Binûn

Tâhâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْجَوَابَاتِ أَمَرَهُ اللَّه تعالى بإلقاء العصا فقال: أَلْقِها يا مُوسى وَفِيهِ نُكَتٌ، إِحْدَاهَا: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا قَالَ: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى أَرَادَ اللَّه أَنْ يُعَرِّفَهُ أَنَّ فِيهَا مَأْرَبَةً أُخْرَى لَا يَفْطَنُ لَهَا وَلَا يَعْرِفُهَا وَأَنَّهَا أَعْظَمُ مِنْ سائر مآربه فقال: أَلْقِها يَا مُوسى فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى. وَثَانِيَتُهَا:

Bil ki Mûsâ aleyhisselâm bu cevapları zikredince Allah Teâlâ ona asayı atmasını emredip: { أَلْقِها يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Onu at” buyurdu. Bunda birtakım nükteler vardır: Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm: { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “Benim onda başka ihtiyaçlarım da vardır” deyince Allah, onda farkında olmadığı ve bilmediği başka bir ihtiyacın daha bulunduğunu ve bunun diğer bütün ihtiyaçlarından daha büyük olduğunu ona bildirmek istedi ve: { أَلْقِها يَا مُوسى فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } “Ey Mûsâ! Onu at! Mûsâ da onu attı; bir de ne görsün, o koşan bir yılandır!” buyurdu. İkincisi:

كَانَ فِي رِجْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ النَّعْلُ وَفِي يَدِهِ شَيْءٌ وَهُوَ الْعَصَا، وَالرِّجْلُ آلَةُ الْهَرَبِ وَالْيَدُ آلَةُ الطَّلَبِ فَقَالَ أَوَّلًا: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ [طه: ١٢] إِشَارَةً إِلَى تَرْكِ الْهَرَبِ، ثُمَّ قَالَ أَلْقِهَا يَا مُوسَى وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى تَرْكِ الطَّلَبِ. كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: إِنَّكَ مَا دُمْتَ فِي مَقَامِ الْهَرَبِ وَالطَّلَبِ كُنْتَ مُشْتَغِلًا بِنَفْسِكَ/ وَطَالِبًا لِحَظِّكَ فَلَا تَكُونُ خَالِصًا لِمَعْرِفَتِي فَكُنْ تَارِكًا لِلْهَرَبِ وَالطَّلَبِ لِتَكُونَ خَالِصًا لِي. وَثَالِثَتُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ مَعَ عُلُوِّ دَرَجَتِهِ، وَكَمَالِ مَنْقَبَتِهِ لَمَّا وَصَلَ إِلَى الْحَضْرَةِ وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَّا النَّعْلَانِ وَالْعَصَا أَمَرَهُ بِإِلْقَائِهِمَا حَتَّى أَمْكَنَهُ الْوُصُولُ إِلَى الْحَضْرَةِ فَأَنْتَ مَعَ أَلْفِ وَقْرٍ مِنَ الْمَعَاصِي كَيْفَ يُمْكِنُكَ الْوُصُولُ إِلَى جنابه. وَرَابِعُهَا: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ مُجَرَّدًا عَنِ الْكُلِّ مَا زَاغَ الْبَصَرُ فَلَا جَرَمَ وَجَدَ الْكُلَّ، لَعَمْرُكَ أَمَّا مُوسَى لَمَّا بَقِيَ مَعَهُ تِلْكَ الْعَصَا لَا جَرَمَ أَمَرَهُ بِإِلْقَاءِ الْعَصَا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَعْبِيَّ تَمَسَّكَ بِهِ فِي أَنَّ الِاسْتِطَاعَةَ قَبْلَ الْفِعْلِ فَقَالَ: الْقُدْرَةُ عَلَى إِلْقَاءِ الْعَصَا، إِمَّا أَنْ تُوجَدَ وَالْعَصَا فِي يَدِهِ أَوْ خَارِجَةٌ مِنْ يَدِهِ فَإِنْ أَتَتْهُ الْقُدْرَةُ وَهِيَ فِي يَدِهِ فَذَاكَ قَوْلُنَا: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [آلِ عمران: ١٨٢] وإذا

Ayağında bir şey vardı, o da pabuçtu; elinde de bir şey vardı, o da asaydı. Ayak kaçma aleti, el ise talep etme (elde etme) aletidir. Bu yüzden [Allah] önce kaçmayı terk etmeye işaret olarak: { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } [Tâhâ: 12] “Pabuçlarını çıkar” buyurdu; sonra da talebi terk etmeye işaret olarak { أَلْقِها يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Onu at” buyurdu. Sanki Yüce Allah şöyle demiştir: “Sen kaçma ve talep etme makamında olduğun müddetçe kendinle meşguldün ve kendi nasibini talep ediyordun; bu durumda benim marifetime tam anlamıyla yönelmiş olamazsın. O halde sırf benim için olasın diye kaçmayı da talep etmeyi de terk et.” Üçüncüsü: Mûsâ aleyhisselâm, mertebesinin yüceliğine ve meziyetinin kemaline rağmen huzura vardığında ve yanında sadece iki pabucu ile asası varken, huzura kavuşması ancak mümkün olsun diye [Allah] o ikisini atmasını emretmiştir. O halde sen, binlerce günah yüküyle O'nun yüce huzuruna nasıl varabilirsin? Dördüncüsü: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem her şeyden tecerrüt etmişti; { ما زاغَ الْبَصَرُ } “Göz ne kaydı...”; bu sebeple de -ömrüne yemin olsun ki- her şeyi buldu. Mûsâ'nın yanında ise o asa kalmıştı; bu yüzden [Allah] ona asayı atmasını emretti. Bil ki el-Kâ'bî, fiilden önce istitaatın (gücün) bulunduğuna dair bu ayete tutunmuş ve şöyle demiştir: Asayı atma gücü, ya asa elindeyken bulunur ya da elinden çıkmışken. Eğer güç ona asa elindeyken geldiyse, bu bizim savunduğumuz görüştür: { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Âl-i İmrân: 182] “Ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir.” Şayet

أَتَتْهُ وَلَيْسَتْ فِي يَدِهِ وَإِنَّمَا اسْتَطَاعَ أَنْ يُلْقِيَ مِنْ يَدِهِ مَا لَيْسَ فِي يَدِهِ فَذَلِكَ مُحَالٌ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى فَفِيهِ أَسْئِلَةٌ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي قَلْبِ الْعَصَا حَيَّةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ؟ الْجَوَابُ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا:

güç ona asa elinde değilken geldiyse ve o ancak elinde olmayan bir şeyi elinden atmaya güç yetirdiyse bu imkansızdır. Allah Teâlâ'nın: { فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } “Mûsâ da onu attı; bir de ne görsün, o koşan bir yılandır!” buyruğuna gelince, bunda birtakım sorular vardır: Birinci Soru: Asanın o vakitte yılana dönüştürülmesindeki hikmet nedir? Cevap: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى قَلَبَهَا حَيَّةً لِتَكُونَ مُعْجِزَةً لِمُوسَى ﵇ يَعْرِفُ بِهَا نُبُوَّةَ نَفْسِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ مَا سَمِعَ إِلَّا النِّدَاءَ، وَالنِّدَاءُ وَإِنْ كَانَ مُخَالِفًا لِلْعَادَاتِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مُعْجِزًا لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ عَادَاتِ الْمَلَائِكَةِ أَوِ الْجِنِّ فَلَا جَرَمَ قَلَبَ اللَّه الْعَصَا حَيَّةً لِيَصِيرَ ذَلِكَ دَلِيلًا قَاهِرًا وَالْعَجَبُ أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا فَصَدَقَهُ اللَّه تَعَالَى فِيهِ وَجَعَلَهَا مُتَّكَأً لَهُ بِأَنْ جَعَلَهَا مُعْجِزَةً لَهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ النِّدَاءَ كَانَ إِكْرَامًا لَهُ فَقَلَبَ الْعَصَا حَيَّةً مَزِيدًا فِي الْكَرَامَةِ لِيَكُونَ تَوَالِي الْخَلْعِ وَالْكَرَامَاتِ سَبَبًا لِزَوَالِ الْوَحْشَةِ عَنْ قَلْبِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عَرَضَ عَلَيْهِ لِيُشَاهِدَهُ أَوَّلًا فَإِذَا شَاهَدَهُ عِنْدَ فِرْعَوْنَ لَا يَخَافُهُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ كَانَ رَاعِيًا فَقِيرًا ثُمَّ إِنَّهُ نُصِّبَ لِلْمَنْصِبِ الْعَظِيمِ فَلَعَلَّهُ بَقِيَ فِي قَلْبِهِ تَعَجُّبٌ مِنْ ذَلِكَ فَقَلَبَ الْعَصَا حَيَّةً تَنْبِيهًا عَلَى أَنِّي لَمَّا قَدَرْتُ عَلَى ذَلِكَ فَكَيْفَ يُسْتَبْعَدُ مِنِّي نُصْرَةُ مِثْلِكَ فِي إِظْهَارِ الدِّينِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لما قال: هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها إِلَى قَوْلِهِ: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى فَقِيلَ لَهُ: أَلْقِها فَلَمَّا أَلْقَاهَا وَصَارَتْ حَيَّةً فَرَّ مُوسَى ﵇ مِنْهَا فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: ادَّعَيْتَ أَنَّهَا عَصَاكَ وَأَنَّ لَكَ فِيهَا مَآرِبَ أُخْرَى فَلِمَ تَفِرُّ مِنْهَا، تَنْبِيهًا عَلَى سِرِّ قَوْلِهِ: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٠] وَقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın onu, Mûsâ aleyhisselâm'ın kendi peygamberliğini onunla bilmesi için bir mucize kılmasıdır. Zira o aleyhisselâm bu vakte kadar nidadan başka bir şey işitmemişti. Nida her ne kadar adetlere aykırı olsa da meleklerin veya cinlerin adetlerinden olma ihtimali bulunduğu için tek başına mucize sayılmazdı. Bu sebeple Allah, ezici ve kesin bir delil olsun diye asayı yılana dönüştürdü. Şaşılacak şeydir ki Mûsâ aleyhisselâm: “Ona dayanırım” demişti; Allah Teâlâ da onu bu sözünde doğrulamış ve onu bir mucize kılarak onun için gerçek bir dayanak yapmıştır. İkincisi: Nida ona bir ikram idi; kalbinden vahşetin (yalnızlık ve tedirginliğin) gitmesine sebep olsun diye ardı ardına gelen ihsanlar ve kerametler kabilinden kerameti artırmak için asayı yılana çevirdi. Üçüncüsü: Firavun'un yanında gördüğünde korkmasın diye, önceden görmesi için bunu ona gösterdi. Dördüncüsü: O fakir bir çobandı; sonra bu yüce makama getirildi. Belki de kalbinde buna dair bir şaşkınlık kalmıştı; bunun üzerine Allah asayı yılana dönüştürerek: “Ben buna güç yetirdiğime göre, dini açığa çıkarmada senin gibisine yardım etmem nasıl uzak görülebilir?” uyarısında bulundu. Beşincisi: O: “O benim asamdır, ona dayanırım...” deyip { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “Benim onda başka ihtiyaçlarım da vardır” sözüne kadar sayınca, ona: { أَلْقِها } “Onu at” denildi. Onu atıp da yılan olunca Mûsâ aleyhisselâm ondan kaçtı. Sanki ona şöyle denilmiştir: “Onun asan olduğunu ve onda başka ihtiyaçların bulunduğunu iddia etmiştin, öyleyse neden ondan kaçıyorsun?” Bu, { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } [ez-Zâriyât: 50] “Öyleyse Allah'a koşun (kaçın)” ve

قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩١] . السُّؤَالُ الثَّانِي: قَالَ هاهنا حَيَّةٌ وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ ثُعْبَانٌ وَجَانٌّ، أَمَّا الْحَيَّةُ فَاسْمُ جِنْسٍ يَقَعُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى وَالصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، وَأَمَّا الثُّعْبَانُ وَالْجَانُّ فَبَيْنَهُمَا تَنَافٍ لِأَنَّ الثُّعْبَانَ الْعَظِيمَ مِنَ الْحَيَّاتِ وَالْجَانَّ الدَّقِيقُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا كَانَتْ وَقْتَ انْقِلَابِهَا حَيَّةً صَغِيرَةً دَقِيقَةً ثُمَّ تَوَرَّمَتْ وَتَزَايَدَ جِرْمُهَا حَتَّى صَارَتْ ثُعْبَانًا فَأُرِيدَ بِالْجَانِّ أَوَّلُ حَالِهَا وَبِالثُّعْبَانِ مَآلُهَا. وَالثَّانِي: أَنَّهَا كَانَتْ فِي شَخْصِ الثُّعْبَانِ وَسُرْعَةِ حَرَكَةِ الْجَانِّ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تعالى: فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ كَانَتْ صِفَةُ الْحَيَّةِ. الْجَوَابُ كَانَ لَهَا عُرْفٌ كَعُرْفِ الْفَرَسِ وَكَانَ بَيْنَ لَحْيَيْهَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعًا، وَابْتَلَعَتْ كُلَّ مَا مَرَّتْ بِهِ مِنَ الصُّخُورِ وَالْأَشْجَارِ حَتَّى سَمِعَ مُوسَى صَرِيرَ الْحَجَرِ فِي فَمِهَا وَجَوْفِهَا، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ خُذْها وَلا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ: السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَمَّا نُودِيَ مُوسَى/ وَخُصَّ بِتِلْكَ الْكَرَامَاتِ الْعَظِيمَةِ وَعَلِمَ أَنَّهُ مَبْعُوثٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى إِلَى الْخَلْقِ فَلِمَ خَافَ. وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْخَوْفَ كَانَ مِنْ نَفْرَةِ الطَّبْعِ لِأَنَّهُ ﵇ مَا شَاهَدَ مِثْلَ ذَلِكَ قَطُّ. وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ مَعْلُومَةٌ بِدَلَائِلِ الْعُقُولِ. وَعِنْدَ الْفَزَعِ الشَّدِيدِ قَدْ يَذْهَلُ الْإِنْسَانُ عَنْهُ. قَالَ الشَّيْخُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى وَذَلِكَ الْخَوْفُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى صِدْقِهِ فِي النُّبُوَّةِ لِأَنَّ السَّاحِرَ يَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي أَتَى بِهِ تَمْوِيهٌ فَلَا يَخَافُهُ الْبَتَّةَ. وَثَانِيهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: خَافَهَا لِأَنَّهُ ﵇ عَرَفَ مَا لَقِيَ آدَمُ مِنْهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُجَرَّدَ تلك الطاعة لكن قَوْلِهِ: لَا تَخَفْ لَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الخوف كقوله تعالى: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ [الأحزاب: ١] لَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ تِلْكَ الطَّاعَةِ لَكِنَّ قَوْلَهُ: فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً [النَّمْلِ: ١٠] يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ الْخَوْفَ إِنَّمَا ظَهَرَ لِيَظْهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ ﷺ فَإِنَّهُ ﵇ أَظْهَرَ تَعَلُّقَ الْقَلْبِ بِالْعَصَا وَالنَّفْرَةَ عَنِ الثُّعْبَانِ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﵇ فَمَا أَظْهَرَ الرَّغْبَةَ فِي الْجَنَّةِ وَلَا النَّفْرَةَ عَنِ النَّارِ. السُّؤَالُ الثَّانِي: مَتَى أَخَذَهَا، بَعْدَ انْقِلَابِهَا عَصًا أَوْ قَبْلَ ذَلِكَ. وَالْجَوَابُ:

{ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ } [el-En'âm: 91] “'Allah' de, sonra onları bırak” buyruklarının sırrına bir uyarıdır. İkinci Soru: Burada 'hayye' (yılan) denmiş, başka bir yerde ise 'sü'bân' (ejderha/büyük yılan) ve 'cânn' (küçük/çevik yılan) denmiştir. 'Hayye' kelimesine gelince; o, erkeği, dişiyi, küçüğü ve büyüğü kapsayan bir cins ismidir. 'Sü'bân' ile 'cânn' arasında ise bir zıtlık vardır; çünkü sü'bân yılanların büyüğü, cânn ise ince ve küçük olanıdır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Asa dönüştüğü sırada küçük ve ince bir yılan idi; sonra şişti ve cüssesi büyüyerek ejderha (sü'bân) oldu. Dolayısıyla cânn ile ilk hali, sü'bân ile de sonraki hali kastedilmiştir. İkincisi: O, sü'bân cüssesinde ve cânn'ın hareket hızında idi. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ } “Onu sanki bir cânn (küçük ve çevik bir yılan) imiş gibi hareket eder görünce...” buyruğudur. Üçüncü Soru: Yılanın vasfı nasıldı? Cevap: At yelesi gibi yelesi vardı ve iki çenesi arası kırk arşındı. Yanından geçtiği bütün kayaları ve ağaçları yuttu; öyle ki Mûsâ taşın onun ağzında ve karnındaki gıcırtısını işitti. Allah Teâlâ'nın: { قالَ خُذْها وَلا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى } “[Allah] buyurdu ki: 'Tut onu ve korkma! Biz onu ilk haline döndüreceğiz'” buyruğuna gelince; bunda birtakım sorular vardır: Birinci Soru: Mûsâ'ya nida edilip bu büyük kerametlerle seçkin kılınınca ve Allah Teâlâ tarafından yaratılmışlara gönderilmiş bir elçi olduğunu bilince neden korktu? Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Bu korku tabiatın ürpermesindendi; çünkü o aleyhisselâm daha önce asla böyle bir şey görmemişti. Ayrıca bu hususlar akli delillerle bilinir; şiddetli dehşet anında ise insan bundan gafil kalabilir. Şeyh Ebu'l-Kâsım el-Ensârî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: “Bu korku, onun peygamberlikteki doğruluğunun en güçlü delillerindendir; çünkü büyücü getirdiği şeyin bir göz boyama olduğunu bilir ve ondan asla korkmaz.” İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Âdem'in yılandan ne çektiğini bildiği için ondan korktu. Üçüncüsü: [Allah'ın] { لا تَخَفْ } “Korkma” buyruğu, tek başına korkunun meydana geldiğine delalet etmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } [el-Ahzâb: 1] “Kafirlere itaat etme” buyruğu o itaatin varlığına delalet etmez. Ancak [Cenâb-ı Hakk'ın]: { فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً } [en-Neml: 10] “Onu sanki bir yılanmış gibi kıvranır görünce arkasına bakmadan dönüp kaçtı” buyruğu buna delalet eder. Fakat bu korku, onunla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fark ortaya çıksın diye tezahür etmiştir. Çünkü Mûsâ aleyhisselâm asaya kalbi bir bağlılık ve yılandan bir ürperti göstermiştir; Muhammed aleyhisselâm ise ne cennete bir rağbet ne de cehennemden bir ürperti göstermiştir. İkinci Soru: Asayı ne zaman tuttu; asaya dönüştükten sonra mı yoksa ondan önce mi? Cevap:

رُوِيَ أَنَّهُ أَدْخَلَ يَدَهُ بَيْنَ أَسْنَانِهَا فَانْقَلَبَتْ خَشَبَةً

Elini onun dişleri arasına soktuğu ve [yılanın] bir tahta parçasına dönüştüğü rivayet edilmiştir.

وَالْقُرْآنُ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى وَذَلِكَ يَقَعُ فِي الِاسْتِقْبَالِ، وَأَيْضًا فَهَذَا أَقْرَبُ لِلْكَرَامَةِ لِأَنَّهُ كَمَا أَنَّ انْقِلَابَ الْعَصَا حَيَّةً مُعْجِزَةٌ فَكَذَلِكَ إِدْخَالُ يَدِهِ فِي فَمِهَا مِنْ غَيْرِ ضَرَرِ مُعْجِزَةٌ وَانْقِلَابُهَا خَشَبًا مُعْجِزٌ آخَرُ فَيَكُونُ فِيهِ تَوَالِي الْمُعْجِزَاتِ فَيَكُونُ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ. السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ أَخَذَهُ،

Kur'an da: { سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى } “Biz onu ilk haline döndüreceğiz” buyruğuyla buna delalet etmektedir; zira bu gelecek zamanda gerçekleşir. Ayrıca bu, keramete daha yakındır; çünkü asanın yılana dönüşmesi nasıl bir mucize ise, elini zarar görmeksizin onun ağzına sokması da bir mucizedir ve onun tahtaya dönüşmesi de başka bir mucizedir. Böylece bunda mucizelerin peş peşe gelmesi söz konusu olur ve delalet bakımından daha kuvvetli hale gelir. Üçüncü Soru: Onu nasıl tuttu;

أَمَعَ الْخَوْفِ أَوْ بِدُونِهِ. وَالْجَوَابُ:

korkuyla mı yoksa korkusuzca mı? Cevap:

رُوِيَ مَعَ الْخَوْفِ

Korku ile tuttuğu rivayet edilmiştir,

وَلَكِنَّهُ بَعِيدٌ، لِأَنَّ بَعْدَ تَوَالِي الدَّلَائِلِ يَبْعُدُ ذَلِكَ. وَإِذَا عَلِمَ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ تَعَالَى عِنْدَ الْأَخْذِ سَيُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى فَكَيْفَ يَسْتَمِرُّ خَوْفُهُ، وَقَدْ عَلِمَ صِدْقَ هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَمَّا قَالَ لَهُ رَبُّهُ: لا تَخَفْ بَلَغَ مِنْ ذَلِكَ ذَهَابُ خَوْفِهِ وَطُمَأْنِينَةُ نَفْسِهِ إِلَى أَنْ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي فَمِهَا وَأَخَذَ بِلَحْيَيْهَا. السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا مَعْنَى سِيرَتَهَا الْأُولَى، وَالْجَوَابُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : السِّيرَةُ مِنَ السَّيْرِ كَالرُّكْبَةِ مِنَ الرُّكُوبِ يُقَالُ: سَارَ فُلَانٌ سِيرَةً حَسَنَةً ثُمَّ اتُّسِعَ فِيهَا فَنُقِلَتْ إِلَى مَعْنَى الْمَذْهَبِ وَالطَّرِيقَةِ. السُّؤَالُ الْخَامِسُ: عَلَامَ انْتَصَبَ سِيرَتَهَا، الْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: بِنَزْعِ الْخَافِضِ يَعْنِي إِلَى سِيرَتِهَا. وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ سَنُعِيدُهَا مستقلا بنفسه غير متعلق بسيرتها بِمَعْنَى أَنَّهَا كَانَتْ أَوَّلًا عَصًا فَصَارَتْ حَيَّةً فَسَنَجْعَلُهَا عَصًا كَمَا كَانَتْ فَنُصِبَ سِيرَتَهَا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ أَيْ تَسِيرُ سِيرَتَهَا الْأُولَى يَعْنِي سَنُعِيدُهَا سَائِرَةً بِسِيرَتِهَا الْأُولَى حَيْثُ كُنْتَ تَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا ولك فيها المآرب التي عرفتها.

fakat bu uzaktır; çünkü delillerin peş peşe gelmesinden sonra bu ihtimal zayıftır. Mûsâ aleyhisselâm onu tuttuğunda Allah Teâlâ'nın onu ilk haline döndüreceğini bildikten ve bu sözün doğruluğunu kesin olarak anladıktan sonra korkusu nasıl devam edebilir? Bazıları şöyle demiştir: Rabbi ona { لا تَخَفْ } “Korkma” deyince, korkusunun gitmesi ve içinin huzura kavuşması öyle bir noktaya ulaştı ki elini onun ağzına sokup iki çenesinden tuttu. Dördüncü Soru: { سِيرَتَهَا الْأُولى } “İlk hali” ifadesinin anlamı nedir? Cevap: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Siret' (سيرة) kelimesi, 'rukbe'nin 'rukûb'dan gelmesi gibi 'seyr'den gelir. 'Falanca güzel bir gidişat sergiledi' (سار فلان سيرة حسنة) denilir; sonra bunda genişlemeye gidilerek mezhep, yol ve tarz anlamında kullanılmıştır. Beşinci Soru: { سِيرَتَها } kelimesi neye binaen mansub olmuştur? Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız), yani 'kendi haline' (إلى سيرتها) demektir. İkincisi: { سَنُعِيدُها } ifadesinin 'siretihâ'ya bağlı olmaksızın müstakil olmasıdır; yani o önce bir asa idi, sonra yılan oldu, biz de onu eskiden olduğu gibi asa kılacağız demektir. Bu durumda { سِيرَتَها } kelimesi gizli bir fiille mansub kılınmıştır; yani 'ilk gidişatında yürür' (تسير سيرتها الأولى) takdirindedir. Anlamı: 'Biz onu, kendisine dayandığın ve bildiğin ihtiyaçlarını karşıladığın ilk halinde yürüyen/kullanılan bir şey olarak geri döndüreceğiz' demektir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٢٢ الى ٢٤]

[Tâhâ Suresi (20): Ayetler 22'den 24'e]

وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرى (٢٢) لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى (٢٣) اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٢٤)

{ وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرى (٢٢) لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى (٢٣) اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٢٤) } “'Bir de diğer bir mucize olmak üzere elini koynuna sok ki, bir kusur ve hastalık olmaksızın bembeyaz çıksın!' 'Bunu sana en büyük mucizelerimizden bir kısmını gösterelim diye [yaptık].' 'Firavun'a git; çünkü o gerçekten azdı.'”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُعْجِزَةُ الثَّانِيَةُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ikinci mucizedir ve bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: يقال لك نَاحِيَتَيْنِ جَنَاحَانِ كَجَنَاحَيِ الْعَسْكَرِ لِطَرَفَيْهِ وَجَنَاحَا الْإِنْسَانِ جَنْبَاهُ وَالْأَصْلُ الْمُسْتَعَارُ مِنْهُ جَنَاحَا الطَّائِرِ لِأَنَّهُ يَجْنَحُهُمَا عِنْدَ الطَّيَرَانِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ إِلَى جَنَاحِكَ إِلَى صَدْرِكَ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ يَدَيِ الْإِنْسَانِ يُشْبِهَانِ جَنَاحَيِ الطَّائِرِ لِأَنَّهُ قَالَ: تَخْرُجْ بَيْضاءَ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْجَنَاحِ الصَّدْرَ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ: تَخْرُجْ مَعْنًى وَاعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى ضَمِّ الْيَدِ إِلَى الْجَنَاحِ مَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ [النَّمْلِ: ١٢] لِأَنَّهُ إِذَا أَدْخَلَ يَدَهُ فِي جَيْبِهِ كَانَ قَدْ ضَمَّ يَدَهُ إِلَى جَنَاحِهِ واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Askerin iki kanadına (uçlarına) cenâhân denildiği gibi, her iki yanına cenâhân (iki kanat) denir; insanın cenâhları da iki yanıdır. Kendisinden istiare yapılan asıl şey ise kuşun iki kanadıdır; çünkü kuş uçarken onları açar ve yanlarına doğru büker (yecnahu). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [ayetle ilgili olarak]: “{ إِلى جَناحِكَ } göğsüne doğru” şeklinde rivayet edilmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü insanın iki kolu kuşun iki kanadına benzer; zira [Allah]: { تَخْرُجْ بَيْضاءَ } “Bembeyaz çıksın” buyurmuştur. Şayet kanattan kasıt göğüs olsaydı, { تَخْرُجْ } “Çıksın” buyruğunun bir anlamı olmazdı. Bil ki eli kanada bitiştirmenin anlamı, başka bir ayette buyurduğu şu husustur: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } [en-Neml: 12] “Elini koynuna sok”; çünkü elini koynuna soktuğunda onu yanına/koltuğunun altına bitiştirmiş olur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: السُّوءُ الرَّدَاءَةُ وَالْقُبْحُ فِي كُلِّ شَيْءٍ فَكَنَّى بِهِ عَنِ الْبَرَصِ كَمَا كَنَّى عَنِ الْعَوْرَةِ بِالسَّوْأَةِ وَالْبَرَصُ أَبْغَضُ شَيْءٍ إِلَى الْعَرَبِ فَكَانَ جَدِيرًا بِأَنْ يُكَنَّى عَنْهُ

İkinci Mesele: 'Sû'' (kötülük/kusur), her şeydeki fenalık ve çirkinliktir. Avret yeri için 'sev'e' ile kinaye yapıldığı gibi, bununla da cüzzam/alaca (baras) hastalığı kastedilmiştir. Baras Araplar için en sevimsiz şeydi; bu sebeple ondan kinaye ile bahsedilmeye layık olmuştur.

يُرْوَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ شَدِيدَ الْأُدْمَةِ فَكَانَ إِذَا أَدْخَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى فِي جَيْبِهِ وَأَدْخَلَهَا تَحْتَ إِبِطِهِ الْأَيْسَرِ وَأَخْرَجَهَا كَانَتْ تَبْرُقُ مِثْلَ الْبَرْقِ وَقِيلَ مِثْلَ الشَّمْسِ مِنْ غَيْرِ بَرَصٍ ثُمَّ إِذَا رَدَّهَا عَادَتْ إِلَى لَوْنِهَا الْأَوَّلِ بِلَا نُورٍ.

Rivayet edilir ki o aleyhisselâm koyu esmer tenliydi. Sağ elini koynuna sokup sol koltuğunun altına aldığında ve çıkardığında, cüzzam/alaca hastalığı olmaksızın şimşek gibi -bir rivayette güneş gibi- parlardı; sonra onu yerine koyduğunda eski rengine ışıksız olarak dönerdi.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: بيضاء وآية حالان معا ومن غَيْرِ سُوءٍ مِنْ صِلَةُ الْبَيْضَاءِ كَمَا تَقُولُ ابْيَضَّتْ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَفِي نَصْبِ آيَةً وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ بِإِضْمَارٍ نَحْوَ خُذْ وَدُونَكَ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ حُذِفَ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ، وَقَدْ تَعَلَّقَ بِهَذَا الْمَحْذُوفِ لِنُرِيَكَ أَيْ خُذْ هَذِهِ الْآيَةَ أَيْضًا بَعْدَ قَلْبِ الْعَصَا لِنُرِيَكَ بِهَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ بَعْضَ آيَاتِنَا الْكُبْرَى أَوْ لِنُرِيَكَ بِهِمَا الْكُبْرَى مِنْ آيَاتِنَا أَوْ لِنُرِيَكَ مِنْ آيَاتِنَا الْكُبْرَى فِعْلَنَا ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ الْكُبْرَى مِنْ نَعْتِ الْآيَاتِ فَلِمَ لَمْ يَقُلِ الْكُبَرَ؟

Üçüncü Mesele: { بَيْضاءَ } ve { آيَةً } kelimeleri birlikte haldirler. { مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } ise 'beydâ''nın sılasıdır (bağlantısıdır); nitekim 'kötülük olmaksızın beyazlaştı' (ابيضت من غير سوء) dersin. { آيَةً } kelimesinin mansub olmasında başka bir vecih daha vardır ki o da sözün delaleti sebebiyle hazfedilmiş 'tut' (huz), 'al' (dûneke) ve benzeri takdiri bir fiille olmasıdır. { لِنُرِيَكَ } buyruğu da bu mahzuf fiile taalluk etmiştir; yani 'asayı dönüştürmenin ardından bu mucizeyi de al ki, bu iki mucize ile sana en büyük ayetlerimizden bazılarını gösterelim' yahut 'bu ikisiyle sana ayetlerimizin en büyüğünü gösterelim' veya 'en büyük ayetlerimizden sana göstermek için bunu yaptık' demektir. Şayet: “'El-Kübrâ' kelimesi ayetlerin sıfatıdır, öyleyse neden 'el-küber' denmedi?” denilirse,

قُلْنَا: بَلْ هِيَ نَعْتُ الْآيَةِ وَالْمَعْنَى لِنُرِيَكَ الْآيَةَ الْكُبْرَى وَلَئِنْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ فَهُوَ كما قدمنا في قوله: مَآرِبُ أُخْرى [طه: ١٨] ، والْأَسْماءُ الْحُسْنى [طه: ٨] .

deriz ki: Bilakis o, [müfret olan] 'âyet'in sıfatıdır ve anlam 'sana en büyük ayeti gösterelim diye' şeklindedir. Şayet bunu kabul etsek bile, durum { مَآرِبُ أُخْرى } [Tâhâ: 18] ve { الْأَسْماءُ الْحُسْنى } [Tâhâ: 8] buyruklarında daha önce açıkladığımız gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: الْيَدُ أَعْظَمُ فِي الْإِعْجَازِ مِنَ الْعَصَا لِأَنَّهُ تَعَالَى: ذَكَرَ لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى عَقِيبَ ذِكْرِ الْيَدِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْيَدِ إِلَّا تَغَيُّرُ اللَّوْنِ، وَأَمَّا الْعَصَا فَفِيهِ تَغَيُّرُ اللَّوْنِ وَخَلْقُ

Dördüncü Mesele: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “El mucizesi, mucize olma bakımından asadan daha büyüktür; çünkü Allah Teâlâ: { لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } “Sana en büyük ayetlerimizden gösterelim diye” ifadesini elin zikrinin hemen ardından getirmiştir.” Bu görüş zayıftır; çünkü elde sadece renk değişimi vardır. Asada ise renk değişimi, cisimde büyümenin yaratılması,

الزِّيَادَةِ فِي الْجِسْمِ وَخَلْقُ الْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْأَعْضَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ وَابْتِلَاعُ الْحَجَرِ وَالشَّجَرِ، ثُمَّ عَادَ عَصًا بَعْدَ ذَلِكَ.

hayatın, kudretin ve muhtelif organların yaratılması, taş ve ağaçları yutması ve bundan sonra tekrar asaya dönüşmesi söz konusudur.

فَقَدْ وَقَعَ التَّغَيُّرُ مَرَّةً أُخْرَى فِي كُلِّ هَذِهِ الْأُمُورِ فَكَانَتِ الْعَصَا أَعْظَمَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْكُلِّ وَأَنَّهُ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْيَدِ.

Tüm bu hususlarda bir kez daha değişim meydana gelmiştir; dolayısıyla asa daha büyüktür. [Cenâb-ı Hakk'ın]: { لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } buyruğuna gelince; biz bunun hepsine raci olduğunu ve sadece ele mahsus olmadığını beyan etmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ ﷾ لَمَّا أَظْهَرَ لَهُ هَذِهِ الْآيَةَ عَقَّبَهَا بِأَنْ أَمَرَهُ بِالذَّهَابِ إِلَى فِرْعَوْنَ وَبَيَّنَ الْعِلَّةَ فِي ذَلِكَ وَهِيَ أَنَّهُ طَغَى، وَإِنَّمَا خَصَّ فِرْعَوْنَ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْكُلِّ لِأَنَّهُ ادَّعَى الْإِلَهِيَّةَ وَتَكَبَّرَ وَكَانَ مَتْبُوعًا فَكَانَ ذِكْرُهُ أَوْلَى.

Beşinci Mesele: O azze ve celle ona bu mucizeyi gösterince, bunun hemen peşinden Firavun'a gitmesini emretti ve bundaki illeti de onun azmış olması olarak açıkladı. Mûsâ aleyhisselâm herkese gönderilmiş bir elçi olmasına rağmen Firavun'un tahsis edilerek zikredilmesi; onun ilahlık iddia etmesi, kibirlenmesi ve kendisine uyulan bir lider olması sebebiyledir; dolayısıyla onun zikredilmesi daha öncelikliydi.

قَالَ وَهْبٌ: قَالَ اللَّه تَعَالَى لِمُوسَى ﵇: «اسْمَعْ كَلَامِي وَاحْفَظْ وَصِيَّتِي وَانْطَلِقْ بِرِسَالَتِي فَإِنَّكَ بِعَيْنِي وَسَمْعِي وَإِنَّ مَعَكَ يَدِي وَبَصَرِي وَإِنِّي أَلْبَسْتُكَ جُنَّةً مِنْ سُلْطَانِي لِتَسْتَكْمِلَ بِهَا الْقُوَّةَ فِي أَمْرِي أَبْعَثُكَ إِلَى خَلْقٍ ضَعِيفٍ مِنْ خَلْقِي بَطَرَ نِعْمَتِي وَأَمِنَ مَكْرِي وَغَرَّتْهُ الدُّنْيَا حَتَّى جَحَدَ حَقِّي وَأَنْكَرَ رُبُوبِيَّتِي، وَإِنِّي أُقْسِمُ بِعِزَّتِي لَوْلَا الْحُجَّةُ وَالْعُذْرُ الَّذِي وَضَعْتُ بَيْنِي وَبَيْنَ خَلْقِي لَبَطَشْتُ بِهِ بَطْشَةَ جَبَّارٍ وَلَكِنْ هَانَ عَلَيَّ وَسَقَطَ/ مِنْ عَيْنِي فَبَلِّغْهُ عَنِّي رِسَالَتِي وادعه إلى عبادتي وحذره نقمتي: وقل له قولا لينا لَا يَغْتَرَّنَّ بِلِبَاسِ الدُّنْيَا فَإِنَّ نَاصِيَتَهُ بِيَدِي، لَا يَطْرِفُ وَلَا يَتَنَفَّسُ إِلَّا بِعِلْمِي، فِي كَلَامٍ طَوِيلٍ، قَالَ فَسَكَتَ مُوسَى سَبْعَةَ أَيَّامٍ لَا يَتَكَلَّمُ ثُمَّ جَاءَهُ مَلَكٌ فَقَالَ أَجِبْ ربك فيما أمرك بعبده» .

Vehb şöyle demiştir: Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle buyurdu: «Sözümü dinle, vasiyetimi koru ve risaletimle yola çık; çünkü sen benim gözetimim ve işitmem altındasın; şüphesiz kudretim ve nazarım seninledir. Emrim hususunda kuvvetini tamamlayasın diye sana hükümranlığımdan bir zırh giydirdim. Seni yaratıklarımdan zayıf bir kula gönderiyorum ki o, nimetimle şımardı, tuzağımdan emin oldu ve dünya onu aldattı; nihayetinde hakkımı inkar etti ve Rabb oluşumu reddetti. İzzetime yemin olsun ki, benimle yaratıklarım arasına koyduğum hüccet ve mazeret olmasaydı, onu zorba bir hükümdarın yakalayışıyla yakalardım. Fakat o nazarımda değersizleşti ve gözümden düştü. Artık mesajımı ona benden ulaştır, onu bana kulluğa davet et ve azabımdan sakındır. Ona yumuşak söz söyle; dünya libasına aldanmasın; zira onun perçemi benim elimdedir, benim ilmim olmadan gözünü dahi kırpamaz ve nefes alamaz...» -uzunca bir söz nakletti-. Dedi ki: Bunun üzerine Mûsâ yedi gün boyunca hiç konuşmadan sustu; sonra ona bir melek gelip: «Kuluna emrettiği hususlarda Rabbine icabet et» dedi.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٢٥ الى ٣٥]

[Tâhâ Suresi (20): Ayetler 25'ten 35'e]

قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي (٢٥) وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي (٢٦) وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي (٢٧) يَفْقَهُوا قَوْلِي (٢٨) وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي (٢٩)

{ قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي (٢٥) وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي (٢٦) وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي (٢٧) يَفْقَهُوا قَوْلِي (٢٨) وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي (٢٩) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Benim göğsümü aç, genişlet.' 'İşimi bana kolaylaştır.' 'Dilimden bağı çöz,' 'Ki sözümü anlasınlar.' 'Bana ailemden bir vezir (yardımcı) ver;'”

هارُونَ أَخِي (٣٠) اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً (٣٣) وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً (٣٤)

{ هارُونَ أَخِي (٣٠) اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي (٣١) وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي (٣٢) كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً (٣٣) وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً (٣٤) } “'Kardeşim Hârûn'u.' 'Onunla sırtımı kuvvetlendir.' 'Onu işime ortak kıl.' 'Tâ ki seni çok tesbih edelim,' 'Ve seni çok zikredelim.'”

إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً (٣٥)

{ إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً (٣٥) } “'Şüphesiz sen bizi hakkıyla görendin.'”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مُوسَى ﵇ بِالذَّهَابِ إِلَى فِرْعَوْنَ وَكَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفًا شَاقًّا فَلَا جَرَمَ سَأَلَ رَبَّهُ أُمُورًا ثَمَانِيَةً، ثُمَّ خَتَمَهَا بِمَا يَجْرِي مَجْرَى الْعِلَّةِ لِسُؤَالِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ.

Bil ki Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a Firavun'a gitmesini emredince -ve bu meşakkatli bir mükellefiyet olduğu için- Rabbinden sekiz şey istemiş, ardından bu şeyleri istemesinin gerekçesi makamında olan bir cümle ile duasını tamamlamıştır.

الْمَطْلُوبُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُقَالُ شَرَحْتُ الْكَلَامَ أَيْ بَيَّنْتُهُ وَشَرَحْتُ صَدْرَهُ أَيْ وَسَّعْتُهُ وَالْأَوَّلُ يَقْرُبُ مِنْهُ لِأَنَّ شَرْحَ الْكَلَامِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِبَسْطِهِ. وَالسَّبَبُ فِي هَذَا السُّؤَالِ مَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلا يَنْطَلِقُ لِسانِي [الشُّعَرَاءِ: ١٣] فَسَأَلَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُبَدِّلَ ذَلِكَ الضِّيقَ بِالسَّعَةِ، وَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي فَأَفْهَمُ عَنْكَ مَا أَنْزَلْتَ عَلَيَّ مِنَ الْوَحْيِ، وَقِيلَ: شَجِّعْنِي

Birinci Talep: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Benim göğsümü aç, genişlet” sözüdür. Bil ki; 'sözü şerhettim' yani 'onu açıkladım', 'göğsünü şerhettim' yani 'onu genişlettim' denilir. Birincisi de buna yakındır; çünkü sözün şerhedilmesi ancak onun açılıp yayılmasıyla (bast) gerçekleşir. Bu talebin sebebi, Allah Teâlâ'nın başka bir yerde ondan naklettiği şu sözüdür: { وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلا يَنْطَلِقُ لِسانِي } [eş-Şu'arâ: 13] “Göğsüm daralır ve dilim açılmaz.” Böylece o, Allah Teâlâ'dan o darlığı genişliğe tebdil etmesini istedi ve şöyle dedi: “Rabbim! Göğsümü genişlet ki bana indirdiğin vahyi senden tam olarak anlayayım.” Şöyle de denilmiştir: “Bana cesaret ver

لِأَجْتَرِئَ بِهِ عَلَى مُخَاطَبَةِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ الْكَلَامُ فِيهِ يَتَعَلَّقُ بِأُمُورٍ. أَحَدُهَا: فَائِدَةُ الدُّعَاءِ وَشَرَائِطُهُ. وثانيها:

ki onunla Firavun'a hitap etmeye cüret edebileyim.” Sonra bu konudaki kelam birtakım hususlarla ilgilidir: Birincisi: Duanın faydası ve şartları. İkincisi:

فِي أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَذْكُرُ وَقْتَ الدُّعَاءِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى إِلَّا الرَّبَّ. وَثَالِثُهَا: مَا مَعْنَى شَرْحِ الصَّدْرِ. وَرَابِعُهَا:

İnsanın dua vaktinde Allah Teâlâ'nın isimlerinden sadece 'er-Rabb' ismini zikretmesi hakkındadır. Üçüncüsü: Şerh-i sadrın (göğsün açılıp genişlemesinin) anlamı nedir? Dördüncüsü:

بِمَاذَا يَكُونُ شَرْحُ الصَّدْرِ. وَخَامِسُهَا: كَيْفَ كَانَ شَرْحُ الصَّدْرِ فِي حَقِّ مُوسَى ﵇ وَمُحَمَّدٍ ﷺ. وَسَادِسُهَا:

Şerh-i sadr ne ile gerçekleşir? Beşincisi: Mûsâ aleyhisselâm ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında şerh-i sadr nasıl olmuştur? Altıncısı:

صِفَةُ صَدْرِ مُوسَى ﵇ هَلْ كَانَ مُنْشَرِحًا أَوْ لَمْ يَكُنْ مُنْشَرِحًا، فَإِنْ كَانَ مُنْشَرِحًا كَانَ طَلَبُ شَرْحِ الصَّدْرِ تَحْصِيلًا لِلْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُنْشَرِحًا فَهُوَ بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ لَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ كُلَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَدْيَانِ مِنْ مَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ وَأَحْوَالِ الْمَعَادِ وَكُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ بِشَرْحِ الصَّدْرِ فِي بَابِ الدِّينِ فَقَدْ حَصَلَ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ تَلَطَّفَ لَهُ بِقَوْلِهِ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى [طه: ١٣] ثُمَّ كَلَّمَهُ عَلَى سَبِيلِ الْمُلَاطَفَةِ بِقَوْلِهِ: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى [طه: ١٧] ثُمَّ أَظْهَرَ لَهُ الْمُعْجِزَاتِ/ الْعَظِيمَةَ وَالْكَرَامَاتِ الْجَسِيمَةَ، ثُمَّ أَعْطَاهُ مَنْصِبَ الرِّسَالَةِ بَعْدَ أَنْ كَانَ فَقِيرًا وَكُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ الْإِعْزَازُ وَالْإِكْرَامُ فَقَدْ حَصَلَ، وَلَوْ أَنَّ ذَرَّةً مِنْ هَذِهِ الْمَنَاصِبِ حَصَلَتْ لِأَدْوَنِ النَّاسِ لَصَارَ مُنْشَرِحَ الصَّدْرِ فَبَعْدَ حُصُولِهَا لِكَلِيمِ اللَّه تَعَالَى يَسْتَحِيلُ أَنْ لَا يَصِيرَ مُنْشَرِحَ الصَّدْرِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَصِرْ مُنْشَرِحَ الصَّدْرِ بَعْدَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَمْ يَجُزْ مِنَ اللَّه تَعَالَى تَفْوِيضُ النُّبُوَّةِ إِلَيْهِ فَإِنَّ مَنْ كَانَ ضَيِّقَ الْقَلْبِ مُشَوَّشَ الْخَاطِرِ لَا يَصْلُحُ لِلْقَضَاءِ عَلَى مَا

Mûsâ aleyhisselâm'ın göğsünün niteliği, [bu talep anında] genişlemiş miydi yoksa genişlememiş miydi? Şayet genişlemiş idiyse göğsün açılmasını talep etmek hâsılı tahsil (zaten var olanı elde etmeye çalışma) olur ki bu imkansızdır. Eğer genişlememiş idiyse bu da iki vecihten batıldır: Birincisi: O Sübhân, daha önce ona rablik, kulluk ve ahiret hallerine dair dinlerle ilgili her şeyi açıklamıştı; dinde şerh-i sadra (gönül ferahlığına) dair olan her şey zaten gerçekleşmişti. Sonra O Sübhân: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } [Tâhâ: 13] “Ben seni seçtim; öyleyse vahyolunacak şeyi dinle” buyruğuyla ona lütufta bulunmuş, ardından: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } [Tâhâ: 17] “Şu sağ elindeki nedir ey Mûsâ?” buyruğuyla ona iltifatkar bir tarzda hitap etmiş, sonra ona büyük mucizeler ve yüce kerametler göstermiş, ardından fakir bir kimse iken ona peygamberlik makamını vermiştir; hürmet ve ikrama dair her şey gerçekleşmiştir. Şayet bu makamların bir zerresi insanların en alt seviyesindekine verilseydi onun dahi göğsü ferahlardı; o halde bunların Allah'ın Kelîm'ine ihsan edilmesinden sonra onun göğsünün ferahlamamış olması imkansızdır. İkincisi: Bütün bu şeylerden sonra onun göğsü ferahlamamış olsaydı Allah Teâlâ'nın peygamberliği ona tevdi etmesi caiz olmazdı; zira kalbi dar ve zihni karışık olan bir kimse, peygamber aleyhisselâm'ın:

قَالَ ﵇: «لَا يَقْضِي الْقَاضِي وَهُوَ غَضْبَانُ»

«Hakim öfkeliyken hüküm vermez»

فَكَيْفَ يَصْلُحُ لِلنُّبُوَّةِ الَّتِي أَقَلُّ مَرَاتِبِهَا الْقَضَاءُ؟ فَهَذَا مَجْمُوعُ الْأُمُورِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنَ البحث عنها في هذه الآية.

hadisi gereğince hüküm vermeye bile layık değilken, en alt derecesi hakimlik olan peygamberliğe nasıl layık olabilir? İşte bu ayette araştırılması gereken konuların bütünü bunlardır.

أما الفصل الْأَوَّلُ: وَهُوَ فَائِدَةُ الدُّعَاءِ وَشَرَائِطُهُ فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] إِلَّا أَنَّهُ نَذْكُرُ منها هاهنا بَعْضَ الْفَوَائِدِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذَا الْمَوْضِعِ فَنَقُولُ: اعْلَمْ أَنَّ لِلْكَمَالِ مَرَاتِبَ وَدَرَجَاتٍ وَأَعْلَاهَا أَنْ يَكُونَ كَامِلًا فِي ذَاتِهِ مُكَمِّلًا لِغَيْرِهِ، أَمَّا كَوْنُهُ كَامِلًا فِي ذَاتِهِ فَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كَمَالُهُ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كَامِلًا فِي الْأَزَلِ وَلَكِنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُكَمِّلًا فِي الْأَزَلِ لِأَنَّ التَّكْمِيلَ عِبَارَةٌ عَنْ جَعْلِ الشَّيْءِ كَامِلًا وَذَلِكَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ الْكَمَالِ، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ حَاصِلًا فِي الْأَزَلِ لَاسْتَحَالَ التَّأْثِيرُ فِيهِ، فَإِنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ وَتَكْوِينَ الْكَائِنِ مُمْتَنِعٌ فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ، وَإِنْ كَانَ كَامِلًا فِي الْأَزَلِ إِلَّا أَنَّهُ يَصِيرُ مُكَمِّلًا فِيمَا لَا يَزَالُ، فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ التَّكْمِيلُ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ فَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ مُكَمِّلًا فِي الْأَزَلِ فَقَدْ كَانَ عَارِيًا عَنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ فَيَكُونُ نَاقِصًا وَهُوَ مُحَالٌ، قُلْنَا: النُّقْصَانُ إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ مُمْكِنًا فِي الْأَزَلِ لَكُنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْفِعْلَ الْأَزَلِيَّ مُحَالٌ فَالتَّكْمِيلُ الْأَزَلِيُّ مُحَالٌ فَعَدَمُهُ لَا يَكُونُ نُقْصَانًا، كَمَا أَنَّ قَوْلَنَا: إِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَكْوِينِ مِثْلِ نَفْسِهِ لَا يَكُونُ نُقْصَانًا لِأَنَّهُ غَيْرُ مُمْكِنِ الْوُجُودِ فِي نَفْسِهِ، وَكَقَوْلِنَا: إِنَّهُ لَا يَعْلَمُ عَدَدًا مُفَصَّلًا كَحَرَكَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لِأَنَّ كُلَّ مَا لَهُ عَدَدٌ مُفَصَّلٌ فَهُوَ مُتَنَاهٍ، وَحَرَكَاتُ أَهْلِ الْجَنَّةِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ فَلَا يَكُونُ لَهُ عَدَدٌ مُفَصَّلٌ، فَامْتَنَعَ ذَلِكَ لَا لِقُصُورٍ فِي الْعِلْمِ، بَلْ لِكَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ مُمْتَنِعَ الْحُصُولِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ ﷾ لَمَّا قَصَدَ إِلَى التَّكْوِينِ وَكَانَ الْغَرَضُ مِنْهُ تَكْمِيلَ النَّاقِصِينَ لِأَنَّ الْمُمْكِنَاتِ قَابِلَةٌ لِلْوُجُودِ وَصِفَةُ الْوُجُودِ صِفَةُ كَمَالٍ فَاقْتَضَتْ قُدْرَةُ اللَّه تَعَالَى عَلَى التَّكْمِيلِ وَضْعَ مَائِدَةِ الْكَمَالِ لِلْمُمْكِنَاتِ فَأَجْلَسَ عَلَى الْمَائِدَةِ بَعْضَ الْمَعْدُومَاتِ دُونَ الْبَعْضِ لِأَسْبَابٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَعْدُومَاتِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ فَلَوْ أَجْلَسَ الْكُلَّ عَلَى مَائِدَةِ الْوُجُودِ لَدَخَلَ مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ فِي الْوُجُودِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ أَوْجَدَ الْكُلَّ لَمَا بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ قَادِرًا عَلَى الْإِيجَادِ لَأَنَّ إِيجَادَ الْمَوْجُودِ مُحَالٌ، فَكَانَ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ كَمَالًا لِلنَّاقِصِ لَكِنَّهُ يَقْتَضِي نُقْصَانَ الْكَامِلِ فَإِنَّهُ يَنْقَلِبُ الْقَادِرُ مِنَ الْقُدْرَةِ إِلَى الْعَجْزِ.

Birinci Fasıla gelince: O da duanın faydası ve şartları hakkındadır. Bu, { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } [el-Bakara: 286] “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma” buyruğunun tefsirinde geçmişti. Ancak bu makamla ilgili bazı faydaları burada da zikrederek deriz ki: Bil ki kemalin birtakım mertebeleri ve dereceleri vardır; en yücesi ise zatında yetkin (kâmil) ve başkasını yetkinleştirici (mükemmil) olmasıdır. Zatında kâmil olmasına gelince; böyle olan her varlığın kemali kendi zatının gereklerindendir. Böyle olan her varlık ise ezelde kâmildir; fakat ezelde mükemmil olması imkansızdır. Çünkü tekmîl (yetkinleştirme), bir şeyi kâmil kılmaktan ibarettir ve bu da ancak kemalin yokluğu anında tahakkuk eder. Zira şayet o ezelde gerçekleşmiş olsaydı onda tesir etmek imkansız olurdu; çünkü hâsılı tahsil muhal, mevcudu var etmek ise imkansızdır. Dolayısıyla O Sübhân, ezelde kâmil olsa da ebediyette (fîmâ lâ yezâl) mükemmil olur. Şayet: “Yetkinleştirmek kemal sıfatlarından olduğuna göre, ezelde mükemmil olmadığı takdirde kemal sıfatlarından yoksun kalmış olur ve noksanlık doğar ki bu imkansızdır” denilirse; deriz ki: Noksanlık ancak bunun ezelde mümkün olması durumunda gerekirdi. Biz ise ezeli fiilin imkansız olduğunu, dolayısıyla ezeli yetkinleştirmenin muhal olduğunu beyan etmiştik; öyleyse bunun yokluğu noksanlık sayılmaz. Nitekim: “O, kendi mislini var etmeye kadir değildir” sözümüz bir noksanlık ifade etmez; çünkü bu, zatı gereği varlığı mümkün olmayan bir şeydir. Yine: “Cennet ehlinin hareketleri gibi tafsilatlı bir sayıyı bilmez” sözümüz de böyledir; çünkü tafsilatlı bir sayısı olan her şey sonludur, cennet ehlinin hareketleri ise sonsuzdur; bu sebeple onun için tafsilatlı bir sayı olmaz. Bu durum ilimdeki bir eksiklikten ötürü değil, bilakis zatı itibarıyla meydana gelmesi imkansız olduğundan vaki olmamıştır. Bu sabit olunca deriz ki: O azze ve celle yaratmayı kastettiğinde ve bundan gaye noksan olanları kemale erdirmek olunca -çünkü mümkün varlıklar varlığı kabule elverişlidir ve varlık sıfatı da bir kemal sıfatıdır- Allah Teâlâ'nın yetkinleştirmeye olan kudreti, mümkün varlıklar için bir kemal sofrası kurmayı gerektirdi. Böylece birtakım sebeplerle yoklukta olan varlıkların bazısını o sofraya oturttu, bazısını ise oturtmadı. Bu sebeplerden birincisi: Yoklukta olanlar sonsuzdur; şayet hepsini varlık sofrasına oturtsaydı sonu olmayan şeyler varlığa girmiş olurdu. İkincisi: Şayet hepsini var etseydi bundan sonra artık icada kadir kalamazdı; çünkü var olanı var etmek muhaldir. Bu durum noksan olan için bir kemal olsa da kâmil olan için noksanlığı iktiza ederdi; zira kadir olan kudretten acziyete dönüşmüş olurdu.

وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَوْ دَخَلَ الْكُلُّ فِي الْوُجُودِ لَمَا بَقِيَ فِيهِ تَمْيِيزٌ فَلَا يَتَمَيَّزُ الْقَادِرُ عن الْمُوجِبِ وَالْقُدْرَةُ كَمَالٌ وَالْإِيجَابُ بِالطَّبْعِ نُقْصَانٌ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ أَخْرَجَ بَعْضَ الْمُمْكِنَاتِ إِلَى الْوُجُودِ فَإِنْ قِيلَ عَلَيْهِ سُؤَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَوْجُودَاتِ مُتَنَاهِيَةٌ وَالْمَعْدُومَاتِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَلَا نِسْبَةَ لِلْمُتَنَاهِي/ إِلَى غَيْرِ الْمُتَنَاهِي، فَتَكُونُ أَيْضًا الضِّيَافَةُ ضِيَافَةً لِلْأَقَلِّ، وَأَمَّا الْحِرْمَانُ فَإِنَّهُ عَدَدٌ لِمَا لَا نِهَايَةَ لَهُ، وَهَذَا لَا يَكُونُ وُجُودًا. الثَّانِي: أَنَّ الْبَعْضَ الَّذِي خَصَّهُ بِهَذِهِ الضِّيَافَةِ إِنْ كَانَ لِاسْتِحْقَاقٍ حَصَلَ فِيهِ دُونَ غَيْرِهِ فَذَلِكَ الِاسْتِحْقَاقُ مِمَّنْ حَصَلَ؟ وَإِنْ كَانَ لَا لِهَذَا الِاسْتِحْقَاقِ كَانَ ذَلِكَ عَبَثًا وَهُوَ مُحَالٌ كَمَا قِيلَ:

Üçüncüsü: Şayet hepsi varlığa girseydi onda bir temyiz (ayırt etme) kalmazdı; böylece fail-i muhtar olan (kadir), zorunlu illetten (mûcib) ayırt edilemezdi. Kudret kemaldir, tabiat gereği icap (zorunluluk) ise noksanlıktır. İşte bu sebeplerden ötürü mümkünlerin bir kısmını varlığa çıkardı. Şayet: “Buna iki soru yöneltilir: Birincisi: Mevcut olanlar sonlu, yokluktakiler ise sonsuzdur; sonlunun sonsuza hiçbir oranı yoktur. O halde bu ziyafet de en az olan için bir ziyafet olmuş olur; mahrumiyet ise sonsuz bir sayıdır ve bu da [gerçek] bir var etme olmaz. İkincisi: Bu ziyafete tahsis ettiği kısım, başkalarında olmayan kendilerinde gerçekleşen bir hak edişten ötürü ise, o hak ediş kimden kaynaklanmıştır? Şayet bu hak edişten ötürü değilse bu bir abes olur ki:

«يُعْطِي وَيَمْنَعُ لَا بُخْلًا وَلَا كَرَمًا»

«Ne cimrilikten ne de cömertlikten verir ve engeller»

وَإِنَّهُ لَا يَلِيقُ بِأَكْرَمِ الْأَكْرَمِينَ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْكُلِّ أَنَّ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ إِنَّمَا تَدُورُ فِي الْعُقُولِ وَالْخَيَالَاتِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يُحَاوِلُ قِيَاسَ فِعْلِهِ عَلَى فِعْلِنَا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَهَذَا الْوُجُودُ الْفَائِضُ مِنْ نُورِ رَحْمَتِهِ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ هُوَ الضِّيَافَةُ الْعَامَّةُ وَالْمَائِدَةُ الشَّامِلَةُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

denildiği gibi bu muhaldir ve kerem sahiplerinin en keremlisine yakışmaz” denilirse; bunların hepsine cevap şudur: Bu şüpheler ancak akıllarda ve hayallerde dolaşır; çünkü insan O'nun fiilini bizim fiilimize kıyaslamaya çalışır. Bu ise batıldır; çünkü O yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler. Bunu bildiğinde [anlarsın ki], O'nun rahmetinin nurundan bütün mümkünlere taşan bu varlık, genel bir ziyafet ve kuşatıcı bir sofradır. O'nun şu buyruğundan kastedilen de budur:

وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦] ثُمَّ إِنَّ الْمَوْجُودَاتِ انْقَسَمَتْ إِلَى الْجَمَادَاتِ وَإِلَى الْحَيَوَانَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَمَادَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَيَوَانِ كَالْعَدَمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوُجُودِ لِأَنَّ الْجَمَادَ لَا خَبَرَ عِنْدَهُ مِنْ وُجُودِهِ فَوُجُودُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ كَالْعَدَمِ وَعَدَمُهُ كَالْوُجُودِ، وَأَمَّا الْحَيَوَانُ فَهُوَ الَّذِي يُمَيِّزُ بَيْنَ الْمَوْجُودِ وَالْمَعْدُومِ وَيَتَفَاوَتَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ وَلِأَنَّ الْجَمَادَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَيَوَانِ آلَةٌ لِأَنَّ الْحَيَوَانَاتِ تَسْتَعْمِلُ الْجَمَادَاتِ فِي أَغْرَاضِ أَنْفُسِهَا وَمَصَالِحِهَا وَهِيَ كَالْعَبْدِ الْمُطِيعِ الْمُسَخَّرِ وَالْحَيَوَانُ كَالْمَالِكِ الْمُسْتَوْلِي، فَكَانَتِ الْحَيَوَانِيَّةُ أَفْضَلَ مِنَ الْجَمَادِيَّةِ فَكَمَا أَنَّ إِحْسَانَ اللَّه وَرَحْمَتَهُ اقْتَضَيَا وَضْعَ مَائِدَةِ الْوُجُودِ لِبَعْضِ الْمَعْدُومَاتِ دُونَ الْبَعْضِ كَذَلِكَ اقْتَضَيَا وَضْعَ مَائِدَةِ الْحَيَاةِ لِبَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ دُونَ الْبَعْضِ، فَلَا جَرَمَ جَعَلَ بَعْضَ الْمَوْجُودَاتِ أَحْيَاءً دُونَ الْبَعْضِ. وَالْحَيَاةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْجَمَادِيَّةِ كَالنُّورِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الظُّلْمَةِ وَالْبَصَرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَمَى والوجود بالنسبة إلى العدم، فعدن ذَلِكَ صَارَ بَعْضُ الْمَوْجُودَاتِ حَيًّا مُدْرِكًا لِلْمُنَافِي وَالْمُلَائِمِ وَاللَّذَّةِ وَالْأَلَمِ وَالْخَيْرِ وَالشَّرِّ، فَمِنْ ثَمَّ قَالَتِ الْأَحْيَاءُ عِنْدَ ذَلِكَ: يَا رَبَّ الْأَرْبَابِ إِنَّا وَإِنْ وَجَدْنَا خِلْعَةَ الْوُجُودِ وَخِلْعَةَ الْحَيَاةِ وَشَرَّفْتَنَا بِذَلِكَ، لَكِنِ ازْدَادَتِ الْحَاجَةُ لِأَنَّا حَالَ الْعَدَمِ وَحَالَ الْجَمَادِيَّةِ مَا كُنَّا نَحْتَاجُ إِلَى الْمُلَائِمِ وَالْمُوَافِقِ وَمَا كُنَّا نَخَافُ الْمُنَافِيَ وَالْمُؤْذِيَ، وَلَمَّا حَصَلَ الْوُجُودُ وَالْحَيَاةُ احْتَجْنَا إِلَى طَلَبِ الْمُلَائِمِ وَدَفْعِ الْمُنَافِي فَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَنَا قُدْرَةٌ عَلَى الْهَرَبِ وَالطَّلَبِ وَالدَّفْعِ وَالْجَذْبِ لَبَقِينَا كَالزَّمِنِ الْمُقْعَدِ عَلَى الطَّرِيقِ عُرْضَةً لِلْآفَاتِ وَهَدَفًا لِسِهَامِ الْبَلِيَّاتِ فَأَعْطِنَا مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِكَ الْقُدْرَةَ وَالْقُوَّةَ الَّتِي بِهَا نَتَمَكَّنُ مِنَ الطَّلَبِ تَارَةً وَالْهَرَبِ أُخْرَى، فَاقْتَضَتِ الرَّحْمَةُ التَّامَّةُ تَخْصِيصَ بَعْضِ الْأَحْيَاءِ بِالْقُدْرَةِ كَمَا اقْتَضَتْ تَخْصِيصَ بَعْضِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْحَيَاةِ وَتَخْصِيصَ بَعْضِ الْمَعْدُومَاتِ بِالْوُجُودِ. فَقَالَ الْقَادِرُونَ عِنْدَ ذَلِكَ: إِلَهَنَا الْجَوَادُ الْكَرِيمُ إِنَّ الْحَيَاةَ وَالْقُدْرَةَ بِلَا عَقْلٍ لَا تَكُونُ إِلَّا لِأَحَدِ الْقِسْمَيْنِ إِمَّا لِلْمَجَانِينَ الْمُقَيَّدِينَ بِالسَّلَاسِلِ وَالْأَغْلَالِ، وَإِمَّا لِلْبَهَائِمِ الْمُسْتَعْمَلَةِ فِي حَمْلِ الْأَثْقَالِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ النُّقْصَانِ وَأَنْتَ قَدْ رَقَّيْتَنَا مِنْ حَضِيضِ النُّقْصَانِ إِلَى أَوْجِ الْكَمَالِ فَأَفِضْ عَلَيْنَا مِنَ الْعَقْلِ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ مَخْلُوقَاتِكَ وَأَعَزُّ مُبْدَعَاتِكَ الَّذِي شَرَّفْتَهُ بِقَوْلِكَ: «بِكَ أُهِينُ وَبِكَ أثيب وبك أعاقب» حتى تفوز مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِكَ بِالْخِلَعِ الْكَامِلَةِ وَالْفَضِيلَةِ التَّامَّةِ فَأَعْطَاهُمُ الْعَقْلَ وَبَعَثَ فِي أَرْوَاحِهِمْ نُورَ/ الْبَصِيرَةِ وَجَوْهَرَ الْهِدَايَةِ فَعِنْدَ هَذِهِ الدَّرَجَةِ فَازُوا بِالْخِلَعِ الْأَرْبَعَةِ، الْوُجُودِ وَالْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ، فَالْعَقْلُ خَاتَمُ الْكُلِّ وَالْخَاتَمُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ أَلَا تَرَى أَنَّ رَسُولَنَا ﷺ لَمَّا كَانَ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ كَانَ أَفْضَلَ الْأَنْبِيَاءِ عليهم

{ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } [el-A'râf: 156] “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır.” Sonra mevcutlar cansızlara (cemadata) ve canlılara (hayvanata) ayrıldı. Şüphe yok ki cansızlar canlılara nispetle, yokluğun varlığa nispeti gibidir; çünkü cansızın kendi varlığından haberi yoktur. Dolayısıyla onun varlığı kendisine göre yokluk gibi, yokluğu da varlık gibidir. Canlıya gelince; var olanla yok olanı ayırt eden ve bu ikisi kendisine göre farklılık arz eden odur. Ayrıca cansızlar canlılara göre birer alettir; zira canlılar cansızları kendi gayeleri ve maslahatları için kullanırlar. Cansızlar boyun eğdirilmiş itaatkar bir köle, canlı ise hakim bir sahip gibidir. Bu yüzden canlılık cansızlıktan daha üstün olmuştur. Allah'ın ihsanı ve rahmeti yokluktakilerin bir kısmına varlık sofrasını kurmayı gerektirdiği gibi, mevcutların bir kısmına da hayat sofrasını kurmayı gerektirmiştir; bu sebeple mevcutların bazısını canlı kılmış, bazısını kılmamıştır. Hayat, cansızlığa nispetle nurun karanlığa, görmenin körlüğe ve varlığın yokluğa nispeti gibidir. Bunun üzerine mevcutların bir kısmı; zıddı ve uygun olanı, lezzeti ve acıyı, hayrı ve şerri idrak eden canlılar haline geldi. İşte o vakit canlılar şöyle dediler: “Ey rablerin Rabbi! Bizler varlık hilatini ve hayat hilatini bulduk, bizi bununla şereflendirdin; fakat ihtiyacımız daha da arttı. Çünkü biz yokluk ve cansızlık halindeyken uygun ve muvafık olana muhtaç değildik, zıt ve eziyet verici olandan da korkmuyorduk. Varlık ve hayat hasıl olunca ise uygun olanı talep etmeye ve zıt olanı defetmeye muhtaç olduk. Eğer kaçmaya, talep etmeye, defetmeye ve çekmeye gücümüz olmasaydı yol üstünde oturup kalmış felçli kimseler gibi afetlere açık ve bela oklarına hedef olarak kalırdık. O halde rahmet hazinelerinden bize, kendisiyle bazen talep etmeye bazen de kaçmaya muktedir olacağımız kudret ve kuvveti ver.” Böylece tam rahmet, mevcutların bazısını hayatla, yokluktakilerin bazısını da varlıkla tahsis etmeyi gerektirdiği gibi, canlıların bazısını da kudretle tahsis etmeyi iktiza etti. Bunun üzerine kudret sahipleri şöyle dediler: “Ey cömert ve ikram sahibi İlahımız! Akıl olmaksızın hayat ve kudret ancak iki kısımdan birine ait olur: Ya zincirlere ve bukağılara vurulmuş delilere yahut ağır yükleri taşımada kullanılan hayvanlara. Bütün bunlar ise noksanlık sıfatlarındandır. Sen bizi noksanlığın çukurundan kemalin zirvesine yükselttin; o halde yaratıklarının en şereflisi, yarattıklarının en değerlisi olan ve: «Seninle zelil kılar, seninle mükafatlandırır ve seninle cezalandırırım» buyruğunla şereflendirdiğin akıldan bizim üzerimize de akıt ki rahmet hazinelerinden kâmil hilatlara ve tam fazilete nail olalım.” Bunun üzerine Allah onlara aklı verdi ve ruhlarına basiret nurunu ile hidayet cevherini üfledi. İşte bu mertebede onlar dört hilate nail oldular: Varlık, hayat, kudret ve akıl. Akıl hepsinin hatemidir (mührü/sonuncusudur); hatem olanın ise en faziletli olması gerekir. Görmez misin ki Resûlümüz sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sonuncusu (hâtemü'n-nebiyyîn) olduğu için peygamberlerin en faziletlisi olmuştur;

الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَالْإِنْسَانُ لَمَّا كَانَ خَاتَمَ الْمَخْلُوقَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ كَانَ أَفْضَلَهَا فَكَذَلِكَ الْعَقْلُ لَمَّا كَانَ خَاتَمَ الْخِلَعِ الْفَائِضَةِ مِنْ حَضْرَةِ ذِي الْجَلَالِ كَانَ أَفْضَلَ الْخِلَعِ وَأَكْمَلَهَا، ثُمَّ نَظَرَ الْعَقْلُ فِي نَفْسِهِ فَرَأَى نَفْسَهُ كَالْجَفْنَةِ الْمَمْلُوءَةِ مِنَ الْجَوَاهِرِ النَّفِيسَةِ بَلْ كَأَنَّهَا سَمَاءٌ مَمْلُوءَةٌ مِنَ الْكَوَاكِبِ الزَّاهِرَةِ وَهِيَ الْعُلُومُ الضَّرُورِيَّةُ الْبَدِيهِيَّةُ الْمَرْكُوزَةُ في بدائه الْعُقُولِ وَصَرَائِحِ الْأَذْهَانِ، وَكَمَا أَنَّ الْكَوَاكِبَ الْمَرْكُوزَةَ في السموات عَلَامَاتٌ يُهْتَدَى بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَكَذَلِكَ الْجَوَاهِرُ الْمَرْكُوزَةُ فِي سَمَاءِ الْعَقْلِ كَوَاكِبٌ زَاهِرَةٌ يَهْتَدِي بِهَا السَّائِرُونَ فِي ظُلُمَاتِ عَالَمِ الأجسام إلى أنوار العالم الروحانية وفسحة السموات وَأَضْوَائِهَا. فَلَمَّا نَظَرَ الْعَقْلُ إِلَى تِلْكَ الْكَوَاكِبِ الزَّاهِرَةِ وَالْجَوَاهِرِ الْبَاهِرَةِ رَأَى رَقْمَ الْحُدُوثِ عَلَى تِلْكَ الْجَوَاهِرِ وَعَلَى جَمِيعِ تِلْكَ الْخِلَعِ فَاسْتَدَلَّ بِتِلْكَ الْأَرْقَامِ عَلَى رَاقِمٍ، وَبِتِلْكَ النُّقُوشِ عَلَى نَاقَشٍ. وَعِنْدَ ذَلِكَ عَرَفَ أَنَّ النَّقَّاشَ بِخِلَافِ النَّقْشِ وَالْبَانِيَ بِخِلَافِ الْبِنَاءِ، فَانْفَتَحَ لَهُ مِنْ أَعْلَى سَمَاءِ عَالَمِ الْمُحْدَثَاتِ رَوَازِنُ إِلَى أَضْوَاءِ لَوَائِحِ عَالَمِ الْقِدَمِ وَطَالَعَ عَالَمَ الْقِدَمِ الْأَزَلِيَّةِ وَالْجَلَالِ وَكَانَ الْعَقْلُ إِنَّمَا نَظَرَ إِلَى أَضْوَاءِ عَالَمِ الْأَزَلِيَّةِ مِنْ ظُلُمَاتِ عَالَمِ الْحُدُوثِ وَالْإِمْكَانِ فَغَلَبَتْهُ دَهْشَةُ أَنْوَارِ الْأَزَلِيَّةِ فَعَمِيَتْ عَيْنَاهُ فَبَقِيَ مُتَحَيِّرًا فَالْتَجَأَ بِطَبْعِهِ إِلَى مُفِيضِ الْأَنْوَارِ، فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي فَإِنَّ الْبِحَارَ عَمِيقَةٌ وَالظُّلُمَاتِ مُتَكَاثِفَةٌ، وَفِي الطَّرِيقِ قُطَّاعٌ مِنَ الْأَعْدَاءِ الدَّاخِلَةِ وَالْخَارِجَةِ وَشَيَاطِينُ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ كَثِيرَةٌ فَإِنْ لَمْ تَشْرَحْ لِي صَدْرِي وَلَمْ تَكُنْ لِي عَوْنًا فِي كُلِّ الْأُمُورِ انْقَطَعَتْ، وَصَارَتْ هَذِهِ الْخِلَعُ سَبَبًا لِنَيْلِ الْآفَاتِ لَا لِلْفَوْزِ بِالدَّرَجَاتِ. فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي ثُمَّ قَالَ: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَا يَصْدُرُ مِنَ الْعَبْدِ مِنَ الْأَفْعَالِ وَالْأَقْوَالِ وَالْحَرَكَاتِ وَالسَّكَنَاتِ فَمَا لَمْ يَصِرِ الْعَبْدُ مُرِيدًا لَهُ اسْتَحَالَ أَنْ يَصِيرَ فَاعِلًا لَهُ، فَهَذِهِ الْإِرَادَةُ صِفَةٌ مُحْدَثَةٌ وَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ فَاعِلٍ وَفَاعِلُهَا إِنْ كَانَ هُوَ الْعَبْدَ افْتَقَرَ فِي تَحْصِيلِ تِلْكَ الْإِرَادَةِ إِلَى

Allah'ın salat ve selamı onların üzerine olsun. İnsan da cismani yaratılmışların sonuncusu olduğu için onların en faziletlisi olmuştur. Tıpkı bunun gibi akıl da Celâl sahibi [Allah]'ın huzurundan taşan hilatlerin sonuncusu olduğu için o hilatlerin en faziletlisi ve en mükemmeli olmuştur. Sonra akıl kendi nefsine baktı ve kendisini nefis cevherlerle dolu bir kase gibi, hatta akılların fıtratına ve zihinlerin saflığına yerleştirilmiş apaçık zorunlu ilimler demek olan parıldayan yıldızlarla dolu bir gökyüzü gibi gördü. Gökyüzüne yerleştirilmiş yıldızlar karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulunan alametler olduğu gibi, akıl semasına yerleştirilmiş bu cevherler de cisimler aleminin karanlıklarında yürüyenlerin kendileriyle ruhani alemin nurlarına, göklerin genişliğine ve ışıklarına ulaştıkları parıldayan yıldızlardır. Akıl bu parıldayan yıldızlara ve göz alıcı cevherlere bakınca, o cevherler üzerinde ve bütün o hilatler üzerinde yaratılmışlık (hudûs) damgasını gördü. Bu damgalarla bir damga vurana (Râkım), bu nakışlarla bir nakış yapana (Nâkış) delil getirdi. O vakit anladı ki Nakkaş nakıştan, Bânî de binadan başkadır. Böylece ona yaratılmışlar aleminin en yüce semasından kadimlik aleminin ışıltılı nurlarına pencereler açıldı; ezeli kıdem ve celal alemini temaşa etti. Akıl ezeliyet aleminin ışıklarına ancak hudûs ve imkan aleminin karanlıklarından bakıyordu; bu yüzden ezeliyet nurlarının dehşeti onu kapladı, gözleri kamaştı ve hayret içinde kaldı. Bunun üzerine fıtratı gereği nurları akıtan [Allah]'a sığınıp şöyle dedi: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsümü aç, genişlet; çünkü denizler derin, karanlıklar kat kattır. Yolda içten ve dıştan yol kesici düşmanlar, insan ve cin şeytanları pek çoktur. Şayet göğsümü açıp genişletmezsen ve her işte bana yardımcı olmazsan yolum kesilir ve bu hilatler derecelere kavuşma sebebi değil, afetlere uğrama sebebi haline gelir.” İşte [Mûsâ'nın]: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Benim göğsümü aç, genişlet” sözünden kastedilen budur. Sonra o: { وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي } “İşimi bana kolaylaştır” dedi; zira kuldan sadır olan fiiller, sözler, hareketler ve duruşlardan hiçbiri, kul onu irade etmedikçe kulun o fiili yapan olması imkansızdır. Bu irade ise sonradan yaratılmış (muhdes) bir sıfattır ve onun için mutlaka bir fail gereklidir. O iradenin faili şayet kul ise o iradeyi elde etmek için bir başka iradeye muhtaç olur ve

إِرَادَةٍ أُخْرَى، وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى إِرَادَةٍ يَخْلُقُهَا مُدَبِّرُ الْعَالَمِ فَيَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الْمُيَسِّرَ لِلْأُمُورِ وَهُوَ الْمُتَمِّمَ لِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ وَتَمَامُ التَّحْقِيقِ أَنَّ حُدُوثَ الصِّفَةِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ قَابِلٍ وَفَاعِلٍ فَعَبَّرَ عَنِ اسْتِعْدَادِ الْقَابِلِ بِقَوْلِهِ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَعَبَّرَ عَنْ حُصُولِ الْفَاعِلِ بِقَوْلِهِ: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي وَفِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ ﷾ هُوَ الَّذِي يُعْطِي الْقَابِلَ قَابِلِيَّتَهُ وَالْفَاعِلَ فَاعِلِيَّتَهُ، وَلِهَذَا كَانَ السَّلَفُ ﵃ يَقُولُونَ: يَا مُبْتَدِئًا بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقَاقِهَا.

teselsül gerekir. Aksine, alemi çekip çevirenin (müdebbir) yarattığı bir iradede nihayete ermesi zorunludur. Böylece hakikatte işleri kolaylaştıran ve her şeyi tamamlayan O'dur. Meselenin tam tahkiki şudur: Bir sıfatın meydana gelmesi için mutlaka bir kabil (kabul eden/hazır olan) ve bir fail gereklidir. O, kabilin istidadını: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Benim göğsümü aç, genişlet” sözüyle, failin gerçekleşmesini de: { وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي } “İşimi bana kolaylaştır” sözüyle ifade etmiştir. Bunda, kabule elverişli olana kabiliyetini verenin de faile failliğini verenin de O azze ve celle olduğuna bir uyarı vardır. İşte bu yüzden selef radıyallâhu anhüm şöyle derlerdi: “Ey nimetleri hak edilmeden önce lütfetmeye başlayan [Allah'ım]!”

وَمَجْمُوعُ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ كَالْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَاقِعَةٌ بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَحِكْمَتِهِ وَقُدْرَتِهِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا: كَأَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: إِلَهِي لَا أَكْتَفِي بِشَرْحِ الصَّدْرِ وَلَكِنْ أَطْلُبُ مِنْكَ تَنْفِيذَ الْأَمْرِ وَتَحْصِيلَ الْغَرَضِ فَلِهَذَا قَالَ: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ ﷾ لَمَّا أَعْطَاهُ الْخِلَعَ الْأَرْبَعَ وَهِيَ الْوُجُودُ وَالْحَيَاةُ وَالْقُدْرَةُ وَالْعَقْلُ فَكَأَنَّهُ قَالَ لَهُ يَا مُوسَى أَعْطَيْتُكَ هَذِهِ الْخِلَعَ الْأَرْبَعَ فَلَا بُدَّ فِي/ مُقَابَلِتِهَا مِنْ خِدْمَاتٍ أَرْبَعَ لِتُقَابَلَ كُلُّ نِعْمَةٍ بِخِدْمَةٍ. فَقَالَ مُوسَى ﵇: مَا تِلْكَ الْخِدْمَاتُ؟ فَقَالَ: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي فَإِنَّ فِيهَا أَنْوَاعًا أَرْبَعَةً مِنَ الْخِدْمَةِ، الْقِيَامُ وَالْقِرَاءَةُ وَالرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ فَإِذَا أَتَيْتَ بِالصَّلَاةِ فَقَدْ قَابَلْتَ كُلَّ نِعْمَةٍ بِخِدْمَةٍ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْطَاهُ الْخِلْعَةَ الْخَامِسَةَ وَهِيَ خِلْعَةُ الرِّسَالَةِ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي حَتَّى أَعْرِفَ أَنِّي بِأَيِّ خِدْمَةٍ أُقَابِلُ هَذِهِ النِّعْمَةَ فَقِيلَ لَهُ بِأَنْ تَجْتَهِدَ فِي أَدَاءِ هَذِهِ الرِّسَالَةِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَطْلُوبِ فَقَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ إِنَّ هَذَا لَا يَتَأَتَّى مِنِّي مَعَ عَجْزِي وَضَعْفِي وَقِلَّةِ آلَاتِي وَقُوَّةِ خَصْمِي فَاشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي. الْفَصْلُ الثَّانِي: فِي قَوْلِهِ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي اعْلَمْ أَنَّ الدُّعَاءَ سَبَبُ الْقُرْبِ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَإِنَّمَا اشْتَغَلَ مُوسَى بهذا الدعاء طلبا للقرب فنفتقر إِلَى بَيَانِ أَمْرَيْنِ إِلَى بَيَانِ أَنَّ الدُّعَاءَ سَبَبُ الْقُرْبِ ثُمَّ إِلَى بَيَانِ أَنَّ مُوسَى ﵇ طَلَبَ الْقُرْبَ بِهَذَا الدُّعَاءِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الدُّعَاءَ سَبَبُ الْقُرْبِ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ السُّؤَالَ

Bu iki sözün toplamı, bu alemdeki bütün hadiselerin O'nun kaza, kader, hikmet ve kudretiyle vaki olduğuna dair kesin bir delil gibidir. Şöyle de denilebilir: Sanki Mûsâ aleyhisselâm: “İlahım! Göğsümün genişlemesiyle yetinmiyorum; fakat senden emrin infazını ve gayenin hasıl olmasını da talep ediyorum” demiş ve bu sebeple { وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي } “İşimi bana kolaylaştır” demiştir. Yahut şöyle denilir: O azze ve celle ona varlık, hayat, kudret ve akıldan ibaret olan dört hilati verince sanki ona şöyle demiştir: “Ey Mûsâ! Sana bu dört hilati verdim; öyleyse buna karşılık her bir nimete bir hizmet denk gelsin diye dört hizmet gereklidir.” Mûsâ aleyhisselâm: “Bu hizmetler nelerdir?” dedi. [Cenâb-ı Hak]: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl”; çünkü onda dört türlü hizmet vardır: Kıyam, kıraat, rüku ve secde. Namazı kıldığın vakit her bir nimete bir hizmetle karşılık vermiş olursun” buyurdu. Sonra Yüce Allah ona beşinci hilat olan risalet hilatini verince o: “Rabbim! Bu nimete hangi hizmetle karşılık vereceğimi bileyim diye göğsümü aç, genişlet” dedi. Ona: “Bu risaleti istenen şekilde yerine getirmede gayret göstermendir” denildi. Bunun üzerine Mûsâ: “Ya Rabbi! Benim acziyetim, zayıflığım, vasıtalarımın azlığı ve hasmımın gücü karşısında bu benden sadır olamaz; öyleyse göğsümü aç, genişlet ve işimi bana kolaylaştır” dedi. İkinci Fasıl: Onun: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Benim göğsümü aç, genişlet” sözü hakkındadır. Bil ki dua, Allah Teâlâ'ya yakınlık sebebidir. Mûsâ da yakınlık talebiyle bu duayla meşgul olmuştur. Dolayısıyla iki hususun beyanına muhtacız: Duanın yakınlık sebebi olduğunun beyanı, sonra da Mûsâ aleyhisselâm'ın bu dua ile yakınlık talep ettiğinin beyanı. Duanın yakınlık sebebi olduğuna gelince; buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ kitabında soru

وَالْجَوَابُ فِي كِتَابِهِ فِي عِدَّةِ مَوَاضِعَ مِنْهَا أُصُولِيَّةٌ وَمِنْهَا فُرُوعِيَّةٌ، أَمَّا الْأُصُولِيَّةُ فَأَوَّلُهَا فِي البقرة: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [البقرة: ١٨٩] . وثانيها: في بني إسرائيل وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الإسراء: ٨٥] . وثالثها: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً [طه: ١٠٥] .

ve cevabı birçok yerde zikretmiştir; bunlardan bazısı inanca/temele (usul), bazısı da uygulamaya (füru) dairdir. Usule dair olanların birincisi Bakara'dadır: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } [el-Bakara: 189] “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.'” İkincisi İsrâ'dadır: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } [el-İsrâ: 85] “Sana ruhu soruyorlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir.'” Üçüncüsü: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } [Tâhâ: 105] “Sana dağları soruyorlar. De ki: 'Rabbim onları un ufak edip savuracaktır.'”

ورابعها: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [النَّازِعَاتِ: ٤٢] وَأَمَّا الْفُرُوعِيَّةُ فَسِتَّةٌ مِنْهَا فِي الْبَقَرَةِ عَلَى التَّوَالِي: أَحَدُهَا:

Dördüncüsü: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } [en-Nâzi'ât: 42] “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar.” Fürua dair olanlara gelince; bunların altısı Bakara'da peş peşe yer alır: Birincisi:

يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [البقرة: ٢١٥] وثانيها: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ [البقرة: ٢١٧] . وثالثها: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ [البقرة: ٢١٩] . ورابعها: وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ [البقرة: ٢١٩] . وخامسها: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٠] . وسادسها: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] . وَسَابِعُهَا: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [الْأَنْفَالِ: ١] . وثامنها:

{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } [el-Bakara: 215] “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayırdan infak edeceğiniz şey, ana-baba ve yakınlar içindir...'” İkincisi: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } [el-Bakara: 217] “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük bir günahtır.'” Üçüncüsü: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } [el-Bakara: 219] “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: 'Onlarda büyük bir günah vardır.'” Dördüncüsü: { وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } [el-Bakara: 219] “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaçtan fazlasını.'” Beşincisi: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } [el-Bakara: 220] “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: 'Onları ıslah etmek (yararlarına olanı yapmak) hayırlıdır.'” Altıncısı: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً } [el-Bakara: 222] “Sana adet halini soruyorlar. De ki: 'O bir eziyettir.'” Yedincisi: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } [el-Enfâl: 1] “Sana ganimetleri soruyorlar. De ki: 'Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir.'” Sekizincisi:

وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً [الْكَهْفِ: ٨٣] . وَتَاسِعُهَا: وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ [يُونُسَ: ٥٣] . وَعَاشِرُهَا: يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ [النِّسَاءِ: ١٧٦] .

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً } [el-Kehf: 83] “Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım.'” Dokuzuncusu: { وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ } [Yûnus: 53] “'O gerçek midir?' diye senden haber soruyorlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o elbette gerçektir.'” Onuncusu: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } [en-Nisâ: 176] “Senden fetva istiyorlar. De ki: 'Kelâle hakkında fetvayı size Allah veriyor.'”

وَالْحَادِيَةَ عَشْرَ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ جَاءَتْ هَذِهِ الْأَسْئِلَةُ وَالْأَجْوِبَةُ عَلَى صُوَرٍ مُخْتَلِفَةٍ، فَالْأَغْلَبُ فِيهَا أَنَّهُ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ السُّؤَالَ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ قُلْ وَفِي صُورَةٍ أُخْرَى جَاءَ الْجَوَابُ بِصِيغَةِ فَقُلْ مَعَ فَاءِ التَّعْقِيبِ وَفِي صُورَةِ ثَالِثَةٍ ذَكَرَ السُّؤَالَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْجَوَابَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [الأعراف: ١٨٧] وَفِي صُورَةٍ رَابِعَةٍ ذَكَرَ الْجَوَابَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ لَفْظَ قُلْ وَلَا لَفْظَ فَقُلْ وَهُوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ وَلَا بُدَّ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنَ الْفَائِدَةِ فَنَقُولُ:

On birincisi: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } [el-Bakara: 186] “Kullarım sana beni sorduklarında, [bilsinler ki] şüphesiz ben yakınım.” Bunu bildiğinde deriz ki: Bu soru ve cevaplar farklı suretlerde gelmiştir. Bunlarda en çok görülen durum, O azze ve celle soruyu zikrettiğinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'De ki' (قُلْ) buyurmasıdır. Başka bir surette ise cevap ta'kib bildiren 'fâ' ile birlikte 'Hemen de ki' (فَقُلْ) sığasıyla gelmiştir. Üçüncü bir surette soruyu zikretmiş fakat cevabı zikretmemiştir; o da Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } [el-A'râf: 187] “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar” buyruğudur. Dördüncü bir surette ise cevabı zikretmiş, onda ne 'Kul' ne de 'Fakul' lafzını zikretmemiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana beni sorduklarında, şüphesiz ben yakınım” buyruğudur. Bu hususların elbette bir faydası vardır; bu doğrultuda deriz ki:

أَمَّا الْأَجْوِبَةُ الْوَارِدَةُ بِلَفْظِ قُلْ فَلَا إِشْكَالَ فِيهَا لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى قُلْ كَالتَّوْقِيعِ الْمُحَدَّدِ فِي ثُبُوتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكَالتَّشْرِيفِ الْمُحَدَّدِ فِي كَوْنِهِ مُخَاطَبًا مِنَ اللَّه تَعَالَى بِأَدَاءِ الْوَحْيِ وَالتَّبْلِيغِ. وَأَمَّا الصُّورَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً [طه: ١٠٥] فالسبب أن قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ [طه: ١٠٥] سُؤَالٌ إِمَّا عَنْ قِدَمِهَا أَوْ عَنْ وُجُوبِ بَقَائِهَا وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِنْ أُمَّهَاتِ مَسَائِلِ أُصُولِ الدِّينِ فَلَا جَرَمَ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يُجِيبَ بِلَفْظِ/ الْفَاءِ الْمُفِيدِ لِلتَّعْقِيبِ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ يَا مُحَمَّدُ أَجِبْ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ فِي الْحَالِ وَلَا تَقْتَصِرْ فَإِنَّ الشَّكَّ فِيهِ كُفْرٌ وَلَا تُمْهِلْ هَذَا الْأَمْرَ لِئَلَّا يَقَعُوا فِي الشَّكِّ وَالشُّبْهَةِ، ثُمَّ كَيْفِيَّةُ الْجَوَابِ أَنَّهُ قَالَ: فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّسْفَ مُمْكِنٌ لِأَنَّهُ مُمْكِنٌ فِي حَقِّ كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْجَبَلِ وَالْحِسُّ يَدُلُّ عَلَيْهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُمْكِنًا فِي حَقِّ كُلِّ الْجَبَلِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِقَدِيمٍ وَلَا وَاجِبِ الْوُجُودِ لِأَنَّ الْقَدِيمَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ التَّغَيُّرُ وَالنَّسْفُ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُمْ قَالُوا: أَخْبِرْنَا عَنْ إِلَهِكَ أَهُوَ ذَهَبٌ أَوْ فِضَّةٌ أَوْ حَدِيدٌ فَقَالَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَلَمْ يَقُلْ فَقُلْ هُوَ اللَّه أَحَدٌ مَعَ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مِنَ الْمُهِمَّاتِ قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَحْكِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ سُؤَالَهُمْ وَحَرْفُ الْفَاءِ مِنَ الْحُرُوفِ الْعَاطِفَةِ فَيَسْتَدْعِي سَبْقَ كَلَامٍ فَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ ترك الفاء بخلاف هاهنا فَإِنَّهُ تَعَالَى حَكَى سُؤَالَهُمْ فَحَسُنَ عَطْفُ الْجَوَابِ عَلَيْهِ بِحَرْفِ الْفَاءِ. وَأَمَّا الصُّورَةُ الثَّالِثَةُ: فَإِنَّهُ تعالى لم يذكر الجواب في قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها فَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ مَعْرِفَةَ وَقْتِ السَّاعَةِ عَلَى التَّعْيِينِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْمَفَاسِدِ الَّتِي شَرَحْنَاهَا فِيمَا سَبَقَ فَلِهَذَا لَمْ يَذْكُرِ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْجَوَابَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنَ الْأَسْئِلَةِ مَا لَا يُجَابُ عَنْهَا. وَأَمَّا الصُّورَةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ قَوْلُهُ: فَإِنِّي قَرِيبٌ وَلَمْ يَذْكُرْ فِي جَوَابِهِ قُلْ فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ حَالِ الدُّعَاءِ وَأَنَّهُ مِنْ أعظم العبادات فكأنه سبحانه قال: يا عبادي أَنْتَ إِنَّمَا تَحْتَاجُ إِلَى الْوَاسِطَةِ فِي غَيْرِ الدُّعَاءِ أَمَّا فِي

'Kul' (De ki) lafzıyla gelen cevaplara gelince; bunlarda bir müşkillik yoktur. Çünkü Allah Teâlâ'nın { قُلْ } buyruğu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sübutunda tayin edilmiş bir ferman ve vahyi eda etme ile tebliğ hususunda Allah Teâlâ tarafından muhatap kılınmış olmasında tayin edilmiş bir teşrifat gibidir. İkinci suret olan { فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } [Tâhâ: 105] “De ki: Rabbim onları un ufak edip savuracaktır” buyruğuna gelince; bundaki sebep şudur: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } [Tâhâ: 105] “Sana dağları soruyorlar” ifadesi ya dağların kadim olup olmadığına ya da bekalarının vacip olup olmadığına dair bir sorudur. Bu mesele ise dinin usulüne dair temel meselelerdendir. Bu yüzden Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, hemen ardından gelmeyi (ta'kib) ifade eden 'fâ' harfiyle cevap vermesini emretti. Sanki O Sübhân şöyle buyurmuştur: “Ey Muhammed! Bu soruya derhal cevap ver, geciktirme; çünkü bu husustaki şüphe küfürdür. Şüpheye ve tereddüde düşmesinler diye bu işi erteleme.” Sonra cevabın keyfiyeti şudur: { فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } buyurmuştur. Şüphe yok ki ufalanıp savrulmak mümkündür; zira bu, dağın her bir parçası hakkında mümkündür ve duyu da buna delalet etmektedir; o halde bütün dağ hakkında da mümkün olması vaciptir. Bu da onun kadim ve vacibü'l-vücûd olmadığına delalet eder; çünkü kadim olan hakkında değişim ve ufalanıp savrulma caiz değildir. Şayet: “Müşrikler: 'Bize ilahını anlat, o altından mıdır, gümüşten midir yoksa demirden midir?' dediklerinde [Allah]: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [el-İhlâs: 1] “De ki: O Allah tektir” buyurmuş; bu mesele en mühim konulardan olmasına rağmen 'Fakul hüvallahu ehad' dememiştir” denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ bu yerde onların sorusunu nakletmemiştir. 'Fâ' harfi ise atıf harflerindendir ve öncesinde bir sözün geçmiş olmasını gerektirir. Bu bulunmadığı için fâ harfi terk edilmiştir; buradaki durum ise farklıdır, zira Allah Teâlâ onların sorusunu nakletmiş, böylece cevabın 'fâ' harfiyle ona atfedilmesi güzel olmuştur. Üçüncü surete gelince: Allah Teâlâ { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } “Sana kıyametin ne zaman kopacağını soruyorlar” buyruğunda cevabı zikretmemiştir. Bundaki hikmet şudur: Kıyametin vaktini tayin ederek bilmek, daha önce açıkladığımız fesatları içermektedir; bu sebeple Allah Teâlâ o cevabı zikretmemiştir ve bu da bazı soruların cevaplandırılmayacağına delalet eder. Dördüncü suret ise { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben yakınım” buyruğudur ki cevabında 'Kul' lafzını zikretmemiştir. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bu durum duanın halinin yüceliğine ve onun en büyük ibadetlerden olduğuna delalet eder. Sanki O Sübhân şöyle buyurmuştur: “Ey kullarım! Siz duanın dışındaki hususlarda vasıtaya muhtaç olursunuz; ancak

مَقَامِ الدُّعَاءِ فَلَا وَاسِطَةَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ كُلَّ قِصَّةٍ وَقَعَتْ لَمْ تَكُنْ مَعْرِفَتُهَا مِنَ الْمُهِمَّاتِ. قَالَ لِرَسُولِهِ ﷺ:

dua makamında benimle sizin aranızda hiçbir vasıta yoktur.” Buna delil şudur: Bilinmesi en mühim şeylerden olmayan her bir hadisede Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur:

اذْكُرْ لَهُمْ تِلْكَ الْقِصَّةَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ [الْمَائِدَةِ: ٢٧] . وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها [الْأَعْرَافِ: ١٧٥] . وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى [مَرْيَمَ: ٥١] ، وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ [مَرْيَمَ: ٥٤] . وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ [مَرْيَمَ: ٥٦] . وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [الْحِجْرِ: ٥١] ، ثُمَّ قَالَ فِي قِصَّةِ يُوسُفَ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ [يُوسُفَ: ٣] وَفِي أَصْحَابِ الْكَهْفِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ [الْكَهْفِ: ١٣] . وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَا فِي هَاتَيْنِ الْقِصَّتَيْنِ مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْغَرَائِبِ، وَالْحَاصِلُ كَأَنَّهُ ﷾ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِذَا سُئِلْتَ عَنْ غَيْرِي فَكُنْ أَنْتَ الْمُجِيبَ، وَإِذَا سُئِلْتَ عَنِّي فَاسْكُتْ أَنْتَ حَتَّى أَكُونَ أَنَا الْقَائِلَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَهُ [أَنْ يَسْأَلَ] وَقَوْلَهُ: فَإِنِّي قَرِيبٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّبَّ قَرِيبٌ مِنَ الْعَبْدِ. وَثَالِثُهَا: لَمْ يَقُلْ فَالْعَبْدُ مِنِّي قَرِيبٌ، بَلْ قَالَ أَنَا مِنْهُ قَرِيبٌ، وَهَذَا فِيهِ سِرٌّ نَفِيسٌ فَإِنَّ الْعَبْدَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فَهُوَ مِنْ حَيْثُ هُوَ، هُوَ فِي مَرْكَزِ الْعَدَمِ وَحَضِيضِ الْفَنَاءِ، فَكَيْفَ يَكُونُ قَرِيبًا، بَلِ الْقَرِيبُ هُوَ الْحَقُّ ﷾ فَإِنَّهُ بِفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ جَعَلَهُ مَوْجُودًا وَقَرَّبَهُ مِنْ نَفْسِهِ فَالْقُرْبُ مِنْهُ لَا من العبد فلهذا قال: فَإِنِّي قَرِيبٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ الدَّاعِيَ مَا دَامَ يَبْقَى خَاطِرُهُ مَشْغُولًا بِغَيْرِ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ دَاعِيًا للَّه تَعَالَى فَإِذَا فَنِيَ عَنِ الْكُلِّ وَصَارَ مُسْتَغْرِقًا بِمَعْرِفَةِ اللَّه الْأَحَدِ الْحَقِّ امْتَنَعَ أَنْ يَبْقَى فِي مَقَامِ الْفَنَاءِ عَنْ غَيْرِ اللَّه مَعَ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَيْرِ اللَّه تَعَالَى فَلَا جَرَمَ رُفِعَتِ الْوَاسِطَةُ مِنَ الْبَيْنِ فَمَا قَالَ: فَقُلْ إِنِّي قَرِيبٌ بَلْ قَالَ: فَإِنِّي قَرِيبٌ فَثَبَتَ بِمَا تَقَرَّرَ فَضْلُ الدُّعَاءِ وَأَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْقُرُبَاتِ ثُمَّ مِنْ شَأْنِ الْعَبْدِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُتْحِفَ مَوْلَاهُ أَنْ لَا يُتْحِفَهُ إِلَّا بِأَحْسَنِ التُّحَفِ وَالْهَدَايَا فَلَا/ جَرَمَ أَوَّلُ مَا أَرَادَ مُوسَى أَنْ يُتْحِفَ الْحَضْرَةَ الْإِلَهِيَّةَ بِتُحَفِ الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ أَتْحَفَهَا بِالدُّعَاءِ فَلَا جَرَمَ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ فَضْلِ الدُّعَاءِ

Onlara şu kıssaları anlat: Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ } [el-Mâide: 27] “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku”; { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها } [el-A'râf: 175] “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan kimsenin haberini oku”; { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى } [Meryem: 51] “Kitap'ta Mûsâ'yı da an”; { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ } [Meryem: 54] “Kitap'ta İsmâil'i de an”; { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ } [Meryem: 56] “Kitap'ta İdrîs'i de an”; { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } [el-Hicr: 51] “Onlara İbrâhim'in misafirlerinden de haber ver”. Sonra Yûsuf kıssasında şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ } [Yûsuf: 3] “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz”; Ashâb-ı Kehf hakkında da: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ } [el-Kehf: 13] “Biz sana onların haberini hak ile anlatıyoruz” buyurmuştur. Bu ise yalnızca bu iki kıssadaki acayiplikler ve garipliklerden ötürüdür. Özetle sanki O celle celâluhû şöyle buyurmuştur: “Ey Muhammed! Benim dışımdaki bir şeyden sorulduğunda cevap veren sen ol; benden sorulduğunda ise ben söyleyene kadar sen sus.” İkincisi: O'nun { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } “Kullarım beni sana sorduklarında” buyruğu, kulun [sorma] hakkı olduğuna delalet eder; { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben yakınım” buyruğu da Rabbin kula yakın olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: “Kul bana yakındır” dememiş, bilakis “Ben ona yakınım” demiştir; bunda çok kıymetli bir sır vardır. Zira kul mümkinü'l-vücûddur (varlığı zorunlu olmayan); dolayısıyla o, zatı gereği yokluk merkezinde ve fena çukurundadır. O halde nasıl yakın olabilir? Bilakis yakın olan, Hak celle celâluhû'dur; çünkü O, lütfu ve ihsanıyla kulu var kılmış ve onu kendisine yaklaştırmıştır. Dolayısıyla yakınlık kuldan değil, O'ndandır; bu sebeple: { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben yakınım” buyurmuştur. Dördüncüsü: Dua edenin kalbi Allah Teâlâ'dan başkasıyla meşgul kaldığı müddetçe Allah Teâlâ'ya dua eden biri olamaz. Her şeyden fani olup Bir ve Hak olan Allah'ın marifetine daldığında ise, Allah Teâlâ'dan başkasına iltifatla birlikte masivadan fani olma makamında kalması imkânsız hale gelir. Bu yüzden aradan vasıta kaldırılmıştır; dolayısıyla “De ki: Şüphesiz ben yakınım” dememiş, bilakis { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben yakınım” buyurmuştur. Böylece sabit olan hususlarla duanın fazileti ve onun en büyük kurbetlerden (yakınlaşma vesilelerinden) olduğu kesinleşmiştir. Sonra kulun şanı, Mevlâ'sına bir hediye takdim etmek istediğinde O'na ancak en güzel hediye ve armağanları takdim etmektir. Bu sebeple Mûsâ, ilahî huzura itaat ve ibadet hediyeleri takdim etmek istediğinde takdim ettiği ilk şey dua hediyesi olmuştur; bu yüzden de: “Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir. Duanın faziletinin beyanındaki ikinci vecih:

قَوْلُهُ ﵇: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ»

O aleyhisselâm'ın: «Dua ibadetin özüdür» buyruğudur.

ثُمَّ إِنَّ أَوَّلَ شَيْءٍ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِهِ مُوسَى ﵇ (العبادة) لأن قوله: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ [طه: ١٤] إِخْبَارٌ وَلَيْسَ بِأَمْرٍ إِنَّمَا الْأَمْرُ قَوْلُهُ: فَاعْبُدْنِي [طه: ١٤] فَلَمَّا كَانَ أَوَّلُ مَا أُورِدَ عَلَى مُوسَى مِنَ الْأَوَامِرِ هُوَ الْأَمْرَ بِالْعِبَادَةِ لَا جَرَمَ أَوَّلُ مَا أَتْحَفَ بِهِ مُوسَى ﵇ حَضْرَةَ الرُّبُوبِيَّةِ مِنْ تُحَفِ الْعِبَادَةِ هُوَ تُحْفَةُ الدُّعَاءِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الدُّعَاءَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ فَكَمَا أَنَّهُ ﷾ أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ فَكَذَلِكَ أَمَرَ بِالدُّعَاءِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] . وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] . وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً [الْأَعْرَافِ: ٥٦] . ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الْأَعْرَافِ: ٥٥] . هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [غَافِرٍ: ٦٥] . قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ [الْإِسْرَاءِ: ١١٠] . وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً [الْأَعْرَافِ: ٢٠٥]

Sonra Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'a emrettiği ilk şey ibadettir; zira O'nun { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } [Tâhâ: 14] “Şüphesiz ben Allah'ım” buyruğu bir haberdir, emir değildir; emir ancak O'nun { فَاعْبُدْنِي } [Tâhâ: 14] “Bana kulluk et” buyruğudur. Mûsâ'ya yöneltilen ilk emir ibadet emri olunca, Mûsâ aleyhisselâm'ın ibadet hediyelerinden rubûbiyet huzuruna takdim ettiği ilk şey hiç şüphesiz dua hediyesi olmuş ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir. Üçüncü vecih: Dua, ibadet türlerinden bir türdür. O celle celâluhû namazı ve orucu emrettiği gibi duayı da emretmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyrukları delalet eder: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ } [el-Bakara: 186] “Kullarım beni sana sorduklarında, şüphesiz ben yakınım, [dua edenin duasına] cevap veririm”; { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Gāfir: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim”; { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } [el-A'râf: 56] “O'na korku ve ümitle dua edin”; { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } [el-A'râf: 55] “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin”; { هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } [Gāfir: 65] “O diridir, O'ndan başka ilah yoktur; öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin”; { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } [el-İsrâ: 110] “De ki: İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin”; { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } [el-A'râf: 205] “Rabbini içinden yalvararak ve korkarak an”.

وقال ﷺ: «ادعوا بيا ذا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ»

[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de: «'Yâ Ze'l-celâli ve'l-ikrâm' diyerek dua ediniz» buyurmuştur.

فَبِهَذِهِ الْآيَاتِ عَرَفْنَا أَنَّ الدُّعَاءَ عِبَادَةٌ قَالَ بَعْضُ الْجُهَّالِ: الدُّعَاءُ عَلَى خِلَافِ الْعَقْلِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ يَعْلَمُ مَا فِي الْأَنْفُسِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ، فَأَيُّ حَاجَةٍ بِنَا إِلَى الدُّعَاءِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَطْلُوبَ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الدُّعَاءِ وَإِنْ كَانَ معلوم اللاوقوع فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ. وَثَالِثُهَا: الدُّعَاءَ يُشْبِهُ الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ وَذَلِكَ مِنَ الْعَبْدِ فِي حَقِّ الْمَوْلَى سُوءُ أَدَبٍ. وَرَابِعُهَا: الْمَطْلُوبُ بِالدُّعَاءِ إِنْ كَانَ مِنَ الْمَصَالِحِ فَالْحَكِيمُ لَا يُهْمِلُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَصَالِحِ لَمْ يَجُزْ طَلَبُهُ. وَخَامِسُهَا: فَقَدْ جَاءَ أَنَّ أَعْظَمَ مَقَامَاتِ الصِّدِّيقِينَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّه تَعَالَى. وَقَدْ نُدِبَ إِلَيْهِ وَالدُّعَاءُ يُنَافِي ذَلِكَ لِأَنَّهُ اشْتِغَالٌ بِالِالْتِمَاسِ وَالطَّلَبِ. وَسَادِسُهَا:

Bu ayetlerle duanın bir ibadet olduğunu anladık. Bazı cahiller şöyle demiştir: Duanın akla aykırı olduğu birtakım vecihler vardır: Birincisi: O gaybları hakkıyla bilendir, nefislerde olanı ve göğüslerin gizlediğini bilir; o halde bizim duaya ne ihtiyacımız vardır? İkincisi: İstenen şeyin gerçekleşeceği [ezelde] biliniyorsa duaya ihtiyaç yoktur; gerçekleşmeyeceği biliniyorsa duanın bir faydası yoktur. Üçüncüsü: Dua emir ve nehiye benzer; bu ise kul tarafından Mevlâ hakkında edepsizliktir. Dördüncüsü: Dua ile talep edilen şey maslahatlardan (faydalı şeylerden) ise Hakîm olan [Allah] onu ihmal etmez; şayet maslahatlardan değilse onu istemek caiz olmaz. Beşincisi: Sıddîkların en büyük makamının Allah Teâlâ'nın kazasına rıza göstermek olduğu nakledilmiştir. Buna teşvik de edilmiştir; dua ise buna aykırıdır, çünkü o, talep ve isteme ile meşgul olmaktır. Altıncısı:

قَالَ ﵇ رِوَايَةً عَنِ اللَّه تَعَالَى: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي

[Peygamber] aleyhisselâm, Allah Teâlâ'dan rivayetle şöyle buyurmuştur: «Beni anmak kendisini benden bir şey istemekten

عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»

alıkoyan kimseye, isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»

فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ الدُّعَاءِ وَالْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا تَقْتَضِي وُجُوبَ الدُّعَاءِ. وَسَابِعُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا تَرَكَ الدُّعَاءَ وَاكْتَفَى بِقَوْلِهِ: «حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي» اسْتَحَقَّ الْمَدْحَ الْعَظِيمَ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ الدُّعَاءِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنَ الدُّعَاءِ الْإِعْلَامَ بَلْ هُوَ نَوْعُ تَضَرُّعٍ كَسَائِرِ التَّضَرُّعَاتِ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى أَنْ نَقُولَ لِلْجَائِعِ وَالْعَطْشَانِ إِنْ كَانَ الشِّبَعُ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وإن كان معلوم اللاوقوع فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ. وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ الصِّيغَةَ وَإِنْ كَانَتْ صِيغَةَ الْأَمْرِ إِلَّا أَنَّ صُورَةَ التَّضَرُّعِ وَالْخُشُوعِ تَصْرِفُهُ عَنْ ذَلِكَ. وَعَنِ الرَّابِعِ: يَجُوزُ أَنْ يَصِيرَ مَصْلَحَةً بِشَرْطِ سَبْقِ الدُّعَاءِ. وَعَنِ الْخَامِسِ: أَنَّهُ إِذَا دَعَا إِظْهَارًا لِلتَّضَرُّعِ ثُمَّ رَضِيَ بِمَا قَدَّرَهُ اللَّه تَعَالَى فَذَاكَ أَعْظَمُ الْمَقَامَاتِ وَهُوَ الْجَوَابُ عَنِ الْبَقِيَّةِ إِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ مِنَ الْعِبَادَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِالْعِبَادَةِ وَبِالصَّلَاةِ أَمْرًا وَرَدَ مُجْمَلًا لَا جَرَمَ شَرَعَ فِي أَجَلِّ الْعِبَادَاتِ وَهُوَ الدُّعَاءُ. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي فَضْلِ الدُّعَاءِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يَقْتَصِرْ فِي بَيَانِ فَضْلِ الدُّعَاءِ عَلَى الْأَمْرِ بِهِ بَلْ بَيَّنَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ يَغْضَبُ إِذَا لَمْ يُسْأَلْ فَقَالَ: فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ/ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَنْعَامِ: ٤٣]

Bu da duayı terk etmenin daha evla olduğuna delalet eder; oysa zikrettiğiniz ayetler duanın vacip olmasını gerektirir. Yedincisi: İbrâhim aleyhisselâm duayı terk edip: «O'nun halimi bilmesi, istememe gerek bırakmaz» sözüyle yetindiğinde büyük bir övgüyü hak etmiştir; bu da duayı terk etmenin daha evla olduğuna delalet eder. Birinciye cevap şudur: Duadan maksat bildirmek değil, diğer tazarrular gibi bir tür yakarıştır. İkinciye cevap: Bu durum, aç ve susuz kimseye; “Doymanın gerçekleşeceği biliniyorsa yemeye ve içmeye ihtiyaç yoktur, gerçekleşmeyeceği biliniyorsa faydası yoktur” dememiz gibidir. Üçüncüye cevap: Sîga emir sîgası olsa da, tazarrû ve huşû hali onu bundan çevirir. Dördüncüye cevap: [Bir şeyin] maslahat olması önceden duanın geçmiş olması şartına bağlı olabilir. Beşinciye cevap: Kul tazarrûsunu izhar etmek için dua eder, ardından da Allah Teâlâ'nın takdir ettiğine razı olursa bu, makamların en büyüğüdür; diğer [itirazlara] cevap da budur. [Duanın] ibadetlerden olduğu sabit olunca; Allah Teâlâ ona mücmel olarak gelen bir emirle ibadeti ve namazı emretmiştir; bu sebeple o da ibadetlerin en yücesi olan duaya başlamıştır. Duanın faziletine dair dördüncü vecih: Sübhân [olan Allah], duanın faziletinin beyanında sadece onu emretmekle yetinmemiş, bilakis başka bir ayette kendisinden istenmediği zaman gazaplandığını da beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [el-En'âm: 43] “Hiç olmazsa onlara azabımız geldiği zaman yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi”.

وَقَالَ ﵇: «لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ»

[Peygamber] aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz: “Allah'ım! Dilersen beni bağışla” demesin;

وَلَكِنْ يَجْزِمُ فَيَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي فَلِهَذَا السِّرِّ جَزَمَ مُوسَى ﵇ بِالدُّعَاءِ وَقَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. الْوَجْهُ الْخَامِسُ: فِي فَضْلِ الدُّعَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] وَفِيهِ كَرَامَةٌ عَظِيمَةٌ لِأُمَّتِنَا لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَضَّلَهُمُ اللَّه تَفْضِيلًا عَظِيمًا فَقَالَ فِي حَقِّهِمْ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ٤٧] وَقَالَ أَيْضًا: وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَةِ: ٢٠] ثُمَّ مَعَ هَذِهِ الدَّرَجَةِ الْعَظِيمَةِ قَالُوا لِمُوسَى ﵇: ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ [الْبَقَرَةِ: ٦٨] وَأَنَّ الْحَوَارِيِّينَ مَعَ جَلَالَتِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٢] سَأَلُوا عِيسَى ﵇ أَنْ يَسْأَلَ لَهُمْ مَائِدَةً تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ رَفَعَ هَذِهِ الْوَاسِطَةَ فِي أُمَّتِنَا فَقَالَ مُخَاطِبًا لَهُمْ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وقال: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ [النِّسَاءِ: ٣٢] فَلِهَذَا السَّبَبِ لَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْفَضِيلَةُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ وَكَانَ مُوسَى ﵇ قَدْ عَرَفَهَا لَا جَرَمَ فَقَالَ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ» فَلَا جَرَمَ رَفَعَ يَدَيْهِ ابْتِدَاءً فَقَالَ:

ancak kesin bir dille istesin ve: “Allah'ım! Beni bağışla” desin.» İşte bu sırdan ötürü Mûsâ aleyhisselâm duada kesin bir dil kullanmış ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir. Duanın faziletine dair beşinci vecih: Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Gāfir: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim” buyruğudur. Bunda ümmetimiz için büyük bir ikram vardır; zira İsrâiloğulları'nı Allah büyük bir üstünlükle üstün kılmış ve haklarında: { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } [el-Bakara: 47] “Ve şüphesiz sizi âlemlere üstün kıldım” buyurmuştur. Ayrıca: { وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } [el-Mâide: 20] “Ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” buyurmuştur. Sonra bu büyük dereceye rağmen Mûsâ aleyhisselâm'a: { ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا هِيَ } [el-Bakara: 68] “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın” demişlerdir. Havariler de { نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 52] “Biz Allah'ın yardımcılarıyız” sözlerindeki yüceliklerine rağmen Îsâ aleyhisselâm'dan, kendileri için gökten inecek bir sofra istemesini talep etmişlerdir. Sonra O celle celâluhû bu ümmette bu vasıtayı kaldırmış ve onlara vasıtasız hitap ederek: “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuş ve: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } [en-Nisâ: 32] “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” buyurmuştur. İşte bu sebeple, bu fazilet bu ümmete nasip olunca ve Mûsâ aleyhisselâm da bunu öğrenince: «Allah'ım! Beni Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden eyle» demiş ve bundan dolayı doğrudan ellerini kaldırarak şöyle demiştir:

رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْعِبَادَ عَلَى سَبْعَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: عَبْدُ الْعِصْمَةِ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الْحِجْرِ: ٤٢] وَمُوسَى ﵇ كَانَ مَخْصُوصًا بِمَزِيدِ الْعِصْمَةِ: وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي [طه: ٤١] فَلَا جَرَمَ طَلَبَ زَوَائِدَ الْعِصْمَةِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَثَانِيهَا: عَبْدُ الصَّفْوَةِ: وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النَّمْلِ: ٥٩] وَمُوسَى ﵇ كَانَ مَخْصُوصًا بِمَزِيدِ الصَّفْوَةِ: يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي [الْأَعْرَافِ: ١٤٤] فَلَا جَرَمَ أَرَادَ مَزِيدَ الصَّفْوَةِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَثَالِثُهَا:

“Rabbim! Göğsümü genişlet”. Bil ki Allah Teâlâ: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } [el-Bakara: 186] “Kullarım beni sana sorduklarında, şüphesiz ben yakınım” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ kulları yedi kısma ayırmıştır: Birincisi: İsmet kulu: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [el-Hicr: 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur”. Mûsâ aleyhisselâm ise ismetin fazlasına mazhar kılınmıştı: { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } [Tâhâ: 41] “Seni kendim için seçtim”. Bu yüzden ismetin ziyadesini talep etti ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. İkincisi: Safvet kulu: { وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } [en-Neml: 59] “Ve seçtiği kullarına selam olsun”. Mûsâ aleyhisselâm ise safvetin fazlasına mazhar kılınmıştı: { يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي } [el-A'râf: 144] “Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanların üzerine seçtim”. Bu yüzden safvetin ziyadesini diledi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. Üçüncüsü:

عَبْدُ الْبِشَارَةِ: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزُّمَرِ: ١٧، ١٨] وَكَانَ مُوسَى ﵇ مَخْصُوصًا بِذَلِكَ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى [طه: ١٣] فَأَرَادَ مَزِيدَ الْبِشَارَةِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. ورابعها: عبد الكرامة: يا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ [الزُّخْرُفِ: ٦٨] وَمُوسَى ﵇ كَانَ مَخْصُوصًا بِذَلِكَ: لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما [طه: ٤٦] فَأَرَادَ الزِّيَادَةَ عَلَيْهَا فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي.

Müjde kulu: { فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } [ez-Zümer: 17, 18] “Sözü dinleyip en güzeline uyan kullarımı müjdele”. Mûsâ aleyhisselâm ise buna özel olarak mazhar kılınmıştı: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } [Tâhâ: 13] “Ve ben seni seçtim; öyleyse vahyolunanı dinle”. Bu sebeple müjdenin ziyadesini istedi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. Dördüncüsü: Keramet kulu: { يا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ } [ez-Zuhruf: 68] “Ey kullarım! Size bir korku yoktur”. Mûsâ aleyhisselâm ise buna özel olarak mazhar kılınmıştı: { لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما } [Tâhâ: 46] “Korkmayın, şüphesiz ben sizinle beraberim”. Bu sebeple bunun üzerine ziyade istedi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi.

وَخَامِسُهَا: عَبْدُ الْمَغْفِرَةِ: نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الْحِجْرِ: ٤٩] ، وَكَانَ مُوسَى ﵇ مَخْصُوصًا بِذَلِكَ: رَبِّ اغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ [ص: ٣٥] فَأَرَادَ الزِّيَادَةَ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي.

Beşincisi: Mağfiret kulu: { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } [el-Hicr: 49] “Kullarıma haber ver ki, şüphesiz ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim”. Mûsâ aleyhisselâm ise buna özel olarak mazhar kılınmıştı: { رَبِّ اغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ } [Sâd: 35] “Rabbim! Beni bağışla [dedi], O da onu bağışladı”. Bu sebeple ziyade istedi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi.

وَسَادِسُهَا: عَبْدُ الْخِدْمَةِ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ [الْبَقَرَةِ: ٢١] وَمُوسَى ﵇ كَانَ مَخْصُوصًا بِذَلِكَ:

Altıncısı: Hizmet kulu: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } [el-Bakara: 21] “Rabbinize ibadet edin”. Mûsâ aleyhisselâm ise buna özel olarak mazhar kılınmıştı:

وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي فَطَلَبَ الزِّيَادَةَ فِيهَا فَقَالَ: اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَسَابِعُهَا: عَبْدُ الْقُرْبَةِ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] وَمُوسَى ﵇ كَانَ مَخْصُوصًا بِالْقُرْبِ: وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٢] فَأَرَادَ كَمَالَ الْقُرْبِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي.

{ وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Seni kendim için seçtim”. Onda ziyade talep etti ve: “Göğsümü genişlet” dedi. Yedincisi: Kurbet (yakınlık) kulu: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ } [el-Bakara: 186] “Kullarım beni sana sorduklarında, şüphesiz ben yakınım; dua edenin duasını bana dua ettiği vakit kabul ederim”. Mûsâ aleyhisselâm ise yakınlığa özel olarak mazhar kılınmıştı: { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } [Meryem: 52] “Ve ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdık”. Bu sebeple yakınlığın kemalini istedi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi.

الْفَصْلُ الثَّالِثُ: فِي قَوْلِهِ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَهُ بِالْأَشْيَاءِ السِّتَّةِ [الَّتِي] أَحَدُهَا: مَعْرِفَةُ التَّوْحِيدِ: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا [طه: ١٤] ، وَثَانِيهَا: أَمَرَهُ بِالْعِبَادَةِ وَالصَّلَاةِ:

Üçüncü Fasıl: “Rabbim! Göğsümü genişlet” buyruğu hakkındadır ve bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ ona altı şeyi hitap ettiğinde [ki bunlar]: Birincisi: Tevhidin marifeti: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا } [Tâhâ: 14] “Şüphesiz ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur”. İkincisi: Ona ibadeti ve namazı emretmesi:

فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] ، وثالثها: معرفة الآخرة: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ [طه: ١٥] / وَرَابِعُهَا:

{ فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] “Bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl”. Üçüncüsü: Ahiretin marifeti: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ } [Tâhâ: 15] “Şüphesiz kıyamet gelecektir”. Dördüncüsü:

حِكْمَةُ أَفْعَالِهِ فِي الدُّنْيَا: وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى [طه: ١٧] ، وَخَامِسُهَا: عَرْضُ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ عَلَيْهِ:

Dünyadaki fiillerinin hikmeti: { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } [Tâhâ: 17] “Şu sağ elindeki nedir ey Mûsâ?”. Beşincisi: Parlak mucizelerin ona sunulması:

لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى [طه: ٢٣] ، وَسَادِسُهَا: إِرْسَالُهُ إِلَى أَعْظَمِ النَّاسِ كُفْرًا وَعُتُوًّا فَكَانَتْ هَذِهِ التَّكَالِيفُ الشَّاقَّةُ سَبَبًا لِلْقَهْرِ فَأَرَادَ مُوسَى ﵇ جَبْرَ هَذَا الْقَهْرِ بِالْمُعْجِزِ فَعَرَّفَهُ أَنَّ كُلَّ مَنْ سَأَلَهُ قَرُبَ مِنْهُ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي فَأَرَادَ جَبْرَ الْقَهْرِ الْحَاصِلِ مِنْ هَذِهِ التَّكَالِيفِ بِالْقُرْبِ مِنْهُ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي أَوْ يُقَالُ خَافَ شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ فَدَعَا لِيَصِلَ بِسَبَبِ الدُّعَاءِ إِلَى مَقَامِ الْقُرْبِ فَيَصِيرَ مَأْمُونًا مِنْ غَوَائِلِ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ أَرَادَ الذَّهَابَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ فَأَرَادَ أَنْ يَقْطَعَ طَمَعَ الْخَلْقِ عَنْ نَفْسِهِ بِالْكُلِّيَّةِ فَعَرَفَ أَنَّ مَنْ دَعَا رَبَّهُ قَرَّبَهُ لَهُ وَقَرَّبَهُ لَدَيْهِ فَحِينَئِذٍ تَنْقَطِعُ الْأَطْمَاعُ بِالْكُلِّيَّةِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي.

{ لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } [Tâhâ: 23] “Sana en büyük ayetlerimizden gösterelim diye”. Altıncısı: İnsanların küfür ve azgınlık bakımından en büyüğüne elçi olarak gönderilmesidir. Bu meşakkatli mükellefiyetler kahır (ağır bir yük) sebebi olmuştu; bu yüzden Mûsâ aleyhisselâm bu kahrı mucize ile telafi etmek istedi. Kendisinden her dileyenin O'na yaklaştığını bildi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. Böylece bu mükellefiyetlerden hâsıl olan kahrı, O'na yakınlaşmakla telafi etmek istedi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. Ya da şöyle denilir: İnsan ve cin şeytanlarından korktu da dua vasıtasıyla yakınlık makamına ulaşmak ve böylece cin ve insan şeytanlarının kötülüklerinden güvende olmak için dua etti. İkincisi: Maksat şudur: O, Firavun'a ve kavmine gitmek istedi; dolayısıyla mahlukatın tamahını kendisinden tamamen kesmek istedi ve bildi ki kim Rabbine dua ederse O, onu kendisine yaklaştırır ve katında yakın kılar; o vakit de tamahlar bütünüyle kesilir. Bu yüzden: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi.

وَثَالِثُهَا: الْوُجُودُ كَالنُّورِ وَالْعَدَمُ كَالظُّلْمَةِ وَكُلُّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى فَهُوَ عَدَمٌ مَحْضٌ فَكُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ فَالْكُلُّ كَأَنَّهُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْعَدَمِ وَإِظْلَالِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَالْإِمْكَانِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي حَتَّى يَجْلِسَ قَلْبِي فِي بَهِيِّ ضَوْءِ الْمَعْرِفَةِ وَسَادَةِ شَرْحِ الصَّدْرِ وَالْجَالِسُ فِي الضَّوْءِ لَا يَرَى مَنْ كَانَ جَالِسًا فِي الظُّلْمَةِ فَحِينَ جَلَسَ فِي ضَوْءِ شَرْحِ الصَّدْرِ لَا يَرَى أَحَدًا فِي الْوُجُودِ فَلِهَذَا عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي فَإِنَّ الْعَبْدَ فِي مَقَامِ الِاسْتِغْرَاقِ لَا يَتَفَرَّغُ لِشَيْءٍ مِنَ الْمُهِمَّاتِ. وَرَابِعُهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي فَإِنَّ عَيْنَ الْعَيْنِ ضَعِيفَةٌ فَأَطْلِعْ يَا إِلَهِي شَمْسَ التَّوْفِيقِ حَتَّى أَرَى كُلَّ شَيْءٍ كَمَا هُوَ، وَهَذَا فِي مَعْنَى

Üçüncüsü: Varlık nur gibidir, yokluk ise karanlık gibidir. Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey sırf yokluktur; zira O'nun zatından başka her şey helak olucudur. Dolayısıyla herkes sanki yokluk karanlıklarında ve cisimler ile imkân âleminin gölgeleri altındadır. Bu sebeple: “Rabbim! Göğsümü genişlet ki kalbim marifetin parlak ışığında ve göğüs genişliğinin yastığında otursun” demiştir. Işıkta oturan kimse karanlıkta oturanı görmez; göğüs genişliğinin ışığında oturduğu vakit ise varlıkta hiç kimseyi görmez. Bu yüzden bunun ardından: “İşimi bana kolaylaştır” demiştir; zira kul, istiğrak makamında iken mühim işlerden hiçbirine vakit ayıramaz. Dördüncüsü: “Rabbim! Göğsümü genişlet, zira gözün göz bebeği zayıftır; ey İlahım, tevfik güneşini doğdur ki her şeyi olduğu gibi göreyim”. Bu da şu anlamdadır:

قَوْلِ مُحَمَّدٍ ﷺ: «أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ»

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bize eşyayı olduğu gibi göster» sözü anlamındadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ شَرْحَ الصَّدْرِ مُقَدِّمَةٌ لِسُطُوعِ الْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ فِي الْقَلْبِ وَالِاسْتِمَاعَ مُقَدِّمَةُ الْفَهْمِ الْحَاصِلِ مِنْ سَمَاعِ الْكَلَامِ فاللَّه تَعَالَى أَعْطَى مُوسَى ﵇ الْمُقَدِّمَةَ الثَّانِيَةَ وَهِيَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى فَلَا جَرَمَ نَسَجَ مُوسَى عَلَى ذَلِكَ الْمِنْوَالِ فَطَلَبَ الْمُقَدِّمَةَ الْأُخْرَى فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَلَمَّا آلَ الْأَمْرُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ قِيلَ لَهُ: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] وَالْعِلْمُ هُوَ الْمَقْصُودُ، فَلَمَّا كَانَ مُوسَى ﵇ كَالْمُقَدِّمَةِ لِمَقْدِمِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا جَرَمَ أُعْطِيَ الْمُقَدِّمَةَ، وَلَمَّا كَانَ مُحَمَّدٌ كَالْمَقْصُودِ لَا جَرَمَ أُعْطِيَ الْمَقْصُودَ فَسُبْحَانَهُ مَا أَدَقَّ حِكْمَتَهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ. وَسَادِسُهَا:

Bil ki göğsün genişlemesi, kalpte ilahî nurların parlaması için bir mukaddimedir (öncüdür); dinlemek de kelamı işitmekten hâsıl olan anlayışın mukaddimesidir. Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a ikinci mukaddimeyi vermiş ve o da “Vahyolunanı dinle” olmuştur; bu sebeple Mûsâ o minval üzere hareket ederek diğer mukaddimeyi talep etmiş ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir. İş Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince ona: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } [Tâhâ: 114] “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır” denilmiştir; asıl maksat ise ilimdir. Mûsâ aleyhisselâm Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in teşrifi için bir mukaddime mesabesinde olunca ona mukaddime verilmiştir; Muhammed ise asıl maksat mesabesinde olunca ona maksat verilmiştir. O Sübhân'ın her şeydeki hikmeti ne kadar da incedir! Altıncısı:

الدَّاعِي لَهُ صِفَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلرَّبِّ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨٦] .

Dua edenin iki vasfı vardır: Biri: Rabbe kul olmasıdır: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } [el-Bakara: 186] “Kullarım beni sana sorduklarında, şüphesiz ben yakınım”.

وَثَانِيَتُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الرَّبُّ لَهُ: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] أَضَافَ نَفْسَهُ إِلَيْنَا وَمَا أَضَافَنَا إِلَى نَفْسِهِ وَالْمُشْتَغِلُ بِالدُّعَاءِ قَدْ صَارَ كَامِلًا مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فَأَرَادَ مُوسَى ﵇ أَنَّ يَرْتَعَ فِي هَذَا الْبُسْتَانِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَسَابِعُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ شَرَّفَهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٢] فَكَأَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ إِلَهِي لَمَّا قُلْتَ: وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا صِرْتُ قَرِيبًا مِنْكَ وَلَكِنْ أُرِيدُ قُرْبَكَ

İkincisi ise: Rabbin ona ait olmasıdır: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Gāfir: 60] “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim”. Kendisini bize izafe etmiş, bizi kendisine izafe etmemiştir. Dua ile meşgul olan kimse bu iki yönden de kâmil olmuştur. Mûsâ aleyhisselâm bu bahçede dolaşmak istedi ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. Yedincisi: Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'ı: { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } [Meryem: 52] “Ve onu fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdık” buyruğuyla şereflendirmiştir. Sanki Mûsâ aleyhisselâm şöyle demiştir: “İlahım! Sen 'Ve onu yaklaştırdık' buyurduğunda ben sana yakın oldum; fakat ben senin yakınlığını istiyorum

مِنِّي فَقَالَ يَا مُوسَى أَمَا سَمِعْتَ قَوْلِي: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ فَاشْتَغِلْ بِالدُّعَاءِ حَتَّى أَصِيرَ قَرِيبًا مِنْكَ فَعِنْدَ ذَلِكَ: قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَثَامِنُهَا: قَالَ مُوسَى ﵇: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْحِ: ١] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى مَا تَرَكَهُ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ بَلْ قَالَ:

bana olan [yakınlığını].” Bunun üzerine: “Ey Mûsâ! Benim: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım beni sana sorduklarında, şüphesiz ben yakınım” buyruğumu işitmedin mi? O halde dua ile meşgul ol ki ben sana yakın olayım” buyurmuştur. İşte o vakit: { قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Dedi ki: Rabbim! Göğsümü genişlet”. Sekizincisi: Mûsâ aleyhisselâm: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } [el-İnşirâh: 1] “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” buyurdu. Sonra Allah Teâlâ onu bu halde de bırakmadı, bilakis şöyle buyurdu:

وَسِراجاً مُنِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤٦] فَانْظُرْ إِلَى التَّفَاوُتِ فَإِنَّ شَرْحَ الصَّدْرِ هُوَ أَنْ يَصِيرَ الصَّدْرُ/ قَابِلًا لِلنُّورِ وَالسِّرَاجُ الْمُنِيرُ هُوَ أَنْ يُعْطِيَ النُّورَ فَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ مُوسَى ﵇ وَمُحَمَّدٍ ﷺ كَالتَّفَاوُتِ بَيْنَ الْآخِذِ وَالْمُعْطِي ثُمَّ نَقُولُ إِلَهَنَا إِنَّ دِينَنَا وَهِيَ كَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه نُورٌ، وَالْوُضُوءُ نُورٌ، وَالصَّلَاةُ نُورٌ، وَالْقَبْرُ نُورٌ، وَالْجَنَّةُ نُورٌ، فَبِحَقِّ أَنْوَارِكَ الَّتِي أَعْطَيْتَنَا فِي الدُّنْيَا لَا تَحْرِمْنَا أَنْوَارَ فَضْلِكَ وَإِحْسَانِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

{ وَسِراجاً مُنِيراً } [el-Ahzâb: 46] “Ve aydınlatıcı bir kandil olarak”. Aradaki farka bak! Zira göğsün genişlemesi, göğsün nura kabil (nuru kabul eder) hale gelmesidir; aydınlatıcı kandil ise nur vermektir. Dolayısıyla Mûsâ aleyhisselâm ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki fark, alan ile veren arasındaki fark gibidir. Sonra deriz ki: İlahımız! Şüphesiz dinimiz -ki o 'Lâ ilâhe illallah' kelimesidir- bir nurdur, abdest bir nurdur, namaz bir nurdur, kabir bir nurdur, cennet bir nurdur. Dünyada bize verdiğin nurların hakkı için, kıyamet gününde lütfunun ve ihsanının nurlarından bizi mahrum eyleme!

الْفَصْلُ الرَّابِعُ: فِي قَوْلِهِ:

Dördüncü Fasıl: O'nun şu buyruğu hakkındadır:

رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي

{ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsümü genişlet”.

سُئِلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ عَنْ شَرْحِ الصَّدْرِ فَقَالَ: نُورٌ يُقْذَفُ فِي الْقَلْبِ، فَقِيلَ: وَمَا أَمَارَتُهُ فَقَالَ: التَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَالْإِنَابَةُ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ النُّزُولِ،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şerh-i sadr (göğsün genişlemesi) hakkında soruldu; şöyle buyurdu: «Kalbe atılan bir nurdur.» “Onun alameti nedir?” denildi; buyurdu ki: «Aldatıcı yurttan uzaklaşmak, ebediyet yurduna yönelmek ve başa gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır.»

وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَرْحَ الصَّدْرِ عِبَارَةٌ عَنِ النُّورِ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٢٢] وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ عَشَرَةَ أَشْيَاءَ وَوَصَفَهَا بِالنُّورِ، أَحَدُهَا: وَصَفَ ذَاتَهُ بِالنُّورِ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] . وَثَانِيهَا: الرَّسُولَ: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ [الْمَائِدَةِ: ١٥] . وَثَالِثُهَا: الْقُرْآنِ:

Şerh-i sadrın nurdan ibaret olduğuna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } [ez-Zümer: 22] “Allah kimin göğsünü İslâm için açmışsa, o Rabbinden bir nur üzerinde değil midir?”. Bil ki Allah Teâlâ on şeyi zikretmiş ve onları nur ile vasfetmiştir: Birincisi: Kendi zatını nur ile vasfetmiştir: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [en-Nûr: 35] “Allah, göklerin ve yerin nurudur”. İkincisi: Resûlü vasfetmiştir: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } [el-Mâide: 15] “Size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir”. Üçüncüsü: Kur'ân'ı vasfetmiştir:

وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] . وَرَابِعُهَا: الْإِيمَانَ: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ [التَّوْبَةِ: ٣٢] . وَخَامِسُهَا: عَدْلَ اللَّه: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها [الزُّمَرِ: ٦٩] . وَسَادِسُهَا: ضِيَاءَ الْقَمَرِ:

{ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } [el-A'râf: 157] “Ve onunla birlikte indirilen nura uydular”. Dördüncüsü: İmanı vasfetmiştir: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } [et-Tevbe: 32] “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler”. Beşincisi: Allah'ın adaletini vasfetmiştir: { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها } [ez-Zümer: 69] “Ve yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı”. Altıncısı: Ayın aydınlığını vasfetmiştir:

وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً [نُوحٍ: ١٦] ، وَسَابِعُهَا: النَّهَارَ: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] . وَثَامِنُهَا:

{ وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً } [Nûh: 16] “Ve ayı onların içinde bir nur kıldı”. Yedincisi: Gündüzü vasfetmiştir: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [el-En'âm: 1] “Ve karanlıkları ve nuru yarattı”. Sekizincisi:

الْبَيِّنَاتِ: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٤] . وَتَاسِعُهَا: الْأَنْبِيَاءَ: نُورٌ عَلى نُورٍ [النُّورِ: ٣٥] . وَعَاشِرُهَا: الْمَعْرِفَةَ: مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ [النُّورِ: ٣٥] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ كَأَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بِمَعْرِفَةِ أَنْوَارِ جَلَالِكَ وَكِبْرِيَائِكَ. وَثَانِيهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي، بِالتَّخَلُّقِ بِأَخْلَاقِ رُسُلِكَ وَأَنْبِيَائِكَ. وَثَالِثُهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي، بِاتِّبَاعِ وَحْيِكَ وَامْتِثَالِ أَمْرِكَ وَنَهْيِكَ. وَرَابِعُهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي، بِنُورِ الإيمان والإيقان بإلهيتك. وخامسها: رب اشرح صَدْرِي بِالْإِطِّلَاعِ عَلَى أَسْرَارِ عَدْلِكَ فِي قَضَائِكَ وَحُكْمِكَ. وَسَادِسُهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بِالِانْتِقَالِ مِنْ نُورِ شَمْسِكَ وَقَمَرِكَ إِلَى أَنْوَارِ جَلَالِ عِزَّتِكَ كَمَا فَعَلَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ حَيْثُ انْتَقَلَ مِنَ الْكَوْكَبِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ إِلَى حَضْرَةِ الْعِزَّةِ. وَسَابِعُهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي مِنْ مُطَالَعَةِ نَهَارِكَ وَلَيْلِكَ إِلَى مُطَالَعَةِ نَهَارِ فَضْلِكَ وَلَيْلِ عَدْلِكَ. وَثَامِنُهَا:

Açık delilleri [vasfetmiştir]: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [el-Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır”. Dokuzuncusu: Peygamberleri [vasfetmiştir]: { نُورٌ عَلى نُورٍ } [en-Nûr: 35] “Nur üstüne nurdur”. Onuncusu: Marifeti [vasfetmiştir]: { مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ } [en-Nûr: 35] “O'nun nurunun misali, içinde bir kandil bulunan bir kandillik gibidir”. Bu sabit olunca deriz ki: Sanki Mûsâ aleyhisselâm şöyle demiştir: [Birincisi:] Rabbim! Celâlinin ve kibriyânın nurlarının marifetiyle göğsümü genişlet. İkincisi: Rabbim! Elçilerinin ve nebîlerinin ahlakıyla ahlaklanmak suretiyle göğsümü genişlet. Üçüncüsü: Rabbim! Vahyine tabi olmak ve emrine, nehyine boyun eğmek suretiyle göğsümü genişlet. Dördüncüsü: Rabbim! İlahlığına iman ve yakin nuruyla göğsümü genişlet. Beşincisi: Rabbim! Kazandaki ve hükmündeki adaletin sırlarına vakıf kılmak suretiyle göğsümü genişlet. Altıncısı: Rabbim! Güneşinin ve ayının nurundan izzetinin celâl nurlarına intikal etmek suretiyle göğsümü genişlet; nitekim İbrâhim aleyhisselâm yıldızdan, aydan ve güneşten izzet huzuruna intikal ettiği gibi yapmıştır. Yedincisi: Rabbim! Gündüzünü ve geceni müşahede etmekten, lütfunun gündüzünü ve adaletin gecesini müşahede etmeye geçmek suretiyle göğsümü genişlet. Sekizincisi:

رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بِالْإِطِّلَاعِ عَلَى مَجَامِعِ آيَاتِكَ وَمَعَاقِدِ بَيِّنَاتِكَ فِي أرضك وسمواتك. وَتَاسِعُهَا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي فِي أَنْ أَكُونَ خَلْفَ صُوَرِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَمُتَشَبِّهًا بِهِمْ فِي الِانْقِيَادِ لِحُكْمِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَعَاشِرُهَا:

Rabbim! Yerinde ve göklerindeki ayetlerinin mecmualarına ve beyyinelerinin düğüm noktalarına vakıf kılmak suretiyle göğsümü genişlet. Dokuzuncusu: Rabbim! Önceki peygamberlerin izinden gitmem ve Âlemlerin Rabbinin hükmüne boyun eğmede onlara benzemem hususunda göğsümü genişlet. Onuncusu:

رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بِأَنْ تَجْعَلَ سِرَاجَ الْإِيمَانِ فِي قَلْبِي كَالْمِشْكَاةِ الَّتِي فِيهَا الْمِصْبَاحُ، وَاعْلَمْ أَنَّ شَرْحَ الصَّدْرِ عِبَارَةٌ عَنْ إِيقَادِ النُّورِ فِي الْقَلْبِ حَتَّى يَصِيرَ الْقَلْبُ كَالسِّرَاجِ وَذَلِكَ النُّورُ كَالنَّارِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَسْتَوْقِدَ سِرَاجًا احْتَاجَ إِلَى سَبْعَةِ أَشْيَاءَ: زَنْدٌ وَحَجَرٌ وَحِرَاقٌ وَكِبْرِيتٌ وَمِسْرَجَةٌ وَفَتِيلَةٌ وَدُهْنٌ. فَالْعَبْدُ إِذَا طَلَبَ النُّورَ الَّذِي هُوَ شَرْحُ الصَّدْرِ افْتَقَرَ إِلَى هَذِهِ السَّبْعَةِ. فَأَوَّلُهَا: لَا بُدَّ مِنْ زَنْدِ الْمُجَاهَدَةِ: وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٩] . وَثَانِيهَا: حَجَرُ التَّضَرُّعِ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الأعراف: ٥٥] . وَثَالِثُهَا: حِرَاقُ مَنْعِ الْهَوَى: وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى [النَّازِعَاتِ: ٤٠] . وَرَابِعُهَا: كِبْرِيتُ الْإِنَابَةِ: وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ [الزمر: ٥٤] ملطخا رؤوس تِلْكَ/ الْخَشَبَاتِ بِكِبْرِيتِ تُوبُوا إِلَى اللَّه. وَخَامِسُهَا: مِسْرَجَةُ الصَّبْرِ: وَاسْتَعِينُوا

Rabbim! Kalbimdeki iman kandilini, içinde lamba bulunan kandillik gibi kılmak suretiyle göğsümü genişlet. Bil ki göğsün genişlemesi, kalpte nurun tutuşturulmasından ibarettir; öyle ki kalp bir kandil gibi, o nur da ateş gibi olur. Malumdur ki bir kandili yakmak isteyen kimse yedi şeye muhtaçtır: Çakmak demiri, çakmak taşı, kav, kükürt, kandillik, fitil ve yağ. Kul, göğsün genişlemesi olan nuru talep ettiğinde bu yedi şeye muhtaç olur: Birincisi: Mücahede çakmak demiri mutlaka lazımdır: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } [el-Ankebût: 69] “Bizim uğrumuzda cihat edenleri elbette yollarımıza eriştiririz”. İkincisi: Tazarrû (yakarış) taşıdır: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } [el-A'râf: 55] “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin”. Üçüncüsü: Hevayı engelleme kavıdır: { وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى } [en-Nâziât: 40] “Ve nefsi hevasından nehyetti”. Dördüncüsü: İnabenin (Allah'a yönelişin) kükürdüdür: { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ } [ez-Zümer: 54] “Rabbinize yönelin”; o ağaçların başları “Allah'a tövbe ediniz” kükürdüyle sıvanmış olarak. Beşincisi: Sabır kandilliğidir: { وَاسْتَعِينُوا }

بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ

{ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “sabır ve namaz ile”

[الْبَقَرَةِ: ٤٥] . وَسَادِسُهَا: فَتِيلَةُ الشُّكْرِ: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إبراهيم: ٧] . وسابعها:

[el-Bakara: 45] “Sabır ve namaz ile yardım dileyin”. Altıncısı: Şükür fitilidir: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } [İbrâhîm: 7] “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım”. Yedincisi:

دهن الرضا: وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ [الطور: ٤٨] أَيِ ارْضَ بِقَضَاءِ رَبِّكَ فَإِذَا صَلَحَتْ هَذِهِ الْأَدَوَاتُ فَلَا تُعَوِّلْ عَلَيْهَا بَلْ يَنْبَغِي أَنْ لَا تَطْلُبَ الْمَقْصُودَ إِلَّا مِنْ حَضْرَتِهِ: مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها [فَاطِرٍ: ٢] ثُمَّ اطْلُبْهَا بِالْخُشُوعِ وَالْخُضُوعِ: وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً [طه: ١٠٨] فَعِنْدَ ذَلِكَ تَرْفَعُ يَدَ التَّضَرُّعِ وَتَقُولُ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي فَهُنَالِكَ تَسْمَعُ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] ثُمَّ نَقُولُ هَذَا النُّورُ الرُّوحَانِيُّ الْمُسَمَّى بِشَرْحِ الصَّدْرِ أَفْضَلُ مِنَ الشَّمْسِ الْجُسْمَانِيَّةِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا:

Rıza yağıdır: { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } [et-Tûr: 48] “Rabbinin hükmüne sabret”, yani Rabbinin kazasına razı ol. Bu aletler hazır olduğunda onlara güvenip bel bağlama; bilakis maksadı ancak O'nun huzurundan istemelisin: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها } [Fâtır: 2] “Allah'ın insanlara açacağı herhangi bir rahmeti tutacak yoktur”. Sonra onu huşû ve hudu ile iste: { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } [Tâhâ: 108] “Sesler Rahmân için kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin”. İşte o zaman yakarış elini kaldırır ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dersin; orada: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } [Tâhâ: 36] “Ey Mûsâ! İstediğin sana verildi” hitabını işitirsin. Sonra deriz ki: Şerh-i sadr (göğsün genişlemesi) diye isimlendirilen bu ruhanî nur, cismanî güneşten birtakım vecihlerle daha faziletlidir: Birincisi:

الشَّمْسُ تَحْجُبُهَا غَمَامَةٌ وَشَمْسُ الْمَعْرِفَةِ لَا يحجبها السموات السَّبْعُ: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] .

Güneşi bir bulut perdeler; marifet güneşini ise yedi kat gökler perdeleyemez: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } [Fâtır: 10] “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir”.

وَثَانِيهَا: الشَّمْسُ تَغِيبُ لَيْلًا وَتَعُودُ نَهَارًا قَالَ إِبْرَاهِيمَ ﵇: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] أَمَّا شَمْسُ الْمَعْرِفَةِ فَلَا تَغِيبُ لَيْلًا: إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً [الْمُزَّمِّلِ: ٦] وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧] بَلْ أَكْمَلُ الْخِلَعِ الرُّوحَانِيَّةِ تَحْصُلُ فِي اللَّيْلِ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١] .

İkincisi: Güneş gece batar, gündüz geri gelir; İbrâhim aleyhisselâm: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } [el-En'âm: 76] “Ben batanları sevmem” demiştir. Marifet güneşi ise gece batmaz: { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً } [el-Müzzemmil: 6] “Şüphesiz gece kalkışı daha tesirli ve uyumludur”; { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } [Âl-i İmrân: 17] “Ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir”. Bilakis ruhanî hil'atlerin en mükemmeli geceleyin hâsıl olur: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } [el-İsrâ: 1] “Kulunu geceleyin yürüten [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir”.

وَثَالِثُهَا: الشَّمْسُ تَفْنَى: إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ [التَّكْوِيرِ: ١] وَشَمْسُ الْمَعْرِفَةِ لَا تَفْنَى: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] . وَرَابِعُهَا: الشَّمْسُ إِذَا قابلها القمر انكسفت أما هاهنا فَشَمْسُ الْمَعْرِفَةِ وَهِيَ مَعْرِفَةُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه مَا لَمْ يُقَابِلْهَا قَمَرٌ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه لَمْ يَصِلْ نُورُهُ إِلَى عَالَمِ الْجَوَارِحِ. وَخَامِسُهَا: الشَّمْسُ تُسَوِّدُ الْوُجُوهَ وَالْمَعْرِفَةُ تُبَيِّضُهَا: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٦] . وَسَادِسُهَا: الشَّمْسُ تَحْرِقُ وَالْمَعْرِفَةُ تنجي من الحرق، جزيا مُؤْمِنُ فَإِنَّ نُورَكَ قَدْ أَطْفَأَ لَهَبِي. وَسَابِعُهَا: الشَّمْسُ تَصْدَعُ وَالْمَعْرِفَةُ تَصْعَدُ: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] . وَثَامِنُهَا: الشَّمْسُ مَنْفَعَتُهَا فِي الدُّنْيَا وَالْمَعْرِفَةُ مَنْفَعَتُهَا فِي الْعُقْبَى: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ [الْكَهْفِ: ٤٦] . وَتَاسِعُهَا: الشَّمْسُ فِي السَّمَاءِ زِينَةٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ وَالْمَعْرِفَةُ فِي الْأَرْضِ زِينَةٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ. وَعَاشِرُهَا: الشَّمْسُ فَوْقَانِيُّ الصُّورَةِ تَحْتَانِيُّ الْمَعْنَى وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْحَسَدِ مَعَ التَّكَبُّرِ، وَالْمَعَارِفُ الْإِلَهِيَّةُ تَحْتَانِيَّةُ الصُّورَةِ فَوْقَانِيَّةُ الْمَعْنَى، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى التَّوَاضُعِ مَعَ الشَّرَفِ.

Üçüncüsü: Güneş fani olur: { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } [et-Tekvîr: 1] “Güneş dürüldüğü zaman”; marifet güneşi ise fani olmaz: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak 'Selam' vardır”. Dördüncüsü: Ay güneşin karşısına geçtiğinde güneş tutulur; buradaki durumda ise, marifet güneşi -ki o 'Eşhedü en lâ ilâhe illallah' marifetidir- karşısına 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah' ayı geçmediği müddetçe nuru uzuvlar âlemine ulaşmaz. Beşincisi: Güneş yüzleri karartır, marifet ise yüzleri ağartır: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } [Âl-i İmrân: 106] “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin kararacağı günde”. Altıncısı: Güneş yakar, marifet ise yanmaktan kurtarır: «Geç ey mümin, zira senin nurun alevimi söndürdü!» Yedincisi: Güneş baş ağrıtır (yakar), marifet ise yükselir: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } [Fâtır: 10] “Güzel kelimeler ancak O'na yükselir”. Sekizincisi: Güneşin faydası dünyadadır, marifetin faydası ise ahirettedir: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ } [el-Kehf: 46] “Kalıcı salih ameller ise daha hayırlıdır”. Dokuzuncusu: Gökteki güneş yer ehli için bir ziynettir; yerdeki marifet ise gök ehli için bir ziynettir. Onuncusu: Güneş suret itibarıyla yukarıda, mana itibarıyla aşağıdadır; bu da kibirle beraber hasede delalet eder. İlahî marifetler ise suret itibarıyla aşağıda, mana itibarıyla yukarıdadır; bu da şerefle beraber tevazuya delalet eder.

وَحَادِي عَشَرِهَا: الشَّمْسُ تَعْرِفُ أَحْوَالَ الْخَلْقِ وَبِالْمَعْرِفَةِ يَصِلُ الْقَلْبُ إِلَى الْخَالِقِ. وَثَانِي عَشَرِهَا: الشَّمْسُ تَقَعُ عَلَى الْوَلِيِّ وَالْعَدُوِّ وَالْمَعْرِفَةُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِلْوَلِيِّ فَلَمَّا كَانَتِ الْمَعْرِفَةُ مَوْصُوفَةً بِهَذِهِ الصِّفَاتِ النَّفِيسَةِ لَا جَرَمَ قَالَ مُوسَى: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَأَمَّا النُّكَتُ: فَإِحْدَاهَا: الشَّمْسُ سِرَاجٌ اسْتَوْقَدَهَا اللَّه تَعَالَى لِلْفَنَاءِ: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرَّحْمَنِ: ٢٦] وَالْمَعْرِفَةُ اسْتَوْقَدَهَا لِلْبَقَاءِ فَالَّذِي خَلَقَهَا لِلْفَنَاءِ لَوْ قَرُبَ الشَّيْطَانُ مِنْهَا لَاحْتَرَقَ:

On birincisi: Güneş mahlukatın hallerini bilir; marifet ile ise kalp Hâlık'a ulaşır. On ikincisi: Güneş dosta da düşmana da doğar; marifet ise ancak dosta hâsıl olur. Marifet bu kıymetli sıfatlarla vasıflanınca, hiç şüphesiz Mûsâ: “Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir. Nüktelere gelince: Birincisi: Güneş, Allah Teâlâ'nın fena için tutuşturduğu bir kandildir: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [er-Rahmân: 26] “Onun üzerindeki her şey fanidir”. Marifeti ise beka için tutuşturmuştur. Fena için yarattığı şeye şeytan yaklaşsa yanardı:

شِهاباً رَصَداً [الْجِنِّ: ٩] وَالْمَعْرِفَةُ الَّتِي خَلَقَهَا لِلْبَقَاءِ كَيْفَ يَقْرُبُ مِنْهَا الشَّيْطَانُ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي.

{ شِهاباً رَصَداً } [el-Cin: 9] “Gözetleyen bir alev [bulur]”. Beka için yarattığı marifete şeytan nasıl yaklaşabilsin? “Rabbim! Göğsümü genişlet”.

وَثَانِيَتُهَا: اسْتَوْقَدَ اللَّه الشَّمْسَ فِي السَّمَاءِ وَإِنَّهَا تُزِيلُ الظُّلْمَةَ عَنْ بَيْتِكَ مَعَ بُعْدِهَا عَنْ بَيْتِكَ، وَأَوْقَدَ شَمْسَ الْمَعْرِفَةِ فِي قَلْبِكَ أَفَلَا تُزِيلُ ظُلْمَةَ الْمَعْصِيَةِ وَالْكُفْرِ عَنْ قَلْبِكَ مَعَ قُرْبِهَا مِنْكَ. وَثَالِثَتُهَا: مَنِ اسْتَوْقَدَ سِرَاجًا فَإِنَّهُ لَا يَزَالُ يَتَعَهَّدُهُ وَيَمُدُّهُ واللَّه تَعَالَى هُوَ الْمُوقِدُ لِسِرَاجِ الْمَعْرِفَةِ: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ [الْحُجُرَاتِ: ٧] أَفَلَا يَمُدُّهُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَرَابِعَتُهَا: اللِّصُّ إِذَا رَأَى السِّرَاجَ يُوقَدُ فِي الْبَيْتِ لَا يَقْرُبُ مِنْهُ واللَّه قَدْ أَوْقَدَ سِرَاجَ الْمَعْرِفَةِ فِي/ قَلْبِكَ فَكَيْفَ يَقْرُبُ الشَّيْطَانُ مِنْهُ فَلِهَذَا قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي.

İkincisi: Allah güneşi gökte tutuşturmuştur ve o, evinden uzak olmasına rağmen evinden karanlığı giderir. Marifet güneşini ise senin kalbinde tutuşturmuştur; o sana bu kadar yakınken kalbinden günahın ve küfrün karanlığını gidermez mi? Üçüncüsü: Bir kandil yakan kimse onu daima gözetir ve ona yakıt takviyesi yapar; marifet kandilini tutuşturan ise Allah Teâlâ'dır: { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ } [el-Hucurât: 7] “Fakat Allah size imanı sevdirdi”. O halde ona takviye yapmaz mı? İşte: “Rabbim! Göğsümü genişlet” sözünün anlamı budur. Dördüncüsü: Hırsız evde bir kandilin yandığını gördüğünde oraya yaklaşmaz; Allah ise marifet kandilini senin kalbinde tutuşturmuştur, öyleyse şeytan oraya nasıl yaklaşabilsin? Bu sebeple: “Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir.

وَخَامِسَتُهَا: الْمَجُوسُ أَوْقَدُوا نَارًا فَلَا يُرِيدُونَ إِطْفَاءَهَا وَالْمَلِكُ الْقُدُّوسُ أَوْقَدَ سِرَاجَ الْإِيمَانِ فِي قَلْبِكَ فَكَيْفَ يَرْضَى بِإِطْفَائِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ أَعْطَى قَلْبَ الْمُؤْمِنِ تِسْعَ كَرَامَاتٍ، أَحَدُهَا: الْحَيَاةُ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] فَلَمَّا رَغِبَ مُوسَى ﵇ فِي الْحَيَاةِ الرُّوحَانِيَّةِ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي ثُمَّ

Beşincisi: Mecûsîler bir ateş yakmışlar ve onun sönmesini istemezler; el-Melik el-Kuddûs olan [Allah] ise kalbinde iman kandilini yakmıştır, onun sönmesine nasıl razı olsun? Bil ki O celle celâluhû müminin kalbine dokuz keramet vermiştir: Birincisi: Hayattır: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } [el-En'âm: 122] “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz kimse...”. Mûsâ aleyhisselâm ruhanî hayata rağbet edince: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. Sonra

النُّكْتَةُ

incelik şudur:

أَنَّهُ ﵇ قَالَ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيْتَةً فَهِيَ لَهُ

O aleyhisselâm: «Kim ölü bir toprağı ihya ederse, o toprak onundur» buyurmuştur.

فَالْعَبْدُ لَمَّا أَحْيَا أَرْضًا فَهِيَ لَهُ فَالرَّبُّ لَمَّا خَلَقَ الْقَلْبَ وَأَحْيَاهُ بِنُورِ الْإِيمَانِ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِهِ فِيهِ نَصِيبٌ: قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩١] وَكَمَا أَنَّ الْإِيمَانَ حَيَاةُ الْقَلْبِ فَالْكُفْرُ مَوْتُهُ: أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ [النَّحْلِ: ٢١] . وَثَانِيهَا: الشِّفَاءُ: وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ [التَّوْبَةِ: ١٤] فَلَمَّا رَغِبَ مُوسَى فِي الشِّفَاءِ رَفَعَ الْأَيْدِيَ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَالنُّكْتَةُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَ الشِّفَاءَ فِي الْعَسَلِ بَقِيَ شِفَاءً أَبَدًا فَهَهُنَا لَمَّا وُضِعَ الشِّفَاءُ فِي الصَّدْرِ فَكَيْفَ لَا يَبْقَى شِفَاءً أَبَدًا.

Kul bir toprağı ihya ettiğinde o toprak onun oluyorsa; Rab kalbi yaratıp onu iman nuruyla ihya ettiğinde, başkasının onda bir payı olması nasıl caiz olabilir? { قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ } [el-En'âm: 91] “'Allah' de, sonra onları bırak”. İman kalbin hayatı olduğu gibi, küfür de onun ölümüdür: { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَما يَشْعُرُونَ } [en-Nahl: 21] “Onlar diriler değil ölülerdir ve farkında da değillerdir”. İkincisi: Şifadır: { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } [et-Tevbe: 14] “Ve mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin”. Mûsâ şifaya rağbet edince ellerini kaldırdı ve: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. İncelik şudur: Allah Teâlâ balda şifa kıldığında o ebediyen şifa olarak kalmıştır; burada da göğse şifa konulduğunda ebediyen şifa olarak nasıl kalmasın?

وَثَالِثُهَا: الطَّهَارَةُ: أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى [الْحُجُرَاتِ: ٣] فَلَمَّا رَغِبَ مُوسَى ﵇ فِي تَحْصِيلِ طَهَارَةِ التَّقْوَى قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَالنُّكْتَةُ أَنَّ الصَّائِغَ إِذَا امْتَحَنَ الذَّهَبَ مَرَّةً فَبَعْدَ ذَلِكَ لَا يُدْخِلُهُ فِي النَّارِ فَهَهُنَا لَمَّا امْتَحَنَ اللَّه قَلْبَ الْمُؤْمِنِ فَكَيْفَ يُدْخِلُهُ النَّارَ ثَانِيًا وَلَكِنَّ اللَّه يُدْخِلُ فِي النَّارِ قَلْبَ الْكَافِرِ:

Üçüncüsü: Taharettir (temizliktir): { أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى } [el-Hucurât: 3] “İşte onlar, Allah'ın kalplerini takva için imtihan ettiği (arındırdığı) kimselerdir”. Mûsâ aleyhisselâm takva temizliğini elde etmeye rağbet edince: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. İncelik şudur: Kuyumcu altını bir defa imtihan edip (eritip sınadığında), ondan sonra onu ateşe sokmaz; burada da Allah müminin kalbini imtihan edince onu ikinci kez ateşe nasıl soksun? Fakat Allah kâfirin kalbini ateşe sokar:

لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ [الْأَنْفَالِ: ٣٧] . وَرَابِعُهَا: الْهِدَايَةُ وَمَنْ يُؤْمِنْ باللَّه يَهْدِ قَلْبَهُ فَرَغِبَ مُوسَى ﵇ فِي طَلَبِ زَوَائِدِ الْهِدَايَةِ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَالنُّكْتَةُ أَنَّ الرَّسُولَ يَهْدِي نَفْسَكَ وَالْقُرْآنَ يَهْدِي رُوحَكَ وَالْمَوْلَى يَهْدِي قَلْبَكَ فَلَمَّا كَانَتِ الْهِدَايَةُ مِنَ الْكُفْرِ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا جَرَمَ تَارَةً تَحْصُلُ وَأُخْرَى لَا تَحْصُلُ:

{ لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } [el-Enfâl: 37] “Allah pisi temizden ayırsın diye”. Dördüncüsü: Hidayettir: “Kim Allah'a iman ederse, [Allah] onun kalbini doğru yola iletir”. Mûsâ aleyhisselâm hidayetin ziyadesini talep etmeye rağbet edip: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. İncelik şudur: Resûl nefsine hidayet eder, Kur'ân ruhuna hidayet eder, Mevlâ ise kalbine hidayet eder. Küfürden hidayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den olunca hiç şüphesiz bazen gerçekleşir, bazen gerçekleşmez: