إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْقَصَصِ: ٥٦] وَهِدَايَةُ الرُّوحِ لَمَّا كَانَتْ مِنَ الْقُرْآنِ فَتَارَةً تَحْصُلُ وَأُخْرَى لَا تَحْصُلُ: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦] أَمَّا هِدَايَةُ الْقَلْبِ فَلَمَّا كَانَتْ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهَا لَا تَزُولُ لِأَنَّ الْهَادِيَ لَا يَزُولُ: وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [يُونُسَ: ٢٥] . وَخَامِسُهَا:
{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } [el-Kasas: 56] “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir”. Ruhun hidayeti Kur'ân'dan olduğu vakit, bazen gerçekleşir, bazen gerçekleşmez: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } [el-Bakara: 26] “[Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir”. Kalbin hidayeti ise Allah Teâlâ'dan olduğu vakit asla zail olmaz; çünkü Hâdî (hidayet eden) zail olmaz: { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } [Yûnus: 25] “Ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir”. Beşincisi:
الْكِتَابَةُ: أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] فَلَمَّا رَغِبَ مُوسَى ﵇ فِي تِلْكَ الْكِتَابَةِ قَالَ:
Yazmadır: { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } [el-Mücâdele: 22] “İşte onlar, [Allah'ın] kalplerine imanı yazdığı kimselerdir”. Mûsâ aleyhisselâm bu yazmaya rağbet edince şöyle dedi:
رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَفِيهِ نُكَتٌ: الْأُولَى: أَنَّ الْكَاغَدَةَ لَيْسَ لَهَا خَطَرٌ عَظِيمٌ وَإِذَا كُتِبَ فِيهَا الْقُرْآنُ لَمْ يَجُزْ إِحْرَاقُهَا فَقَلْبُ الْمُؤْمِنِ كُتِبَ فِيهِ جَمِيعُ أَحْكَامِ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَصِفَاتِهِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْكَرِيمِ إِحْرَاقُهُ. الثَّانِيَةُ: بِشْرٌ الْحَافِيُّ أَكْرَمَ كَاغَدًا فِيهِ اسْمُ اللَّه تَعَالَى فَنَالَ سَعَادَةَ الدَّارَيْنِ فَإِكْرَامُ قَلْبٍ فِيهِ مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى أَوْلَى بِذَلِكَ. وَالثَّالِثَةُ:
“Rabbim! Göğsümü genişlet”. Bunda [üç] incelik vardır: Birincisi: Kâğıdın büyük bir değeri yoktur; fakat içine Kur'ân yazıldığında onu yakmak caiz olmaz. Müminin kalbine ise Allah Teâlâ'nın zâtının ve sıfatlarının bütün hükümleri yazılmıştır; öyleyse Kerîm olan [Allah]'a onu yakmak nasıl yakışır? İkincisi: Bişr el-Hâfî üzerinde Allah Teâlâ'nın ismi bulunan bir kâğıda ikram etti (saygı gösterdi) ve iki cihan saadetine ulaştı. O halde içinde Allah Teâlâ'nın marifeti bulunan bir kalbe ikram etmek buna daha layıktır. Üçüncüsü:
كَاغَدٌ لَيْسَ فِيهِ خَطٌّ إِذَا كُتِبَ فِيهِ اسْمُ اللَّه الْأَعْظَمِ عَظُمَ قَدْرُهُ حَتَّى إِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْجُنُبِ وَالْحَائِضِ أَنْ يَمَسَّهُ بَلْ قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى لَيْسَ لَهُ أَنْ يَمَسَّ جِلْدَ الْمُصْحَفِ، وَقَالَ اللَّه تَعَالَى: لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٧٩] فَالْقَلْبُ الَّذِي فِيهِ أَكْرَمُ الْمَخْلُوقَاتِ: وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] كَيْفَ يَجُوزُ لِلشَّيْطَانِ الْخَبِيثِ أَنْ يَمَسَّهُ واللَّه أَعْلَمُ. وَسَادِسُهَا: السَّكِينَةُ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ [الْفَتْحِ: ٤] فَلَمَّا رَغِبَ مُوسَى ﵇ فِي طَلَبِ السَّكِينَةِ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَالنُّكْتَةُ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَكَانَ خَائِفًا فَلَمَّا نَزَلَتِ السَّكِينَةُ عَلَيْهِ قَالَ: لَا تَحْزَنْ فَلَمَّا نَزَلَتْ سَكِينَةُ/ الْإِيمَانِ فَرَجَوْا أَنْ يَسْمَعُوا خِطَابَ: أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَأَيْضًا لَمَّا نَزَلَتِ السَّكِينَةُ صَارَ مِنَ الْخُلَفَاءِ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النُّورِ: ٥٥] أَيْ أَنْ يَصِيرُوا خُلَفَاءَ اللَّه فِي أَرْضِهِ.
Üzerinde yazı bulunmayan bir kâğıda Allah'ın İsm-i Âzam'ı yazıldığında değeri öyle yücelir ki, cünüp ve hayızlı kimsenin ona dokunması caiz olmaz; hatta Şâfiî rahimehullâhu teâlâ: “Onun Mushaf'ın cildine bile dokunması caiz değildir” demiştir. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } [el-Vâkıa: 79] “Ona ancak temizlenenler dokunabilir”. İçinde yaratılmışların en şereflisi bulunan bir kalbe: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } [el-İsrâ: 70] “Andolsun ki biz Âdemoğullarını üstün kıldık”, habis şeytanın dokunması nasıl caiz olur? Doğrusunu en iyi Allah bilir. Altıncısı: Sekînettir: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ } [el-Feth: 4] “Müminlerin kalplerine sekîneti indiren O'dur”. Mûsâ aleyhisselâm sekînet talebine rağbet edince: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. İncelik şudur: Ebû Bekir radıyallâhu anh Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikteydi ve korkuyordu. Üzerine sekînet indiğinde [Resûlullah]: “Üzülme!” dedi. İman sekîneti inince şu hitabı duymayı umdular: { أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا } [Fussilet: 30] “Korkmayın ve üzülmeyin”. Ayrıca sekînet indiğinde halifelerden oldu: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } [en-Nûr: 55] “Allah, sizlerden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerini yeryüzünde mutlaka halife kılacağını vaat etmiştir”; yani yeryüzünde Allah'ın halifeleri olmalarını.
وَسَابِعُهَا: الْمَحَبَّةُ وَالزِّينَةُ: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ٧] وَالنُّكْتَةُ أَنَّ مَنْ أَلْقَى حَبَّةً فِي أَرْضٍ فَإِنَّهُ لَا يُفْسِدُهَا وَلَا يَحْرِقُهَا فَهُوَ ﷾ أَلْقَى حَبَّةَ الْمَحَبَّةِ فِي أَرْضِ الْقَلْبِ فكيف يحرقها. وثامنها: فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ [الأنفال: ٦٣] وَالنُّكْتَةُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِ أَصْحَابِهِ ثُمَّ إِنَّهُ مَا تَرَكَهُمْ [فِي] غَيْبَةٍ وَلَا حُضُورٍ: «سَلَامٌ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّه الصَّالِحِينَ» فَالرَّحِيمُ كَيْفَ يَتْرُكُهُمْ. وَتَاسِعُهَا:
Yedincisi: Sevgi ve süstür: { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ } [el-Hucurât: 7] “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi”. İncelik şudur: Bir kimse toprağa bir tohum attığında onu ne bozar ne de yakar. O celle celâluhu da kalp toprağına muhabbet tohumunu atmıştır; öyleyse onu nasıl yaksın? Sekizincisi: { فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ } [el-Enfâl: 63] “Böylece kalplerinizi uzlaştırdı”. İncelik şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının kalplerini birbirine ısındırdı, sonra da onları ne gıyapta ne de huzurda terk etmedi: «Selam bize ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun». O halde Rahîm olan [Allah] onları nasıl terk eder? Dokuzuncusu:
الطُّمَأْنِينَةُ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وَمُوسَى طَلَبَ الطُّمَأْنِينَةَ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَالنُّكْتَةُ أَنَّ حَاجَةَ الْعَبْدِ لَا نِهَايَةَ لَهَا فَلِهَذَا لَوْ أُعْطِيَ كُلَّ مَا فِي الْعَالَمِ مِنَ الْأَجْسَامِ فَإِنَّهُ لَا يَكْفِيهِ لأن
Tatmin olmadır (huzur bulmadır): { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [er-Ra'd: 28] “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur”. Mûsâ tatmin olmayı talep edip: “Rabbim! Göğsümü genişlet” dedi. İncelik şudur: Kulun ihtiyacının sonu yoktur; bu yüzden âlemdeki cisimlerin tamamı ona verilse bile ona yetmez. Çünkü
حَاجَتَهُ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَالْأَجْسَامَ مُتَنَاهِيَةٌ وَالْمُتَنَاهِي لَا يَصِيرُ مُقَابِلًا لِغَيْرِ الْمُتَنَاهِي بَلِ الَّذِي يَكْفِي فِي الْحَاجَةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ الْكَمَالُ الَّذِي لَا نِهَايَةَ لَهُ وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِلْحَقِّ ﷾ فَلِهَذَا قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ وَلَمَّا عَرَفْتَ حَقِيقَةَ شَرْحِ الصَّدْرِ لِلْمُؤْمِنِينَ فَاعْرِفْ صِفَاتِ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّه قُلُوبَهُمْ. وَثَانِيهَا: ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّه قُلُوبَهُمْ. وَثَالِثُهَا: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ. وَرَابِعُهَا: جعلنا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً.
onun ihtiyacı sonsuzdur, cisimler ise sonludur; sonlu olan da sonsuz olana karşılık gelemez. Bilakis sonsuz ihtiyaca yetecek olan şey, nihayeti olmayan kemaldir. Bu da ancak Hak celle celâluhu'ya mahsustur. İşte bundan dolayı: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [er-Ra'd: 28] “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur” buyurmuştur. Müminler için göğsün genişlemesinin mahiyetini öğrendiğine göre kâfirlerin kalplerinin sıfatlarını da [şu] yönlerden tanı: Birincisi: “Onlar sapınca, Allah da onların kalplerini saptırdı”. İkincisi: “Sonra dönüp gittiler; Allah da onların kalplerini çevirdi”. Üçüncüsü: “Kalplerinde bir hastalık vardır”. Dördüncüsü: “Kalplerini katılaştırdık”.
وَخَامِسُهَا: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ. وَسَادِسُهَا: خَتَمَ اللَّه عَلَى قُلُوبِهِمْ. وَسَابِعُهَا: أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا. وَثَامِنُهَا: كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ. وَتَاسِعُهَا: أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّه عَلَى قُلُوبِهِمْ. إِلَهَنَا وَسَيِّدَنَا بِفَضْلِكَ وَإِحْسَانِكَ أَغْلِقْ هَذِهِ الْأَبْوَابَ التِّسْعَةَ مِنْ خِذْلَانِكَ عَنَّا وَاجْبُرْنَا بِإِحْسَانِكَ وَافْتَحْ لَنَا تِلْكَ الْأَبْوَابَ التِّسْعَةَ مِنْ إِحْسَانِكَ بِفَضْلِكَ وَرَحْمَتِكَ إِنَّكَ عَلَى مَا تَشَاءُ قَدِيرٌ.
Beşincisi: “Şüphesiz biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler koyduk”. Altıncısı: “Allah onların kalplerini mühürlemiştir”. Yedincisi: “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?”. Sekizincisi: “Hayır, bilakis onların kalplerine pas tutmuştur”. Dokuzuncusu: “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdir”. Ey İlahımız ve Seyyidimiz! Lütfun ve ihsanınla, hızlanının (yardımsız bırakmanın) bu dokuz kapısını bizden kapat; ihsanınla kırığımızı onar ve lütfun ile rahmetinle ihsanının o dokuz kapısını bize aç! Şüphesiz Sen dilediğin her şeye kādirsin.
الْفَصْلُ الْخَامِسُ: فِي حَقِيقَةِ شَرْحِ الصَّدْرِ، ذَكَرَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ لَا يَبْقَى لِلْقَلْبِ الْتِفَاتٌ إِلَى الدُّنْيَا لَا بِالرَّغْبَةِ وَلَا بِالرَّهْبَةِ أَمَّا الرَّغْبَةُ فَهِيَ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقَ الْقَلْبِ بِالْأَهْلِ وَالْوَلَدِ وَبِتَحْصِيلِ مَصَالِحِهِمْ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ عَنْهُمْ، وَأَمَّا الرَّهْبَةُ فَهِيَ أَنْ يَكُونَ خَائِفًا مِنَ الْأَعْدَاءِ وَالْمُنَازِعِينَ فَإِذَا شَرَحَ اللَّه صَدْرَهُ صَغُرَ كُلُّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا فِي عَيْنِ هِمَّتِهِ، فَيَصِيرُ كَالذُّبَابِ وَالْبَقِّ وَالْبَعُوضِ لَا تَدْعُوهُ رَغْبَةٌ إِلَيْهَا وَلَا تَمْنَعُهُ رَهْبَةٌ عَنْهَا، فَيَصِيرُ الْكُلُّ عِنْدَهُ كَالْعَدَمِ وَحِينَئِذٍ يُقْبِلُ الْقَلْبُ بِالْكُلِّيَّةِ نَحْوَ طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّ الْقَلْبَ فِي الْمِثَالِ كَيَنْبُوعٍ مِنَ الْمَاءِ وَالْقُوَّةُ الْبَشَرِيَّةُ لِضَعْفِهَا كَالْيَنْبُوعِ الصَّغِيرِ فَإِذَا فَرَّقْتَ مَاءَ الْعَيْنِ الْوَاحِدَةِ عَلَى الْجَدَاوِلِ الْكَثِيرَةِ ضَعُفَتِ الْكُلُّ فَأَمَّا إِذَا انْصَبَّ الْكُلُّ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ قَوِيَ فَسَأَلَ مُوسَى ﵇ رَبَّهُ أَنْ يَشْرَحَ لَهُ صَدْرَهُ بِأَنْ يُوقِفَهُ عَلَى مَعَايِبِ الدُّنْيَا وَقُبْحِ صِفَاتِهَا حَتَّى يَصِيرَ قَلْبُهُ نَفُورًا عَنْهَا فَإِذَا حَصَلَتِ النَّفْرَةُ تَوَجَّهَ إِلَى عَالِمِ الْقُدُسِ وَمَنَازِلِ الرُّوحَانِيَّاتِ بِالْكُلِّيَّةِ. الثَّانِي: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا نُصِّبَ لِذَلِكَ الْمَنْصِبِ الْعَظِيمِ احْتَاجَ إِلَى تَكَالِيفَ شَاقَّةٍ مِنْهَا ضَبْطُ الْوَحْيِ وَالْمُوَاظَبَةُ عَلَى خِدْمَةِ الْخَالِقِ ﷾ وَمِنْهَا إِصْلَاحُ الْعَالَمِ الْجَسَدَانِيِّ فَكَأَنَّهُ صَارَ مُكَلَّفًا بِتَدْبِيرِ الْعَالَمَيْنِ وَالِالْتِفَاتُ إِلَى أَحَدِهِمَا يَمْنَعُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالْآخَرِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُشْتَغِلَ بِالْإِبْصَارِ يَصِيرُ/ مَمْنُوعًا عَنِ السَّمَاعِ وَالْمُشْتَغِلَ بِالسَّمَاعِ يَصِيرُ مَمْنُوعًا عَنِ الْإِبْصَارِ وَالْخَيَالِ، فَهَذِهِ الْقُوَى مُتَجَاذِبَةٌ مُتَنَازِعَةٌ وَأَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الْكُلِّ وَمَنِ اسْتَأْنَسَ بِجَمَالِ الْحَقِّ اسْتَوْحَشَ مِنْ جَمَالِ الْخَلْقِ فَسَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ أَنْ يَشْرَحَ صَدْرَهُ بِأَنْ يَفِيضَ عَلَيْهِ كَمَالًا مِنَ الْقُوَّةِ لِتَكُونَ قُوَّتُهُ وَافِيَةً بِضَبْطِ الْعَالَمَيْنِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ شَرْحِ الصَّدْرِ. وَذَكَرَ الْعُلَمَاءُ لِهَذَا الْمَعْنَى أَمْثِلَةً. الْمِثَالُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ الْبَدَنَ بِالْكُلِّيَّةِ كَالْمَمْلَكَةِ وَالصَّدْرَ كَالْقَلْعَةِ وَالْفُؤَادَ كَالْقَصْرِ وَالْقَلْبَ كَالتَّخْتِ وَالرُّوحَ كَالْمَلِكِ وَالْعَقْلَ كَالْوَزِيرِ وَالشَّهْوَةَ كَالْعَامِلِ الْكَبِيرِ الَّذِي يَجْلِبُ النِّعَمَ إِلَى الْبَلْدَةِ وَالْغَضَبَ كَالِاسْفِهْسَالَارِ الَّذِي يَشْتَغِلُ بِالضَّرْبِ وَالتَّأْدِيبِ أَبَدًا وَالْحَوَاسَّ كَالْجَوَاسِيسِ وَسَائِرَ الْقُوَى كَالْخَدَمِ وَالْعُمْلَةِ وَالصُّنَّاعِ ثُمَّ إِنَّ الشَّيْطَانَ خَصْمٌ لِهَذِهِ الْبَلْدَةِ وَلِهَذِهِ الْقَلْعَةِ وَلِهَذَا الْمَلِكِ فَالشَّيْطَانُ هُوَ الْمَلِكُ وَالْهَوَى وَالْحِرْصُ وَسَائِرُ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ جُنُودُهُ فَأَوَّلُ مَا أَخْرَجَ الرُّوحُ وَزِيرَهُ وَهُوَ الْعَقْلُ فَكَذَا الشَّيْطَانُ أَخْرَجَ فِي مُقَابَلَتِهِ الْهَوَى فَجَعَلَ الْعَقْلُ يَدْعُو إِلَى اللَّه تَعَالَى وَالْهَوَى يَدْعُو إِلَى الشَّيْطَانِ ثُمَّ إِنَّ الرُّوحَ أَخْرَجَ الْفِطْنَةَ إِعَانَةً لِلْعَقْلِ فَأَخْرَجَ الشَّيْطَانُ فِي مُقَابَلَةِ الْفِطْنَةِ الشَّهْوَةَ، فَالْفِطْنَةُ تُوقِفُكَ عَلَى مَعَايِبِ الدُّنْيَا وَالشَّهْوَةُ تُحَرِّكُكَ إِلَى لَذَّاتِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِنَّ الرُّوحَ أَمَدَّ الْفِطْنَةَ بِالْفِكْرَةِ لِتَقْوَى الْفِطْنَةُ بِالْفِكْرَةِ فَتَقِفُ عَلَى الْحَاضِرِ وَالْغَائِبِ مِنَ الْمَعَائِبِ عَلَى مَا
Beşinci Fasıl: Göğsün genişlemesinin mahiyeti hakkındadır. Âlimler bu konuda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kalbin dünyaya ne arzu ile ne de korku ile hiçbir yönelişinin kalmamasıdır. Arzu; kalbin aileye, çocuğa, onların menfaatlerini temin etmeye ve zararlarını savmaya bağlı olmasıdır. Korku ise; düşmanlardan ve hasımlardan korkuyor olmasıdır. Allah onun göğsünü genişlettiğinde dünyaya ait olan her şey himmetinin gözünde küçülür; sinek, tahtakurusu ve sivrisinek gibi olur, ne bir arzu onu ona sevk eder ne de bir korku onu ondan alıkoyar; hepsi onun katında yok hükmünde olur. İşte o zaman kalp tamamen Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmeye yönelir. Zira kalp misalde bir su kaynağı gibidir; beşerî güç ise zayıflığı sebebiyle küçük bir kaynak gibidir. Bir kaynağın suyunu çok sayıda arklar üzerine dağıttığın zaman hepsi zayıflar; fakat hepsi tek bir yere aktığında güçlenir. Mûsâ aleyhisselâm da kalbinin dünyadan nefret etmesi için Rabbinin dünyanın ayıplarına ve çirkin sıfatlarına kendisini muttali kılarak göğsünü genişletmesini istemiştir. Zira nefret hâsıl olduğunda, tamamen kudsiyet âlemine ve ruhanî menzillere yönelir. İkincisi: Mûsâ aleyhisselâm o yüce makama tayin edildiğinde birtakım meşakkatli mükellefiyetlere ihtiyaç duydu. Bunlardan biri vahyi zapt etmek ve Hâlık celle celâluhu'nun hizmetine devam etmek; diğeri ise cismanî âlemi ıslah etmektir. Sanki o, iki âlemin idaresiyle mükellef kılınmış gibi oldu. Bu ikisinden birine yönelmek diğerine meşgul olmaya engeldir. Görmez misin ki görmeyle meşgul olan kimse işitmekten alıkonur; işitmekle meşgul olan kimse de görmekten ve hayal etmekten alıkonur. İşte bu kuvvetler birbirini çeker ve birbiriyle çekişir. Oysa Mûsâ aleyhisselâm hepsine muhtaçtı. Hakk'ın cemaliyle ünsiyet kuran kimse, halkın cemalinden ürker. Mûsâ da iki âlemi zapt etmeye gücü yetsin diye üzerine tam bir kuvvet akıtarak göğsünü genişletmesini Rabbinden talep etmiştir. İşte göğsün genişletilmesinden kastedilen budur. Âlimler bu mana için misaller zikretmişlerdir. Birinci Misal: Bil ki bedenin tamamı bir memleket, göğüs kale, fuâd (gönül) köşk, kalp taht, ruh padişah, akıl vezir, şehvet şehre nimetleri getiren büyük vali, öfke daima vurup cezalandırmakla meşgul olan başkomutan (isfehsâlâr), duyular casuslar ve diğer kuvvetler de hizmetçiler, işçiler ve sanatkârlar gibidir. Sonra şeytan bu şehre, bu kaleye ve bu padişaha bir hasımdır. Şeytan [kötü tarafın] padişahıdır; hevâ, hırs ve diğer yerilmiş ahlaklar ise onun ordularıdır. Ruhun ilk çıkardığı şey veziri olan akıldır. Aynı şekilde şeytan da onun karşısına hevâyı çıkarmıştır. Akıl Allah Teâlâ'ya çağırırken hevâ şeytana çağırır. Sonra ruh akla yardım olsun diye kavrayışı çıkarmış, şeytan da kavrayışın karşısına şehveti çıkarmıştır. Kavrayış seni dünyanın kusurlarına muttali kılar, şehvet ise seni dünyanın lezzetlerine sevk eder. Sonra ruh kavrayışa fikirle imdat etti ki kavrayış fikirle güçlensin de kusurların hazır ve gaip olanlarına muttali olsun; nitekim
قَالَ ﵇: «تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ»
O aleyhisselâm: «Bir saatlik tefekkür, bir senelik ibadetten hayırlıdır» buyurmuştur.
فَأَخْرَجَ الشَّيْطَانُ فِي مُقَابَلَةِ الْفِكْرَةِ الْغَفْلَةَ ثُمَّ أَخْرَجَ الرُّوحُ الْحِلْمَ وَالثَّبَاتَ فَإِنَّ الْعَجَلَةَ تَرَى الْحَسَنَ قَبِيحًا وَالْقَبِيحَ حَسَنًا وَالْحِلْمُ يُوقِفُ الْعَقْلَ عَلَى قُبْحِ الدُّنْيَا فَأَخْرَجَ الشَّيْطَانُ فِي مُقَابَلَتِهِ الْعَجَلَةَ وَالسُّرْعَةَ فَلِهَذَا
Şeytan da fikrin karşısına gafleti çıkardı. Sonra ruh hilmi ve sebatı çıkardı; çünkü acele güzeli çirkin, çirkini güzel görür; hilm ise aklı dünyanın çirkinliğine muttali kılar. Şeytan da onun karşısına aceleyi ve sürati çıkardı. İşte bundan dolayı
قَالَ ﵇: «مَا دَخَلَ الرِّفْقُ فِي شَيْءٍ إِلَّا زَانَهُ وَلَا الْخَرَقُ فِي شَيْءٍ إِلَّا
O aleyhisselâm: «Rıfk (yumuşaklık) bir şeye girdi mi mutlaka onu süsler, kabalık (sertlik) da bir şeye girdi mi mutlaka
شانه»
onu çirkinleştirir» buyurmuştur.
ولهذا خلق السموات وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ لِيُتَعَلَّمَ مِنْهُ الرِّفْقُ وَالثَّبَاتُ فَهَذِهِ هِيَ الْخُصُومَةُ الْوَاقِعَةُ بَيْنَ الصِّنْفَيْنِ، وَقَلْبُكَ وَصَدْرُكَ هُوَ الْقَلْعَةُ. ثُمَّ إِنَّ لِهَذَا الصَّدْرِ الَّذِي هُوَ الْقَلْعَةُ خَنْدَقًا وَهُوَ الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا وَعَدَمُ الرَّغْبَةِ فِيهَا وَلَهُ سُورٌ وهو الرغبة الْآخِرَةِ وَمَحَبَّةُ اللَّه تَعَالَى فَإِنْ كَانَ الْخَنْدَقُ عَظِيمًا وَالسُّورُ قَوِيًّا عَجَزَ عَسْكَرُ الشَّيْطَانِ عَنْ تَخْرِيبِهِ فَرَجَعُوا وَرَاءَهُمْ وَتَرَكُوا الْقَلْعَةَ كَمَا كَانَتْ وَإِنْ كَانَ خَنْدَقُ الزُّهْدِ غَيْرَ عَمِيقٍ وَسُورُ حُبِّ الْآخِرَةِ غَيْرَ قَوِيٍّ قَدَرَ الْخَصْمُ عَلَى اسْتِفْتَاحِ قَلْعَةِ الصَّدْرِ فَيَدْخُلُهَا وَيَبِيتُ فِيهَا جُنُودُهُ مِنَ الْهَوَى وَالْعُجْبِ وَالْكِبْرِ وَالْبُخْلِ وَسُوءِ الظَّنِّ باللَّه تَعَالَى وَالنَّمِيمَةِ وَالْغِيبَةِ فَيَنْحَصِرُ الْمَلِكُ فِي الْقَصْرِ وَيَضِيقُ الْأَمْرُ عَلَيْهِ فَإِذَا جَاءَ مَدَدُ التَّوْفِيقِ وَأَخْرَجَ هَذَا الْعَسْكَرَ مِنَ الْقَلْعَةِ انْفَسَحَ الْأَمْرُ وَانْشَرَحَ الصَّدْرُ وَخَرَجَتْ ظُلُمَاتُ الشَّيْطَانِ وَدَخَلَتْ أَنْوَارُ هِدَايَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. الْمِثَالُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ مَعْدِنَ النُّورِ هُوَ الْقَلْبُ وَاشْتِغَالُ الْإِنْسَانِ بِالزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ وَالرَّغْبَةُ فِي مُصَاحَبَةِ النَّاسِ وَالْخَوْفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ هُوَ الْحِجَابُ الْمَانِعُ مِنْ وُصُولِ نُورِ شَمْسِ الْقَلْبِ إِلَى فَضَاءِ الصَّدْرِ فَإِذَا قَوَّى اللَّه بَصِيرَةَ الْعَبْدِ حَتَّى طَالَعَ عَجْزَ الْخَلْقِ وَقِلَّةَ فَائِدَتِهِمْ فِي الدَّارَيْنِ صَغُرُوا فِي عَيْنِهِ وَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُمْ مِنْ حَيْثُ هُمْ عَدَمٌ مَحْضٌ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] فَلَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَتَأَمَّلُ فِيمَا سِوَى اللَّه تَعَالَى إِلَى أَنْ يُشَاهِدَ أَنَّهُمْ عَدَمٌ مَحْضٌ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَزُولُ/ الْحِجَابُ بَيْنَ قَلْبِهِ وَبَيْنَ أَنْوَارِ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى وَإِذَا زَالَ الْحِجَابُ امْتَلَأَ الْقَلْبُ مِنَ النُّورِ فَذَلِكَ هُوَ انْشِرَاحُ الصَّدْرِ.
İşte bu yüzden [Allah] rıfk ve sebat kendisinden öğrenilsin diye gökleri ve yeri altı günde yaratmıştır. Bu iki fırka arasında vuku bulan çekişme işte budur; kalbin ve göğsün ise kaledir. Sonra kale olan bu göğsün bir hendeği vardır ki o da dünyada zühd ve dünyaya rağbet etmemektir. Bir suru vardır ki o da ahirete rağbet ve Allah Teâlâ'nın sevgisidir. Şayet hendek büyük ve sur güçlü olursa şeytanın askeri onu yıkmaktan âciz kalır, arkalarına dönüp kaleyi olduğu gibi bırakırlar. Şayet zühd hendeği derin değilse ve ahiret sevgisi suru güçlü değilse, hasım göğüs kalesini fethetmeye güç yetirir; oraya girer ve hevâ, ucup (kendini beğenme), kibir, cimrilik, Allah Teâlâ hakkında suizan, koğuculuk ve gıybetten oluşan askerleri orada geceler. Böylece padişah köşkte mahsur kalır ve durum onun için darlaşır. Tevfik yardımı gelip bu askeri kaleden çıkardığı vakit durum ferahlar, göğüs genişler; şeytanın karanlıkları çıkar ve Âlemlerin Rabbi'nin hidayet nurları girer. İşte O'nun: “Rabbim! Göğsümü genişlet” sözüyle murat edilen budur. İkinci Misal: Bil ki nurun madeni kalptir. İnsanın eş ve çocukla meşgul olması, insanlarla arkadaşlık etmeye rağbet etmesi ve düşmanlardan korkması, kalp güneşinin nurunun göğüs fezasına ulaşmasına engel olan perdedir. Allah kulun basiretini güçlendirip de yaratılmışların acizliğini ve iki cihandaki faydalarının azlığını müşahede ettirdiği zaman onlar onun gözünde küçülür. Şüphesiz ki onlar, kendileri olmaları bakımından sırf yoklukturlar; nitekim Allah Teâlâ: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [el-Kasas: 88] “O'nun zâtından başka her şey helak olucudur” buyurmuştur. Kul, onların sırf yokluk olduğunu müşahede edinceye kadar Allah Teâlâ'nın dışındakileri tefekkür etmeye devam eder. İşte o zaman kalbi ile Allah Teâlâ'nın celâl nurları arasındaki perde kalkar. Perde kalkınca kalp nurla dolar; işte bu, göğsün inşirahıdır (genişlemesidir).
الْفَصْلُ السَّادِسُ: فِي الصَّدْرِ اعْلَمْ أَنَّهُ يَجِيءُ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْقَلْبُ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الزُّمَرِ: ٢٢] ، رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي، وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ [الْعَادِيَاتِ: ١٠] ، يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ [غَافِرٍ: ١٩] وَقَدْ يَجِيءُ وَالْمُرَادُ الْفَضَاءُ الَّذِي فِيهِ الصَّدْرُ: فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الْحَجِّ: ٤٦] وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ مَحَلَّ الْعَقْلِ هَلْ هُوَ الْقَلْبُ أَوِ الدِّمَاغُ وَجُمْهُورُ الْمُتَكَلِّمِينَ عَلَى أَنَّهُ الْقَلْبُ، وَقَدْ شَرَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْمَوَادُّ أَرْبَعَةٌ: الصَّدْرُ وَالْقَلْبُ وَالْفُؤَادُ وَاللُّبُّ فَالصَّدْرُ مَقَرُّ الْإِسْلَامِ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الزُّمَرِ: ٢٢] وَالْقَلْبُ مَقَرُّ الْإِيمَانِ: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ٧] وَالْفُؤَادُ مَقَرُّ الْمَعْرِفَةِ: مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى [النَّجْمِ: ١١] ، إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الإسراء: ٣٦] واللب مقر التوحيد:
Altıncı Fasıl: Göğüs hakkındadır. Bil ki [sadır/göğüs kelimesi] gelir ve kendisiyle kalp kastedilir: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } [ez-Zümer: 22] “Allah kimin göğsünü İslâm için açmışsa...”, “Rabbim! Göğsümü genişlet”, { وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ } [el-Âdiyât: 10] “Ve göğüslerde olanlar derlenip toplandığı [zaman]”, { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ } [Gâfir: 19] “[Allah] gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir”. Bazen de gelir ve kendisiyle göğsün içinde bulunduğu boşluk kastedilir: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } [el-Hac: 46] “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur”. İnsanlar aklın mahallinin kalp mi yoksa beyin mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kelamcıların cumhuru onun kalp olduğu görüşündedir. Biz bu meseleyi Şuarâ Suresi'nde: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [eş-Şuarâ: 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” ayetinin tefsirinde açıkladık. Bazıları da şöyle demiştir: [Ruhanî] maddeler dörttür: Sadır (göğüs), kalp, fuâd (gönül) ve lübb (akıl/öz). Sadır İslâm'ın makarrıdır (karargâhıdır): { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } [ez-Zümer: 22] “Allah kimin göğsünü İslâm için açmışsa...”. Kalp imanın makarrıdır: { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ } [el-Hucurât: 7] “Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi”. Fuâd marifetin makarrıdır: { مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى } [en-Necm: 11] “Gönül gördüğünü yalanlamadı”, { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } [el-İsrâ: 36] “Şüphesiz kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur”. Lübb ise tevhidin makarrıdır:
إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ [الرَّعْدِ: ١٩] وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَلْبَ أَوَّلُ مَا بُعِثَ إِلَى هَذَا الْعَالَمِ بُعِثَ خَالِيًا عَنِ النُّقُوشِ كَاللَّوْحِ السَّاذَجِ وَهُوَ فِي عَالَمِ الْبَدَنِ كَاللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَكْتُبُ فِيهِ بِقَلَمِ الرَّحْمَةِ وَالْعَظَمَةِ كُلَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِعَالَمِ الْعَقْلِ مِنْ نُقُوشِ الْمَوْجُودَاتِ وَصُوَرِ الْمَاهِيَّاتِ وَذَلِكَ يَكُونُ كَالسَّطْرِ الْوَاحِدِ إِلَى آخِرِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ لِهَذَا الْعَالَمِ الْأَصْغَرِ وَذَلِكَ هُوَ الصُّورَةُ الْمُجَرَّدَةُ وَالْحَالَةُ الْمُطَهَّرَةُ، ثُمَّ إِنَّ الْعَقْلَ يَرْكَبُ سَفِينَةَ التَّوْفِيقِ وَيُلْقِيهَا فِي بِحَارِ أَمْوَاجِ الْمَعْقُولَاتِ وَعَوَالِمِ الرُّوحَانِيَّاتِ فَيَحْصُلُ مِنْ مَهَابِّ رِيَاحِ الْعَظَمَةِ وَالْكِبْرِيَاءِ رَخَاءُ السَّعَادَةِ تَارَةً وَدَبُورُ الْإِدْبَارِ أُخْرَى، فَرُبَّمَا وَصَلَتْ سَفِينَةُ النَّظَرِ إِلَى جَانِبٍ مُشْرِقِ الْجَلَالِ فَتَسْطَعُ عَلَيْهِ أَنْوَارُ الْإِلَهِيَّةِ وَيَتَخَلَّصُ الْعَقْلُ عَنْ ظُلُمَاتِ الضَّلَالَاتِ، وَرُبَّمَا تَوَغَّلَتِ السَّفِينَةُ فِي جُنُوبِ الْجَهَالَاتِ فَتَنْكَسِرُ وَتَغْرَقُ فَحَيْثُمَا تُكُونُ السَّفِينَةُ فِي مُلْتَطِمِ أَمْوَاجِ الْعِزَّةِ يَحْتَاجُ حَافِظُ السَّفِينَةِ إِلَى الْتِمَاسِ الْأَنْوَارِ وَالْهِدَايَاتِ فَيَقُولُ هُنَاكَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَاعْلَمْ
{ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } [er-Ra'd: 19] “Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır”. Bil ki kalp bu âleme ilk gönderildiğinde, düz bir levha gibi nakışlardan hâlî olarak gönderilmiştir ve o, beden âleminde Levh-i Mahfûz gibidir. Sonra Allah Teâlâ rahmet ve azamet kalemiyle akıl âlemine dair mevcudatın nakışlarını ve mahiyetlerin suretlerini oraya yazar. Bu da bu küçük âlem için kıyametin kopuşuna kadar tek bir satır gibi olur; işte mücerred suret ve tertemiz hâl budur. Sonra akıl tevfik gemisine biner ve onu makûlâtın (akledilir şeylerin) ve ruhanîler âleminin dalgalı denizlerine bırakır. Azamet ve kibriyâ rüzgârlarının esiş yerlerinden bazen saadet esintisi, bazen de gerileme rüzgârı hâsıl olur. Bazen nazar gemisi celâlin parıldayan tarafına ulaşır; üzerine ilahî nurlar parlar ve akıl sapıklık karanlıklarından kurtulur. Bazen de gemi cehalet yönlerine dalarak parçalanır ve boğulur. Gemi izzet dalgalarının çalkalandığı yerde olduğunda, geminin koruyucusu nurları ve hidayetleri talep etmeye muhtaç olur da orada: “Rabbim! Göğsümü genişlet” der. Ve bil ki
أَنَّ الْعَقْلَ إِذَا أَخَذَ فِي التَّرَقِّي مِنْ سُفْلِ الْإِمْكَانِ إِلَى عُلُوِّ الْوُجُوبِ كَثُرَ اشْتِغَالُهُ بِمُطَالَعَةِ الْمَاهِيَّاتِ وَمُقَارَفَةِ الْمُجَرَّدَاتِ وَالْمُفَارَقَاتِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ مَاهِيَّةٍ فَهِيَ إِمَّا هِيَ مَعَهُ أَوْ هِيَ لَهُ، فَإِنْ كَانَتْ هِيَ مَعَهُ امْتَلَأَتِ الْبَصِيرَةُ مِنْ أَنْوَارِ جَلَالِ الْعِزَّةِ الْإِلَهِيَّةِ فَلَا يَبْقَى هُنَاكَ مُسْتَطْلِعًا لِمُطَالَعَةِ سَائِرِ الْأَنْوَارِ فَيَضْمَحِلُّ كُلُّ مَا سِوَاهُ مِنْ بَصَرٍ وَبَصِيرَةٍ، وَإِنْ وَقَعَتِ الْمُطَالَعَةُ لِمَا هُوَ لَهُ حَصَلَتْ هُنَاكَ حَالَةٌ عَجِيبَةٌ، وَهِيَ أَنَّهُ لَوْ وُضِعَتْ كُرَةٌ صَافِيَةٌ مِنَ الْبَلُّورِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا شُعَاعُ الشَّمْسِ فَيَنْعَكِسُ ذَلِكَ الشُّعَاعُ إِلَى مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ فَذَلِكَ الْمَوْضِعُ الَّذِي إِلَيْهِ تَنْعَكِسُ الشُّعَاعَاتُ يَحْتَرِقُ فَجَمِيعُ الْمَاهِيَّاتِ الْمُمْكِنَةِ كَالْبَلُّورِ الصَّافِي الْمَوْضُوعِ فِي مُقَابَلَةِ شَمْسِ الْقُدُسِ وَنُورِ الْعَظَمَةِ وَمَشْرِقِ الْجَلَالِ، فَإِذَا وَقَعَ لِلْقَلْبِ الْتِفَاتٌ إِلَيْهَا حَصَلَتْ لِلْقَلْبِ نِسْبَةٌ إِلَيْهَا بِأَسْرِهَا فَيَنْعَكِسُ شُعَاعُ كِبْرِيَاءِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا إِلَى الْقَلْبِ فَيَحْتَرِقُ الْقَلْبُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ الْمَحْرَقُ أَكْثَرَ، كَانَ الِاحْتِرَاقُ أَتَمَّ فَقَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي حَتَّى أَقْوَى عَلَى إِدْرَاكِ دَرَجَاتِ الْمُمْكِنَاتِ فَأَصِلُ إِلَى/ مَقَامِ الِاحْتِرَاقِ بِأَنْوَارِ الْجَلَالِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ ﵇: «أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ» فَلَمَّا شَاهَدَ احْتِرَاقَهَا بِأَنْوَارِ الْجَلَالِ قَالَ: «لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْكَ» .
akıl, imkânın aşağısından vücûbun (zorunlu varlığın) yüceliğine yükselmeye başladığı vakit mahiyetleri mütalaa etmekle, mücerred ve maddeden soyut varlıklarla meşguliyeti çoğalır. Bilinmektedir ki her mahiyet ya onunladır ya da onun içindir. Şayet onunla ise basiret ilahî izzetin celâl nurlarıyla dolar; böylece orada diğer nurları mütalaa etmeye bakan kalmaz da O'nun dışındaki her türlü göz ve basiret yok olur gider. Şayet mütalaa onun için olana vâki olursa, orada acayip bir hal hâsıl olur. Şöyle ki: Şayet billurdan saf bir küre konulsa ve üzerine güneş ışığı düşse, bu ışık belirli bir yere yansır ve ışınların yansıdığı o yer yanar. Bütün mümkün mahiyetler de kudsiyet güneşinin, azamet nurunun ve celâl meşrıkının karşısına konulmuş saf billur gibidir. Kalbin onlara bir yönelişi olduğunda kalbin tamamıyla onlara bir nispeti hâsıl olur; böylece her birinden ilahî kibriyânın ışığı kalbe yansır ve kalp yanar. Bilinmektedir ki yakıcı ne kadar çok olursa yanma da o kadar tam olur. Bunun üzerine: “Mümkinâtın derecelerini idrak etmeye güç yetireyim de celâl nurlarıyla yanma makamına ulaşayım diye Rabbim! Göğsümü genişlet” demiştir. O aleyhisselâm'ın: «Bize eşyayı olduğu gibi göster» sözüyle murat edilen işte budur. Onların celâl nurlarıyla yandığını müşahede edince de: «Sana olan övgüyü sayıp bitiremem» demiştir.
الْفَصْلُ السَّابِعُ: فِي بَقِيَّةِ الْأَبْحَاثِ إِنَّمَا قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَلَمْ يَقُلْ رَبِّ اشْرَحْ صَدْرِي لِيُظْهِرَ أَنَّ مَنْفَعَةَ ذَلِكَ الشَّرْحِ عَائِدَةٌ إِلَى مُوسَى ﵇ لَا إِلَى اللَّه، وَأَمَّا كَيْفِيَّةُ شَرْحِ صَدْرِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَالْمُفَاضَلَةُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ شَرْحِ صَدْرِ مُوسَى ﵇ فَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّه فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْحِ: ١] واللَّه أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
Yedinci Fasıl: Kalan bahisler hakkındadır. O sadece “Rabbim! Göğsümü genişlet” demeyip: “Rabbim! Benim için göğsümü genişlet” demiştir ki bu genişlemenin menfaatinin Allah'a değil, Mûsâ aleyhisselâm'a döneceğini izhar etsin. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in göğsünün açılmasının keyfiyeti ile onunla Mûsâ aleyhisselâm'ın göğsünün açılması arasındaki üstünlük mukayesesini ise inşallah: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } [eş-Şerh: 1] “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” ayetinin tefsirinde zikredeceğiz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَطْلُوبُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي وَالْمُرَادُ مِنْهُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ خَلْقُهَا وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ تَحْرِيكُ الدَّوَاعِي وَالْبَوَاعِثِ بِفِعْلِ الْأَلْطَافِ الْمُسَهِّلَةِ، فَإِنْ قِيلَ: كُلُّ مَا أَمْكَنَ مِنَ اللُّطْفِ فَقَدْ فَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي هَذَا السُّؤَالِ، قُلْنَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ مِنَ الْأَلْطَافِ مَا لَا يَحْسُنُ فِعْلُهَا إِلَّا بَعْدَ هَذَا السُّؤَالِ فَفَائِدَةُ السُّؤَالِ حُسْنُ فِعْلِ تِلْكَ الْأَلْطَافِ.
İkinci Talep: O'nun: “İşimi bana kolaylaştır” sözüdür. Ehl-i Sünnet'e göre bundan murat [kolaylığın] yaratılmasıdır; Mu'tezile'ye göre ise kolaylaştırıcı lütufları fiile dökerek sevk edici ve harekete geçirici unsurları harekete geçirmektir. Şayet: “Mümkün olan her lütfu Allah Teâlâ zaten yapmıştır; o halde bu duadaki fayda nedir?” denilirse, deriz ki: Orada ancak bu duadan sonra yapılması güzel olan lütufların bulunması muhtemeldir; dolayısıyla duanın faydası o lütufların yapılmasının güzel olmasıdır.
الْمَطْلُوبُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي، يَفْقَهُوا قَوْلِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Üçüncü Talep: O'nun: “Dilimden düğümü çöz ki sözümü anlasınlar” sözüdür. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ النُّطْقَ فَضِيلَةٌ عَظِيمَةٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ [الرَّحْمَنِ: ٣، ٤] وَلَمْ يَقُلْ وَعَلَّمَهُ الْبَيَانَ لِأَنَّهُ لَوْ عَطَفَهُ عَلَيْهِ لَكَانَ مُغَايِرًا لَهُ، أَمَّا إِذَا تَرَكَ الْحَرْفَ الْعَاطِفَ صَارَ قَوْلُهُ: عَلَّمَهُ الْبَيانَ كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: خَلَقَ الْإِنْسانَ كَأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ خَالِقًا لِلْإِنْسَانِ إِذَا عَلَّمَهُ الْبَيَانَ، وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى الْكَلَامِ الْمَشْهُورِ مِنْ أَنَّ مَاهِيَّةَ الْإِنْسَانِ هِيَ الْحَيَوَانُ النَّاطِقُ. وَثَانِيهَا: اتِّفَاقُ الْعُقَلَاءِ عَلَى تَعْظِيمِ أَمْرِ اللِّسَانِ، قَالَ زُهَيْرٌ:
Birinci Mesele: Bil ki nutuk (konuşma) büyük bir fazilettir. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ } [er-Rahmân: 3-4] “İnsanı yarattı. Ona beyanı öğretti” buyruğudur. “Ve ona beyanı öğretti” dememiştir; zira şayet onu ona atfetseydi ondan başka bir şey olurdu. Atıf harfini terk edince: { عَلَّمَهُ الْبَيانَ } “Ona beyanı öğretti” sözü, { خَلَقَ الْإِنْسانَ } “İnsanı yarattı” sözünün tefsiri gibi olmuştur. Sanki O, insanı ancak ona beyanı öğrettiğinde yaratmış gibi olmaktadır. Bu da insanın mahiyetinin "hayvân-ı nâtık" (düşünen/konuşan canlı) olduğuna dair meşhur söze racidir. İkincisi: Akıl sahiplerinin dilin önemini yüceltme konusundaki ittifakıdır. Züheyr şöyle demiştir:
لِسَانُ الْفَتَى نَصِفٌ وَنِصْفٌ فُؤَادُهُ ... فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا صُورَةُ اللَّحْمِ وَالدَّمِ
«Kişinin dili yarısıdır, diğer yarısı da gönlüdür; geriye ise sadece et ve kan sureti kalır.»
وَقَالَ عَلِيٌّ: مَا الْإِنْسَانُ لَوْلَا اللِّسَانُ إِلَّا بَهِيمَةٌ مُهْمَلَةٌ أَوْ صُورَةٌ مُمَثَّلَةٌ.
Ali de şöyle demiştir: «Dil olmasaydı insan, başıboş bırakılmış bir hayvandan yahut tasvir edilmiş bir suretten başka ne olurdu?»
وَالْمَعْنَى أَنَّا لَوْ أَزَلْنَا الْإِدْرَاكَ الذِّهْنِيَّ وَالنُّطْقَ اللِّسَانِيَّ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْإِنْسَانِ إِلَّا الْقَدْرُ الْحَاصِلُ فِي الْبَهَائِمِ، وَقَالُوا: الْمَرْءُ بِأَصْغَرَيْهِ قَلْبُهُ وَلِسَانُهُ.
Manası şudur: Biz zihnî idraki ve lisanî nutku kaldırsak, insandan geriye hayvanlarda bulunan miktardan başkası kalmazdı. Nitekim şöyle demişlerdir: «Kişi en küçük iki organıyladır: Kalbi ve dili».
وَقَالَ ﷺ: «الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ» .
O sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Kişi dilinin altında gizlidir» buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ فِي مُنَاظَرَةِ آدَمَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ مَا ظَهَرَتِ الْفَضِيلَةُ إِلَّا بِالنُّطْقِ حَيْثُ قَالَ: يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْبَقَرَةِ: ٣٣] . وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ جَوْهَرٌ مُرَكَّبٌ مِنَ الرُّوحِ وَالْقَالَبِ وَرُوحُهُ مِنْ عَالَمِ الْمَلَائِكَةِ فَهُوَ يستفيد أبدا
Üçüncüsü: Âdem'in meleklerle münazarasında üstünlük ancak konuşma ile ortaya çıkmıştır; nitekim [Allah]: { يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [el-Bakara: 33] “'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' dedi. Âdem isimlerini onlara haber verince [Allah]: 'Size göklerin ve yerin gaybını muhakkak benim bildiğimi söylememiş miydim?' dedi” buyurmuştur. Dördüncüsü: İnsan, ruh ve kalıptan (bedenden) mürekkep bir cevherdir. Onun ruhu melekler âlemindendir; dolayısıyla o, melekler âleminden gayb suretlerini daima istifade eder,
صُوَرَ الْمُغَيَّبَاتِ مِنْ عَالَمِ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ بَعْدَ تِلْكَ الِاسْتِفَادَةِ يَفِيضُهَا عَلَى عَالَمِ الْأَجْسَامِ وَوَاسِطَتُهُ فِي تِلْكَ الِاسْتِفَادَةِ هِيَ الْفِكْرُ الذِّهْنِيُّ وَوَاسِطَتُهُ فِي هَذِهِ الْإِفَادَةِ هِيَ النُّطْقُ اللِّسَانِيُّ فَكَمَا أَنَّ تِلْكَ الْوَاسِطَةَ أَعْظَمُ الْعِبَادَاتِ حَتَّى
sonra bu istifadeden sonra onları cisimler âlemine akıtır. Bu istifadedeki vasıtası zihnî fikirdir, bu ifadedeki vasıtası ise lisanî nutuktur. Nasıl ki o vasıta ibadetlerin en büyüğüdür; hatta
قِيلَ: «تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ»
«Bir saatlik tefekkür, bir senelik ibadetten hayırlıdır» denilmiştir;
فَكَذَلِكَ الْوَاسِطَةُ فِي الْإِفَادَةِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَشْرَفَ الْأَعْضَاءِ فَقَوْلُهُ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي إِشَارَةٌ إِلَى طَلَبِ النُّورِ الْوَاقِعِ فِي الرُّوحِ، وَقَوْلُهُ: وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي إِشَارَةٌ إِلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ وَتَسْهِيلِ ذَلِكَ التَّحْصِيلِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَحْصُلُ الْكَمَالُ فِي تِلْكَ الِاسْتِفَادَةِ الرُّوحَانِيَّةِ فَلَا يَبْقَى بَعْدَ هَذَا إِلَّا الْمَقَامُ الْبَيَانِيُّ وَهُوَ إِفَاضَةُ ذَلِكَ الْكَمَالِ عَلَى الْغَيْرِ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ/ إِلَّا بِاللِّسَانِ. فَلِهَذَا قَالَ: وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي. وَخَامِسُهَا: وَهُوَ أَنَّ الْعِلْمَ أَفْضَلُ الْمَخْلُوقَاتِ عَلَى مَا ثَبَتَ وَالْجُودَ وَالْإِعْطَاءَ أَفْضَلُ الطَّاعَاتِ، وَلَيْسَ فِي الْأَعْضَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الْيَدِ، فَالْيَدُ لَمَّا كَانَتْ آلَةً فِي الْعَطِيَّةِ الْجُسْمَانِيَّةِ
aynı şekilde ifade etmedeki vasıtanın da organların en şereflisi olması gerekir. O'nun: “Rabbim! Göğsümü genişlet” sözü ruhta vâki olan nuru talep etmeye; “İşimi bana kolaylaştır” sözü ise onu elde etmeye ve o elde etmeyi kolaylaştırmaya işarettir. İşte o zaman o ruhanî istifadede kemal hâsıl olur da bundan sonra geriye sadece beyan makamı kalır; o da bu kemali başkasına akıtmaktır. Bu da ancak dille olur. İşte bundan dolayı: “Dilimden düğümü çöz” demiştir. Beşincisi: Şudur ki sabit olduğu üzere ilim yaratılmışların en faziletlisidir; cömertlik ve bağışta bulunmak da taatlerin en faziletlisidir. Organlar içinde ise elden daha faziletlisi yoktur. El cismanî bağışta bir alet olduğu için
قِيلَ: «الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى»
«Veren el (üstteki el), alan elden (alttaki elden) hayırlıdır» denilmiştir.
فَالْعِلْمُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ مِنَ الْمَالِ لَمَّا كَانَتْ آلَةُ إِعْطَائِهِ اللِّسَانَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ الْأَعْضَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ اللِّسَانَ هُوَ الْآلَةُ فِي إِعْطَاءِ الْمَعَارِفِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ الْأَعْضَاءِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ مَدَحَ الصَّمْتَ لِوُجُوهٍ، أَحَدُهَا:
Maldan daha hayırlı olan ilmin verilme aleti dil olunca onun organların en şereflisi olması vacip olmuştur. Şüphe yok ki marifetleri vermede alet olan dildir; bu yüzden organların en şereflisi olması vacip olmuştur. İnsanlardan bazıları ise birtakım yönlerden susmayı övmüşlerdir. Birincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «الصَّمْتُ حِكْمَةٌ وَقَلِيلٌ فَاعِلُهُ»
O aleyhisselâm'ın: «Susmak hikmettir, fakat onu yapan azdır» sözüdür.
وَيُرْوَى أَنَّ الْإِنْسَانَ تُفَكِّرُ أَعْضَاؤُهُ اللِّسَانَ وَيَقُلْنَ اتَّقِ اللَّه فِينَا فَإِنَّكَ إِنِ اسْتَقَمْتَ اسْتَقَمْنَا، وَإِنِ اعْوَجَجْتَ اعْوَجَجْنَا.
Rivayet edilir ki insanın organları her sabah dile yalvarıp: “Bizim hakkımızda Allah'tan kork! Zira sen dosdoğru olursan biz de dosdoğru oluruz; eğer sen eğrilirsen biz de eğriliriz” derler.
وَثَانِيهَا: أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ مِنْهُ مَا ضَرَرُهُ خَالِصٌ أَوْ رَاجِحٌ، وَمِنْهُ مَا يَسْتَوِي الضَّرَرُ وَالنَّفْعُ فِيهِ وَمِنْهُ مَا نَفْعُهُ رَاجِحٌ وَمِنْهُ مَا هُوَ خَالِصُ النَّفْعِ، أَمَّا الَّذِي ضَرَرُهُ خَالِصٌ أَوْ رَاجِحٌ فَوَاجِبُ التَّرْكِ، وَالَّذِي يَسْتَوِي الْأَمْرَانِ فِيهِ فَهُوَ عَيْبٌ، فَبَقِيَ الْقِسْمَانِ الْأَخِيرَانِ وَتَخْلِيصُهُمَا عَنْ زِيَادَةِ الضَّرَرِ عُسْرٌ، فَالْأَوْلَى تَرْكُ الْكَلَامِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَا مِنْ مَوْجُودٍ أَوْ مَعْدُومٍ خَالِقٍ أَوْ مَخْلُوقٍ مَعْلُومٍ أَوْ مَوْهُومٍ إِلَّا وَاللِّسَانُ يَتَنَاوَلُهُ وَيَتَعَرَّضُ لَهُ بِإِثْبَاتٍ أَوْ نَفْيٍ، فَإِنَّ كُلَّ مَا يَتَنَاوَلُهُ الضَّمِيرُ يُعَبِّرُ عَنْهُ اللِّسَانُ بِحَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ، وَهَذِهِ خَاصِّيَّةٌ لَا تُوجَدُ فِي سَائِرِ الْأَعْضَاءِ، فَإِنَّ الْعَيْنَ لَا تَصِلُ إِلَى غَيْرِ الْأَلْوَانِ، وَالصُّوَرِ وَالْآذَانَ لَا تَصِلُ إِلَّا إِلَى الْأَصْوَاتِ وَالْحُرُوفِ، وَالْيَدَ لَا تَصِلُ إِلَى غَيْرِ الْأَجْسَامِ، وَكَذَا سَائِرُ الْأَعْضَاءِ بِخِلَافِ اللِّسَانِ فَإِنَّهُ رَحْبُ الْمَيْدَانِ لَيْسَ لَهُ نِهَايَةٌ وَلَا حَدٌّ فَلَهُ فِي الْخَيْرِ مَجَالٌ رَحْبٌ وَلَهُ فِي الشَّرِّ بَحْرٌ سَحْبٌ، وَإِنَّهُ خَفِيفُ الْمُؤْنَةِ سَهْلُ التَّحْصِيلِ بِخِلَافِ سَائِرِ الْمَعَاصِي فَإِنَّهُ يَحْتَاجُ فِيهَا إِلَى مُؤَنٍ كَثِيرَةٍ لَا يَتَيَسَّرُ تَحْصِيلُهَا فِي الْأَكْثَرِ فَلِذَلِكَ كَانَ الْأَوْلَى تَرْكَ الْكَلَامِ. وَرَابِعُهَا:
İkincisi: Söz dört kısımdır: Zararı sırf veya baskın olan; zararı ile faydası eşit olan; faydası baskın olan ve faydası sırf olan. Zararı sırf veya baskın olanı terk etmek vaciptir; iki durumun eşit olduğu ise bir ayıptır. Geriye son iki kısım kalır ki onları da fazla zarardan arındırmak zordur; bu yüzden konuşmayı terk etmek daha evladır. Üçüncüsü: Mevcut veya madum, hâlık veya mahluk, malum veya vehmedilen hiçbir şey yoktur ki dil onu ele almasın, ispat veya nefy ile ona temas etmesin. Zira zihnin ele aldığı her şeyi dil hak veya batıl olarak ifade eder. Bu, diğer organlarda bulunmayan bir hususiyettir. Çünkü göz renklerden ve şekillerden başkasına ulaşamaz; kulaklar seslerden ve harflerden başkasına ulaşamaz; el cisimlerden başkasına ulaşamaz; diğer organlar da böyledir. Dil ise böyle değildir; çünkü onun meydanı geniştir, nihayeti ve sınırı yoktur. Hayırda geniş bir sahası, şerde ise çekip sürükleyen bir denizi vardır. Ayrıca külfeti azdır, elde edilmesi kolaydır; diğer günahlar ise böyle değildir, çünkü onlarda çoğunlukla temini kolay olmayan pek çok külfete ihtiyaç duyulur. İşte bu yüzden konuşmayı terk etmek daha evladır. Dördüncüsü:
قَالُوا: تَرْكُ الْكَلَامِ لَهُ أَرْبَعَةُ أَسْمَاءٍ الصَّمْتُ وَالسُّكُوتُ وَالْإِنْصَاتُ وَالْإِصَاخَةُ، فَأَمَّا الصَّمْتُ فَهُوَ أَعَمُّهَا لِأَنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِيمَا يَقْوَى عَلَى النُّطْقِ وَفِيمَا لَا يَقْوَى عَلَيْهِ وَلِهَذَا يُقَالُ: مَالٌ نَاطِقٌ وَصَامِتٌ وَأَمَّا السُّكُوتُ فَهُوَ تَرْكُ الْكَلَامِ مِمَّنْ يَقْدِرُ عَلَى الْكَلَامِ وَالْإِنْصَاتُ سُكُوتٌ مَعَ اسْتِمَاعٍ وَمَتَى انْفَكَّ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ لَا يُقَالُ لَهُ إِنْصَاتٌ قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا [الْأَعْرَافِ: ٢٠٤] وَالْإِصَاخَةُ اسْتِمَاعٌ إِلَى مَا يَصْعُبُ إِدْرَاكُهُ كَالسِّرِّ وَالصَّوْتِ مِنَ الْمَكَانِ الْبَعِيدِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّمْتَ عَدَمٌ وَلَا فَضِيلَةَ فِيهِ بَلِ النُّطْقُ فِي نَفْسِهِ فَضِيلَةٌ وَالرَّذِيلَةُ فِي محاورته ولو لاه لَمَا سَأَلَ كَلِيمُ اللَّه ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي.
Demişlerdir ki: Konuşmayı terk etmenin dört adı vardır: Samt (susma), sükût, insât (kulak vererek susma) ve isâha (dikkatle dinleme). Samt bunların en genelidir; zira hem konuşmaya gücü yetende hem de yetmeyende kullanılır. Bundan dolayı: “Konuşan mal ve samt olan mal” denilir. Sükût ise konuşmaya gücü yeten kimsenin konuşmayı terk etmesidir. İnsât dinlemekle beraber sükûttur; bunlardan biri diğerinden ayrıldığında ona insât denilmez. Nitekim Allah Teâlâ: { فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا } [el-A'râf: 204] “Onu dinleyin ve susun” buyurmuştur. İsâha ise sır ve uzak mekândan gelen ses gibi idraki zor olan şeye kulak vermektir. Bil ki samt (susma) bir ademdir (yokluktur) ve onda bir fazilet yoktur; bilakis konuşmanın kendisi fazilettir, rezillik ise onun yanlış kullanılmasındadır. Şayet öyle olmasaydı, Kelîmullâh Allah Teâlâ'nın: { وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي } “Dilimden bir düğümü çöz” kavlinde bunu istemezdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْعُقْدَةِ الَّتِي كَانَتْ فِي لِسَانِ مُوسَى ﵇ عَلَى قَوْلَيْنِ، الْأَوَّلُ: كَانَ ذَلِكَ التَّعَقُّدُ خِلْقَةَ اللَّه تَعَالَى فَسَأَلَ اللَّه تَعَالَى إِزَالَتَهُ. الثَّانِي: السَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُ ﵇ حَالَ صِبَاهُ أَخَذَ لِحْيَةَ فِرْعَوْنَ وَنَتَفَهَا فَهَمَّ فِرْعَوْنُ بِقَتْلِهِ وَقَالَ هَذَا هُوَ الَّذِي يَزُولُ مُلْكِي عَلَى يَدِهِ فَقَالَتْ آسِيَةُ: إِنَّهُ صَبِيٌّ لَا يَعْقِلُ وَعَلَامَتُهُ أَنْ تُقَرِّبَ مِنْهُ التَّمْرَةَ وَالْجَمْرَةَ فَقَرَّبَا إِلَيْهِ فَأَخَذَ الْجَمْرَةَ فَجَعَلَهَا فِي فِيهِ وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَمْ تَحْتَرِقُ الْيَدُ وَلَا اللِّسَانُ لِأَنَّ الْيَدَ آلَةُ أَخْذِ الْعَصَا وَهِيَ الْحُجَّةُ/ وَاللِّسَانُ آلَةُ الذِّكْرِ فَكَيْفَ يَحْتَرِقُ وَلِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السلام
İkinci Mesele: Mûsâ aleyhisselâm'ın dilindeki o düğüm hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu düğümlülük Allah Teâlâ'nın yaratmasıylaydı; dolayısıyla Allah Teâlâ'dan onu gidermesini istedi. İkincisi: Bundaki sebep şudur: O aleyhisselâm çocukluğunda Firavun'un sakalını tutup yoldu. Firavun onu öldürmeye niyetlendi ve: “Mülkümün elinden zail olacağı kimse işte budur” dedi. Âsiye ise: “O aklı ermeyen bir çocuktur; bunun alameti de önüne bir hurma ile bir közü yaklaştırmandır” dedi. İkisini ona yaklaştırdılar; o da közü alıp ağzına koydu. Bu görüştekiler de ihtilaf ettiler: İçlerinden biri: “Ne el ne de dil yandı; zira el asayı tutma aletidir ki o da hüccettir; dil ise zikir aletidir, öyleyse nasıl yansın? Hem İbrâhim aleyhisselâm
لم يحترق بنار نمرود وَمُوسَى ﵇ لَمْ يَحْتَرِقْ حِينَ أُلْقِيَ فِي التَّنُّورِ فَكَيْفَ يَحْتَرِقُ هُنَا؟ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
Nemrud'un ateşiyle yanmamış, Mûsâ aleyhisselâm da tandıra atıldığında yanmamıştı; burada nasıl yansın?” dedi. Onlardan bir kısmı da:
احْتَرَقَتِ الْيَدُ دُونَ اللِّسَانِ لِئَلَّا يَحْصُلَ حَقُّ الْمُوَاكَلَةِ وَالْمُمَالَحَةِ. الثَّالِثُ: احْتَرَقَ اللِّسَانُ دُونَ الْيَدِ لِأَنَّ الصَّوْلَةَ ظَهَرَتْ بِالْيَدِ أَمَّا اللِّسَانُ فَقَدْ خَاطَبَهُ بِقَوْلِهِ يَا أَبَتِ. وَالرَّابِعُ: احْتَرَقَا مَعًا لِئَلَّا تَحْصُلَ الْمُوَاكَلَةُ وَالْمُخَاطَبَةُ.
“Birlikte yiyip içme ve tuz ekmek hakkı doğmasın diye dil değil, el yandı” dedi. Üçüncüsü: “El değil, dil yandı; zira satvet elle zuhur etmiştir, dile gelince o [Firavun'a] 'Ey babacığım!' diye hitap etmiştir” [dedi]. Dördüncüsü: “Birlikte yeme ve hitaplaşma hâsıl olmasın diye her ikisi birden yandı” [dedi].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اختلفوا في أنه ﵇ لم طَلَبَ حَلَّ تِلْكَ الْعُقْدَةِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: لِئَلَّا يَقَعَ فِي أَدَاءِ الرِّسَالَةِ خَلَلٌ أَلْبَتَّةَ. وثانيها: الإزالة التَّنْفِيرِ لِأَنَّ الْعُقْدَةَ فِي اللِّسَانِ قَدْ تُفْضِي إِلَى الِاسْتِخْفَافِ بِقَائِلِهَا وَعَدَمِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِ. وَثَالِثُهَا: إِظْهَارًا لِلْمُعْجِزَةِ فَكَمَا أَنَّ حَبْسَ لِسَانِ زَكَرِيَّا ﵇ عَنِ الْكَلَامِ كَانَ مُعْجِزًا فِي حَقِّهِ فَكَذَا إِطْلَاقُ لِسَانِ مُوسَى ﵇ مُعْجِزٌ فِي حَقِّهِ. وَرَابِعُهَا: طَلَبُ السُّهُولَةِ لِأَنَّ إِيرَادَ مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى مِثْلِ فِرْعَوْنَ فِي جَبَرُوتِهِ وَكِبْرِهِ عَسِرٌ جِدًّا فَإِذَا انْضَمَّ إِلَيْهِ تَعَقُّدُ اللِّسَانِ بَلَغَ الْعُسْرُ إِلَى النِّهَايَةِ، فَسَأَلَ رَبَّهُ إِزَالَةَ تِلْكَ الْعُقْدَةِ تَخْفِيفًا وَتَسْهِيلًا.
Üçüncü Mesele: O aleyhisselâm'ın bu düğümün çözülmesini niçin talep ettiği hususunda birtakım vecihler üzere ihtilaf ettiler. Birincisi: Risaletin tebliğinde asla bir aksaklık meydana gelmesin diyedir. İkincisi: Nefreti gidermek içindir; çünkü dildeki tutukluk, onu söyleyeni hafife almaya ve ona iltifat etmemeye yol açabilir. Üçüncüsü: Mucizeyi izhar etmek içindir. Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın dilinin konuşmaktan alıkonulması onun hakkında bir mucize olduğu gibi, Mûsâ aleyhisselâm'ın dilinin çözülmesi de onun hakkında bir mucizedir. Dördüncüsü: Kolaylığı talep etmektir. Zira zorbalığı ve kibri içinde Firavun gibisine böyle bir sözü sunmak son derece zordur; buna bir de dildeki tutukluk eklenirse zorluk son noktaya ulaşır. Bu yüzden hafifletme ve kolaylaştırma kabilinden Rabbinin o düğümü gidermesini istemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْحَسَنُ ﵀: إِنَّ تِلْكَ الْعُقْدَةَ زَالَتْ بِالْكُلِّيَّةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ ﵇ لَمْ يَقُلْ وَاحْلُلِ الْعُقْدَةَ مِنْ لِسَانِي بَلْ قَالَ:
Dördüncü Mesele: Hasan [el-Basrî] rahimehullâh: “O düğüm, Allah Teâlâ'nın: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } [Tâhâ: 36] “Ey Mûsâ! İstediğin sana verilmiştir” kavlinin delaletiyle tamamen zail oldu” demiştir. Bu [görüş] zayıftır; çünkü o aleyhisselâm: “Dilimdeki düğümü çöz” dememiş, bilakis:
وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي فَإِذَا حَلَّ عُقْدَةً وَاحِدَةً فَقَدْ آتَاهُ اللَّه سُؤْلَهُ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ انْحَلَّ أَكْثَرُ الْعُقَدِ وَبَقِيَ مِنْهَا شَيْءٌ قَلِيلٌ لِقَوْلِهِ: حِكَايَةً عَنْ فِرْعَوْنَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ [الزُّخْرُفِ: ٥٢] أَيْ يُقَارِبُ أَنْ لَا يُبِينَ وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يُبِينُ مَعَ بَقَاءِ قَدْرٍ مِنَ الِانْعِقَادِ فِي لِسَانِهِ وَأُجِيبَ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ.
{ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي } “Dilimden bir düğümü çöz” demiştir. Dolayısıyla bir tek düğüm çözüldüğünde Allah ona istediğini vermiş olur. Doğrusu ise düğümlerin çoğunun çözülüp ondan az bir şeyin kalmış olmasıdır; zira [Allah], Firavun'dan hikaye ederek şöyle buyurmuştur: { أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ } [ez-Zuhruf: 52] “Yoksa ben, şu aşağılık ve nerede ise meramını anlatamayan kimseden daha hayırlı değil miyim?” Yani [meramını] anlatamamaya yaklaşıyor; bunda da dilinde bir miktar tutukluk kalmakla beraber meramını anlattığına delalet vardır. Buna iki vecihle cevap verilmiştir:
أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلَا يَكَادُ يُبِينُ أَيْ لَا يَأْتِي بِبَيَانٍ وَلَا حُجَّةٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ كَادَ بِمَعْنَى قَرُبَ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الْبَيَانَ اللِّسَانِيَّ لَكَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يُقَارِبُ الْبَيَانَ فَكَانَ فِيهِ نَفْيُ الْبَيَانِ بِالْكُلِّيَّةِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ خَاطَبَ فِرْعَوْنَ وَالْجَمْعَ وَكَانُوا يَفْقَهُونَ كَلَامَهُ فَكَيْفَ يُمْكِنُ نَفْيُ الْبَيَانِ أَصْلًا بَلْ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ تَمْوِيهًا لِيَصْرِفَ الْوُجُوهَ عَنْهُ قَالَ أَهْلُ الْإِشَارَةِ إِنَّمَا قَالَ: وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي لِأَنَّ حَلَّ الْعُقَدِ كُلِّهَا نَصِيبُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
Birincisi: O'nun: “Nerede ise meramını anlatamayan” sözünden murat, yani bir beyan ve hüccet getiremeyendir. İkincisi: Kâde (كَادَ), yaklaştı manasındadır. Şayet murat lisanî beyan olsaydı, manası beyana yaklaşamıyor demek olurdu; böylece onda beyanın tamamen nefyi bulunurdu. Bu ise batıldır; çünkü o, Firavun'a ve topluluğa hitap etmiş, onlar da onun sözünü anlamışlardı. Öyleyse beyanın aslını nefyetmek nasıl mümkün olur? Bilakis [Firavun] yüzleri ondan çevirmek için bunu bir yanıltma olarak söylemiştir. İşaret ehli şöyle demiştir: O ancak: { وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي } “Dilimden bir düğümü çöz” demiştir; çünkü düğümlerin tamamının çözülmesi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nasibidir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }
[الْأَنْعَامِ: ١٥٢] فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ حَقًّا لِيَتِيمِ أَبِي طَالِبٍ لَا جَرَمَ مَا دَارَ حَوْلَهُ واللَّه أَعْلَمُ.
[el-En'âm: 152] “Yetimin malına ancak en güzel olan şekilde yaklaşın” buyurmuştur. Bu [hak], Ebû Tâlib'in yetiminin hakkı olunca şüphesiz onun etrafında dolaşmamıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَطْلُوبُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي وَاعْلَمْ أَنَّ طَلَبَ الْوَزِيرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِأَنَّهُ خَافَ مِنْ نَفْسِهِ الْعَجْزَ عَنِ الْقِيَامِ بِذَلِكَ الْأَمْرِ فَطَلَبَ الْمُعِينَ أَوْ لِأَنَّهُ رَأَى أَنَّ لِلتَّعَاوُنِ عَلَى الدِّينِ وَالتَّظَاهُرِ عَلَيْهِ مَعَ مُخَالَصَةِ الْوُدِّ وَزَوَالِ التُّهْمَةِ مَزِيَّةً عَظِيمَةً فِي أَمْرِ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّه وَلِذَلِكَ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ [آل عمران: ٥٢] وَقَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَالِ: ٦٤]
Dördüncü Talep: O'nun: “Bana ailemden bir vezir (yardımcı) kıl” sözüdür. Bil ki vezir talebi, ya bu işi yerine getirmede kendisinden acziyet duymaktan korkup bir yardımcı istemiş olması sebebiyledir ya da Allah'a davet işinde içten bir sevgi ve töhmetin zail olmasıyla birlikte din üzerine yardımlaşmanın ve dayanışmanın büyük bir meziyet olduğunu görmüş olmasındandır. Nitekim Meryem oğlu Îsâ: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 52] “'Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?' deyince Havariler: 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız' dediler” demiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de: { حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [el-Enfâl: 64] “Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter” buyurmuştur.
وَقَالَ ﵇: «إِنَّ لِي فِي السَّمَاءِ وَزِيرَيْنِ وَفِي الْأَرْضِ وَزِيرَيْنِ، فَاللَّذَانِ فِي السَّمَاءِ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَاللَّذَانِ فِي الْأَرْضِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ»
O aleyhisselâm da: «Şüphesiz gökte iki vezirim, yerde de iki vezirim vardır. Gökteki iki vezirim Cebrail ve Mikail; yerdeki iki vezirim ise Ebû Bekir ve Ömer'dir» buyurmuştur.
وهاهنا مَسَائِلُ:
Burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَزِيرُ مِنَ الْوِزْرِ لِأَنَّهُ يَتَحَمَّلُ عَنِ الْمَلِكِ أَوْزَارَهُ وَمُؤَنَهُ أَوْ مِنَ الْوَزَرِ/ وَهُوَ الْجَبَلُ الَّذِي يُتَحَصَّنُ بِهِ لِأَنَّ الْمَلِكَ يَعْتَصِمُ بِرَأْيِهِ فِي رَعِيَّتِهِ وَيُفَوِّضُ إِلَيْهِ أُمُورَهُ أَوْ مِنَ الْمُوَازَرَةِ وَهِيَ الْمُعَاوَنَةُ، وَالْمُوَازَرَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ إِزَارِ الرَّجُلِ وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَشُدُّهُ الرَّجُلُ إِذَا اسْتَعَدَّ لِعَمَلِ أَمْرٍ صَعْبٍ قَالَهُ الْأَصْمَعِيُّ وَكَانَ الْقِيَاسُ أَزِيرًا فَقُلِبَتِ الْهَمْزَةُ إِلَى الْوَاوِ.
Birinci Mesele: Vezir, "vizr" (yük) kelimesindendir; çünkü hükümdarın yüklerini ve külfetlerini onun üzerinden alır. Yahut sığınılan dağ anlamına gelen "vezer" kelimesindendir; çünkü hükümdar tebaası hususunda onun görüşüne sığınır ve işlerini ona havale eder. Yahut yardımlaşma anlamına gelen "muâzere" kelimesindendir. Muâzere ise kişinin zor bir iş yapmaya hazırlandığında sıktığı yer olan "izâr"dan (kuşaktan) alınmıştır. Bunu Asmaî söylemiştir. Kıyasa göre "ezîr" olması gerekirdi; hemze vava çevrilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
قَالَ ﵇: «إِذَا أَرَادَ اللَّه بِمَلِكٍ خَيْرًا قَيَّضَ لَهُ وَزِيرًا صَالِحًا إِنْ نَسِيَ ذَكَّرَهُ وَإِنْ نَوَى
O aleyhisselâm: «Allah bir hükümdar hakkında hayır dilediği vakit, ona salih bir vezir nasip eder; unuttuğunda ona hatırlatır, bir hayra niyet ettiğinde
خَيْرًا أَعَانَهُ وَإِنْ أَرَادَ شَرًّا كَفَّهُ»
ona yardım eder, bir şer murat ettiğinde ise onu alıkoyar» buyurmuştur.
وَكَانَ أَنُوشِرْوَانُ يَقُولُ: لَا يَسْتَغْنِي أَجْوَدُ السُّيُوفِ عَنِ الصَّقْلِ، وَلَا أَكْرَمُ الدَّوَابِّ عَنِ السَّوْطِ، وَلَا أَعْلَمُ الْمُلُوكِ عَنِ الْوَزِيرِ.
Enûşirvân şöyle derdi: “Kılıçların en kalitelisi bile bileylenmekten, bineklerin en asili bile kamçıdan ve hükümdarların en bilgilisi bile vezirden müstağni kalamaz.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قِيلَ الِاسْتِعَانَةُ بِالْوَزِيرِ إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهَا الْمُلُوكُ أَمَّا الرَّسُولُ الْمُكَلَّفُ بِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَالْوَحْيِ مِنَ اللَّه تَعَالَى إِلَى قَوْمٍ عَلَى التَّعْيِينِ فَمِنْ أَيْنَ يَنْفَعُهُ الْوَزِيرُ؟ وَأَيْضًا فَإِنَّهُ ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَهُ شَرِيكًا لَهُ فِي النُّبُوَّةِ فَقَالَ: وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي فَكَيْفَ يَكُونُ وَزِيرًا. وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ التَّعَاوُنَ عَلَى الْأَمْرِ وَالتَّظَاهُرَ عَلَيْهِ مَعَ مُخَالَصَةِ الْوُدِّ وَزَوَالِ التُّهْمَةِ لَهُ مَزِيَّةٌ عَظِيمَةٌ فِي تَأْثِيرِ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّه تَعَالَى فَكَانَ مُوسَى ﵇ وَاثِقًا بِأَخِيهِ هَارُونَ فَسَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَشُدَّ به أزره حتى يتحمل عنه ما يُمْكِنُ مِنَ الثِّقَلِ فِي الْإِبْلَاغِ.
Üçüncü Mesele: Eğer denilirse ki: “Vezirden yardım dilemeye ancak hükümdarlar muhtaç olur; Allah Teâlâ'dan belirli bir kavme risaleti ve vahyi tebliğ etmekle mükellef olan bir elçiye gelince, vezir ona nereden fayda sağlayabilir? Ayrıca o aleyhisselâm, Rabbinden onu peygamberlikte kendisine ortak kılmasını istemiş ve: { وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } “Onu işime ortak et” demiştir; o halde nasıl vezir olabilir?” Cevap: Birinciye cevap şudur: Din hususunda yardımlaşmanın ve dayanışmanın, içten bir sevgi ve töhmetin zail olmasıyla birlikte, Allah Teâlâ'ya davetin etkili olmasında büyük bir meziyeti vardır. Mûsâ aleyhisselâm da kardeşi Hârûn'a güveniyordu; bu sebeple tebliğdeki güçlüklerden mümkün olanı kendisinden yüklensin diye Rabbinden onunla sırtını kuvvetlendirmesini istemiştir.
الْمَطْلُوبُ الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْوَزِيرُ مِنْ أَهْلِهِ أَيْ مِنْ أَقَارِبِهِ.
Beşinci Talep: O vezirin kendi ehlinden, yani akrabalarından olmasıdır.
الْمَطْلُوبُ السَّادِسُ: أَنْ يَكُونَ الْوَزِيرُ الَّذِي مِنْ أَهْلِهِ هُوَ أَخُوهُ هَارُونُ وَإِنَّمَا سَأَلَ ذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا:
Altıncı Talep: Ehlinden olan o vezirin kardeşi Hârûn olmasıdır. Bunu da ancak iki gerekçeyle istemiştir. Birincisi:
أَنَّ التَّعَاوُنَ عَلَى الدِّينِ مَنْقَبَةٌ عَظِيمَةٌ فَأَرَادَ أَنْ لَا تَحْصُلَ هَذِهِ الدَّرَجَةُ إِلَّا لِأَهْلِهِ، أَوْ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ فِي غَايَةِ الْمَحَبَّةِ لِصَاحِبِهِ وَالْمُوَافَقَةِ لَهُ، وَقَوْلُهُ هَارُونَ فِي انْتِصَابِهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَفْعُولُ الْجَعْلِ عَلَى تَقْدِيرِ اجْعَلْ هَارُونَ أَخِي وَزِيرًا لِي. وَالثَّانِي: عَلَى الْبَدَلِ من وزيرا وأخي نعت لهرون أَوْ بَدَلٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَارُونَ ﵇ كَانَ مَخْصُوصًا بِأُمُورٍ مِنْهَا الْفَصَاحَةُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً [الْقَصَصِ: ٣٤] وَمِنْهَا أَنَّهُ كَانَ فِيهِ رِفْقٌ قال: ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي
Din hususunda yardımlaşmanın büyük bir fazilet olmasıdır; bu yüzden bu derecenin ancak ehline nasip olmasını istemiştir. Yahut her birinin arkadaşına karşı son derece sevgi ve uyum içinde olması sebebiyledir. Âyetteki { هَارُونَ } lafzının mansûb (üstün) okunmasının iki vechi vardır: Birincisi, “Kardeşim Hârûn'u bana bir vezir kıl” takdirinde olarak ce’l fiilinin mef‘ûlüdür. İkincisi, { وَزِيرًا } lafzından bedeldir; { أَخِي } ise Hârûn'un sıfatı veya bedelidir. Bil ki Hârûn aleyhisselâm birtakım hususiyetlerle temayüz etmişti: Bunlardan biri fesâhattir; nitekim Allah Teâlâ Mûsâ'dan naklen: { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً } [el-Kasas: 34] “Kardeşim Hârûn'un dili benden daha düzgündür” buyurmuştur. Diğeri onda bir yumuşaklık olmasıdır; nitekim şöyle demiştir: { ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي }
[طه: ٩٤] وَمِنْهَا أَنَّهُ كَانَ أَكْبَرَ سِنًّا مِنْهُ.
[Tâhâ: 94] “Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma!” Diğer bir hususiyet de yaşça ondan büyük olmasıdır.
الْمَطْلُوبُ السَّابِعُ: قَوْلُهُ: اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yedinci Talep: O'nun: { اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي } “Onunla sırtımı kuvvetlendir” sözüdür. Bunda da birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقِرَاءَةُ الْعَامَّةُ: اشْدُدْ بِهِ وأَشْرِكْهُ عَلَى الدُّعَاءِ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحْدَهُ: (أَشْدِدْ، وَأَشْرِكْهُ) عَلَى الْجَزَاءِ وَالْجَوَابِ، حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇ أَيْ أَنَا أَفْعَلُ ذَلِكَ وَيَجُوزُ لِمَنْ قَرَأَ عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ أَنْ يجعل أَخِي مرفوعا على الابتداء واشْدُدْ بِهِ خَبَرَهُ وَيُوقَفُ عَلَى هَارُونَ.
Birinci Mesele: Genel kıraat, dua kastedilerek { اشْدُدْ بِهِ } ve { وَأَشْرِكْهُ } şeklindedir. İbn Âmir ise tek başına, ceza ve cevap kastedilerek Mûsâ aleyhisselâm'dan bir hikâye olmak üzere: “Bunu ben yapayım” anlamında (أَشْدِدْ، وَأَشْرِكْهُ) şeklinde okumuştur. Emir lafzıyla okuyan kimse için { أَخِي } kelimesini mübteda olarak merfû kılması, { اشْدُدْ بِهِ } cümlesini onun haberi yapması ve { هَارُونَ } üzerinde vakfetmesi (durması) caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَزْرُ الْقُوَّةُ وَآزَرَهُ قَوَّاهُ قَالَ تَعَالَى: فَآزَرَهُ أَيْ أَعَانَهُ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَزْرِي أَيْ ظَهْرِي وَفِي كِتَابِ الْخَلِيلِ: الْأَزْرُ: الظَّهْرُ.
İkinci Mesele: “el-Ezr” (الْأَزْر) güç demektir. “Âzerahû” (آزَرَهُ) ise onu güçlendirdi anlamına gelir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَآزَرَهُ } [el-Feth: 29] “onu güçlendirdi”, yani ona yardım etti buyurmuştur. Ebû Ubeyde: “Ezrî (أَزْرِي), sırtım demektir” demiştir. Halîl'in kitabında da: “Ezr (الْأَزْر): sırttır” denilmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا طَلَبَ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ هَارُونَ وَزِيرًا لَهُ طَلَبَ مِنْهُ أَنْ يَشُدَّ بِهِ أَزْرَهُ وَيَجْعَلَهُ نَاصِرًا لَهُ لِأَنَّهُ لَا اعْتِمَادَ عَلَى الْقَرَابَةِ.
Üçüncü Mesele: O aleyhisselâm, Allah Teâlâ'dan Hârûn'u kendisine vezir kılmasını istediğinde, sırf akrabalığa güvenilemeyeceği için onunla sırtını kuvvetlendirmesini ve onu kendisine bir yardımcı kılmasını da dilemiştir.
الْمَطْلُوبُ الثَّامِنُ: قَوْلُهُ: وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي وَالْأَمْرُ هاهنا النُّبُوَّةُ، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ عَلِمَ أَنَّهُ يَشُدُّ بِهِ عَضُدَهُ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ سِنًّا وَأَفْصَحُ مِنْهُ لِسَانًا ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ حكى عنه ما لِأَجْلِهِ دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ فَقَالَ: كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً وَالتَّسْبِيحُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِاللِّسَانِ وَأَنْ يَكُونَ بِالِاعْتِقَادِ، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَالتَّسْبِيحُ تَنْزِيهُ اللَّه تَعَالَى فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ، وَأَمَّا الذِّكْرُ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ وَصْفِ اللَّه تَعَالَى بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْكِبْرِيَاءِ وَلَا شَكَّ أَنَّ النَّفْيَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْإِثْبَاتِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: إِنَّكَ عَالِمٌ بِأَنَّا لَا نُرِيدُ بِهَذِهِ الطَّاعَاتِ إِلَّا وَجْهَكَ وَرِضَاكَ وَلَا نُرِيدُ بِهَا أَحَدًا سِوَاكَ. وَثَانِيهَا:
Sekizinci Talep: O'nun: { وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } “Onu işime ortak et” sözüdür. Buradaki “iş”ten kasıt nübüvvettir. Bunu böyle söylemiştir; zira o aleyhisselâm onunla pazusunun güçleneceğini, onun yaşça kendisinden büyük ve lisan bakımından kendisinden daha fasih olduğunu biliyordu. Sonra O azze ve celle, hangi sebeple bu duayı yaptığını ondan naklederek şöyle buyurdu: { كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً } “Tâ ki Seni çok tesbih edelim ve Seni çok analım”. Tesbihin dille olması da itikatla olması da muhtemeldir. Her iki takdirde de tesbih; Allah Teâlâ'yı zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde Kendisine layık olmayan şeylerden tenzih etmektir. Zikir ise; Allah Teâlâ'yı celâl ve azamet sıfatlarıyla nitelemekten ibarettir. Şüphe yok ki olumsuzlama (nefy), ispatlamadan (isbât) önce gelir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً } “Şüphesiz Sen bizi hakkıyla görendin” sözüne gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Şüphesiz Sen, bu itaatlerle yalnızca Senin zâtını ve rızanı murat ettiğimizi ve bunlarla Senden başkasını istemediğimizi bilensin. İkincisi:
كُنْتَ بِنا بَصِيراً لِأَنَّ هَذِهِ الِاسْتِعَانَةَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ لِأَجْلِ حَاجَتِي فِي النُّبُوَّةِ إِلَيْهَا. وَثَالِثُهَا: إِنَّكَ بَصِيرٌ بِوُجُوهِ
Bizi hakkıyla görendin; çünkü bu şeylerle yardım talep etmem, nübüvvet görevimde onlara olan ihtiyacımdan dolayıdır. Üçüncüsü: Şüphesiz Sen bizim
مَصَالِحِنَا فَأَعْطِنَا مَا هُوَ أَصْلَحُ لَنَا، وَإِنَّمَا قَيَّدَ الدُّعَاءَ بِهَذَا إِجْلَالًا لِرَبِّهِ عَنْ أَنْ يتحكم عليه وتفويضا للأمر بالكلية إليه.
maslahatlarımızın yönlerini hakkıyla görebilensin; öyleyse bizim için en uygun olanı bize ver! Duayı bu şekilde kayıtlaması, Rabbine karşı buyurgan bir tavır takınmaktan O'nu tenzih etmek ve işi bütünüyle O'na havale etmek içindir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٣٦ الى ٤٤]
[Tâhâ Suresi (20), Âyetler: 36 - 44]
قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسى (٣٦) وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى (٣٧) إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى (٣٨) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي (٣٩) إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يَا مُوسى (٤٠)
{ قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَا مُوسى (٣٦) وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى (٣٧) إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى (٣٨) أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي (٣٩) إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يَا مُوسى (٤٠) } “[Allah] buyurdu ki: 'İstediğin sana verildi ey Mûsâ!' (36) 'Andolsun ki biz sana başka bir defa daha lütufta bulunmuştuk.' (37) 'Hani annene vahyolunacak şeyi vahyetmiştik:' (38) 'Onu sandığa koy da nehre bırak; nehir onu kıyıya atsın; onu benim de düşmanım, kendisinin de düşmanı olan biri alsın! Sana tarafımdan bir sevgi bıraktım ve nezaretim altında yetiştirilesin diye.' (39) 'Hani kız kardeşin yürüyüp giderek: Size onun bakımını üstlenecek birini göstereyim mi? diyordu. Böylece gözü aydın olsun, üzülmesin diye seni tekrar annene kavuşturduk. Bir cana da kıymıştın; seni o kederden kurtardık ve seni türlü imtihanlarla sınadık. Yıllarca Medyen halkı arasında kaldın; sonra da bir takdir üzere [buraya] geldin ey Mûsâ!' (40)”
وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي (٤٢) اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٤٣) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى (٤٤)
{ وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي (٤١) اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي (٤٢) اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى (٤٣) فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى (٤٤) } “'Seni kendim için seçtim.' (41) 'Sen ve kardeşin âyetlerimle gidin ve Beni anmakta gevşeklik göstermeyin!' (42) 'Firavun'a gidin; çünkü o pek azdı.' (43) 'Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır yahut korkar.' (44)”
[في قوله تعالى قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى] اعلم أن السؤال هُوَ الطَّلَبُ فُعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَقَوْلِكَ خُبْزٌ بِمَعْنَى مَخْبُوزٍ وَأَكْلٌ بِمَعْنَى مَأْكُولٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا سَأَلَ رَبَّهُ تِلْكَ الْأُمُورَ الثَّمَانِيَةَ، وَكَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ قِيَامَهُ بِمَا كُلِّفَ بِهِ تَكْلِيفٌ لَا يَتَكَامَلُ إِلَّا بِإِجَابَتِهِ إِلَيْهَا، لَا جَرَمَ أَجَابَهُ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهَا لِيَكُونَ أَقْدَرَ عَلَى الْإِبْلَاغِ عَلَى الْحَدِّ الَّذِي كُلِّفَ بِهِ فَقَالَ: قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى وَعَدَّ ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ الْعِظَامِ عَلَيْهِ لِمَا فِيهِ مِنْ وُجُوهِ الْمَصَالِحِ ثُمَّ قَالَ: وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى فَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أُمُورٍ: أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنِّي رَاعَيْتُ مَصْلَحَتَكَ قَبْلَ سُؤَالِكَ فَكَيْفَ لَا أُعْطِيكَ مُرَادَكَ بَعْدَ السُّؤَالِ. وَثَانِيهَا: إِنِّي كُنْتُ قَدْ رَبَّيْتُكَ فَلَوْ مَنَعْتُكَ الْآنَ مَطْلُوبَكَ لَكَانَ ذَلِكَ رَدًّا بَعْدَ الْقَبُولِ وَإِسَاءَةً بَعْدَ الْإِحْسَانِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكَرَمِي. وَثَالِثُهَا: إِنَّا لَمَّا أَعْطَيْنَاكَ فِي الْأَزْمِنَةِ السَّالِفَةِ كُلَّ مَا احْتَجْتَ إِلَيْهِ وَرَقَّيْنَاكَ مِنْ حَالَةٍ نَازِلَةٍ إِلَى دَرَجَةٍ عَالِيَةٍ دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّا نَصَّبْنَاكَ لِمَنْصِبٍ عَالٍ وَمَهَمٍّ عَظِيمٍ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِمِثْلِ هَذِهِ الرُّتْبَةِ الْمَنْعُ مِنَ المطلوب، وهاهنا سُؤَالَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “[Allah] buyurdu ki: 'İstediğin sana verildi ey Mûsâ!'” sözü hakkında:] Bil ki “es-su’l” (السُّؤْلُ) talep demektir; pişirilmiş anlamında “hubz” (خُبْز) ve yenilmiş anlamında “ekl” (أَكْل) sözün gibi “mef‘ûl” manasında “fu‘l” veznindedir. Bil ki Mûsâ aleyhisselâm Rabbinden bu sekiz hususu dilediğinde ve mükellef kılındığı şeyi yerine getirmesinin ancak bu isteklerinin kabulüyle tamamlanacağı malum olunca, şüphesiz Allah Teâlâ, mükellef kılındığı ölçüde tebliğe daha muktedir olsun diye dualarını kabul etmiş ve: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” buyurmuştur. İçerdiği maslahat cihetleri sebebiyle bunu ona yönelik büyük nimetlerden saymış, ardından: { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى } “Andolsun ki biz sana başka bir defa daha lütufta bulunmuştuk” buyurarak bununla şu hususlara dikkat çekmiştir: Birincisi: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ben senin istemenden önce maslahatını gözettim; öyleyse istedikten sonra muradını sana nasıl vermeyeyim?” İkincisi: “Ben seni zaten terbiye edip yetiştirmiştim; şayet şimdi istediğini senden men etseydim, bu kabulden sonra ret ve ihsandan sonra kötülük olurdu; böyle bir şey Benim keremime nasıl yakışır?” Üçüncüsü: “Geçmiş zamanlarda sana muhtaç olduğun her şeyi verdiğimize ve seni alt bir mertebeden yüce bir dereceye yükselttiğimize göre bu, seni yüce bir makam ve büyük bir vazife için görevlendirdiğimize delalet eder; böyle bir mertebeye istenilen şeyden mahrum bırakılmak nasıl layık olabilir?” Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ ذَكَرَ تِلْكَ النِّعِمَ بِلَفْظِ الْمِنَّةِ مَعَ أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ لَفْظَةٌ مُؤْذِيَةٌ وَالْمَقَامُ مَقَامُ التَّلَطُّفِ؟
Birinci Soru: Bu makam bir lütufkârlık makamı olduğu ve bu kelime incitici bir lafız olduğu halde, o nimetleri niçin “minnet” (başa kakma/lütuf) lafzıyla zikretmiştir?
وَالْجَوَابُ إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِيَعْرِفَ مُوسَى ﵇ أَنَّ هَذِهِ النِّعِمَ الَّتِي وَصَلَتْ إِلَيْهِ مَا كَانَ مُسْتَحِقًّا لِشَيْءٍ مِنْهَا بَلْ إِنَّمَا خَصَّهُ اللَّه تَعَالَى بِهَا بِمَحْضِ التَّفَضُّلِ وَالْإِحْسَانِ.
Cevap: Bunu ancak, Mûsâ aleyhisselâm'ın kendisine ulaşan bu nimetlerin hiçbirini hak etmiş olmadığını, bilakis Allah Teâlâ'nın sırf bir lütuf ve ihsan olarak bunları kendisine has kıldığını bilmesi için zikretmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنَنًا كَثِيرَةً؟ وَالْجَوَابُ: لَمْ يَعْنِ بِمَرَّةٍ أُخْرَى مَرَّةً وَاحِدَةً مِنَ الْمِنَنِ لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ يُقَالُ فِي الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْمِنَنَ المذكورة هاهنا ثَمَانِيَةٌ: الْمِنَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ أَمَّا قَوْلُهُ: إِذْ أَوْحَيْنا فَقَدِ اتَّفَقَ الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ أُمَّ مُوسَى ﵇ مَا كَانَتْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْوَحْيِ هُوَ الْوَحْيَ الْوَاصِلَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَالْمَرْأَةُ لَا تَصْلُحُ للقضاء
İkinci Soru: Allah Teâlâ birçok nimeti zikrettiği halde niçin { مَرَّةً أُخْرى } “başka bir defa daha” demiştir? Cevap: “Başka bir defa” ifadesiyle nimetlerden sadece tek bir defayı kastetmemiştir; zira bu tabir hem az hem de çok için kullanılabilir. Bil ki burada zikredilen lütuflar sekiz tanedir: Birinci Lütuf: O'nun: { إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ } “Hani annene vahyolunacak şeyi vahyetmiştik: Onu sandığa koy da nehre bırak; nehir onu kıyıya atsın; onu benim de düşmanım, kendisinin de düşmanı olan biri alsın!” sözüdür. { إِذْ أَوْحَيْنا } “Hani vahyetmiştik” sözüne gelince; çoğunluk, Mûsâ aleyhisselâm'ın annesinin peygamberlerden ve elçilerden olmadığı hususunda ittifak etmiştir. Dolayısıyla bu vahiyden muradın, peygamberlere ulaşan vahiy olması caiz değildir. Nasıl böyle demeyelim ki kadın kadılığa
وَالْإِمَامَةِ بَلْ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ لَا تُمَكَّنُ مِنْ تَزْوِيجِهَا نَفْسَهَا فَكَيْفَ تَصْلُحُ لِلنُّبُوَّةِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
ve imamlığa elverişli değildir; hatta Şâfiî rahimehullâh'a göre bizzat kendisini evlendirme imkânına dahi sahip kılınmamıştır. O halde nübüvvete nasıl elverişli olabilir? Allah Teâlâ'nın şu sözü de buna delalet etmektedir:
وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٧] وَهَذَا صَرِيحٌ فِي الْبَابِ، وَأَيْضًا فَالْوَحْيُ قَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ لَا بِمَعْنَى النُّبُوَّةِ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النَّحْلِ: ٦٨] وَقَالَ: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ [الْمَائِدَةِ: ١١١] ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْوَحْيِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ رُؤْيَا رَأَتْهَا أَمُّ مُوسَى ﵇ وَكَانَ تَأْوِيلُهَا وَضْعَ مُوسَى ﵇ فِي التَّابُوتِ وَقَذْفَهُ فِي الْبَحْرِ وَأَنَّ اللَّه تَعَالَى يَرُدُّهُ إِلَيْهَا.
{ وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } [el-Enbiyâ: 7] “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını göndermedik”. Bu husus bu konuda gayet açıktır. Ayrıca vahiy Kur'an'da peygamberlik anlamı dışında da gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } [en-Nahl: 68] “Rabbin bala arısına vahyetti” ve: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ } [el-Mâide: 111] “Hani Havarilere de vahyetmiştim” buyurmuştur. Sonra bu vahiyden ne kastedildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Murad, Mûsâ aleyhisselâm'ın annesinin gördüğü bir rüyadır; tabiri ise Mûsâ aleyhisselâm'ın sandığa konulup denize bırakılması ve Allah Teâlâ'nın onu kendisine geri döndüreceğidir.
وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ عَزِيمَةٌ جَازِمَةٌ وَقَعَتْ فِي قَلْبِهَا دُفْعَةً وَاحِدَةً فَكُلُّ مَنْ تَفَكَّرَ فِيمَا وَقَعَ إِلَيْهِ ظَهَرَ لَهُ الرَّأْيُ الَّذِي هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الْخَلَاصِ وَيُقَالُ لِذَلِكَ الْخَاطِرِ إِنَّهُ وَحْيٌ. وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِلْهَامُ لَكِنَّا/ مَتَى بَحَثْنَا عَنِ الْإِلْهَامِ كَانَ مَعْنَاهُ خُطُورَ رَأْيٍ بِالْبَالِ وَغَلَبَةٍ عَلَى الْقَلْبِ فَيَصِيرُ هَذَا هُوَ الْوَجْهَ الثَّانِيَ وَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ يُعْتَرَضُ عَلَيْهَا بِأَنَّ الْإِلْقَاءَ فِي الْبَحْرِ قَرِيبٌ مِنَ الْإِهْلَاكِ وَهُوَ مُسَاوٍ لِلْخَوْفِ الْحَاصِلِ مِنَ الْقَتْلِ الْمُعْتَادِ مِنْ فِرْعَوْنَ فَكَيْفَ يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَى أَحَدِهِمَا لِأَجْلِ الصِّيَانَةِ عَنِ الثَّانِي. وَالْجَوَابُ: لَعَلَّهَا عَرَفَتْ بِالِاسْتِقْرَاءِ صِدْقَ رُؤْيَاهَا فَكَانَ إِفْضَاءُ الْإِلْقَاءِ فِي الْبَحْرِ إِلَى السَّلَامَةِ أَغْلَبَ عَلَى ظَنِّهَا مِنْ وُقُوعِ الْوَلَدِ فِي يَدِ فِرْعَوْنَ. وَرَابِعُهَا: لَعَلَّهُ أُوحِيَ إِلَى بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ كَشُعَيْبٍ ﵇ أَوْ غَيْرِهِ ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ النَّبِيَّ عَرَّفَهَا، إِمَّا مُشَافَهَةً أَوْ مُرَاسَلَةً، وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِأَنَّ الْأَمْرَ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا لَحِقَهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْخَوْفِ مَا لَحِقَهَا. وَالْجَوَابُ: أَنَّ ذَلِكَ الْخَوْفَ كَانَ مِنْ لَوَازِمِ الْبَشَرِيَّةِ كَمَا أَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ يَخَافُ فِرْعَوْنَ مَعَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى كَانَ يَأْمُرُهُ بِالذَّهَابِ إِلَيْهِ مِرَارًا. وَخَامِسُهَا: لَعَلَّ الْأَنْبِيَاءَ الْمُتَقَدِّمِينَ كَإِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ﵈ أَخْبَرُوا بِذَلِكَ وَانْتَهَى ذَلِكَ الْخَبَرُ إِلَى تِلْكَ الْمَرْأَةِ.
İkincisi: Murad, onun kalbine birdenbire düşen kesin bir azimdir. Başına gelen şey üzerinde düşünen herkes için kurtuluşa en yakın olan görüş belirir ve kalbe doğan o düşünceye “vahiy” denir. Üçüncüsü: Bundan murat ilhamdır. Fakat ilhamı incelediğimizde, onun anlamının zihne bir fikrin doğması ve kalbe galebe çalması olduğu görülür; böylece bu, ikinci vechin aynısı olur. Bu üç veche şöyle itiraz edilir: Çocuğu denize bırakmak neredeyse helak etmek demektir ve bu, Firavun'un mutat olan öldürmesinden kaynaklanan korkuya denktir. O halde birinden korunmak için diğerine nasıl cüret edilebilir? Cevap: Belki de o kadın, tecrübeyle rüyasının doğruluğunu biliyordu; bu yüzden çocuğu denize bırakmanın esenlikle sonuçlanması, çocuğun Firavun'un eline düşmesine nazaran zannında daha kuvvetli basmıştı. Dördüncüsü: Muhtemelen bu, o zamandaki Şuayb aleyhisselâm gibi yahut başkası olan peygamberlerden birine vahyedilmiş, sonra o peygamber ya bizzat şifahi olarak ya da elçi göndererek ona bildirmiştir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Şayet durum böyle olsaydı, o kadına bu derecede çeşitli korkular isabet etmezdi. Cevap: O korku, beşeriyetin tabii gereklerindendir; nitekim Allah Teâlâ Firavun'a gitmesini defalarca emrettiği halde Mûsâ aleyhisselâm da ondan korkuyordu. Beşincisi: İbrahim, İshak ve Ya‘kûb aleyhimesselâm gibi geçmiş peygamberler bunu haber vermiş ve bu haber o kadına kadar ulaşmış olabilir.
وَسَادِسُهَا: لَعَلَّ اللَّه تَعَالَى بَعَثَ إِلَيْهَا مَلَكًا لَا عَلَى وَجْهِ النُّبُوَّةِ كَمَا بَعَثَ إِلَى مَرْيَمَ فِي قَوْلِهِ: فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا
Altıncısı: Allah Teâlâ'nın Meryem'e: { فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا }
[مَرْيَمَ: ١٧] وَأَمَّا قَوْلُهُ: مَا يُوحى فَمَعْنَاهُ وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّكَ مَا يَجِبُ أَنْ يُوحَى وَإِنَّمَا وَجَبَ ذَلِكَ الْوَحْيُ لِأَنَّ الْوَاقِعَةَ وَاقِعَةٌ عَظِيمَةٌ وَلَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْمَصْلَحَةِ فِيهَا إِلَّا بِالْوَحْيِ فَكَانَ الْوَحْيُ وَاجِبًا أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنِ اقْذِفِيهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Meryem: 17] “Ona düzgün bir insan suretinde göründü” âyetinde geçtiği gibi, peygamberlik şeklinde olmaksızın ona bir melek göndermiş olması muhtemeldir. Âyetteki: { مَا يُوحى } “vahyolunacak şeyi” ifadesine gelince; anlamı, “Biz senin annene vahyedilmesi gerekeni vahyettik” demektir. Bu vahiy zorunlu idi; çünkü hadise pek büyük bir hadiseydi ve bundaki maslahatı vahiyden başka bir yolla bilmeye imkân yoktu, bu sebeple vahiy gerekli olmuştu. Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اقْذِفِيهِ } “Onu koy/bırak” sözüne gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنْ هِيَ الْمُفَسِّرَةُ لِأَنَّ الْوَحْيَ بِمَعْنَى الْقَوْلِ.
Birinci Mesele: { أَنْ } harfi tefsiriyedir; çünkü vahiy, söz (kavl) manasındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَذْفُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْإِلْقَاءِ وَالْوَضْعِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ [الْأَحْزَابِ: ٢٦] .
İkinci Mesele: “el-Kazf” (الْقَذْفُ) kelimesi atmak ve koymak anlamında kullanılmıştır; Allah Teâlâ'nın: { وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ } [el-Ahzâb: 26] “kalplerine korku saldı” sözü de bu kabildendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
رُوِيَ أَنَّهَا اتَّخَذَتْ تَابُوتًا وَجَعَلَتْ فِيهِ قُطْنًا مَحْلُوجًا وَوَضَعَتْ فِيهِ مُوسَى ﵇ وَقَيَّرَتْ رَأْسَهُ وَشُقُوقَهُ بِالْقَارِ ثُمَّ أَلْقَتْهُ فِي النِّيلِ وَكَانَ يَشْرَعُ مِنْهُ نَهْرٌ كَبِيرٌ فِي دَارِ فِرْعَوْنَ فَبَيْنَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رَأْسِ الْبِرْكَةِ مَعَ امْرَأَتِهِ آسِيَةَ إِذْ بِتَابُوتٍ يَجِيءُ بِهِ الْمَاءُ فَلَمَّا رَآهُ فِرْعَوْنُ أَمَرَ الْغِلْمَانَ وَالْجَوَارِيَ بِإِخْرَاجِهِ فَأَخْرَجُوهُ وَفَتَحُوا رَأْسَهُ فَإِذَا صَبِيٌّ مِنْ أَصْبَحِ النَّاسِ وَجْهًا فَلَمَّا رَآهُ فِرْعَوْنُ أَحَبَّهُ
Rivayet edildiğine göre kadın bir sandık edinmiş, içine atılmış pamuk koymuş, Mûsâ aleyhisselâm'ı içine yerleştirmiş, kapağını ve yarıklarını ziftle kaplamış, sonra da onu Nil'e bırakmıştır. Nil'den Firavun'un sarayına doğru büyük bir su kolu ayrılıyordu. Firavun karısı Âsiye ile birlikte havuzun başında oturduğu bir sırada suyun getirdiği bir sandıkla karşılaştılar. Firavun onu görünce hizmetçilere ve cariyelere onu çıkarmalarını emretti; onlar da onu çıkarıp kapağını açtılar. Bir de baktılar ki insanların en güzel yüzlüsü olan bir erkek çocuğu! Firavun onu görünce sevdi.
وَسَيَأْتِي تَمَامُ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ الَّذِي صَنَعَ التَّابُوتَ حَزْقِيلُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ.
Kıssanın tamamı Kasas Suresi'nde gelecektir. Mukâtil: “Sandığı yapan kişi, Firavun hanedanının mümini olan Hazkîl idi” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اليم هو البحر والمراد به هاهنا نِيلُ مِصْرَ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ وَالْيَمُّ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى الْبَحْرِ وَعَلَى النَّهْرِ الْعَظِيمِ.
Dördüncü Mesele: “el-Yemm” (الْيَمُّ) denizdir; herkesin ittifakıyla burada kastedilen ise Mısır Nil'idir. Yemm kelimesi hem denize hem de büyük nehre ıtlak olunan bir isimdir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ السَّاحِلُ فَاعِلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْمَاءَ يَسْحَلُهُ أَيْ يَقْذِفُهُ إلى أعلاه.
Beşinci Mesele: Kisâî şöyle demiştir: “es-Sâhil” (السَّاحِلُ) mef‘ûl manasında fâildir; bu isimle anılmasının sebebi, suyun onu sıyırıp aşındırması (yeshuluhû), yani kıyının en yukarısına atmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الضَّمَائِرُ كُلُّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى مُوسَى ﵇ وَرُجُوعُ بَعْضِهَا إِلَيْهِ وَبَعْضِهَا إِلَى التَّابُوتِ يُؤَدِّي إِلَى تَنَافُرِ النَّظْمِ فَإِنْ قِيلَ الْمَقْذُوفُ فِي الْبَحْرِ هُوَ التَّابُوتُ وَكَذَلِكَ الْمُلْقَى إِلَى السَّاحِلِ قُلْنَا لَا بَأْسَ بِأَنْ يُقَالَ الْمَقْذُوفُ وَالْمُلْقَى هُوَ مُوسَى ﵇/ فِي جَوْفِ التَّابُوتِ حَتَّى لَا تَتَفَرَّقَ الضَّمَائِرُ وَلَا يَحْصُلَ التَّنَافُرُ.
Altıncı Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Zamirlerin tamamı Mûsâ aleyhisselâm'a racidir. Bir kısmının ona, bir kısmının da sandığa döndürülmesi nazmın uyumunu bozar. Eğer: “Denize bırakılan ve kıyıya atılan şey sandıktır” denilirse; deriz ki: Zamirlerin dağılmaması ve uyumsuzluk hasıl olmaması için bırakılan ve atılan şeyin sandığın içinde bulunan Mûsâ aleyhisselâm olduğunu söylemekte bir beis yoktur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: لَمَّا كَانَ تَقْدِيرُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُجْرِيَ مَاءَ الْيَمِّ وَيُلْقِيَ بِذَلِكَ التَّابُوتِ إِلَى السَّاحِلِ سَلَكَ فِي ذَلِكَ سَبِيلَ الْمَجَازِ وَجَعَلَ الْيَمَّ كَأَنَّهُ ذُو تَمْيِيزٍ أُمِرَ بِذَلِكَ لِيُطِيعَ الْأَمْرَ وَيَمْتَثِلَ رَسْمَهُ فَقِيلَ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ أَمَّا قَوْلُهُ: يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın takdiri, nehir suyunu akıtıp o sandığı kıyıya atmak şeklinde tecelli edince, bu hususta mecaz yolunu tutmuş ve nehri, emre itaat etsin ve fermanını yerine getirsin diye kendisine emir verilen akıl sahibi bir varlık gibi kılarak: { فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ } “nehir onu kıyıya atsın” buyurmuştur. O'nun: { يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ } “onu benim de düşmanım, kendisinin de düşmanı olan biri alsın” sözüne gelince; bunda birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: يَأْخُذْهُ جَوَابُ الْأَمْرِ أَيِ اقْذِفِيهِ يَأْخُذْهُ.
Birinci İnceleme: { يَأْخُذْهُ } “onu alsın” lafzı emrin cevabıdır; yani “onu bırak ki onu alsın” demektir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي كَيْفِيَّةِ الْأَخْذِ قَوْلَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ كَانَتْ بِحَيْثُ تَسْتَسْقِي الْجَوَارِيَ فَبَصُرَتْ بِالتَّابُوتِ فَأَمَرَتْ بِهِ فَأَخَذَتِ التَّابُوتَ فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ أَخْذِ فِرْعَوْنَ التَّابُوتَ قَبُولَهُ لَهُ وَاسْتِحْبَابَهُ إِيَّاهُ. الثَّانِي: أَنَّ الْبَحْرَ أَلْقَى التَّابُوتَ بِمَوْضِعٍ مِنَ السَّاحِلِ فِيهِ فُوَّهَةُ نَهْرِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ أَدَّاهُ النَّهْرُ إِلَى بِرْكَةِ فِرْعَوْنَ فَلَمَّا رَآهُ أَخَذَهُ.
İkinci İnceleme: Alma keyfiyeti hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Firavun'un karısı cariyelerin su çekmesini izlerken sandığı gördü, alınmasını emretti ve sandığı aldı; bu takdirde Firavun'un sandığı almasından kasıt, onu kabul etmesi ve beğenip benimsemesidir. İkincisi: Nehir sandığı kıyıda Firavun'un kanalının ağzı bulunan bir yere attı; sonra o kanal onu Firavun'un havuzuna kadar getirdi; o da onu görünce aldı.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ فِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْوَقْتَ بِحَيْثُ يُعَادَى. وَجَوَابُهُ: أَمَّا كَوْنُهُ عَدُوًّا للَّه مِنْ جِهَةِ كُفْرِهِ وَعُتُوِّهِ فَظَاهِرٌ وَأَمَّا كَوْنُهُ عَدُوًّا لِمُوسَى ﵇ فَيُحْتَمَلُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَوْ ظَهَرَ لَهُ حاله لقتله ويحتمل أنه من حيث يؤول أَمْرُهُ إِلَى مَا آلَ إِلَيْهِ مِنَ الْعَدَاوَةِ. الْمِنَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً هِيَ مِنِّي قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ:
Üçüncü İnceleme: O'nun: { يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ } “onu benim de düşmanım, kendisinin de düşmanı olan biri alsın” sözünde bir müşkil bulunmaktadır; o da Mûsâ aleyhisselâm'ın o vakitte kendisine düşmanlık edilecek bir durumda olmamasıdır. Cevap: Firavun'un küfrü ve azgınlığı cihetinden Allah'a düşman olması açıktır. Mûsâ aleyhisselâm'a düşman olmasına gelince; onun durumunu bilseydi onu kesinlikle öldürecek olması cihetiyle olması muhtemeldir; işin neticesinin aralarındaki düşmanlığa varacak olması cihetiyle olması da muhtemeldir. İkinci Lütuf: O'nun: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Sana tarafımdan bir sevgi bıraktım” sözüdür. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: “Sana Benden kaynaklanan bir sevgi bıraktım” demektir. Zemahşerî şöyle demiştir:
مِنِّي لَا يَخْلُو إِمَّا أن يتعلق بألقيت فَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى أَنِّي أَحْبَبْتُكَ وَمَنْ أَحَبَّهُ اللَّه أَحَبَّتْهُ الْقُلُوبُ، وَإِمَّا أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَحْذُوفٍ وَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي وَيَكُونُ ذَلِكَ الْمَحْذُوفُ صفة لمحبة أَيْ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً حَاصِلَةً مِنِّي وَاقِعَةً بِخَلْقِي فَلِذَلِكَ أَحَبَّتْكَ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ حَتَّى قَالَتْ: قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ [الْقَصَصِ: ٩]
{ مِنِّي } ibaresi ya { أَلْقَيْتُ } fiiline müteallıktır; bu durumda anlam: “Seni sevdim; Allah kimi severse kalpler de onu sever” şeklinde olur. Yahut mahzuf bir kelimeye müteallıktır -ki bu ikinci görüştür- ve o mahzuf kelime { مَحَبَّةً } lafzının sıfatı olur; yani: “Sana Benden meydana gelen ve Benim yaratmamla vâkî olan bir sevgi bıraktım” demektir. Firavun'un karısı da bu yüzden seni sevmiş, hatta: { قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ } [el-Kasas: 9] “Benim için de senin için de bir göz aydınlığıdır! Onu öldürmeyin!” demiştir.
يُرْوَى أَنَّهُ كَانَتْ عَلَى وَجْهِهِ مَسْحَةُ جَمَالٍ وَفِي عَيْنَيْهِ مَلَاحَةٌ لَا يَكَادُ يَصْبِرُ عَنْهُ مَنْ رَآهُ
Rivayet edildiğine göre onun yüzünde bir güzellik eseri, gözlerinde ise görenin kendisine bakmaktan kendini alamayacağı bir tatlılık vardı.
وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا [مَرْيَمَ: ٩٦] قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الْوَجْهُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ فِي حَالِ صِغَرِهِ لَا يَكَادُ يُوصَفُ بِمَحَبَّةِ اللَّه تَعَالَى الَّتِي ظَاهِرُهَا مِنْ جِهَةِ الدِّينِ لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْمُكَلَّفِ مِنْ حَيْثُ اسْتِحْقَاقُ الثَّوَابِ وَالْمُرَادُ أَنَّ مَا ذَكَرْنَا مِنْ كَيْفِيَّتِهِ فِي الْخِلْقَةِ يُسْتَحْلَى وَيُغْتَبَطُ فَكَذَلِكَ كَانَتْ حَالُهُ مَعَ فِرْعَوْنَ وَامْرَأَتِهِ وَسَهَّلَ اللَّه تَعَالَى لَهُ مِنْهُمَا فِي التَّرْبِيَةِ مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ بَلِ الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ أَرْجَحُ لِأَنَّ الِاحْتِمَالَ الثَّانِيَ يُحْوِجُ إِلَى الْإِضْمَارِ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ:
Bu, Allah Teâlâ'nın: { سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا } [Meryem: 96] “Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” sözü gibidir. Kādî şöyle demiştir: Bu vecih daha uygundur; çünkü küçüklük halinde iken, zahiri din cihetinden olan Allah Teâlâ'nın sevgisiyle nitelenmesi pek mümkün değildir. Zira bu sevgi, mükellef hakkında ancak sevabı hak etme yönüyle kullanılır. Murad edilen şudur: Yaratılışındaki zikrettiğimiz bu nitelikler hoşa giden ve imrenilen şeylerdi; Firavun ve karısının yanındaki durumu da böyle oldu ve Allah Teâlâ onun yetiştirilmesinde ikisinden de fazlası düşünülemeyecek derecede kolaylık sağladı. Şöyle de denilebilir: Bilakis birinci ihtimal daha tercihe şayandır; zira ikinci ihtimal takdire (gizli bir kelime varsaymaya) ihtiyaç hissettirir, ki o da:
وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً حَاصِلَةً مِنِّي وَوَاقِعَةً بِتَخْلِيقِي وَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا الْإِضْمَارِ بَقِيَ قَوْلُهُ: إِنَّهُ حَالَ صِبَاهُ لَا يَحْصُلُ لَهُ مَحَبَّةُ اللَّه تَعَالَى قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ مَحَبَّةَ اللَّه تَعَالَى يَرْجِعُ مَعْنَاهَا إِلَى إِيصَالِ النَّفْعِ إِلَى عِبَادِهِ وَهَذَا الْمَعْنَى كَانَ حَاصِلًا فِي حَقِّهِ فِي حَالِ صِبَاهُ وَعَلِمَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ يَسْتَمِرُّ إِلَى آخِرِ عُمُرِهِ فَلَا جَرَمَ أَطْلَقَ عَلَيْهِ لَفْظَ الْمَحَبَّةِ. الْمِنَّةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي قَالَ الْقَفَّالُ: لِتُرَى عَلَى عَيْنِي أَيْ عَلَى وَفْقِ إِرَادَتِي، وَمَجَازُ هَذَا أَنَّ مَنْ صَنَعَ لِإِنْسَانٍ شَيْئًا وَهُوَ حَاضِرٌ يَنْظُرُ إِلَيْهِ صَنَعَهُ لَهُ كَمَا يُحِبُّ وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا يُخَالِفُ غرضه فكذا هاهنا وَفِي كَيْفِيَّةِ الْمَجَازِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ العين العلم أي تُرَى عَلَى عِلْمٍ مِنِّي وَلَمَّا كَانَ الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ يَحْرُسُهُ عَنِ الْآفَاتِ/ كَمَا أَنَّ النَّاظِرَ إِلَيْهِ يَحْرُسُهُ عَنِ الْآفَاتِ أُطْلِقَ لَفْظُ الْعَيْنِ عَلَى الْعِلْمِ لِاشْتِبَاهِهِمَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ الْعَيْنِ الْحِرَاسَةُ وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّاظِرَ إِلَى الشَّيْءِ يَحْرُسُهُ عَمَّا يُؤْذِيهِ
“Sana Benden meydana gelen ve Benim yaratmamla vâkî olan bir sevgi bıraktım” denilmesidir. Birinci takdire göre ise bu takdire ihtiyaç yoktur. Geriye: “Çocukluk çağında onun hakkında Allah Teâlâ'nın sevgisi hasıl olmaz” sözü kalır; buna deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz. Zira Allah Teâlâ'nın sevgisinin anlamı kullarına fayda ulaştırmaya dayanır; bu mana ise onun çocukluk çağında onun hakkında mevcuttu ve Allah Teâlâ bunun onun ömrünün sonuna kadar devam edeceğini biliyordu. Dolayısıyla şüphesiz onun hakkında sevgi lafzını mutlak olarak kullanmıştır. Üçüncü Lütuf: O'nun: { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } “ve nezaretim altında yetiştirilesin diye” sözüdür. Kaffâl şöyle demiştir: “Gözümün önünde görülesin, yani irademe uygun olarak yetiştirilesin diye demektir. Bunun mecazi yönü şudur: Bir insan için hazır bulunup bizzat baktığı bir halde bir şey yapan kimse, onu onun sevdiği şekilde yapar ve onun gayesine aykırı bir şey yapması mümkün olmaz; işte burada da böyledir.” Mecazın keyfiyeti hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Gözden murat ilimdir; yani “Benim bilgim dahilinde görülesin/yetiştirilesin” demektir. Bir şeyi bilen kimse, ona bakan kimsenin onu afetlerden koruduğu gibi onu afetlerden koruduğu için, bu yönden birbirine benzemeleri sebebiyle ilim hakkında göz (ayn) lafzı kullanılmıştır. İkincisi: Gözden murat korumadır (hirâset); zira bir şeye bakan kimse, onu inciten şeylerden muhafaza eder.
فَالْعَيْنُ كَأَنَّهَا سَبَبُ الْحِرَاسَةِ فَأَطْلَقَ اسْمَ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ مَجَازًا وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٦] وَيُقَالُ: عَيْنُ اللَّه عَلَيْكَ إِذَا دَعَا لَكَ بِالْحِفْظِ وَالْحِيَاطَةِ، قَالَ الْقَاضِي ظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي الْحِفْظُ وَالْحِيَاطَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ فَصَارَ ذَلِكَ كالتفسير لحياطة اللَّه تعالى له، بقي هاهنا بَحْثَانِ:
Böylece göz sanki korumanın sebebi gibidir; bu yüzden mecaz yoluyla sebebin ismi müsebbebe verilmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } [Tâhâ: 46] “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” sözü gibidir. Bir kimseye koruma ve himaye duası yapıldığında “Aynullāhi aleyk” (Allah'ın gözetimi üzerinde olsun) denir. Kādî şöyle demiştir: Kur'an'ın zahiri, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ } “Hani kız kardeşin yürüyüp giderek: Size onun bakımını üstlenecek birini göstereyim mi? diyordu. Böylece gözü aydın olsun, üzülmesin diye seni tekrar annene kavuşturduk” sözünde olduğu gibi, { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } sözünden muradın hıfz ve koruma olduğuna delalet etmektedir. Böylece bu, Allah Teâlâ'nın onu korumasının bir tefsiri gibi olmuştur. Burada iki inceleme kalmıştır:
الْأَوَّلُ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي ثَمَّ يَكُونُ قَوْلُهُ: إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ مُتَعَلِّقًا بِأَوَّلِ الْكَلَامِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى وإِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ. وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي مُتَعَلِّقًا بِمَا بَعْدَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذْ تَمْشِي وَذَكَرْنَا مِثْلَ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فِي قَوْلِهِ: وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٥] . وَثَالِثُهَا: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ مُقْحَمَةً أَيْ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي لِتُصْنَعَ وَهَذَا ضَعِيفٌ.
Birincisi: O'nun: { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } sözündeki vav harfinde üç vecih vardır: Birincisi: Sanki “Gözetimim altında yetiştirilesin diye sana tarafımdan bir sevgi bıraktım” denilmiş gibidir. Sonra O'nun: { إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ } sözü kelamın başına, yani: { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى } { إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ مَا يُوحى } ve { إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ } ifadelerine müteallık olur. İkincisi: { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } sözünün kendisinden sonrakine, yani: { إِذْ تَمْشِي } sözüne müteallık olması caizdir; nitekim bunun benzeri iki vechi: { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [el-En‘âm: 75] “ve kesin inananlardan olsun diye” âyetinde de zikretmiştik. Üçüncüsü: Vav harfinin zâid (fazladan) olması caizdir; yani “Yetiştirilesin diye sana tarafımdan bir sevgi bıraktım” demektir; fakat bu zayıftır.
الثَّانِي: قُرِئَ وَلِتُصْنَعَ بِكَسْرِ اللَّامِ وَسُكُونِهَا وَالْجَزْمُ عَلَى أَنَّهُ أُمِرَ وَقُرِئَ وَلِتَصْنَعَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالنَّصْبِ أَيْ وَلِيَكُونَ عَمَلُكَ وَتَصَرُّفَكَ عَلَى عِلْمٍ مِنِّي. الْمِنَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَامِلَ فِي إِذْ تَمْشِي أَلْقَيْتُ أَوْ تُصْنَعُ،
İkincisi: { وَلِتُصْنَعَ } kelimesi lâm'ın kesresi ve sükûnuyla, emir sığası kabul edilerek cezm ile okunmuştur. Ayrıca tâ'nın fethası ve nasb ile { وَلِتَصْنَعَ } şeklinde de okunmuştur; yani “amelin ve tasarrufun Benim bilgim dahilinde olsun diye” demektir. Dördüncü Lütuf: O'nun: { إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ } “Hani kız kardeşin yürüyüp giderek...” sözüdür. Bil ki { إِذْ تَمْشِي } cümlesinde amel eden fiil, { أَلْقَيْتُ } yahut { تُصْنَعُ } fiilidir.
يُرْوَى أَنَّهُ لَمَّا فَشَا الْخَبَرُ بِمِصْرَ أَنَّ آلَ فِرْعَوْنَ أَخَذُوا غُلَامًا فِي النِّيلِ وَكَانَ لَا يَرْتَضِعُ مِنْ ثَدْيِ كُلِّ امْرَأَةٍ يُؤْتَى بِهَا لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ حَرَّمَ عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ غَيْرَ أُمِّهِ اضْطُرُّوا إِلَى تَتَبُّعِ النِّسَاءِ فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِكَ أُخْتُ مُوسَى جَاءَتْ إِلَيْهِمْ مُتَنَكِّرَةً فَقَالَتْ: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ [القصص: ١٢] ثُمَّ جَاءَتْ بِالْأُمِّ فَقَبِلَ ثَدْيَهَا فَرَجَعَ إِلَى أُمِّهِ بِمَا لَطَفَ اللَّه تَعَالَى لَهُ مِنْ هَذَا التَّدْبِيرِ.
Rivayet edildiğine göre Firavun hanedanının Nil'den bir erkek çocuğu aldığı haberi Mısır'da yayılınca ve Allah Teâlâ annesinden başka sütannelerini ona haram kıldığı için getirilen hiçbir kadının memesini emmeyince, çaresiz kalıp kadınları araştırmaya koyuldular. Mûsâ'nın kız kardeşi bunu görünce kimliğini gizleyerek yanlarına geldi ve: { هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ } [el-Kasas: 12] “Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek bir ev halkını size göstereyim mi?” dedi. Sonra annesini getirdi, çocuk onun memesini kabul etti; böylece Allah Teâlâ'nın ona lütfettiği bu tedbir sayesinde annesine geri dönmüş oldu.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ أَيْ رَدَدْنَاكَ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ [الْقَصَصِ: ١٣] وَهُوَ كَقَوْلِهِ: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩] أَيْ رُدُّونِي إِلَى الدُّنْيَا، أَمَّا قَوْلُهُ: كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ فَالْمُرَادُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ رَدِّكَ إِلَيْهَا حُصُولُ السُّرُورِ لَهَا وَزَوَالُ الْحُزْنِ عَنْهَا، فَإِنْ قِيلَ: لَوْ قَالَ كَيْ لَا تَحْزَنَ وَتَقَرَّ عَيْنُهَا كَانَ الْكَلَامُ مُفِيدًا لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ الْحُزْنِ حُصُولُ السُّرُورِ لَهَا، وَأَمَّا لَمَّا قَالَ أَوَّلًا كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا كَانَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَلا تَحْزَنَ فَضْلًا لِأَنَّهُ مَتَى حَصَلَ السُّرُورُ وَجَبَ زَوَالُ الْغَمِّ لَا مَحَالَةَ، قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّهُ تَقَرُّ عَيْنُهَا بِسَبَبِ وُصُولِكَ إِلَيْهَا فَيَزُولُ عَنْهَا الْحُزْنُ بِسَبَبِ عَدَمِ وُصُولِ لَبَنِ غَيْرِهَا إِلَى بَاطِنِكَ. وَالْمِنَّةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ فَالْمُرَادُ بِهِ وَقَتَلْتَ بَعْدَ كِبَرِكَ نَفْسًا وَهُوَ الرَّجُلُ الَّذِي قَتَلَهُ خَطَأً بِأَنْ وَكَزَهُ حَيْثُ اسْتَغَاثَهُ الْإِسْرَائِيلِيُّ عَلَيْهِ وَكَانَ قِبْطِيًّا فَحَصَلَ لَهُ الْغَمُّ مِنْ وَجْهَيْنِ، أَحَدُهُمَا: مِنْ عِقَابِ الدُّنْيَا وَهُوَ اقْتِصَاصُ فِرْعَوْنَ مِنْهُ مَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ: فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ [الْقَصَصِ: ١٨] وَالْآخَرُ مِنْ عِقَابِ اللَّه تَعَالَى حَيْثُ قَتَلَهُ لَا بأمر اللَّه تعالى فَنَجَّاهُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْغَمَّيْنِ، أَمَّا مِنْ فِرْعَوْنَ فَحِينَ وَفَّقَ لَهُ الْمُهَاجَرَةَ إِلَى مَدْيَنَ/ وَأَمَّا مِنْ عِقَابِ الْآخِرَةِ فَلِأَنَّهُ ﷾ غَفَرَ لَهُ ذَلِكَ. الْمِنَّةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Allah Teâlâ'nın: { فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ } “böylece seni annene kavuşturduk” sözüne gelince, “seni geri verdik” demektir. Bir başka yerde de: { فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ } [el-Kasas: 13] “böylece onu annesine geri verdik” buyurmuştur; bu da O'nun: { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } [el-Mü'minûn: 99] “Rabbim! Beni geri döndürün”, yani beni dünyaya geri gönderin sözü gibidir. O'nun: { كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ } “gözü aydın olsun, üzülmesin diye” sözünden murat ise, senin ona geri verilmesinden maksadın onun sevinç duyması ve üzüntüsünün gitmesidir. Eğer denilirse ki: “Şayet 'üzülmesin ve gözü aydın olsun diye' deseydi kelam daha faydalı olurdu; çünkü üzüntünün nefyedilmesinden sevincin hasıl olması gerekmez. Halbuki ilk önce: 'Gözü aydın olsun diye' deyince, bundan sonra: 'üzülmesin' demesi fazlalık olmuştur; zira sevinç hasıl olunca kederin zail olması şüphesiz zorunludur.” Deriz ki: Murad şudur: Sana kavuşması sebebiyle gözü aydın olsun, başkasının sütünün senin içine girmemesi sebebiyle duyduğu üzüntü de kendisinden gitsin. Beşinci Lütuf: O'nun: { وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ } “Bir cana da kıymıştın; seni o kederden kurtardık” sözüdür. Bundan murat: “Büyüdükten sonra bir nefsi öldürmüştün” demektir; bu da İsrâiloğullarından olan kimse kendisinden yardım isteyince bir Kıptî olan o adamı yumruk vurarak hataen öldürmesidir. Bu sebeple ona iki yönden keder isabet etmişti: Birincisi: Dünya cezası, yani Allah Teâlâ'nın kendisinden naklettiği üzere Firavun'un ondan kısas alması endişesidir: { فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ } [el-Kasas: 18] “Şehirde korku içinde etrafı gözetleyerek sabahladı”. Diğeri ise Allah Teâlâ'nın emri olmaksızın onu öldürdüğü için Allah Teâlâ'nın azabından duyduğu endişedir. Allah Teâlâ onu bu iki kederden de kurtardı. Firavun'dan olan kedere gelince; Medyen'e hicret etmeyi ona nasip ettiğinde onu kurtardı. Âhiret azabından olan kedere gelince; şüphesiz O azze ve celle bunu bağışladığı için onu kurtardı. Altıncı Lütuf: O'nun: { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } “ve seni türlü imtihanlarla sınadık” sözüdür. Bunda birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي قَوْلِهِ: فُتُوناً وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَصْدَرٌ كَالْعُكُوفِ وَالْجُلُوسِ وَالْمَعْنَى وَفَتَنَّاكَ حَقًّا وَذَلِكَ عَلَى مَذْهَبِهِمْ فِي تَأْكِيدِ الْأَخْبَارِ بِالْمَصَادِرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاءِ: ١٦٤] ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ جَمْعُ فَتْنٍ أَوْ فُتْنَةٍ عَلَى تَرْكِ الِاعْتِدَادِ بِتَاءِ التَّأْنِيثِ كَحُجُوزٍ وَبُدُورٍ فِي حُجْزَةٍ وَبَدْرَةٍ أَيْ فَتَنَّاكَ ضروبا من الفتن وهاهنا سُؤَالَانِ. السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى عَدَّدَ أَنْوَاعَ مِنَنِهِ عَلَى مُوسَى ﵇ فِي هَذَا الْمَقَامِ فَكَيْفَ
Birinci İnceleme: { فُتُوناً } lafzında iki vecih vardır: Birincisi: “Ukûf” (عُكُوف) ve “cülûs” (جُلُوس) gibi bir mastardır; anlamı da: “Seni gerçekten tam bir imtihandan geçirdik” demektir. Bu, onların Allah Teâlâ'nın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } [en-Nisâ: 164] “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” sözünde olduğu gibi haberleri mastarlarla tekit etme usullerine göredir. İkincisi: Müenneslik tâ'sının hesaba katılmaması suretiyle -“hucze” (حُجْزَة) ve “bedre”nin (بَدْرَة) çoğulunun “hucûz” (حُجُوز) ve “budûr” (بُدُور) gelmesi gibi- “fetn” (فَتْن) veya “fitne” (فِتْنَة) kelimesinin çoğuludur; yani: “Seni türlü türlü fitnelerle (imtihanlarla) denedik” demektir. Burada iki soru vardır. Birinci Soru: Allah Teâlâ bu makamda Mûsâ aleyhisselâm'a olan lütuflarının çeşitlerini saymaktadır; öyleyse
يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلُهُ: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً. الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْفِتْنَةَ تَشْدِيدُ الْمِحْنَةِ، يُقَالُ فُتِنَ فُلَانٌ عَنْ دِينِهِ إِذَا اشْتَدَّتْ عَلَيْهِ الْمِحْنَةُ حَتَّى رَجَعَ عَنْ دِينِهِ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٠] وَقَالَ تَعَالَى: الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ١- ٣] وَقَالَ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢١٤] فَالزَّلْزَلَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَةِ وَمَسُّ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ هِيَ الْفِتْنَةُ وَالْفُتُونُ، وَلَمَّا كَانَ التَّشْدِيدُ فِي الْمِحْنَةِ مِمَّا يُوجِبُ كَثْرَةَ الثَّوَابِ لَا جَرَمَ عَدَّهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ. وثانيها:
bu makama: { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } “ve seni türlü imtihanlarla sınadık” sözü nasıl uygun düşer? Bunun iki vecihten cevabı vardır: Birincisi: Fitne, mihnetin şiddetlenmesidir. Bir kimseye mihnet ağır basıp dininden dönünceye vardığında: “Falanca dininden saptırıldı/sınandı” (futine fulânun an dînihî) denir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } [el-Ankebût: 10] “Allah yolunda eziyete uğratılınca, insanların işkencesini Allah'ın azabı gibi tutar” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ } [el-Ankebût: 1-3] “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar? Andolsun ki biz onlardan öncekileri de imtihan ettik. Allah elbette doğru olanları bilir ve elbette yalancıları da bilir” ve: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } [el-Bakara: 214] “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hali başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' dediler” buyurmuştur. Âyette zikredilen sarsılma ile yoksulluk ve darlığın dokunması, işte fitne ve futûndur. Mihnetin şiddetlenmesi ise sevabın çokluğunu gerektiren şeylerden olduğu için şüphesiz Allah Teâlâ bunu nimetler cümlesinden saymıştır. İkincisi:
فَتَنَّاكَ فُتُوناً أَيْ خَلَّصْنَاكَ تَخْلِيصًا مِنْ قَوْلِهِمْ: فَتَنْتُ الذَّهَبَ مِنَ الْفِضَّةِ إِذَا أَرَدْتَ تَخْلِيصَهُ وَسَأَلَ سعيد بن جبير بن عَبَّاسٍ عَنِ الْفُتُونِ فَقَالَ: نَسْتَأْنِفُ لَهُ نَهَارًا يَا ابْنَ جُبَيْرٍ. ثُمَّ لَمَّا أَصْبَحَ أَخْذَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ عَلَيْهِ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي شَأْنِ مُوسَى ﵇ مِنَ ابْتِدَاءِ أَمْرِهِ فَذَكَرَ قِصَّةَ فِرْعَوْنَ وَقَتْلَهُ أَوْلَادَ بَنِي إِسْرَائِيلَ ثُمَّ قِصَّةَ إِلْقَاءِ مُوسَى ﵇ فِي الْيَمِّ وَالْتِقَاطَ آلِ فِرْعَوْنَ إِيَّاهُ وَامْتِنَاعَهُ مِنَ الِارْتِضَاعِ مِنَ الْأَجَانِبِ، ثُمَّ قِصَّةَ أَنَّ مُوسَى ﵇ أَخَذَ لِحْيَةَ فِرْعَوْنَ وَوَضْعَهُ الْجَمْرَةَ فِي فِيهِ، ثُمَّ قِصَّةَ قَتْلِ الْقِبْطِيِّ، ثُمَّ هَرَبَهُ إِلَى مَدْيَنَ وَصَيْرُورَتَهُ أَجِيرًا لِشُعَيْبٍ ﵇، ثُمَّ عَوْدَهُ إِلَى مِصْرَ وَأَنَّهُ أَخْطَأَ الطَّرِيقَ فِي اللَّيْلَةِ الْمُظْلِمَةِ وَاسْتِئْنَاسَهُ بِالنَّارِ مِنَ الشَّجَرَةِ وَكَانَ عِنْدَ تَمَامِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا يَقُولُ هَذَا مِنَ الْفُتُونِ يَا ابْنَ جُبَيْرٍ.
{ فَتَنَّاكَ فُتُوناً } yani: “Seni arıttıkça arıttık/kurtardıkça kurtardık” demektir; bu da Arapların altını gümüşten ayrıştırmak istediklerinde söyledikleri: “Altını gümüşten arıttım” (fetentu’z-zehebe mine’l-fiddati) sözündendir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'a “el-futûn” kelimesini sorduğunda o: “Bunun için yarın yeniden başlayalım ey İbn Cübeyr!” dedi. Sabah olunca İbn Abbâs, Mûsâ aleyhisselâm'ın durumu hakkında işin başından itibaren vârid olan âyetleri ona okumaya başladı. Firavun'un kıssasını ve İsrâiloğullarının çocuklarını öldürmesini zikretti; sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın nehre bırakılması, Firavun hanedanının onu sudan alması ve yabancı kadınları emmekten imtina etmesi kıssasını; sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'un sakalını tutması ve ağzına kor koyması kıssasını; sonra Kıptî'yi öldürmesi kıssasını; sonra Medyen'e kaçıp Şuayb aleyhisselâm'a ücretli işçi olması kıssasını; sonra Mısır'a dönmesi, karanlık gecede yolu şaşırması ve ağaçtan ateşi fark etmesi kıssasını anlattı. Bunların her birini tamamladığında: “Bu da o futûndandır (sınamalardandır) ey İbn Cübeyr!” diyordu.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَصِحُّ إِطْلَاقُ اسْمُ الْفَتَّانِ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ اشْتِقَاقًا مِنْ قَوْلِهِ: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً وَالْجَوَابُ لَا لِأَنَّهُ صِفَةُ ذَمٍّ فِي الْعُرْفِ وَأَسْمَاءُ اللَّه تَعَالَى تَوْقِيفِيَّةٌ لَا سِيَّمَا فِيمَا يُوهِمُ مَا لَا يَنْبَغِي. الْمِنَّةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci Soru: O'nun: { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } sözünden türetilerek Sübhânehu hakkında “el-Fettân” (fitneye düşüren/sınayan) isminin ıtlak edilmesi sahih midir? Cevap: Hayır; zira bu isim örfte bir zemmetme sıfatıdır. Allah Teâlâ'nın isimleri ise tevkîfîdir (nakle bağlıdır); hele hele yakışık almayan bir manayı vehmettiren hususlarda [asla caiz değildir]. Yedinci Lütuf: Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: