyle bir plan yaptık / diledik” buyruğu gibidir. Nitekim Arapların tedavüldeki darbımesellerinden biri de: “Bunu yapmam, yapmayı da istemem” (Lâ ef'alü zâlike ve lâ ekâdü / أَيْ وَلَا أُرِيدُ أَنْ أَفْعَلَهُ) şeklindedir. Dördüncüsü: Manası: “Neredeyse onu kendimden bile gizleyeceğim” demektir. Übeyy'in Mushafı'nda böyle olduğu söylenmiştir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: “Neredeyse onu kendimden gizleyeceğim, hal böyleyken size nasıl açıklarım?” (أَكادُ أُخْفِيها مِنْ نَفْسِي فَكَيْفَ أُعْلِنُهَا لَكُمْ) şeklindedir. Kādî şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü gizleme, ancak açığa vurması caiz olan kimse hakkında sahih olur. Bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır; çünkü bilinen her şey O'nun malumudur, dolayısıyla O'nun hakkında açığa vurma ve gizli tutma imkânsızdır. Buna şöyle cevap verilebilir: Bu, bir varsayım (takdir) üzere vuku bulmuştur; yani “Şayet onu kendimden gizlemem mümkün olsaydı, kendimden bile gizlerdim” demektir. Gizleme kendi içinde imkânsız olsa da,
هَذَا التَّقْدِيرِ مُبَالَغَةً فِي عَدَمِ إِطْلَاعِ الْغَيْرِ عَلَيْهِ، قَالَ قُطْرُبٌ: هَذَا عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي مُخَاطَبَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا يَقُولُونَ: إِذَا بَالَغُوا فِي كِتْمَانِ الشَّيْءِ كَتَمْتُهُ حَتَّى مِنْ نَفْسِي فاللَّه تَعَالَى بَالَغَ فِي إِخْفَاءِ السَّاعَةِ فَذَكَرَهُ بِأَبْلَغِ مَا تَعْرِفُهُ الْعَرَبُ فِي مِثْلِهِ. وَخَامِسُهَا: أَكادُ صِلَةٌ فِي الْكَلَامِ وَالْمَعْنَى: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أُخْفِيهَا، قَالَ زَيْدُ الْخَيْلِ:
başkalarının ona muttali olmamasındaki mübalağayı belirtmek için bunun bu takdir üzere zikredilmesine bir engel yoktur. Kutrub şöyle demiştir: Bu, Arapların birbirleriyle konuşurken adet edindikleri şu söze göredir: Bir şeyi gizlemede mübalağa ettiklerinde “Onu kendimden bile gizledim” derler. Allah Teâlâ da kıyameti gizlemede mübalağa etmiş ve bunu, benzeri durumlarda Arapların bildiği en beliğ ifadeyle zikretmiştir. Beşincisi: 'Ekâdü' (أَكادُ), kelamda zâid (sıla) bir lafızdır; mana ise: “Kıyamet mutlaka gelecektir, onu gizliyorum” demektir. Zeydü'l-Hayl şöyle demiştir:
سَرِيعٌ إِلَى الْهَيْجَاءِ شَاكٍ سِلَاحَهُ ... فَمَا إِنْ يَكَادُ قِرْنُهُ يَتَنَفَّسُ
“Savaşa hızlıca koşar, silahı tam takırdır ... Hasmı neredeyse nefes bile alamaz.”
وَالْمَعْنَى فَمَا يَتَنَفَّسُ قِرْنُهُ. وَسَادِسُهَا: قَالَ أَبُو الْفَتْحِ الْمَوْصِلِيُّ أَكادُ أُخْفِيها تَأْوِيلُهُ أَكَادُ أُظْهِرُهَا وَتَلْخِيصُ هَذَا اللَّفْظِ أَكَادُ أُزِيلُ عَنْهَا إِخْفَاءَهَا لِأَنَّ أَفْعَلَ قَدْ يَأْتِي بِمَعْنَى السَّلْبِ وَالنَّفْيِ كَقَوْلِكَ أَعْجَمْتُ الْكِتَابَ وَأَشْكَلْتُهُ أَيْ أَزَلْتُ عُجْمَتَهُ وَإِشْكَالَهُ وَأَشْكَيْتُهُ أَيْ أَزَلْتُ شَكْوَاهُ. وَسَابِعُهَا: قُرِئَ أَخْفِيهَا بِفَتْحِ الْأَلِفِ أَيْ أَكَادُ أُظْهِرُهَا من خفاه إذا أظهره أي قرب إظهارها كَقَوْلِهِ: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ [الْقَمَرِ: ١] قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Mana: “Hasmı nefes alamaz” demektir. Altıncısı: Ebü'l-Feth el-Mevsılî şöyle demiştir: { أَكادُ أُخْفِيها } ifadesinin tevili: “Neredeyse onu açığa çıkaracağım” demektir. Bu lafzın özeti: “Neredeyse onun gizliliğini gidereceğim” şeklindedir. Çünkü 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezni bazen giderme (selb) ve nefy manasına gelir; nitekim: “Kitabın kapalılığını giderdim ve müphemliğini açtım” (أَعْجَمْتُ الْكِتَابَ وَأَشْكَلْتُهُ); yani anlaşılmazlığını ve kapalılığını giderdim, “Şikâyetini giderdim” (أَشْكَيْتُهُ) denir. Yedincisi: Bu kelime hemzenin fethasıyla 'ahfîhâ' (أَخْفِيهَا) şeklinde okunmuştur; yani bir şeyi açığa çıkardığında kullanılan 'hafâhu' (خفاه) kökünden hareketle “Neredeyse onu açığa çıkaracağım”; yani onun açığa çıkması yaklaştı demektir; nitekim: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ } [el-Kamer: 1] “Kıyamet yaklaştı” buyruğu da böyledir. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
فَإِنْ تَدْفِنُوا الدَّاءَ لَا نُخْفِهِ ... وَإِنْ تَمْنَعُوا الْحَرْبَ لَا نَقْعُدِ
“Eğer siz derdi gizlerseniz, biz onu açığa vurmayız ... Savaşa engel olursanız, biz de oturup durmayız.”
أَيْ لَا نُظْهِرْهُ قَالَ الزَّجَّاجُ وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَبْيَنُ لِأَنَّ مَعْنَى أَكَادُ أُظْهِرُهَا يُفِيدُ أَنَّهُ قَدْ أَخْفَاهَا. وَثَامِنُهَا:
Yani: “Onu açığa vurmayız” demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu kıraat daha açıktır; zira “Neredeyse onu açığa çıkaracağım” manası, onu önceden gizlemiş olduğunu ifade eder. Sekizincisi:
أَرَادَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ وَانْقَطَعَ الْكَلَامُ ثُمَّ قَالَ أُخْفِيهَا ثُمَّ رَجَعَ الْكَلَامُ الْأَوَّلُ إِلَى أَنَّ الْأَوْلَى الْإِخْفَاءُ: لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى وَهَذَا الْوَجْهُ بَعِيدٌ واللَّه أَعْلَمُ. السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْحِكْمَةُ فِي إِخْفَاءِ السَّاعَةِ وَإِخْفَاءِ وَقْتِ الْمَوْتِ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى وَعَدَ قَبُولَ التَّوْبَةِ فَلَوْ عَرَفَ وَقْتَ الْمَوْتِ لَاشْتَغَلَ بِالْمَعْصِيَةِ إِلَى قَرِيبٍ مِنْ ذَلِكَ الْوَقْتِ ثُمَّ يَتُوبُ فَيَتَخَلَّصُ مِنْ عِقَابِ الْمَعْصِيَةِ فَتَعْرِيفُ وَقْتِ الْمَوْتِ كَالْإِغْرَاءِ بِفِعْلِ الْمَعْصِيَةِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. أَمَّا قَوْلُهُ: لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى ففيه مسائل:
Kıyametin geleceğini [ve kendisinin bunu] neredeyse [açığa çıkaracağını] kastetti, söz kesildi; sonra: “Onu gizliyorum” dedi; ardından ilk söz: { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye” gizlemenin daha evla olduğuna döndü. Bu vecih uzaktır; doğrusunu Allah bilir. İkinci Soru: Kıyametin ve ölüm vaktinin gizlenmesindeki hikmet nedir? Cevap: Çünkü Allah Teâlâ tövbeyi kabul etmeyi vaat etmiştir; şayet insan ölüm vaktini bilseydi, o vakte yaklaşana kadar günahla meşgul olur, sonra tövbe edip günahın cezasından kurtulurdu. Dolayısıyla ölüm vaktinin bildirilmesi, adeta günah işlemeye teşvik etmek gibi olurdu; bu ise caiz değildir. O'nun: { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ بِمَجِيءِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ذَكَرَ الدَّلِيلَ عَلَيْهِ وَهُوَ أَنَّهُ لَوْلَا الْقِيَامَةُ لَمَا تَمَيَّزَ الْمُطِيعُ عَنِ الْعَاصِي وَالْمُحْسِنُ عَنِ الْمُسِيءِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ وَهُوَ الَّذِي عَنَاهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ. أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] .
Birinci Mesele: Allah Teâlâ kıyamet gününün geleceğine hükmedince, buna dair delili de zikretmiştir; o da şudur: Şayet kıyamet olmasaydı, itaatkâr olan isyankârdan, iyilik yapan da kötülük yapandan ayırt edilemezdi. Bu ise caiz değildir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla kastettiği de budur: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } [Sâd: 28] “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkanlar gibi mi kılacağız?”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ مُسْتَحَقٌّ عَلَى الْعَمَلِ لِأَنَّ الْبَاءَ لِلْإِلْصَاقِ فَقَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Mûtezile, sevabın amel karşılığında hak edildiğine dair bu ayeti delil getirmiştir; zira bâ (بِ) harfi bitiştirme (ilsak) içindir. Dolayısıyla O'nun:
بِما تَسْعى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي ذَلِكَ الْجَزَاءِ هُوَ ذَلِكَ السَّعْيُ.
{ بِما تَسْعى } buyruğu, o karşılıkta müessir olanın işte o gayret (sa'y) olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجُّوا بِهَا عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ للَّه تَعَالَى وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي إِثْبَاتِ سَعْيِ الْعَبْدِ وَلَوْ كَانَ الْكُلُّ مَخْلُوقًا للَّه تَعَالَى لَمْ يَكُنْ لِلْعَبْدِ سَعْيٌ الْبَتَّةَ أَمَّا قَوْلُهُ: فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها فالصد المنع وهاهنا مَسَائِلُ:
Üçüncü Mesele: Kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmadığına dair bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü ayet, kulun gayretini (sa'y) ispat etme hususunda açıktır. Şayet her şey Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olsaydı, kulun hiçbir gayreti olmazdı. Yüce Allah'ın: { فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها } “Ona inanmayan kimse sakın seni ondan alıkoymasın” buyruğuna gelince; 'sadd' (صَدّ), engellemek demektir. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذَيْنِ الضَّمِيرَيْنِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ لَا يَصُدَّنَّكَ عَنْهَا أَيْ عَنِ الصَّلَاةِ الَّتِي أَمَرْتُكَ بِهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا أَيْ بِالسَّاعَةِ فَالضَّمِيرُ الْأَوَّلُ عَائِدٌ إِلَى الصَّلَاةِ وَالثَّانِي إِلَى السَّاعَةِ وَمِثْلُ هَذَا جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ فَالْعَرَبُ تَلُفُّ الْخَبَرَيْنِ ثُمَّ تَرْمِي بِجَوَابِهِمَا جُمْلَةً لِيَرُدَّ السَّامِعُ إِلَى كُلِّ خَبَرٍ حَقَّهُ. وَثَانِيهِمَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيْ عَنِ الْإِيمَانِ بِمَجِيئِهَا مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهَا فَالضَّمِيرَانِ عَائِدَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَيْنِ وهاهنا الْأَقْرَبُ هُوَ السَّاعَةُ وَمَا قَالَهُ أَبُو مُسْلِمٍ فَإِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَلَا ضَرُورَةَ هاهنا.
Birinci Mesele: Bu iki zamir hakkında iki vecih vardır. Birincisi: Ebû Müslim demiştir ki: “Seni ondan alıkoymasın”; yani “sana emrettiğim namazdan”, “ona inanmayan”; yani “kıyamete inanmayan kimse [alıkoymasın]” demektir. Buna göre birinci zamir namaza, ikincisi ise kıyamete racidir. Dil bakımından böylesi caizdir; zira Araplar iki haberi bir araya getirip sonra her habere hakkını dinleyicinin vermesi için her ikisinin cevabını topluca söylerler. İkincisi: İbn Abbâs demiştir ki: “Seni kıyametten”; yani onun geleceğine inanmaktan “ona inanmayan kimse alıkoymasın” demektir; buna göre her iki zamir de kıyamet gününe racidir. Kādî şöyle demiştir: Bu daha evladır; zira zamirin en yakın iki zikredilenden birine dönmesi vaciptir ve buradaki en yakın olan da kıyamettir. Ebû Müslim'in dediğine ise ancak zaruret halinde başvurulur; burada ise bir zaruret yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: فَلا يَصُدَّنَّكَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعَ مُوسَى ﵇ وَأَنْ يَكُونَ مَعَ
İkinci Mesele: { فَلا يَصُدَّنَّكَ } “Sakın seni alıkoymasın” buyruğundaki hitabın Mûsâ aleyhisselâm ile olması da,
مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ مَعَ مُوسَى لِأَنَّ الْكَلَامَ أَجْمَعَ خِطَابٌ لَهُ وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَلَا مَعْنَى لِقَوْلِ الزَّجَّاجِ إِنَّهُ لَيْسَ بِمُرَادٍ وَإِنَّمَا أُرِيدَ بِهِ غَيْرُهُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ظَنَّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا لَمْ يَجُزْ عَلَيْهِ مَعَ النُّبُوَّةِ أَنْ يَصُدَّهُ أَحَدٌ عَنِ الْإِيمَانِ بِالسَّاعَةِ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ مُخَاطَبًا بِذَلِكَ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ظَنَّ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مُكَلَّفًا بِأَنْ لَا يَقْبَلَ الْكُفْرَ بِالسَّاعَةِ مِنْ أَحَدٍ وَكَانَ قَادِرًا عَلَى ذَلِكَ جَازَ أَنْ يُخَاطَبَ بِهِ وَيَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ وَغَيْرَهُ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile olması da muhtemeldir. En yakın olanı Mûsâ ile olmasıdır; çünkü sözün tamamı ona yönelik bir hitaptır. Her iki veche göre de Zeccâc'ın: “Kastedilen o değildir, aksine bununla başkası kastedilmiştir” şeklindeki sözünün bir anlamı yoktur. Zira o, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğiyle birlikte bir kimsenin onu kıyamete inanmaktan alıkoyması caiz olmayınca, bununla muhatap olmasının da caiz olamayacağını zannetmiştir. Oysa mesele onun zannettiği gibi değildir; çünkü o, kimseden kıyameti inkârı kabul etmemekle mükellef kılınıp buna da güç yetirince, kendisiyle hitap olunması ve kastedilenin hem kendisi hem de başkası olması caiz olur. Ayrıca O'nun:
فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها النَّهْيَ لَهُ عَنِ الْمَيْلِ إِلَيْهِمْ وَمُقَارَبَتِهِمْ.
{ فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها } buyruğuyla kastedilenin, onlara meyletmekten ve onlara yaklaşmaktan nehyedilmesi olması da muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمَقْصُودُ نَهْيُ مُوسَى ﵇ عَنِ التَّكْذِيبِ بِالْبَعْثِ وَلَكِنْ ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي نَهْيَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ عَنْ صَدِّ مُوسَى ﵇ وَفِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ صَدَّ الْكَافِرِ عَنِ التَّصْدِيقِ بِهَا سَبَبٌ لِلتَّكْذِيبِ فَذَكَرَ السَّبَبَ لِيَدُلَّ عَلَى الْمُسَبَّبِ. وَالثَّانِي: أَنَّ صَدَّ الْكَافِرِ مُسَبَّبٌ عَنْ رَخَاوَةِ الرَّجُلِ فِي الدِّينِ فَذَكَرَ الْمُسَبَّبَ لِيَدُلَّ حَمْلُهُ عَلَى السَّبَبِ كَقَوْلِهِ: لَا أرينك هاهنا الْمُرَادُ نَهْيُهُ عَنْ مُشَاهَدَتِهِ وَالْكَوْنِ بِحَضْرَتِهِ، فَكَذَا هاهنا كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تَكُنْ رَخْوًا بَلْ كُنْ فِي الدِّينِ شَدِيدًا صُلْبًا.
Üçüncü Mesele: Maksat Mûsâ'yı aleyhisselâm dirilişi yalanlamaktan nehyetmektir; fakat lafzın zahiri, iman etmeyen kimseyi Mûsâ'yı aleyhisselâm alıkoymaktan nehyetmeyi iktiza eder. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kâfirin onu tasdik etmekten alıkoyması yalanlamanın sebebidir; dolayısıyla müsebbipe (sonuca) delalet etsin diye sebep zikredilmiştir. İkincisi: Kâfirin alıkoyması, kişinin dindeki gevşekliğinden kaynaklanır (müsebbeptir); dolayısıyla onu sebebe hamletmeye delalet etsin diye müsebbep zikredilmiştir; nitekim: “Seni burada görmeyeyim” sözünde maksat, onu görmekten ve onun yanında bulunmaktan nehyetmektir. İşte burada da böyledir; adeta: “Gevşek olma, aksine dinde çetin ve metin ol” denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَعَلُّمَ عِلْمِ الْأُصُولِ وَاجِبٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَلا يَصُدَّنَّكَ يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى صَلَابَتِهِ فِي الدِّينِ وَتِلْكَ الصَّلَابَةُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهَا التَّقْلِيدَ لَمْ يَتَمَيَّزِ الْمُبْطِلُ فِيهِ مِنَ الْمُحِقِّ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الصَّلَابَةِ كَوْنَهُ قَوِيًّا فِي تَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ وَإِزَالَةِ الشُّبُهَاتِ حَتَّى لَا يَتَمَكَّنَ الْخَصْمُ مِنْ إِزَالَتِهِ عَنِ الدِّينِ بَلْ هُوَ يَكُونُ مُتَمَكِّنًا مِنْ إِزَالَةِ الْمُبْطِلِ عَنْ بُطْلَانِهِ.
Dördüncü Mesele: Bu ayet, usul ilmini öğrenmenin vacip olduğuna delalet eder; zira: { فَلا يَصُدَّنَّكَ } buyruğunun manası, onun dindeki metanetine racidir. Bu metanetle kastedilen şayet taklit olsaydı, bu hususta batıl ehli hak ehlinden ayırt edilemezdi. Dolayısıyla bu metanetle kastedilenin, hasmın kendisini dinden uzaklaştırmaya güç yetirememesi, bilakis kendisinin batıl ehlini batıllığından vazgeçirmeye muktedir olması için delilleri ortaya koymada ve şüpheleri gidermede güçlü olması zorunludur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْقَاضِي قَوْلُهُ: فَلا يَصُدَّنَّكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِبَادَ هُمُ الَّذِينَ يَصُدُّونَ وَلَوْ كَانَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقَ لِأَفْعَالِهِمْ لَكَانَ هُوَ الصَّادَّ دُونَهُمْ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالْجَبْرِ، وَالْجَوَابُ: الْمُعَارَضَةُ بِمَسْأَلَةِ الْعِلْمِ وَالدَّاعِي واللَّه أَعْلَمُ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّبَعَ هَواهُ فَالْمَعْنَى أَنَّ مُنْكِرَ/ الْبَعْثِ إِنَّمَا أَنْكَرَهُ اتِّبَاعًا لِلْهَوَى لَا لِدَلِيلٍ وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ لِأَنَّ الْمُقَلِّدَ مُتَّبِعٌ لِلْهَوَى لَا الْحُجَّةِ أَمَّا قَوْلُهُ: فَتَرْدى فَهُوَ بِمَعْنَى وَلَا يَصُدَّنَّكَ فَتَرْدَى وَإِنْ صَدُّوكَ وَقَبِلْتَ فَلَيْسَ إِلَّا الْهَلَاكُ بِالنَّارِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُتَوَغِّلِينَ فِي أَسْرَارِ الْمَعْرِفَةِ قَالُوا: الْمَقَامُ مَقَامَانِ. أَحَدُهُمَا: مَقَامُ الْمَحْوِ وَالْفَنَاءِ عَمَّا سِوَى اللَّه تَعَالَى. وَالثَّانِي: مَقَامُ الْبَقَاءِ باللَّه وَالْأَوَّلُ مُقَدَّمٌ عَلَى الثَّانِي لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَكْتُبَ شَيْئًا فِي لَوْحٍ مَشْغُولٍ بِكِتَابَةٍ أُخْرَى فَلَا سَبِيلَ لَهُ إِلَيْهِ إِلَّا بِإِزَالَةِ الْكِتَابَةِ الْأُولَى ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يُمْكِنُ إِثْبَاتُ الْكِتَابَةِ الثَّانِيَةِ وَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ رَاعَى هَذَا التَّرْتِيبَ الْحَسَنَ فِي هَذَا الْبَابِ لِأَنَّهُ قَالَ لِمُوسَى ﵇ أَوَّلًا: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى تَطْهِيرِ السِّرِّ عَمَّا سِوَى اللَّه تَعَالَى ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَمَرَهُ بِتَحْصِيلِ مَا يَجِبُ تَحْصِيلُهُ وَأُصُولُ هَذَا الْبَابِ تَرْجِعُ إِلَى ثَلَاثَةٍ: عِلْمِ الْمَبْدَأِ وَعِلْمِ الْوَسَطِ وَعِلْمِ الْمَعَادِ، فَعِلْمُ الْمَبْدَأِ هُوَ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ ﷾ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا [طه: ١٤] وَأَمَّا عِلْمُ الْوَسَطِ فَهُوَ عِلْمُ الْعُبُودِيَّةِ وَمَعْنَاهَا الْأَمْرُ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يَشْتَغِلَ الْإِنْسَانُ بِهِ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] ثُمَّ فِي هَذَا أَيْضًا تَعَثُّرٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَاعْبُدْنِي إِشَارَةٌ إِلَى الْأَعْمَالِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَقَوْلَهُ: لِذِكْرِي إِشَارَةٌ إِلَى الْأَعْمَالِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةُ أَوَّلُهَا الْأَعْمَالُ الْجُسْمَانِيَّةُ وَآخِرُهَا الْأَعْمَالُ الرُّوحَانِيَّةُ وَأَمَّا عِلْمُ الْمَعَادِ فَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى افْتَتَحَ هَذِهِ التَّكَالِيفَ بِمَحْضِ اللطف وهو قوله: إِنِّي أَنَا رَبُّكَ [طه: ١٢] وَاخْتَتَمَهَا بِمَحْضِ الْقَهْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِها وَاتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ رَحْمَتَهُ سَبَقَتْ غَضَبَهُ وَإِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا بُدَّ لَهُ فِي الْعُبُودِيَّةِ مِنَ الرَّغْبَةِ وَالرَّهْبَةِ
Beşinci Mesele: Kādî şöyle demiştir: O'nun: { فَلا يَصُدَّنَّكَ } buyruğu, alıkoyanların bizzat kullar olduğuna delalet eder. Şayet onların fiillerinin yaratıcısı Yüce Allah olsaydı, onlar değil bizzat O alıkoyan olurdu. Bu da cebr görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Cevap: [Allah'ın] ilmi ve [kulun fiilini gerektiren] sâik (dâî) meselesiyle karşı çıkılmasıdır (muâraza). Doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “Ve hevasına uydu” buyruğuna gelince; mana şudur: Dirilişi inkâr eden kimse, bunu bir delile dayanarak değil, ancak hevasına uyarak inkâr etmiştir. Bu da taklidin fasit olduğuna dair en büyük delillerdendir; çünkü taklitçi, hüccete değil hevasına uyan kimsedir. O'nun: { فَتَرْدى } “Yoksa helak olursun” buyruğuna gelince; bu, “Seni alıkoymasınlar ki helak olmayasın” manasındadır; şayet seni alıkoyarlar ve sen de kabul edersen, sonuç cehennem ateşiyle helak olmaktan başka bir şey değildir. Bil ki marifet sırlarına derinlemesine dalan zatlar şöyle demişlerdir: Makam iki makamdır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyden mahvolma ve yok olma (fenâ) makamıdır. İkincisi: Allah ile baki olma (bekā) makamıdır. Birincisi ikincisinden öncedir; zira başka bir yazıyla meşgul olan bir levhaya bir şey yazmak isteyen kimse için, önceki yazıyı silmedikçe buna bir yol yoktur; ancak ondan sonra ikinci yazıyı yazmak mümkün olur. Hak Teâlâ bu babda şu güzel tertibe riayet etmiştir; çünkü O, Mûsâ'ya aleyhisselâm önce: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Pabuçlarını çıkar” demiştir ki bu, kalbin bâtınını (sırrı) Allah Teâlâ'nın dışındaki şeylerden temizlemeye bir işarettir. Sonra da bunun ardından elde edilmesi vacip olan şeyleri elde etmesini emretmiştir. Bu babın esasları üçe racidir: Başlangıç (mebde') ilmi, orta (vesat) ilmi ve dönüş (meâd) ilmi. Başlangıç ilmi, Hak Teâlâ'yı tanımaktır; O'nun: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا } [Tâhâ: 14] “Şüphesiz ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur” buyruğuyla kastedilen budur. Orta ilmine gelince; o, kulluk (ubûdiyyet) ilmidir; manası da insanın bu cismanî hayatta meşgul olması gereken şeydir. O'nun: { فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] “Bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl” buyruğuyla kastedilen budur. Sonra bunda da [bir incelik] vardır; çünkü O'nun: “Bana kulluk et” buyruğu cismanî amellere, “Beni anmak için” buyruğu ise ruhanî amellere işarettir. Kulluğun evveli cismanî ameller, ahiri ise ruhanî amellerdir. Dönüş ilmine gelince; o da O'nun: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها } buyruğudur. Sonra Allah Teâlâ bu yükümlülükleri sırf lütuf ile açmıştır ki o da: { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } [Tâhâ: 12] “Şüphesiz ben senin Rabbinim” buyruğudur; onları sırf kahır ile sonlandırmıştır ki o da: { فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِها وَاتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى } buyruğudur; bu da rahmetinin gazabını geçtiğine bir tenbih ve kulun kullukta mutlaka rağbet ve rehbet (istek ve çekinme),
وَالرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ، وَعِنْدَ الْوُقُوفِ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَعْرِفُ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ هُوَ النِّهَايَةُ فِي الْحُسْنِ وَالْجَوْدَةِ وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا من العالم بكل المعلومات.
ümit ve korku içinde bulunması gerektiğine bir işarettir. Bu ifadenin tamamı üzerinde durup düşündüğünde anlarsın ki bu tertip güzellik ve mükemmellikte son noktadır ve bu ancak her şeyi bilen zattan sadır olabilir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٧ الى ٢١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 17-21]
وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى (١٧) قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى (١٨) قالَ أَلْقِها يَا مُوسى (١٩) فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى (٢٠) قالَ خُذْها وَلا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى (٢١)
{ وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى (١٧) قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى (١٨) قالَ أَلْقِها يَا مُوسى (١٩) فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى (٢٠) قالَ خُذْها وَلا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى (٢١) } “'Şu sağ elindeki nedir ey Mûsâ?' dedi. (17) [Mûsâ:] 'O benim asamdır; ona dayanırım, onunla davarlarıma yaprak silkerim ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır' dedi. (18) [Allah:] 'Onu yere at ey Mûsâ!' dedi. (19) Onu hemen yere attı; bir de ne görsün, o koşan bir yılandır! (20) [Allah:] 'Tut onu, korkma! Biz onu ilk haline döndüreceğiz' dedi. (21)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ لَفْظَتَانِ، فَقَوْلُهُ: وَما تِلْكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَصَا، وَقَوْلُهُ: بِيَمِينِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْيَدِ، وَفِي هَذَا نُكَتٌ، إِحْدَاهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَشَارَ إِلَيْهِمَا جَعَلَ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مُعْجِزًا قَاهِرًا وَبُرْهَانًا بَاهِرًا، وَنَقَلَهُ مِنْ حَدِّ الْجَمَادِيَّةِ إِلَى مَقَامِ الْكَرَامَةِ، فَإِذَا صَارَ/ الْجَمَادُ بِالنَّظَرِ الْوَاحِدِ حَيَوَانًا، وَصَارَ الْجِسْمُ الْكَثِيفُ نُورَانِيًّا لَطِيفًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَنْظُرُ كُلَّ يَوْمٍ ثَلَاثَمِائَةٍ وَسِتِّينَ نَظْرَةً إِلَى قَلْبِ الْعَبْدِ، فَأَيُّ عَجَبٍ لَوِ انْقَلَبَ قَلْبُهُ مِنْ مَوْتِ الْعِصْيَانِ إِلَى سَعَادَةِ الطَّاعَةِ وَنُورِ الْمَعْرِفَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ بِالنَّظَرِ الْوَاحِدِ صَارَ الْجَمَادُ ثُعْبَانًا يَبْتَلِعُ سِحْرَ السَّحَرَةِ، فَأَيُّ عَجَبٍ لَوْ صَارَ الْقَلْبُ بِمَدَدِ النَّظَرِ الْإِلَهِيِّ بِحَيْثُ يَبْتَلِعُ سِحْرَ النَّفْسِ الْأَمَّارَةِ بِالسُّوءِ. وَثَالِثُهَا: كَانَتِ الْعَصَا فِي يَمِينِ مُوسَى ﵇ فَبِسَبَبِ بَرَكَةِ يَمِينِهِ انْقَلَبَتْ ثُعْبَانًا وَبُرْهَانًا، وَقَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ إِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ فَإِذَا حَصَلَتْ لِيَمِينِ مُوسَى ﵇ هَذِهِ الْكَرَامَةُ وَالْبَرَكَةُ، فَأَيُّ عَجَبٍ لَوِ انْقَلَبَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بِسَبَبِ إِصْبَعِي الرَّحْمَنِ مِنْ ظُلْمَةِ المعصية إلى نور العبودية، ثم هاهنا سؤالات: الأول: قوله: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى سُؤَالٌ، وَالسُّؤَالُ إِنَّمَا يَكُونُ لِطَلَبِ الْعِلْمِ وَهُوَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ. وَالْجَوَابُ فِيهِ فَوَائِدُ: إِحْدَاهَا: أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُظْهِرَ مِنَ الشَّيْءِ الْحَقِيرِ شَيْئًا شَرِيفًا فَإِنَّهُ يَأْخُذُهُ وَيَعْرِضُهُ عَلَى الْحَاضِرِينَ وَيَقُولُ لَهُمْ: هَذَا مَا هُوَ؟ فَيَقُولُونَ هَذَا هُوَ الشَّيْءُ الْفُلَانِيُّ ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ إِظْهَارِ صِفَتِهِ الْفَائِقَةِ فِيهِ يَقُولُ لَهُمْ خُذَا مِنْهُ كَذَا وَكَذَا.
Bil ki O'nun: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ } buyruğu iki lafızdır: “Şu nedir?” (وَما تِلْكَ) ifadesi asaya işarettir; “sağ elindeki” (بِيَمِينِكَ) ifadesi ise ele işarettir. Bunda birtakım nükteler vardır: Birincisi: Yüce Allah her ikisine de işaret edince her birini kahredici bir mucize ve parlak bir delil kılmış, onu cansızlık (cemâd) sınırından keramet makamına nakletmiştir. Cansız bir madde tek bir bakışla canlı bir hayvana dönüşüyor ve kesif bir cisim nuranî ve latif bir hale geliyorsa; üstelik Allah Teâlâ her gün kulun kalbine üç yüz altmış defa nazar ediyorken, onun kalbinin isyan ölümünden itaat saadetine ve marifet nuruna dönüşmesinde ne şaşılacak şey vardır! İkincisi: Tek bir nazarla cansız madde sihirbazların sihrini yutan bir ejderhaya dönüşmüştür; öyleyse ilahî nazarın yardımıyla kalbin, kötülüğü emreden nefsin (nefs-i emmâre) sihrini yutacak bir hale gelmesinde ne şaşılacak şey vardır! Üçüncüsü: Asa Mûsâ'nın aleyhisselâm sağ elindeydi ve onun sağ elinin bereketi sebebiyle yılana ve apaçık bir delile dönüştü; müminin kalbi ise Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır. Mûsâ'nın aleyhisselâm sağ eli için bu keramet ve bereket hasıl oluyorsa, Rahmân'ın iki parmağı sebebiyle müminin kalbinin günah karanlığından kulluk nuruna dönüşmesinde ne şaşılacak şey vardır! Sonra burada birtakım sorular vardır: Birincisi: O'nun: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } buyruğu bir sorudur. Soru ise ancak bilgi talebi için olur; bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Öyleyse bundaki fayda nedir? Cevap: Bunda birtakım faydalar vardır: Birincisi: Değersiz bir şeyden şerefli bir şeyi ortaya çıkarmak isteyen kimse onu alır, orada bulunanlara gösterir ve onlara: “Bu nedir?” der. Onlar da: “Bu filan şeydir” derler; sonra o şeydeki üstün vasfı ortaya çıkardıktan sonra onlara: “Ondan şunu ve şunu alın” der.
فاللَّه تَعَالَى لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُظْهِرَ مِنَ الْعَصَا تِلْكَ الْآيَاتِ الشَّرِيفَةَ كَانْقِلَابِهَا حَيَّةً، وَكَضَرْبِهِ الْبَحْرَ حَتَّى انْفَلَقَ، وَفِي الْحَجَرِ حَتَّى انْفَجَرَ مِنْهُ الْمَاءُ، عَرَضَهُ أَوَّلًا عَلَى مُوسَى فَكَأَنَّهُ قَالَ لَهُ: يَا مُوسَى هَلْ تَعْرِفُ حَقِيقَةَ هَذَا الَّذِي بِيَدِكَ وَأَنَّهُ خَشَبَةٌ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، ثُمَّ إِنَّهُ قَلَبَهُ ثُعْبَانًا عَظِيمًا، فَيَكُونُ بِهَذَا الطَّرِيقِ قَدْ نَبَّهَ الْعُقُولَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَنِهَايَةِ عَظَمَتِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَظْهَرَ هَذِهِ الْآيَاتِ الْعَظِيمَةَ مِنْ أَهْوَنِ الْأَشْيَاءِ عِنْدَهُ فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَطْلَعَهُ عَلَى تِلْكَ الْأَنْوَارِ الْمُتَصَاعِدَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَأَسْمَعَهُ تَسْبِيحَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ أَسْمَعَهُ كَلَامَ نَفْسِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ مَزَجَ اللُّطْفَ بِالْقَهْرِ فَلَاطَفَهُ أَوَّلًا بِقَوْلِهِ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ ثُمَّ قَهَرَهُ بِإِيرَادِ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ عَلَيْهِ وَإِلْزَامِهِ عِلْمَ الْمَبْدَأِ وَالْوَسَطِ وَالْمَعَادِ ثُمَّ خَتَمَ كُلَّ ذَلِكَ بِالتَّهْدِيدِ الْعَظِيمِ، تَحَيَّرَ مُوسَى وَدَهِشَ وَكَادَ لَا يَعْرِفُ الْيَمِينَ مِنَ الشِّمَالِ فقيل له: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى لِيَعْرِفَ مُوسَى ﵇ أَنَّ يَمِينَهُ هِيَ الَّتِي فِيهَا الْعَصَا، أَوْ لِأَنَّهُ لَمَّا تَكَلَّمَ مَعَهُ أَوَّلًا بِكَلَامِ الْإِلَهِيَّةِ وَتَحَيَّرَ مُوسَى مِنَ الدَّهْشَةِ تَكَلَّمَ مَعَهُ بِكَلَامِ الْبَشَرِ إِزَالَةً لِتِلْكَ الدَّهْشَةِ وَالْحَيْرَةِ، وَالنُّكْتَةُ فِيهِ أَنَّهُ لَمَّا غَلَبَتِ الدَّهْشَةُ عَلَى مُوسَى فِي الْحَضْرَةِ أَرَادَ رَبُّ الْعِزَّةِ إِزَالَتَهَا فَسَأَلَهُ عَنِ الْعَصَا وَهُوَ لَا يَقَعُ الْغَلَطُ فِيهِ. كَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ إِذَا مَاتَ وَوَصَلَ إِلَى حَضْرَةِ ذِي الْجَلَالِ فَالدَّهْشَةُ
Allah Teâlâ da asadan yılana dönüşmesi, onunla denize vurup denizin yarılması ve taşa vurup ondan suyun fışkırması gibi o şerefli mucizeleri ortaya çıkarmak isteyince, onu önce Mûsâ'ya arz etti. Adeta ona şöyle dedi: “Ey Mûsâ! Elindeki bu şeyin hakikatini, onun ne zarar ne de fayda vermeyen bir tahta parçası olduğunu biliyor musun?” Sonra da onu büyük bir ejderhaya dönüştürdü. Böylece O, katındaki en değersiz şeylerden bu büyük mucizeleri ortaya çıkarmak suretiyle kemal kudretine ve sonsuz azametine akılları bu yolla dikkatlendirmiş oldu. İşte: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } “Şu sağ elindeki nedir ey Mûsâ?” buyruğunun faydası budur. İkincisi: Yüce Allah ağaçtan göğe doğru yükselen o nurları ona gösterip meleklerin tesbihini işittirince, sonra da bizzat kendi kelamını ona işittirip lütfu kahır ile birleştirince; önce: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } “Ben seni seçtim” diyerek ona lütufta bulundu, sonra da üzerine meşakkatli mükellefiyetler yükleyip başlangıç, orta ve dönüş ilimlerini ona zorunlu kılarak kahretti ve bütün bunları büyük bir tehditle sonlandırdı. Mûsâ hayrete düştü, dehşete kapıldı ve neredeyse sağı solu ayırt edemez hale geldi. Bunun üzerine Mûsâ'ya aleyhisselâm sağ elinin asanın bulunduğu el olduğunu bilmesi için veya başlangıçta onunla ilahlık kelamıyla konuşup Mûsâ dehşetten hayrete düşünce bu dehşet ve hayreti gidermek için onunla beşer kelamıyla konuşarak: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } denildi. Bundaki nükte şudur: [Huzur] makamında Mûsâ'yı dehşet kaplayınca, İzzet Rabbi bunu gidermek istedi ve ona hakkında yanılgıya düşülmeyecek olan asayı sordu. Aynı şekilde mümin de ölüp Celâl Sahibi'nin huzuruna vardığında kendisini dehşet
تَغْلِبُهُ وَالْحَيَاءُ يَمْنَعُهُ عَنِ الْكَلَامِ فَيَسْأَلُونَهُ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي لَمْ يَغْلَطْ فِيهِ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ التَّوْحِيدُ، فَإِذَا ذَكَرَهُ زَالَتِ الدَّهْشَةُ وَالْوَحْشَةُ عَنْهُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَرَّفَ مُوسَى كَمَالَ الْإِلَهِيَّةِ أَرَادَ أَنْ يُعَرِّفَهُ نُقْصَانَ الْبَشَرِيَّةِ، فَسَأَلَهُ عَنْ مَنَافِعِ الْعَصَا فَذَكَرَ بَعْضَهَا فَعَرَّفَهُ اللَّه تَعَالَى أَنَّ فِيهَا مَنَافِعَ أَعْظَمَ مِمَّا ذَكَرَ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْعُقُولَ قَاصِرَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ صِفَاتِ النَّبِيِّ الْحَاضِرِ فَلَوْلَا التَّوْفِيقُ وَالْعِصْمَةُ كَيْفَ يُمْكِنُهُمُ الْوُصُولُ إِلَى مَعْرِفَةِ أَجَلِّ الْأَشْيَاءِ وَأَعْظَمِهَا. وَرَابِعُهَا:
kaplar ve haya duygusu onu konuşmaktan alıkoyar; melekler ona dünyada iken hakkında yanılgıya düşmediği hususu, yani tevhidi sorarlar. O tevhidi zikredince üzerindeki dehşet ve ürperti kaybolur. Üçüncüsü: Yüce Allah Mûsâ'ya ilahlığın kemalini bildirince, beşeriyetin noksanlığını da bildirmek istedi; bu sebeple ona asanın faydalarını sordu, o da bazısını zikretti. Allah Teâlâ da akılların hazır olan bir peygamberin vasıflarını bilmekten aciz olduğuna tenbih etmek üzere, asada zikrettiğinden daha büyük faydalar bulunduğunu ona bildirdi. [Hâl böyleyken] ilahî muvaffakiyet ve ismet olmasaydı şeylerin en yücesini ve en büyüğünü bilmeye nasıl ulaşabilirlerdi? Dördüncüsü:
فَائِدَةُ هَذَا السُّؤَالِ أَنْ يُقَرِّرَ عِنْدَهُ أَنَّهُ خَشَبَةٌ حَتَّى إِذَا قَلَبَهَا ثُعْبَانًا لَا يَخَافُهَا. السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ/ يا مُوسى خِطَابٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى مَعَ مُوسَى ﵇ بِلَا وَاسِطَةٍ، وَلَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُوسَى أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ. الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا خَاطَبَ مُوسَى فَقَدْ خَاطَبَ مُحَمَّدًا ﵇ فِي قَوْلِهِ: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى
Bu sorunun faydası; onu bir ejderhaya dönüştürdüğünde ondan korkmaması için, onun bir tahta parçası olduğunu zihninde pekiştirmektir. İkinci Soru: O'nun: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } buyruğu, Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm ile vasıtasız bir hitabıdır. Bu durum Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için hasıl olmamıştır; dolayısıyla Mûsâ'nın Muhammed'den daha üstün olması gerekir. Cevap iki yöndendir: Birincisi: Yüce Allah Mûsâ'ya hitap ettiği gibi: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى }
[النَّجْمِ: ١٠] إِلَّا أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا أَنَّ الَّذِي ذَكَرَهُ مَعَ مُوسَى ﵇ أَفْشَاهُ اللَّه إِلَى الْخَلْقِ، وَالَّذِي ذَكَرَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانَ سِرًّا لَمْ يَسْتَأْهِلْ لَهُ أَحَدٌ مِنَ الْخَلْقِ. وَالثَّانِي:
[en-Necm: 10] “Böylece kuluna vahyedeceğini vahyetti” buyruğunda Muhammed'e aleyhisselâm de hitap etmiştir. Ancak ikisi arasındaki fark şudur: Mûsâ aleyhisselâm ile zikrettiğini Allah mahlukata yaymış, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile zikrettiği ise mahlukattan hiçbirinin ehil olamadığı bir sır olmuştur. İkincisi:
إِنْ كَانَ مُوسَى تَكَلَّمَ مَعَهُ وَهُوَ [تَكَلَّمَ] مَعَ مُوسَى فَأُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ يُخَاطِبُونَ اللَّه فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّاتٍ عَلَى مَا
Eğer Mûsâ O'nunla konuşmuş ve O da Mûsâ ile konuşmuşsa, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti de
قَالَ ﷺ: «الْمُصَلِّي يُنَاجِي رَبَّهُ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Namaz kılan kimse Rabbi ile münacatta bulunur» buyurduğu üzere her gün defalarca Allah'a hitap etmektedir.
وَالرَّبُّ يَتَكَلَّمُ مَعَ آحَادِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالتَّسْلِيمِ وَالتَّكْرِيمِ وَالتَّكْلِيمِ فِي قَوْلِهِ:
Rab Teâlâ da kıyamet gününde:
سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] . السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا إِعْرَابُ قَوْلِهِ: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى الْجَوَابُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : (تِلْكَ بِيَمِينِكَ) كَقَوْلِهِ: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هُودٍ: ٧٢] فِي انْتِصَابِ الْحَالِ بِمَعْنَى الْإِشَارَةِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تِلْكَ اسْمًا مَوْصُولًا وَصِلَتُهُ بِيَمِينِكَ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ وَمَا الَّتِي بِيَمِينِكَ، قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ مَا هَذِهِ الَّتِي فِي يَمِينِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا سَأَلَ مُوسَى ﵇ عَنْ ذَلِكَ أَجَابَ مُوسَى ﵇ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ، ثَلَاثَةٌ عَلَى التَّفْصِيلِ وَوَاحِدٌ عَلَى الْإِجْمَالِ. الْأَوَّلُ قَوْلُهُ: هِيَ عَصايَ قَرَأَ ابْنُ أَبِي إسحاق: (هي عصي) ومثلها: (يا بشرى) وقرأ الحسن (هي عصاي) بسكون الياء والنكث هاهنا ثَلَاثَةٌ. إِحْدَاهَا: أَنَّهُ قَالَ: هِيَ عَصايَ فَذَكَرَ الْعَصَا وَمَنْ كَانَ قَلْبُهُ مَشْغُولًا بِالْعَصَا وَمَنَافِعِهَا كَيْفَ يَكُونُ مُسْتَغْرِقًا فِي بَحْرِ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَلَكِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ عُرِضَ عَلَيْهِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى شَيْءٍ: مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى [النَّجْمِ: ١٧] وَلَمَّا قِيلَ لَهُ امْدَحْنَا،
{ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selam vardır” buyruğunda belirtildiği üzere Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin fertleriyle selam vererek, ikram ederek ve konuşarak kelam edecektir. Üçüncü Soru: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسى } buyruğunun irabı nedir? Cevap: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { تِلْكَ بِيَمِينِكَ } ifadesi, işaret manası taşıyarak halin nasbı bakımından: { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } [Hûd: 72] “İşte şu kocam da bir ihtiyar” buyruğu gibidir. 'Tilke' (تِلْكَ) kelimesinin ism-i mevsûl, 'bi-yemînike' (بِيَمِينِكَ) ifadesinin de onun sılası olması caizdir. Zeccâc: “Bunun manası: 'Sağ elindeki o şey nedir?' demektir” demiştir. Ferrâ ise: “Bunun manası: 'Sağ elindeki bu şey nedir?' demektir” demiştir. Bil ki Yüce Allah Mûsâ'ya aleyhisselâm bunu sorunca Mûsâ aleyhisselâm üçü tafsilatlı, biri ise icmali olmak üzere dört şeyle cevap vermiştir. Birincisi: { هِيَ عَصايَ } “O benim asamdır” sözüdür. İbn Ebî İshak: (هِيَ عَصِيَّ) şeklinde okumuştur; (يَا بُشْرَى) kıraati de bunun gibidir. Hasan ise yâ'nın sükûnu ile (هِيَ عَصَايْ) şeklinde okumuştur. Burada üç nükte vardır. Birincisi: “O benim asamdır” diyerek asayı zikretmiştir; kalbi asa ve onun menfaatleriyle meşgul olan bir kimse nasıl Hakk'ın marifet denizinde müstağrak olabilir? Oysa Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem cennet ve cehennem arz edilmiş de hiçbir şeye iltifat etmemiştir: { مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى } [en-Necm: 17] “Göz ne kaydı ne de haddi aştı.” Kendisine: “Bizi öv” denildiğinde ise,
قَالَ: «لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْكَ»
«Sana övgüyü sayıp bitiremem» buyurmuş,
ثُمَّ نَسِيَ نَفْسَهُ وَنَسِيَ ثَنَاءَهُ
sonra nefsini de övgüsünü de unutmuş
فَقَالَ: «أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ» .
ve: «Sen kendini övdüğün gibisin» buyurmuştur.
وَثَانِيهَا: لَمَّا قَالَ: عَصايَ قَالَ اللَّه ﷾: أَلْقِها، فَلَمَّا أَلْقَاهَا فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى لِيَعْرِفَ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّه فَالِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ شَاغِلٌ وَهُوَ كَالْحَيَّةِ الْمُهْلِكَةِ لَكَ. وَلِهَذَا قَالَ الْخَلِيلُ ﵇: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٧]
İkincisi: Mûsâ: “Asamdır” deyince Allah Azze ve Celle: { أَلْقِها } “Onu yere at” buyurdu. Onu yere atınca da: { فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } “Bir de ne görsün, o koşan bir yılan!” oldu; ta ki Allah'tan gayrı her şeye iltifat etmenin meşgul edici olduğunu ve bunun seni helak eden bir yılan gibi olduğunu bilsin. Nitekim Halîl [İbrâhim] aleyhisselâm bu yüzden şöyle demiştir: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } [eş-Şuarâ: 77] “Âlemlerin Rabbi hariç, onlar kesinlikle benim düşmanımdır.”
وَفِي الْحَدِيثِ: «يُجَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَاحِبِ الْمَالِ الَّذِي لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ وَيُؤْتَى بِذَلِكَ الْمَالِ عَلَى صُورَةِ شُجَاعٍ أَقْرَعَ» الْحَدِيثَ بِتَمَامِهِ.
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Kıyamet gününde zekâtını vermeyen mal sahibi getirilir ve o mal, başı dazlak zehirli bir yılan suretinde getirilir...» hadisin tamamı.
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ هِيَ عَصَايَ فَقَدْ تَمَّ الْجَوَابُ، إِلَّا أَنَّهُ ﵇ ذَكَرَ الْوُجُوهَ الْأُخَرَ لِأَنَّهُ كَانَ يُحِبُّ الْمُكَالَمَةَ مَعَ رَبِّهِ فَجَعَلَ ذَلِكَ كَالْوَسِيلَةِ إِلَى تَحْصِيلِ هذا الغرض.
Üçüncüsü: O: “O benim asamdır” deyince cevap tamam olmuştu; ancak Mûsâ aleyhisselâm diğer vecihleri de zikretti; çünkü Rabbi ile konuşmayı seviyordu ve bunu bu maksadı elde etmeye bir vesile kıldı.
الثاني: قوله: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها وَالتَّوَكِّي، وَالِاتِّكَاءُ، وَاحِدٌ كَالتَّوَقِّي، وَالَاتِّقَاءِ مَعْنَاهُ أَعْتَمِدُ عَلَيْهَا إِذَا عَيِيتُ أَوْ وَقَفْتُ عَلَى رَأْسِ الْقَطِيعِ أَوْ عِنْدَ الطَّفْرَةِ فَجَعَلَ مُوسَى ﵇ نَفْسَهُ مُتَوَكِّئًا عَلَى الْعَصَا
İkincisi: { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } “Ona dayanırım” sözüdür. Tevekki (التَّوَكِّي) ile ittikâ (الِاتِّكَاءُ), tevakki (التَّوَقِّي) ile ittikā (الَاتِّقَاء) gibi aynı anlamdadır; manası: “Yorulduğumda veya sürünün başında durduğumda yahut atlarken ona yaslanırım” demektir. Mûsâ aleyhisselâm kendisini asaya dayanır kıldı,
وَقَالَ اللَّه تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: «أتكئ على رحمتي»
Allah Teâlâ ise Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem:
بقوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَالِ: ٦٤] وَقَالَ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ قَوْلُهُ: وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَقْتَضِي كَوْنَ مُحَمَّدٍ يَتَوَكَّأُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ؟ قُلْنَا قوله: وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْكَافِ فِي قَوْلِهِ: حَسْبَكَ اللَّهُ وَالْمَعْنَى اللَّه حَسْبُكَ، وَحَسْبُ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي أَيْ أَخْبِطُ بِهَا فَأَضْرِبُ أَغْصَانَ الشَّجَرِ لِيَسْقُطَ وَرَقُهَا عَلَى غَنَمِي فَتَأْكُلُهُ. وَقَالَ أَهْلُ/ اللُّغَةِ: هش
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [el-Enfâl: 64] “Ey Peygamber! Allah ve sana uyan müminler sana yeter” ve: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } [el-Mâide: 67] “Allah seni insanlardan korur” buyruklarıyla: «Rahmetime dayan» buyurdu. Eğer: “O'nun: 'Sana uyan müminler' buyruğu Muhammed'in müminlere dayanmasını gerektirmez mi?” denilirse; deriz ki: O'nun: { وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu: { حَسْبَكَ اللَّهُ } ifadesindeki kâf harfine matuftur; mana: “Allah sana da yeter, sana uyan müminlere de yeter” demektir. Üçüncüsü: { وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي } “Onunla davarlarıma yaprak silkerim” sözüdür; yani “yaprakları davarlarımın üzerine düşsün de yesinler diye onunla vurup ağaç dallarını silkelerim” demektir. Dil ehli şöyle demiştir: Bir kimse
عَلَى غَنَمِهِ، يَهُشُّ بِضَمِّ الْهَاءِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَشَشْتُ الرَّجُلَ أَهَشُّ بِفَتْحِ الْهَاءِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَشَّ الرَّغِيفَ يَهِشُّ بِكَسْرِ الْهَاءِ. قَالَهُ ثَعْلَبٌ، وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ: (وَأَهِسُّ) بِالسِّينِ غَيْرِ الْمَنْقُوطَةِ، وَالْهَشُّ زَجْرُ الْغَنَمِ، وَاعْلَمْ أَنَّ غَنَمَهُ رَعِيَّتُهُ فَبَدَأَ بمصالح نفسه في قوله: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها ثُمَّ بِمَصَالِحِ رَعِيَّتِهِ فِي قَوْلِهِ: وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي فَكَذَلِكَ فِي الْقِيَامَةِ يَبْدَأُ بِنَفْسِهِ فَيَقُولُ: نَفْسِي نَفْسِي وَمُحَمَّدٌ ﷺ لَمْ يَشْتَغِلْ فِي الدُّنْيَا إِلَّا بِإِصْلَاحِ أَمْرِ الْأُمَّةِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣] .
davarını sevk edip yaprak silkelediğinde muzari formunda hâ harfinin zammesiyle 'yehuşşu' (يَهُشُّ), bir adama güler yüz gösterdiğimde muzaride hâ harfinin fethasıyla 'eheşşü' (أَهَشُّ), ekmek gevrekleştiğinde ise hâ harfinin kesresiyle 'yehişşu' (يَهِشُّ) denir. Bunu Sa'leb söylemiştir. İkrime ise noktasız sîn ile (وَأَهِسُّ) şeklinde okumuştur; 'el-heşş' (الْهَشُّ) davarı sürmek ve yönlendirmektir. Bil ki davarı onun tebaasıdır; bu sebeple o, { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } sözünde önce kendi maslahatlarıyla başlamış, sonra da { وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي } sözünde tebaasının maslahatlarına geçmiştir. Nitekim kıyamette de önce kendisiyle başlayıp: “Nefsim, nefsim!” diyecektir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ise dünyada ancak ümmetin işini ıslah etmekle meşgul olmuştur: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [el-Enfâl: 33] “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir.”
«اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ»
«Allahım! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar.»
فَلَا جَرَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَبْدَأُ أَيْضًا بِأُمَّتِهِ فَيَقُولُ: «أُمَّتِي أُمَّتِي» . وَالرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى أَيْ حَوَائِجُ وَمَنَافِعُ وَاحِدَتُهَا مَأْرَبَةٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَضَمِّهَا، وَحَكَى ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَقُطْرُبٌ بِكَسْرِ الرَّاءِ أَيْضًا، وَالْأَرَبُ بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَالْإِرْبَةُ بِكَسْرِ الْأَلِفِ وَسُكُونِ الرَّاءِ الْحَاجَةُ، وَإِنَّمَا قَالَ أُخْرَى لِأَنَّ الْمَآرِبَ فِي مَعْنَى جَمَاعَةٍ فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَمَاعَةٌ مِنَ الْحَاجَاتِ أُخْرَى وَلَوْ جَاءَتْ أُخَرُ لَكَانَ صَوَابًا كَمَا قَالَ: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [البقرة: ١٨٤] ثم هاهنا نُكَتٌ. إِحْدَاهَا: أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ اللَّه تَعَالَى: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ عَرَفَ أَنَّ للَّه فِيهِ أَسْرَارًا عَظِيمَةً فَذَكَرَ مَا عَرَفَ وَعَبَّرَ عَنِ الْبَوَاقِي الَّتِي مَا عَرَفَهَا إِجْمَالًا لَا تَفْصِيلًا بِقَوْلِهِ: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى. وَثَانِيهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ أَحَسَّ بِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا سَأَلَهُ عَنْ أَمْرِ الْعَصَا لِمَنَافِعَ عَظِيمَةٍ. فَقَالَ مُوسَى: إِلَهِي مَا هَذِهِ الْعَصَا إِلَّا كَغَيْرِهَا، لَكِنَّكَ لَمَّا سَأَلْتَ عَنْهَا عَرَفْتُ أَنَّ لِيَ فِيهَا مَآرِبَ أُخْرَى وَمِنْ جُمْلَتِهَا أَنَّكَ كَلَّمْتَنِي بِسَبَبِهَا فَوَجَدْتُ هَذَا الْأَمْرَ الْعَظِيمَ الشَّرِيفَ بِسَبَبِهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ أَجْمَلَ رجاء أن يسأل رَبُّهُ عَنْ تِلْكَ الْمَآرِبِ فَيَسْمَعَ كَلَامَ اللَّه مَرَّةً أُخْرَى وَيَطُولَ أَمْرُ الْمُكَالَمَةِ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ بِسَبَبِ اللُّطْفِ انْطَلَقَ لِسَانُهُ ثُمَّ غَلَبَتْهُ الدَّهْشَةُ فَانْقَطَعَ لِسَانُهُ وَتَشَوَّشَ فِكْرُهُ فَأَجْمَلَ مَرَّةً أُخْرَى، ثُمَّ قَالَ وَهَبٌ: كَانَتْ ذَاتَ شُعْبَتَيْنِ كَالْمِحْجَنِ، فَإِذَا طَالَ الْغُصْنُ حَنَاهُ بِالْمِحْجَنِ، وَإِذَا حَاوَلَ كَسْرَهُ لَوَاهُ بِالشُّعْبَتَيْنِ، [وَ] إِذَا سَارَ وَضَعَهَا عَلَى عَاتِقِهِ يُعَلِّقُ فِيهَا أَدَوَاتِهِ مِنَ الْقَوْسِ وَالْكِنَانَةِ وَالثِّيَابِ، وَإِذَا كَانَ فِي الْبَرِّيَّةِ رَكَزَهَا وَأَلْقَى كِسَاءً عَلَيْهَا فَكَانَتْ ظِلًّا. وَقِيلَ: كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُعْجِزَاتِ أَنَّهُ كَانَ يَسْتَقِي بِهَا فَتَطُولُ بِطُولِ الْبِئْرِ وَتَصِيرُ شُعْبَتَاهَا دَلْوًا وَيَصِيرَانِ شَمْعَتَيْنِ فِي اللَّيَالِي، وَإِذَا ظَهَرَ عَدُوٌّ حَارَبَتْ عَنْهُ. وَإِذَا اشْتَهَى ثَمَرَةً رَكَزَهَا فَأَوْرَقَتْ وَأَثْمَرَتْ. وَكَانَ يَحْمِلُ عَلَيْهَا زَادَهُ وَمَاءَهُ وَكَانَتْ تُمَاشِيهِ وَيَرْكِزُهَا فَيَنْبُعُ الْمَاءُ فَإِذَا رَفَعَهَا نصب وَكَانَتْ تَقِيهِ الْهَوَامَّ.
Bundan dolayı kıyamet gününde de yine ümmetiyle başlayıp: «Ümmetim, ümmetim!» diyecektir. Dördüncüsü: { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “Ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır” sözüdür; yani ihtiyaçlar ve menfaatler demektir; tekili râ'nın fethası ve zammesiyle 'me'rebe' (مَأْرَبَة) gelir. İbnü'l-A'râbî ve Kutrub râ'nın kesresiyle de nakletmişlerdir. Râ'nın fethasıyla 'el-ereb' (الْأَرَبُ) ve hemzenin kesresi ile râ'nın sükûnuyla 'el-irbe' (الْإِرْبَةُ) ihtiyaç demektir. 'Uhrâ' (أُخْرَى) demesi ise, 'meârib' çoğul anlamında olduğu içindir; sanki o: “Başka birtakım ihtiyaçlar” (cemâatün mine'l-hâcât uhrâ) demiştir. Şayet { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } [el-Bakara: 184] “Başka günlerden sayısınca” buyruğunda olduğu gibi 'uhar' (أُخَرُ) şeklinde gelseydi o da doğru olurdu. Sonra burada birtakım nükteler vardır: Birincisi: Mûsâ Allah Teâlâ'nın: “Şu sağ elindeki nedir?” buyruğunu işitince, onda Allah için büyük sırlar bulunduğunu anladı; bildiğini zikretti, bilmediği geri kalan şeyleri ise: { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } sözüyle tafsilatlı değil icmali olarak ifade etti. İkincisi: Mûsâ aleyhisselâm Yüce Allah'ın asanın durumunu büyük menfaatler için sorduğunu hissetti. Bunun üzerine Mûsâ: “İlahım! Bu asa diğer asalar gibidir; fakat sen onu sorunca anladım ki onda benim için başka ihtiyaçlar da vardır; onlardan biri de senin onun sebebiyle benimle konuşmuş olmandır; böylece ben bu büyük ve şerefli işi onun vesilesiyle buldum” dedi. Üçüncüsü: Mûsâ aleyhisselâm, Rabbi kendisine o ihtiyaçları sorar da Allah'ın kelamını bir kez daha işitir ve bu vesileyle konuşma uzar ümidiyle icmali ifade kullandı. Dördüncüsü: Lütuf sebebiyle dili çözüldü, sonra kendisini dehşet kaplayınca dili tutuldu, zihni karıştı ve bir kez daha icmali söyledi. Sonra Vehb şöyle demiştir: [Asa] eğri baston (mihcen) gibi iki çatallı idi. Dal uzadığında onu mihcenle eğerdi; kırmak istediğinde ise iki çatal arasına sıkıştırıp bükerdi. Yürüdüğünde onu omzuna koyar; yay, sadak ve elbise gibi eşyalarını ona asardı. Çölde olduğunda onu yere diker, üzerine örtüsünü atardı ve gölgelik olurdu. Denildi ki: Onda şu mucizeler vardı: Onunla kuyudan su çekerdi; asa kuyunun derinliğince uzar, iki çatalı kova haline gelir ve geceleri iki muma dönüşürdü. Bir düşman ortaya çıktığında onun adına savaşırdı. Canı bir meyve istediğinde onu yere diker; asa yapraklanır ve meyve verirdi. Azığını ve suyunu onun üzerinde taşırdı; asa onunla birlikte yürürdü. Onu yere diktiğinde su fışkırır, kaldırdığında ise dururdu; ayrıca onu zararlı haşerelerden korurdu.