فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى وَاعْلَمْ أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً فَخَرَجْتَ خَائِفًا إِلَى أَهْلِ مَدْيَنَ فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِيهِمْ، أَمَّا مُدَّةُ اللُّبْثِ فَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: إِنَّهَا مَشْرُوحَةٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ- إِلَى قَوْلِهِ: فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ [الْقَصَصِ: ٢٩] وَهِيَ إِمَّا عَشَرَةٌ وَإِمَّا ثَمَانٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى } “Bunun üzerine Medyen halkı arasında yıllarca kaldın; sonra da takdir edilmiş bir zamanda (buraya) geldin ey Mûsâ!” Bil ki ifadenin takdiri şöyledir: “Seni türlü sınamalardan geçirdik; sen de korkarak Medyen halkının yanına çıktın ve aralarında yıllarca kaldın.” Kalış süresine gelince; Ebû Müslim şöyle demiştir: Bu süre, Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ } “Medyen tarafına yöneldiğinde...” âyetinden { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ } “Mûsâ süreyi tamamlayınca...” [Kasas 29] âyetine kadar olan kısımda açıklanmıştır. Bu süre, Allah Teâlâ'nın:
عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ [الْقَصَصِ: ٢٧] وَقَالَ وَهْبٌ: لَبِثَ مُوسَى ﵇ عِنْدَ شُعَيْبٍ ﵇ ثَمَانِيًا وَعِشْرِينَ سَنَةً مِنْهَا عَشْرُ سِنِينَ/ مَهْرُ امْرَأَتِهِ، وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ لَبِثَ عِنْدَهُ عَشْرَ سِنِينَ وَلَيْسَ فِيهَا مَا يَنْفِي الزِّيَادَةَ عَلَى الْعَشْرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ لُبْثَهُ فِي مَدْيَنَ مِنَ الْفُتُونِ وَكَذَلِكَ كَانَ، فَإِنَّهُ ﵇ تَحَمَّلَ بِسَبَبِ الْفَقْرِ وَالْغُرْبَةِ مِحَنًا كَثِيرَةً، وَاحْتَاجَ إِلَى أَنْ آجَرَ نَفْسَهُ، أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى فَلَا بُدَّ مِنْ حَذْفٍ فِي الْكَلَامِ لِأَنَّهُ عَلَى قَدَرِ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَذَكَرُوا فِي ذَلِكَ الْمَحْذُوفِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا:
{ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ } “Bana sekiz yıl çalışman şartıyla... Şayet on yıla tamamlarsan, o da senin bileceğin bir iştir” [Kasas 27] âyetinden dolayı ya on yıldır ya da sekiz yıldır. Vehb ise şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm Şuayb aleyhisselâm'ın yanında yirmi sekiz yıl kaldı; bunun on yılı hanımının mehriydi. Âyet, onun Şuayb'ın yanında on yıl kaldığına delalet etmektedir ve âyette on yıldan fazlasını nefyeden bir ifade yoktur. Bil ki O'nun: { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } “Seni türlü sınamalardan geçirdik” sözünün ardından gelen { فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Bunun üzerine Medyen halkı arasında yıllarca kaldın” sözü, onun Medyen'de kalışının da o sınamalardan (futûn) olduğuna delalet gibidir; nitekim öyleydi. Çünkü o aleyhisselâm yoksulluk ve gurbet sebebiyle pek çok mihnete katlanmış ve bizzat kendini ücretle kiralamaya muhtaç kalmıştı. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى } “Sonra da takdir edilmiş bir zamanda geldin ey Mûsâ!” sözüne gelince, kelamda mutlaka bir hazif (gizli öge) vardır; zira [geliş] işlerden bir işin takdiri/zamanı üzeredir. Bu mahzuf hususunda birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi:
أَنَّهُ سَبَقَ فِي قَضَائِي وَقَدَرِي أَنْ أَجْعَلَكَ رَسُولًا لِي فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ عَيَّنْتُهُ لِذَلِكَ فَمَا جِئْتَ إِلَّا عَلَى ذَلِكَ الْقَدَرِ لَا قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٩] ، وَثَانِيهَا: عَلَى مِقْدَارٍ مِنَ الزَّمَانِ يُوحَى فِيهِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَهُوَ رَأْسُ أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَدَرَ هُوَ الْمَوْعِدُ فَإِنْ ثَبَتَ أَنَّهُ تَقَدَّمَ هَذَا الْمَوْعِدَ صَحَّ حَمْلُهُ عَلَيْهِ، وَلَا يَمْتَنِعُ ذَلِكَ لِاحْتِمَالِ أَنَّ شُعَيْبًا ﵇ أَوْ غَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا قَدْ عُيِّنُوا ذَلِكَ الْمَوْعِدَ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى مَجِيءَ مُوسَى ﵇ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مِنْ جُمْلَةِ مِنَنِهِ عَلَيْهِ، قُلْنَا: لِأَنَّهُ لَوْلَا تَوْفِيقُهُ لَهُ لَمَا تَهَيَّأَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ. الْمِنَّةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي وَالِاصْطِنَاعُ اتِّخَاذُ الصَّنْعَةِ، وَهِيَ افْتِعَالٌ مِنَ
Kaza ve kaderimde, bunun için belirlediğim muayyen bir vakitte seni kendime peygamber kılmam önceden takdir edilmişti; sen de tam o takdire göre geldin, ne ondan önce ne de ondan sonra. O'nun: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık” [Kamer 49] âyeti de bu kabildendir. İkincisi: Peygamberlere vahiy gönderilen zaman ölçüsü üzere [geldin] ki o da kırk yaşın başıdır. Üçüncüsü: “Kader” kelimesi randevu/sözleşilen vakittir; şayet bu sözleşilen vaktin daha önceden var olduğu sabitse lafzı buna hamletmek sahihtir. Şuayb aleyhisselâm'ın veya başka peygamberlerin bu vakti önceden tayin etmiş olmaları muhtemel olduğu için bu imkânsız değildir. Eğer: “Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'ın o vakitte gelişini ona olan nimetleri cümlesinden nasıl zikretti?” denilirse, şöyle deriz: Çünkü O'nun muvaffak kılması olmasaydı bunlardan hiçbir şey gerçekleşemezdi. Sekizinci Lütuf: Allah Teâlâ'nın: { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Ve seni kendim için seçip yetiştirdim” sözüdür. İstina‘ (الِاصْطِنَاعُ); bir şeyi sanat edinmek/özenle yapıp yetiştirmektir; “sun‘” (الصُّنْعِ) kökünden iftiâl veznindedir.
الصُّنْعِ. يُقَالُ: اصْطَنَعَ فُلَانٌ فُلَانًا أَيِ اتَّخَذَهُ صَنِيعَهُ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنِ الْكُلِّ فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ لِنَفْسِي.
Araplar: “Falan kimse falanı istisna etti” (اصْطَنَعَ فُلَانٌ فُلَانًا) derler ki, onu kendisine hususi olarak seçti/yetiştirdi demektir. Eğer: “Allah Teâlâ her şeyden müstağnidir; öyleyse O'nun { لِنَفْسِي } ‘kendim için’ sözünün anlamı nedir?” denilirse,
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا تَمْثِيلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَعْطَاهُ مِنْ مَنْزِلَةِ التَّقْرِيبِ وَالتَّكْرِيمِ وَالتَّكْلِيمِ مَثَّلَ حَالَهُ بِحَالِ مَنْ يَرَاهُ بَعْضُ الْمُلُوكِ لِجَوَامِعِ خِصَالٍ فِيهِ أَهْلًا لِأَنْ يَكُونَ أَقْرَبَ النَّاسِ مَنْزِلَةً إِلَيْهِ وَأَشَدَّهُمْ قُرْبًا مِنْهُ.
buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Bu bir temsildir; zira Allah Teâlâ ona yakınlık, ikram ve doğrudan hitap etme derecesini verdiğinde, onun durumunu; bazı kralların, kendisinde toplanmış üstün meziyetlerden ötürü katında konumu en yakın ve derecesi en yüksek kişi olmaya layık gördüğü kimsenin durumuna benzetmiştir.
وَثَانِيهَا: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ ﷾ إِذَا كَلَّفَ عِبَادَهُ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَلْطُفَ بِهِمْ وَمِنْ جُمْلَةِ الْأَلْطَافِ مَا لَا يُعْلَمُ إِلَّا سَمْعًا فَلَوْ لَمْ يَصْطَنِعْهُ بِالرِّسَالَةِ لَبَقِيَ فِي عُهْدَةِ الْوَاجِبِ فَصَارَ مُوسَى ﵇ كَالنَّائِبِ عَنْ رَبِّهِ فِي أَدَاءِ مَا وَجَبَ عَلَى اللَّه تَعَالَى، فَصَحَّ أَنْ يَقُولَ: وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي، قَالَ الْقَفَّالُ وَاصْطَنَعْتُكَ أَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمُ اصْطَنَعَ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا أَحْسَنَ إِلَيْهِ حَتَّى يُضَافَ إِلَيْهِ فَيُقَالُ: هَذَا صَنِيعُ فُلَانٍ وَجَرِيحُ فُلَانٍ وَقَوْلُهُ لِنَفْسِي: أَيْ لِأُصَرِّفَكَ فِي أَوَامِرِي لِئَلَّا تَشْتَغِلَ بِغَيْرِ مَا أَمَرْتُكَ بِهِ وَهُوَ إِقَامَةُ حُجَّتِي وَتَبْلِيغُ رِسَالَتِي وَأَنْ تَكُونَ فِي حَرَكَاتِكَ وَسَكَنَاتِكَ لِي لَا لِنَفْسِكَ وَلَا لِغَيْرِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا عَدَّدَ عَلَيْهِ الْمِنَنَ الثَّمَانِيَةَ فِي مُقَابَلَةِ تِلْكَ الِالْتِمَاسَاتِ الثَّمَانِيَةِ رَتَّبَ عَلَى ذِكْرِ ذَلِكَ أَمْرًا وَنَهْيًا، أَمَّا الْأَمْرُ فَهُوَ أَنَّهُ ﷾ أَعَادَ الْأَمْرَ بِالْأَوَّلِ فقال: اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي [في قوله تعالى اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي] وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا قَالَ: وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي عقبه بذكر ماله اصطنعه وهو الإبلاغ والأداء ثم هاهنا مسائل:
İkincisi: Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ kullarını mükellef kıldığında onlara lütufta bulunması vacip olur. Bu lütuflar arasında ise ancak vahiy/nakil (sem‘) yoluyla bilinebilecek olanlar vardır. Şayet onu peygamberlikle seçip yetiştirmeseydi, o vacibin sorumluluğu baki kalırdı; böylece Mûsâ aleyhisselâm Allah Teâlâ'ya vacip olan şeyi eda hususunda sanki Rabbinin bir naibi gibi oldu ve bundan dolayı: { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Seni kendim için seçip yetiştirdim” buyurması sahih oldu. el-Kaffâl şöyle demiştir: “Seni seçip yetiştirdim” (اصْطَنَعْتُكَ) ifadesinin aslı, Arapların bir kimseye iyilik edip nihayet o kimse ona nispet edilerek “bu falanın yetiştirmesidir” (صَنِيعُ فُلَانٍ) ve “falanın himayesindedir” dendiğinde kullandıkları: “Falan falanı yetiştirdi” (اصْطَنَعَ فُلَانٌ فُلَانًا) sözündendir. O'nun { لِنَفْسِي } “kendim için” sözü ise: “Seni emirlerimde istihdam edeyim, sana emrettiğim şeyin —ki o da hüccetimi ikame etmek ve risaletimi tebliğ etmektir— dışındaki şeylerle meşgul olmayasın ve hareketlerinde de durgunluklarında da kendin veya başkası için değil, yalnızca benim için olasın diye” demektir. Bil ki Allah Teâlâ, [Mûsâ'nın] o sekiz talebine karşılık ona sekiz lütfu sayınca, bu zikrin peşinden bir emir ve bir nehiy tertip etmiştir. Emre gelince; Allah Teâlâ ilk emri tekrarlayarak [Allah Teâlâ'nın { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي } sözünde]: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } buyurmuştur. Bil ki Allah Teâlâ: { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Seni kendim için seçip yetiştirdim” buyurunca, hemen peşinden onu ne için seçip yetiştirdiğini zikretmiştir ki o da tebliğ ve eda etmektir. Bundan sonra burada birtakım meseleler vardır:
المسألة الأولى: الباء هاهنا بِمَعْنَى مَعَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا لَوْ ذَهَبَا إِلَيْهِ بِدُونِ آيَةٍ مَعَهُمَا لَمْ يَلْزَمْهُ الْإِيمَانُ وَذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ.
Birinci Mesele: Buradaki bâ (بِ) harf-i cerri “beraberinde” (مع) anlamındadır. Çünkü ikisi yanlarında bir mucize olmaksızın ona gitselerdi, ona iman etmek gerekmezdi; bu da taklidin bâtıl olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الثانية: اختلفوا في الآيات المذكورة هاهنا عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا الْيَدُ وَالْعَصَا لِأَنَّهُمَا اللَّذَانِ جَرَى ذِكْرُهُمَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَفِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ الَّتِي اقْتَصَّ اللَّه تَعَالَى فِيهَا/ حَدِيثَ مُوسَى ﵇ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ فِي شَيْءٍ مِنْهَا أَنَّهُ ﵇ قَدْ أُوتِيَ قَبْلَ مَجِيئِهِ إِلَى فِرْعَوْنَ وَلَا بَعْدَ مَجِيئِهِ حَتَّى لَقِيَ فِرْعَوْنَ فَالْتَمَسَ مِنْهُ آيَةً غَيْرَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ قَالَ تَعَالَى عنه: قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ. وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ [الشعراء: ٣١- ٣٣] وَقَالَ: فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ [الْقَصَصِ: ٣٢] فَإِذَا قِيلَ لِهَؤُلَاءِ كَيْفَ يُطْلَقُ لَفْظُ الْجَمْعِ عَلَى الِاثْنَيْنِ أَجَابُوا بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَصَا مَا كَانَتْ آيَةً وَاحِدَةً بَلْ كَانَتْ آيَاتٍ فَإِنَّ انْقِلَابَ الْعَصَا حَيَوَانًا آيَةٌ ثُمَّ إِنَّهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانَتْ صَغِيرَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ [النَّمْلِ: ١٠] ثُمَّ كَانَتْ تَعْظُمُ وَهَذِهِ آيَةٌ أُخْرَى، ثُمَّ كَانَتْ تَصِيرُ ثُعْبَانًا وَهَذِهِ آيَةٌ أُخْرَى.
İkinci Mesele: Burada zikredilen âyetler (mucizeler) hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunlar el ve asâdır; zira bu makamda ve Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasını anlattığı diğer yerlerde zikredilenler bu ikisidir. Çünkü Allah Teâlâ bunların hiçbirinde, o aleyhisselâm'a Firavun'a gelmeden önce ve Firavun'a gelip de onunla karşılaşarak Firavun kendisinden bir mucize isteyinceye kadar bu iki mucizeden başka bir mucize verildiğini zikretmemiştir. Allah Teâlâ ondan naklen şöyle buyurmuştur: { قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ. وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “(Firavun:) ‘Eğer bir mucize getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen haydi onu ortaya koy!’ dedi. Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı; bir de baktılar ki o apaçık bir ejderhadır! Elini de çekip çıkardı; bir de baktılar ki o bakanlar için bembeyazdır” [Şuarâ 31-33]; yine: { فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “İşte bunlar, Firavun ve ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir” [Kasas 32] buyurmuştur. Bu görüşte olanlara: “İki şeye çoğul lafzı nasıl ıtlak edilir?” denilirse, birkaç yönden cevap verirler: Birincisi: Asâ tek bir mucize değil, aksine birçok mucizeydi; zira asânın canlıya dönüşmesi bir mucizedir, sonra başlangıçta Allah Teâlâ'nın: { تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ } “Küçük bir yılan gibi kıpırdadığını...” [Neml 10] âyetinde geçtiği üzere küçük olması, sonra büyümesi başka bir mucizedir; sonra ejderha haline gelmesi başka bir mucizedir.
ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي فِيهَا فَمَا كَانَتْ تَضُرُّ مُوسَى ﵇ فَهَذِهِ آيَةٌ أُخْرَى ثُمَّ كَانَتْ تَنْقَلِبُ خَشَبَةً فَهَذِهِ آيَةٌ أُخْرَى، وَكَذَلِكَ الْيَدُ فَإِنَّ بَيَاضَهَا آيَةٌ وَشُعَاعَهَا آيَةٌ أُخْرَى ثُمَّ زَوَالَهُمَا بَعْدَ حُصُولِهِمَا آيَةٌ أُخْرَى فَصَحَّ أَنَّهُمَا كَانَتَا آيَاتٍ كَثِيرَةً لَا آيَتَانِ. الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الْعَصَا أَمْرٌ وَاحِدٌ لَكِنَّ فِيهَا آيَاتٍ كَثِيرَةً لِأَنَّ انْقِلَابَهَا حَيَّةٌ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ إِلَهٍ قَادِرٍ عَلَى الْكُلِّ عَالِمٍ بِالْكُلِّ حَكِيمٍ وَيَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ مُوسَى ﵇ وَيَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْحَشْرِ حَيْثُ انْقَلَبَ الْجَمَادُ حَيَوَانًا فَهَذِهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً إِلَى قَوْلِهِ: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٦، ٩٧] فَإِذَا وُصِفَ الشَّيْءُ الْوَاحِدُ بِأَنَّ فِيهِ آيَاتٌ فَالشَّيْئَانِ أَوْلَى بِذَلِكَ. الثَّالِثُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: أَقَلُّ الْجَمْعِ اثْنَانِ عَلَى مَا عَرَفْتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: اذْهَبَا بِآيَاتِي مَعْنَاهُ أَنِّي أُمِدُّكُمَا بِآيَاتِي وَأُظْهِرُ عَلَى أَيْدِيكُمَا مِنَ الْآيَاتِ مَا تُزَاحُ بِهِ الْعِلَلُ مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ فَاذْهَبَا فَإِنَّ آيَاتِي مَعَكُمَا كَمَا يُقَالُ اذْهَبْ فَإِنَّ جُنْدِي مَعَكَ أَيْ أَنِّي أَمِدُّكَ بِهِمْ مَتَى احتجت.
Sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın elini onun ağzına sokması ve asânın Mûsâ aleyhisselâm'a zarar vermemesi başka bir mucizedir; sonra tekrar tahtaya dönüşmesi başka bir mucizedir. Aynı şekilde el de böyledir; onun beyazlığı bir mucizedir, etrafa ışık saçması başka bir mucizedir, ortaya çıktıktan sonra bu hallerin zail olması başka bir mucizedir. Dolayısıyla bunların iki mucize değil, pek çok mucize olduğu sahih olur. İkincisi: Asânın tek bir şey olduğunu kabul etsek bile onda pek çok mucize/delil vardır; zira onun yılana dönüşmesi her şeye kadir, her şeyi bilen ve hikmet sahibi bir ilâhın varlığına delalet eder, Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğine delalet eder ve cansız bir maddenin canlıya dönüşmesiyle haşrin (öldükten sonra dirilmenin) caiz olduğuna delalet eder. Dolayısıyla bunlar pek çok delildir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan çok mübarek... evdir” âyetinden { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ } “Orada apaçık deliller, İbrâhim'in makamı vardır” [Âl-i İmrân 96-97] âyetine kadar tek bir şeyi “içinde açık deliller vardır” diye nitelemiştir. Tek bir şey bu şekilde nitelenirse iki şeyin böyle nitelenmesi evleviyetle caizdir. Üçüncüsü: Fıkıh usulünde bildiğin üzere, insanlardan bazısı “çoğulun en azı ikidir” demiştir. İkinci Görüş: { اذْهَبَا بِآيَاتِي } “Âyetlerimle gidin” sözünün anlamı: “Sizi âyetlerimle destekleyeceğim ve Firavun ile kavminin mazeretlerini ortadan kaldıracak âyetleri sizin ellerinizde izhar edeceğim; haydi gidin, zira âyetlerim sizinledir” demektir; nitekim bir kimseye “Git, ordum seninledir” denildiğinde, “Ne zaman ihtiyaç duyarsan seni onlarla destekleyeceğim” kast edilir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى آتَاهُ الْعَصَا وَالْيَدَ وَحَلَّ عُقْدَةَ لِسَانِهِ وَذَلِكَ أَيْضًا مُعْجِزٌ فَكَانَتِ الْآيَاتُ ثَلَاثَةً هَذَا هُوَ شَرْحُ الْأَمْرِ أَمَّا النَّهْيُ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي الْوَنْيُ الْفُتُورُ وَالتَّقْصِيرُ وَقُرِئَ وَلَا تِنِيَا بِكَسْرِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ لِلِاتِّبَاعِ ثُمَّ قِيلَ فِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: الْمَعْنَى لَا تَنِيَا بَلِ اتَّخِذَا ذِكْرِيَ آلَةً لِتَحْصِيلِ الْمَقَاصِدِ وَاعْتَقِدَا أَنَّ أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ لَا يَتَمَشَّى لِأَحَدٍ إِلَّا بِذِكْرِي وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ مَنْ ذَكَرَ جَلَالَ اللَّه اسْتَحْقَرَ غَيْرَهُ فَلَا يَخَافُ أَحَدًا وَلِأَنَّ مَنْ ذَكَرَ جَلَالَ اللَّه تَقْوَى رُوحُهُ بِذَلِكَ الذِّكْرِ فَلَا يَضْعُفُ فِي الْمَقْصُودِ، وَلِأَنَّ ذَاكِرَ اللَّه تَعَالَى لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ ذَاكِرًا لِإِحْسَانِهِ وَذَاكِرُ إِحْسَانِهِ لَا يَفْتُرُ فِي أَدَاءِ أَوَامِرِهِ. وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ تَبْلِيغُ الرِّسَالَةِ فَإِنَّ الذِّكْرَ يَقَعُ عَلَى كُلِّ الْعِبَادَاتِ وَتَبْلِيغُ الرِّسَالَةِ مِنْ أَعْظَمِهَا فَكَانَ جَدِيرًا بِأَنْ يُطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمُ الذِّكْرِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي عِنْدَ فِرْعَوْنَ وَكَيْفِيَّةُ الذِّكْرِ هُوَ أَنْ يَذْكُرَا لِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَرْضَى مِنْهُمْ بِالْكُفْرِ وَيَذْكُرَا لَهُمْ أَمْرَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يَذْكُرَا لِفِرْعَوْنَ آلَاءَ اللَّه وَنَعْمَاءَهُ وَأَنْوَاعَ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى وَفِيهِ سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذَلِكَ بَعْدَ قَوْلِهِ: اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي قَالَ الْقَفَّالُ فِيهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا/ مَأْمُورًا بِالذَّهَابِ عَلَى الِانْفِرَادِ فَقِيلَ مَرَّةً أُخْرَى اذْهَبَا لِيَعْرِفَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنْ يَشْتَغِلَا بِذَلِكَ جَمِيعًا لَا أَنْ يَنْفَرِدَ بِهِ هَارُونُ دُونَ مُوسَى. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي أَمْرٌ بِالذَّهَابِ إِلَى كُلِّ النَّاسِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَوْمِ فِرْعَوْنَ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ أَمْرٌ بِالذَّهَابِ إِلَى فِرْعَوْنَ وَحْدَهُ.
Üçüncü Görüş: Allah Teâlâ ona asâyı ve eli vermiş, dilinin bağını da çözmüştür; bu da başlı başına bir mucizedir. Dolayısıyla âyetler (mucizeler) üç tane olmuştur. İşte emrin açıklaması budur. Nehiye gelince; o da Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي } “Beni anmakta gevşeklik göstermeyin” sözüdür. el-Veny (الْوَنْيُ); gevşeklik ve kusur göstermek demektir. Kelime ittibâ‘ kuralı gereğince muzari harfinin kesresiyle { وَلَا تِنِيَا } şeklinde de okunmuştur. Sonra bu hususta birtakım görüşler söylenmiştir: Birincisi: Anlamı; gevşeklik göstermeyin, aksine maksatları elde etmek için beni anmayı kendinize bir alet edinin ve hiçbir işin beni anmaksızın kimse için yolunda gitmeyeceğine inanın, demektir. Bundaki hikmet şudur: Allah'ın celâlini zikreden kimse O'ndan başkasını hakir görür ve hiçbir kimseden korkmaz; yine Allah'ın celâlini zikreden kimsenin ruhu bu zikirle kuvvet bulur ve maksada ulaşmada zayıflık göstermez; ayrıca Allah Teâlâ'yı zikreden kimse mutlaka O'nun ihsanını da zikreder ve O'nun ihsanını zikreden kişi O'nun emirlerini yerine getirmede gevşeklik göstermez. İkincisi: Zikirden murat, risaleti tebliğ etmektir; zira zikir bütün ibadetleri kapsar, risaleti tebliğ etmek ise ibadetlerin en büyüklerindendir. Dolayısıyla ona zikir isminin verilmesi gayet uygundur. Üçüncüsü: { وَلا تَنِيا فِي ذِكْرِي } sözü, Firavun'un yanında beni anmakta [gevşeklik göstermeyin] demektir. Bu zikrin keyfiyeti ise Firavun ve kavmine Allah Teâlâ'nın kendilerinden küfre razı olmayacağını anlatmaları ve onlara sevap, azap, rağbet ettirme (tergîb) ve korkutma (terhîb) hususlarını hatırlatmalarıdır. Dördüncüsü: Firavun'a Allah'ın nimetlerini, lütuflarını ve ona olan türlü ihsanlarını hatırlatmalarıdır. Bundan sonra şöyle buyurmuştur: { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır.” Bunda iki soru vardır: Birincisi: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } “Sen ve kardeşin âyetlerimle gidin” buyruğundan sonra bunun faydası nedir? el-Kaffâl bu hususta iki vecih olduğunu söylemiştir: Birincisi: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } sözünün, her birinin tek başına gitmekle emrolunduğu anlamına gelme ihtimali vardır; bu sebeple muradın, Mûsâ olmaksızın sadece Hârûn'un tek başına bu işe girişmesi değil, ikisinin birlikte bu işle meşgul olmaları gerektiğini bilsinler diye bir kez daha { اذْهَبَا } “ikiniz gidin” denilmiştir. İkincisi: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } sözü, İsrâiloğulları ve Firavun'un kavminden bütün insanlara gitme emridir; sonraki { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ } sözü ise bizzat ve sadece Firavun'a gitme emridir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ خِطَابٌ مَعَ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ وَهَذَا مُشْكِلٌ لِأَنَّ هَارُونَ ﵇ لَمْ يَكُنْ حَاضِرًا هُنَاكَ وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى [طه: ٤٥] أَجَابَ الْقَفَّالُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْكَلَامَ كَانَ مَعَ مُوسَى ﵇ وَحْدَهُ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ مَتْبُوعَ هَارُونَ فَجُعِلَ الْخِطَابُ مَعَهُ خِطَابًا مَعَ هَارُونَ وَكَلَامُ هَارُونَ عَلَى سَبِيلِ التَّقْدِيرِ فَالْخِطَابُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ وَإِنْ كَانَ مَعَ مُوسَى ﵇ وَحْدَهُ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَهُ إِلَيْهِمَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً [الْبَقَرَةِ: ٧٢] وَقَوْلِهِ: لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] وَحُكِيَ أَنَّ الْقَائِلَ هُوَ عَبْدُ اللَّه بْنُ أُبَيٍّ وَحْدَهُ. وَثَانِيهَا: يُحْتَمَلُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لما قال: قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى سَكَتَ حَتَّى لَقِيَ أَخَاهُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى خَاطَبَهُمَا بِقَوْلِهِ: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ حُكِيَ أَنَّهُ فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَحَفْصَةَ: قَالَ رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَيْ قَالَ مُوسَى: أَنَا وَأَخِي نَخَافُ فِرْعَوْنَ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً فَفِيهِ سُؤَالَانِ:
İkinci Soru: O'nun { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ } “İkiniz Firavun'a gidin” sözü, Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'a hitaptır. Bu ise müşküldür; çünkü Hârûn aleyhisselâm orada hazır bulunmamaktaydı. Aynı durum Allah Teâlâ'nın: { قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى } “İkisi dediler ki: ‘Rabbimiz! Onun bize taşkınlık etmesinden yahut azgınlaşmasından korkarız’” [Tâhâ 45] âyetinde de geçerlidir. el-Kaffâl buna birkaç yönden cevap vermiştir: Birincisi: Hitap yalnızca Mûsâ aleyhisselâm ile idi; ancak o Hârûn'un tâbi olduğu önderi durumunda olduğu için onunla olan hitap Hârûn'la da olan bir hitap kılınmış ve Hârûn'un sözü takdiri olarak kabul edilmiştir. O halde o andaki hitap her ne kadar sadece Mûsâ aleyhisselâm ile olsa da, Allah Teâlâ: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani bir cana kıymıştınız...” [Bakara 72] ve söyleyenin tek başına Abdullah b. Übey olduğu nakledilmesine rağmen: { لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } “Eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçağı oradan mutlaka çıkaracaktır” [Münâfikûn 8] âyetlerinde olduğu gibi bunu ikisine nispet etmiştir. İkincisi: Muhtemeldir ki Allah Teâlâ: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” buyurduktan sonra Mûsâ kardeşine kavuşuncaya kadar vahyi durdurmuş; sonra Allah Teâlâ ikisine birden: { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ } “İkiniz Firavun'a gidin” diye hitap etmiştir. Üçüncüsü: İbn Mes‘ûd ve Hafsa'nın mushafında [tesniye değil müfred olarak]: “Rabbimiz, şüphesiz biz korkarız, dedi” (قَالَ رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ) şeklinde; yani Mûsâ: “Ben ve kardeşim Firavun'dan korkarız” dedi şeklinde rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin” buyruğuna gelince, bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى مُوسَى ﵇ بِاللِّينِ مَعَ الْكَافِرِ الْجَاحِدِ. الْجَوَابُ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Birinci Soru: Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a o inkârcı ve nankör kâfire karşı neden yumuşak davranmayı emretmiştir? Cevap iki yöndendir: Birincisi:
أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ رَبَّاهُ فِرْعَوْنُ فَأَمَرَهُ أَنْ يُخَاطِبَهُ بِالرِّفْقِ رِعَايَةً لِتِلْكَ الْحُقُوقِ وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى نِهَايَةِ تَعْظِيمِ حَقِّ الْأَبَوَيْنِ. الثَّانِي: أَنَّ مِنْ عَادَةِ الْجَبَابِرَةِ إِذَا غُلِّظَ لَهُمْ فِي الْوَعْظِ أَنْ يَزْدَادُوا عُتُوًّا وَتَكَبُّرًا، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْبَعْثَةِ حُصُولُ النَّفْعِ لَا حُصُولُ زِيَادَةِ الضَّرَرِ فَلِهَذَا أَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِالرِّفْقِ.
Mûsâ aleyhisselâm'ı Firavun büyütmüştü; bu hakları gözeterek ona rıfkla (yumuşaklıkla) hitap etmesini emretti. Bu da anne baba hakkına son derece saygı gösterilmesine yönelik bir uyarıdır. İkincisi: Zorbaların âdeti, kendilerine öğüt verilirken sert davranıldığında azgınlık ve kibirlerini daha da artırmaktır. Peygamber gönderilmesindeki maksat ise zararın artması değil, faydanın hâsıl olmasıdır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ yumuşak davranmayı emretmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ كَانَ ذَلِكَ الْكَلَامُ اللَّيِّنُ. الْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: مَا حَكَى اللَّه تَعَالَى بَعْضَهُ فَقَالَ: هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى [النَّازِعَاتِ: ١٨، ١٩] وَذَكَرَ أَيْضًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَعْضَ ذَلِكَ فَقَالَ: فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] . وَثَانِيهَا: أَنْ تَعِدَاهُ شَبَابًا لَا يَهْرَمُ بَعْدَهُ وَمُلْكًا لَا يُنْزَعُ مِنْهُ إِلَّا بِالْمَوْتِ وَأَنْ يَبْقَى لَهُ لَذَّةُ الْمَطْعَمِ
İkinci Soru: Bu yumuşak söz nasıldı? Cevap: Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın bir kısmını hikâye ederek buyurduğu şu sözdür: { هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى } “Arınmak ister misin? Seni Rabbine ulaştırayım da O'ndan korkasın” [Nâziât 18-19]. Yine bu sûrede de bunun bir kısmını zikrederek: { فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } “Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz...” âyetinden { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selâm doğru yola uyanlaradır” [Tâhâ 47] âyetine kadar buyurmuştur. İkincisi: Ona ardından hiç yaşlanmayacağı bir gençlik, ancak ölümle elinden alınabilecek bir hükümdarlık ve yeme,
وَالْمَشْرَبِ وَالْمَنْكَحِ إِلَى حِينِ مَوْتِهِ. وَثَالِثُهَا: كَنِّيَاهُ وَهُوَ مِنْ ذَوِي الْكُنَى الثَّلَاثِ أَبُو الْعَبَّاسِ وَأَبُو الْوَلِيدِ وَأَبُو مُرَّةٍ.
içme ve evlilik lezzetinin ölüm anına kadar kendisinde baki kalacağını vaad etmeleridir. Üçüncüsü: Ona künyesiyle hitap etmeleridir; nitekim onun üç künyesi vardı: Ebü'l-Abbâs, Ebü'l-Velîd ve Ebû Mürre.
وَرَابِعُهَا:
Dördüncüsü:
حُكِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ فِرْعَوْنَ عَمَّرَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعَ سِنِينَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ﵇: إِنْ أَطَعْتَنِي عُمِّرْتَ مِثْلَ مَا عُمِّرْتَ فَإِذَا مِتَّ فَلَكَ الْجَنَّةُ
Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bana ulaştığına göre Firavun dört yüz dokuz yıl yaşamıştı. Mûsâ aleyhisselâm ona: “Eğer bana itaat edersen, yaşadığın kadar daha ömür sürersin; öldüğünde de cennet senin olur” demiştir.
وَاعْتَرَضُوا عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ الْأَخِيرَةِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَقِيلَ لَوْ حَصَلَتْ لَهُ هَذِهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ لَصَارَ ذَلِكَ كَالْإِلْجَاءِ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ مَعَ التَّكْلِيفِ. وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّ خِطَابَهُ بِالْكُنْيَةِ أَمْرٌ سَهْلٌ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ ذَلِكَ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً/ بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ الْمُرَادِ. وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَالِاعْتِرَاضُ عَلَيْهِ كَمَا فِي الْأَوَّلِ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ شَاكًّا فِي ذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ عَلَيْهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا الْمُرَادُ: فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا، عَلَى أَنْ تَكُونَا رَاجِيَيْنِ لِأَنْ يَتَذَكَّرَ هُوَ أَوْ يَخْشَى. وَاعْلَمْ أَنَّ أَحْوَالَ الْقَلْبِ ثَلَاثَةٌ. أَحَدُهَا: الْإِصْرَارُ عَلَى الْحَقِّ. وَثَانِيهَا: الْإِصْرَارُ عَلَى الْبَاطِلِ. وَثَالِثُهَا: التَّوَقُّفُ فِي الْأَمْرَيْنِ، وَأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ مُصِرًّا عَلَى الْبَاطِلِ وَهَذَا الْقِسْمُ أَرْدَأُ الْأَقْسَامِ فَقَالَ تَعَالَى: فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى فَيَرْجِعُ مِنْ إِنْكَارِهِ إِلَى الْإِقْرَارِ بِالْحَقِّ وَإِنْ لَمْ يَنْتَقِلْ مِنَ الْإِنْكَارِ إِلَى الْإِقْرَارِ لَكِنَّهُ يَحْصُلُ فِي قَلْبِهِ الْخَوْفُ فَيَتْرُكُ الْإِنْكَارَ وَإِنْ كَانَ لا ينتقل من الإنكار إِلَى الْإِقْرَارِ فَإِنَّ هَذَا خَيْرٌ مِنَ الْإِصْرَارِ عَلَى الْإِنْكَارِ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ لَا يَعْلَمُ سِرَّهُ إِلَّا اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ قَطُّ كَانَ إِيمَانُهُ ضِدًّا لِذَلِكَ الْعِلْمِ الَّذِي يَمْتَنِعُ زَوَالُهُ فَيَكُونُ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِامْتِنَاعِ ذَلِكَ الْإِيمَانِ وَإِذَا كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ فَكَيْفَ أَمَرَ مُوسَى ﵇ بِذَلِكَ الرِّفْقِ وَكَيْفَ بَالَغَ فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ بِتَلْطِيفِ دَعْوَتِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى مَعَ عِلْمِهِ اسْتِحَالَةَ حُصُولِ ذَلِكَ مِنْهُ؟ ثُمَّ هَبْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ يُنَازِعُونَ فِي هَذَا الِامْتِنَاعِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَذْكُرُوا شُبْهَةً قَادِحَةً فِي هَذَا السُّؤَالِ وَلَكِنَّهُمْ سَلَّمُوا أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ ذَلِكَ الْإِيمَانُ وَسَلَّمُوا أَنَّ فِرْعَوْنَ لَا يَسْتَفِيدُ بِبَعْثَةِ مُوسَى ﵇ إِلَّا اسْتِحْقَاقَ الْعِقَابِ وَالرَّحِيمُ الْكَرِيمُ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ أَنْ يَدْفَعَ سِكِّينًا إِلَى مَنْ عَلِمَ قَطْعًا أَنَّهُ يُمَزِّقُ بِهَا بَطْنَ نَفْسِهِ ثُمَّ يَقُولُ: إِنِّي مَا أَرَدْتُ بِدَفْعِ السِّكِّينِ إِلَيْهِ إِلَّا الْإِحْسَانَ إِلَيْهِ؟ يَا أَخِي الْعُقُولُ قَاصِرَةٌ عَنْ مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَسْرَارِ وَلَا سَبِيلَ فِيهَا إِلَّا التَّسْلِيمُ وَتَرْكُ الِاعْتِرَاضِ وَالسُّكُوتُ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، وَيُرْوَى عَنْ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ: وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ كَعْبٌ إِنَّهُ لَمَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ: فَقُولَا لَهُ قولا لينا وسأقسي قلبه فلا يؤمن.
Bu son üç veche itiraz edilmiştir. Birincisine gelince: Şayet bu üç husus bu kadar uzun bir süre boyunca onun için gerçekleşecek olsaydı, bu durum Allah Teâlâ'yı tanımaya adeta mecbur bırakılma (ilcâ) haline gelirdi; bu ise teklif ile bağdaşmaz. İkincisine gelince: Ona künyesiyle hitap etmek sıradan/kolay bir iştir; dolayısıyla { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin” ifadesinden kastedilen asıl maksadın bu kılınması caiz olmaz; bilakis bunun kastedilen manalar cümlesinden olması caizdir. Üçüncüsüne gelince: Ona yönelik itiraz da birincisindeki gibidir. Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Belki o aklını başına alır yahut korkar” sözüne gelince, bil ki bundan murat Allah Teâlâ'nın bu hususta şüphe içinde olması demek değildir; zira bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Murad edilen ancak şudur: “Onun öğüt alacağını veya korkacağını umarak ona yumuşak söz söyleyin.” Bil ki kalbin üç hali vardır: Birincisi: Hak üzerinde sebat etmek. İkincisi: Bâtıl üzerinde ısrar etmek. Üçüncüsü: İki durum arasında duraklamak (tereddütte kalmak). Firavun ise bâtıl üzerinde ısrarcıydı; bu kısım ise kısımların en kötüsüdür. Bu sebeple Allah Teâlâ: { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } buyurmuştur ki, inkârından vazgeçip hakkı ikrara dönsün; inkârdan ikrara geçmese bile hiç değilse kalbinde bir korku meydana gelsin de inkârı terk etsin; nitekim inkârdan ikrara geçmese bile [inkârı fiilen bırakması], inkâr üzerinde ısrar etmekten daha hayırlıdır. Bil ki bu mükellefiyetin sırrını Allah Teâlâ'dan başkası bilemez. Çünkü Allah Teâlâ onun asla iman etmeyeceğini bildiği için, onun imanı zevali imkânsız olan bu ilmin zıddı olacaktı; dolayısıyla Sübhânehu o imanın meydana gelmesinin imkânsız olduğunu bilmekteydi. Mademki bunu biliyordu, o halde Mûsâ aleyhisselâm'a bu yumuşaklığı nasıl emretti ve ondan bunun meydana gelmesinin imkânsız olduğunu bildiği halde onu Allah Teâlâ'ya davette bu denli latif davranmaya nasıl son derece teşvik etti? Sonra tut ki Mu'tezile bu soruya zarar verecek bir şüphe zikretmeksizin bu imkânsızlık hususunda münakaşa etmiş olsun; fakat onlar da Allah'ın o imanın hâsıl olmayacağını bildiğini ve Firavun'un Mûsâ aleyhisselâm'ın gönderilişinden azabı hak etmekten başka bir şey elde edemeyeceğini kabul etmişlerdir. Pek merhametli ve cömert olan [Allah'a], kendi karnını parçalayacağını kesin olarak bildiği bir kimsenin eline bıçak verip sonra da: “Ben bu bıçağı ona vermekle ancak ona iyilik etmeyi murat ettim” demesi nasıl yakışır? Ey kardeşim! Akıllar bu sırları kavramaktan âcizdir; bu hususta teslimiyetten, itirazı terk etmekten, kalp ve dil ile susmaktan başka yol yoktur. Ka‘b'dan şöyle dediği rivayet edilir: “Ka‘b'ın adına yemin ettiği zâta andolsun ki Tevrat'ta şöyle yazılıdır: ‘Ona yumuşak söz söyleyin; ama ben onun kalbini katılaştıracağım da o iman etmeyecek.’”
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Tâhâ Sûresi (20), Âyetler: 45-48]
قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى (٤٥) قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى (٤٦) فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨)
{ قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى (٤٥) قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى (٤٦) فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) } “(Mûsâ ile Hârûn:) ‘Rabbimiz! Doğrusu biz, onun bize taşkınlık etmesinden yahut azgınlaşmasından korkuyoruz’ dediler. (Allah) buyurdu ki: ‘Korkmayın! Şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm. Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Artık İsrâiloğullarını bizimle gönder ve onlara azap etme! Doğrusu biz sana Rabbinden bir âyet (mucize) ile geldik. Selâm ise doğru yola uyanlaradır. Gerçekten bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu.’”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ فِيهِ أَسْئِلَةٌ:
Bil ki O'nun: { قَالَا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ } “İkisi dediler ki: ‘Rabbimiz! Şüphesiz biz korkuyoruz’” sözünde birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: قَالَا رَبَّنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِذَلِكَ مُوسَى وَهَارُونُ ﵉ وَهَارُونُ لَمْ يَكُنْ حَاضِرًا هَذَا الْمَقَالَ فَكَيْفَ ذَلِكَ وَجَوَابُهُ قَدْ تَقَدَّمَ.
Birinci Soru: O'nun { قَالَا رَبَّنا } “İkisi dediler ki: Rabbimiz!” sözü, bunu söyleyenin Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm olduğuna delalet etmektedir; halbuki Hârûn bu konuşmada hazır değildi. Bu nasıl olur? Bunun cevabı daha önce geçmişti.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي [طه: ٢٥] فَأَجَابَهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ:
İkinci Soru: Mûsâ aleyhisselâm: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” [Tâhâ 25] demiş, Allah Teâlâ da ona:
قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدِ انْشَرَحَ صَدْرُهُ وَتَيَسَّرَ أَمْرُهُ فَكَيْفَ قَالَ بَعْدَهُ: إِنَّنا نَخافُ فَإِنَّ حُصُولَ الْخَوْفِ يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ شَرْحِ الصَّدْرِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ شَرْحَ الصَّدْرِ عِبَارَةٌ عَنْ تَقْوِيَتِهِ عَلَى ضَبْطِ تِلْكَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَحِفْظِ تِلْكَ الشَّرَائِعِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ السَّهْوُ وَالتَّحْرِيفُ وَذَلِكَ شَيْءٌ آخَرُ غَيْرُ زَوَالِ الْخَوْفِ.
{ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” [Tâhâ 36] sözüyle icabet etmiştir. Bu da onun göğsünün genişletildiğine ve işinin kolaylaştırıldığına delalet eder; öyleyse bundan sonra nasıl { إِنَّنا نَخافُ } “Biz korkuyoruz” demiştir? Zira korkunun meydana gelmesi, göğüs genişliğinin hâsıl olmasına engeldir. Cevap: Göğüs genişliği (şerh-i sadr); o emir ve nehiyleri zaptetmeye ve bu şeriatleri içine yanılma ve tahrifin giremeyeceği bir şekilde muhafaza etmeye yönelik kalbin kuvvetlendirilmesinden ibarettir; bu ise korkunun zeval bulmasından başka bir şeydir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَمَا عَلِمَ مُوسَى وَهَارُونُ وَقَدْ حَمَّلَهُمَا اللَّه تَعَالَى الرِّسَالَةَ أَنَّهُ تَعَالَى يُؤَمِّنُهُمَا مِنَ الْقَتْلِ الَّذِي هُوَ مَقْطَعَةٌ عَنِ الْأَدَاءِ. الْجَوَابُ: قَدْ أَمِنَا ذَلِكَ وَإِنْ جَوَّزَا أَنْ يَنَالَهُمَا السُّوءُ مِنْ قَبْلِ تَمَامِ الْأَدَاءِ أَوْ بَعْدِهِ وَأَيْضًا فَإِنَّهُمَا اسْتَظْهَرَا بِأَنْ سَأَلَا رَبَّهُمَا مَا يَزِيدُ فِي ثَبَاتِ قَلْبِهِمَا عَلَى دُعَائِهِ وَذَلِكَ بِأَنْ يَنْضَافَ الدَّلِيلُ النَّقْلِيُّ إِلَى الْعَقْلِيِّ زِيَادَةً فِي الطُّمَأْنِينَةِ كَمَا قَالَ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [الْبَقَرَةِ: ٢٦٠] .
Üçüncü Soru: Allah Teâlâ kendilerine risaleti yüklemişken Mûsâ ve Hârûn, O Teâlâ'nın tebliğe engel olacak bir öldürülmeden kendilerini emin kılacağını bilmediler mi? Cevap: Tebliği tamamlamadan önce veya sonra kendilerine bir kötülüğün isabet etmesini muhtemel görseler de bundan emin olmuşlardı. Ayrıca ikisi, davet üzerine kalplerinin sebatını artıracak şeyi Rablerinden isteyerek tedbir aldılar; bu da [İbrâhim'in]: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Lakin kalbimin mutmain olması için” [Bakara 260] dediği gibi, itminanın artması için aklî delile naklî delilin eklenmesi suretiyledir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لَمَّا تَكَرَّرَ الْأَمْرُ مِنَ اللَّه تَعَالَى بِالذَّهَابِ فَعَدَمُ الذَّهَابِ وَالتَّعَلُّلُ بِالْخَوْفِ هَلْ يَدُلُّ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. الْجَوَابُ: لَوِ اقْتَضَى الْأَمْرُ الْفَوْرَ لَكَانَ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لَا سِيَّمَا وَقَدْ أَكْثَرَ اللَّه تَعَالَى مِنْ أَنْوَاعِ التَّشْرِيفِ وَتَقْوِيَةِ الْقَلْبِ وَإِزَالَةِ الْغَمِّ وَلَكِنْ لَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى الْفَوْرِ فَزَالَ السُّؤَالُ وَهَذَا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لَا يَقْتَضِي الْفَوْرَ إِذَا ضَمَمْتَ إِلَيْهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعْصِيَةَ غَيْرُ جَائِزَةٍ عَلَى الرُّسُلِ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:
Dördüncü Soru: Allah Teâlâ'dan gitme emri tekrarlandığı halde gitmemek ve korkuyu mazeret göstermek günaha delalet eder mi? Cevap: Şayet emir fevrîlik (hemen yapma zorunluluğu) iktiza etseydi, özellikle de Allah Teâlâ türlü taltiflerde bulunmuş, kalbi güçlendirmiş ve kederi gidermişken, bu durum günaha dair en güçlü delillerden olurdu. Fakat emir fevrîlik ifade etmez; böylece soru zail olur. Peygamberler hakkında günahın caiz olmadığına delalet eden hususları buna eklediğinde, bu durum emrin fevrîlik gerektirmediğine dair en güçlü delillerdendir. Allah Teâlâ'nın:
أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى فَاعْلَمْ أَنَّ فِي: أَنْ يَفْرُطَ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: فَرَطَ سَبَقَ وَتَقَدَّمَ وَمِنْهُ الْفَارِطُ الَّذِي يَتَقَدَّمُ الْوَارِدَةَ وَفَرَسٌ فَرْطٌ يَسْبِقُ الْخَيْلَ وَالْمَعْنَى نَخَافُ أَنْ يُعَجِّلَ عَلَيْنَا بِالْعُقُوبَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ أَفْرَطَ غَيْرَهُ إِذَا حَمَلَهُ عَلَى الْعَجَلَةِ فَكَأَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ خَافَا مِنْ أَنْ يَحْمِلَهُ حَامِلٌ عَلَى الْمُعَاجَلَةِ بِالْعُقُوبَةِ وَذَلِكَ الْحَامِلُ هُوَ إِمَّا الشَّيْطَانُ أَوِ ادِّعَاؤُهُ لِلرُّبُوبِيَّةِ أَوْ حُبُّهُ لِلرِّيَاسَةِ أَوْ قَوْمُهُ وَهُمُ الْقِبْطُ الْمُتَمَرِّدُونَ الَّذِينَ حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ: قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ [الْأَعْرَافِ: ٦٠] . وَثَالِثُهَا: يَفْرُطُ مِنَ الْإِفْرَاطِ فِي الْأَذِيَّةِ أَمَّا قَوْلُهُ: أَوْ أَنْ يَطْغى فَالْمَعْنَى يَطْغَى بِالتَّخَطِّي إِلَى أَنْ يَقُولَ فِيكَ مَا لَا يَنْبَغِي لِجَرَاءَتِهِ عَلَيْكَ وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ أُمِرَ بِشَيْءٍ فَحَاوَلَ دَفْعَهُ بِأَعْذَارٍ يَذْكُرُهَا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَخْتِمَ كَلَامَهُ بِمَا هُوَ الْأَقْوَى وَهَذَا كَمَا أَنَّ الْهُدْهُدَ خَتَمَ عُذْرَهُ بِقَوْلِهِ: وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [النمل: ٢٤] فكذا هاهنا بَدَأَ مُوسَى بِقَوْلِهِ: أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا وَخَتَمَ بِقَوْلِهِ: أَوْ أَنْ يَطْغى لِمَا أَنَّ طُغْيَانَهُ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى أَعْظَمُ مِنْ إِفْرَاطِهِ فِي حَقِّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉.
{ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى } “Onun bize taşkınlık etmesinden yahut azgınlaşmasından” sözüne gelince; bil ki { أَنْ يَفْرُطَ } “taşkınlık etmesi/acele davranması” ifadesinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: Farata (فَرَطَ); öne geçti, acele etti demektir. Suya gelenlerin önüne geçen kimseye “fârit” (الْفَارِطُ), diğer atları geçen ata “ferasün feratun” (فَرَسٌ فَرْطٌ) denmesi bundandır. Anlamı ise: “Bize ceza vermede acele etmesinden korkarız” demektir. İkincisi: Birini aceleye sevk ettiğinde kullanılan “efrata gayrahû” (أَفْرَطَ غَيْرَهُ) ifadesinden alınmıştır; sanki Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm bir sevk edicinin onu aceleyle cezalandırmaya sevk etmesinden korkmuşlardır. Bu sevk edici ise ya şeytandır, ya onun ilâhlık iddiasıdır, ya makam sevgisidir ya da Allah Teâlâ'nın kendilerinden: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminin ileri gelenleri dediler ki...” [A‘râf 60] diye naklettiği dik başlı Kıptîler olan kendi kavmidir. Üçüncüsü: “Yefruta” (يَفْرُطَ), eziyette aşırı gitmek (ifrat) demektir. O'nun { أَوْ أَنْ يَطْغى } “Yahut azgınlaşmasından” sözüne gelince; anlamı, sana karşı cüretkârlığından ötürü senin hakkında yakışık almayan sözler söyleme hadsizliğine varacak kadar azgınlaşmasıdır. Bil ki bir kimseye bir şey emredilip de o kimse zikrettiği mazeretlerle bunu savuşturmaya çalıştığında, sözünü mutlaka en kuvvetli olan mazeretle bitirir. Nitekim Hüdhüd de mazeretini: { وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onu ve kavmini Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum” [Neml 24] sözüyle noktalamıştır. İşte burada da Mûsâ [söze] { أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا } “bize taşkınlık etmesinden” diyerek başlamış ve { أَوْ أَنْ يَطْغى } “yahut azgınlaşmasından” diyerek bitirmiştir; çünkü onun Allah Teâlâ'nın hakkındaki azgınlığı, Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'ın hakkındaki taşkınlığından daha büyüktür.
أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى فَالْمُرَادُ لَا تَخَافَا مِمَّا عَرَضَ فِي قَلْبِكُمَا مِنَ الْإِفْرَاطِ وَالطُّغْيَانِ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمَفْهُومُ مِنَ الْكَلَامِ يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُؤَمِّنْهُمَا مِنَ الرَّدِّ وَلَا مِنَ التَّكْذِيبِ بِالْآيَاتِ وَمُعَارَضَةِ السَّحَرَةِ أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّنِي مَعَكُما فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْحِرَاسَةِ وَالْحِفْظِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يُقَالُ: اللَّه مَعَكَ عَلَى وَجْهِ الدُّعَاءِ وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَسْمَعُ وَأَرى فَإِنَّ مَنْ يَكُونُ مَعَ الْغَيْرِ وَنَاصِرًا لَهُ وَحَافِظًا/ يَجُوزُ أَنْ لَا يَعْلَمَ كُلَّ مَا يَنَالُهُ وَإِنَّمَا يَحْرُسُهُ فِيمَا يَعْلَمُ فَبَيَّنَ ﷾ أَنَّهُ مَعَهُمَا بِالْحِفْظِ وَالْعِلْمِ فِي جَمِيعِ مَا يَنَالُهُمَا وَذَلِكَ هُوَ النِّهَايَةُ فِي إِزَالَةِ الْخَوْفِ قَالَ الْقَفَّالُ قَوْلُهُ: أَسْمَعُ وَأَرى يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُقَابِلًا لِقَوْلِهِ: أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى وَالْمَعْنَى: يَفْرُطَ عَلَيْنا بِأَنْ لَا يَسْمَعَ مِنَّا: أَوْ أَنْ يَطْغى بِأَنْ يَقْتُلَنَا فَقَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ كَلَامَهُ مَعَكُمَا فَأُسَخِّرُهُ لِلِاسْتِمَاعِ مِنْكُمَا وَأَرَى أَفْعَالَهُ فَلَا أَتْرُكُهُ حَتَّى يَفْعَلَ بِكُمَا مَا تَكْرَهَانِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى سَمِيعًا وَبَصِيرًا صِفَتَانِ زَائِدَتَانِ عَلَى الْعِلْمِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّنِي مَعَكُما دَلَّ عَلَى الْعِلْمِ فَقَوْلُهُ: أَسْمَعُ وَأَرى لَوْ دَلَّ عَلَى الْعِلْمِ لَكَانَ ذلك تكريرا وهو خلاف الأصل [في قوله تعالى فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ] ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَعَادَ ذَلِكَ التَّكْلِيفَ
O'nun: { قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } “(Allah) buyurdu ki: Korkmayın! Şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” sözüne gelince; murat, kalbinize gelen o taşkınlık ve azgınlıktan korkmayın, demektir; zira ifadeden anlaşılan budur. Bunu açıklayan husus şudur: Allah Teâlâ onları reddedilmekten, âyetlerin yalanlanmasından ve büyücülerin karşı koymasından emin kılmamıştır. O'nun { إِنَّنِي مَعَكُما } “Şüphesiz ben sizinle beraberim” sözü ise koruma ve gözetmeden ibarettir. Bu vecih üzeredir ki dua maksadıyla “Allah seninle beraber olsun” denir. Bunu { أَسْمَعُ وَأَرى } “İşitir ve görürüm” sözüyle tekit etmiştir; zira başkasıyla beraber olup ona yardım eden ve onu koruyan kimsenin, ona isabet eden her şeyi bilmemesi ve onu ancak bildiği hususlarda koruması muhtemeldir. Bu sebeple Allah Teâlâ, başlarına gelecek her şeyde koruma ve ilimle onların yanında olduğunu beyan etmiştir ki bu da korkuyu gidermede son noktadır. el-Kaffâl şöyle demiştir: O'nun { أَسْمَعُ وَأَرى } “işitir ve görürüm” sözünün, [onların] { أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أَوْ أَنْ يَطْغى } “bize taşkınlık etmesinden yahut azgınlaşmasından” sözünün bir karşılığı olması muhtemeldir. Anlamı şudur: “Bizi dinlememek suretiyle bize taşkınlık etmesinden yahut bizi öldürmek suretiyle azgınlaşmasından [korkarız].” Buna karşılık Allah Teâlâ: “Şüphesiz ben sizinle beraberim; onun sizinle olan konuşmasını işitir, onu sizi dinlemeye boyun eğdiririm; onun fiillerini de görürüm ve sizden hoşlanmayacağınız bir şeyi yapmasına meydan vermem” buyurmuştur. Bil ki bu âyet, Allah Teâlâ'nın Semi‘ (işiten) ve Basîr (gören) olmasının, ilim sıfatına zait iki sıfat olduğuna delalet eder; zira O'nun { إِنَّنِي مَعَكُما } “Şüphesiz ben sizinle beraberim” sözü ilme delalet etmiştir, şayet { أَسْمَعُ وَأَرى } “İşitir ve görürüm” sözü de ilme delalet etseydi bu bir tekrar olurdu; tekrar ise asıl olana aykırıdır. [Allah Teâlâ'nın: { فَأْتِياهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ } sözünde] Sonra Sübhânehu o mükellefiyeti tekrarlayarak:
فَقَالَ: فَأْتِياهُ لِأَنَّهُ ﷾ قَالَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى: لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ [طه: ٢٣، ٢٤] وفي الثانية: اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ [طه: ٤٢] وفي الثالثة: قال: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ [طه:
{ فَأْتِياهُ } “Hemen ona gidin” buyurmuştur. Çünkü O Teâlâ birinci seferde: { لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ } “Sana en büyük âyetlerimizden gösterelim diye... Firavun'a git” [Tâhâ 23-24]; ikinci seferde: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ } “Sen ve kardeşin gidin” [Tâhâ 42]; üçüncü seferde: { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ } “İkiniz Firavun'a gidin” [Tâhâ
٤٣] وفي الرابعة قال هاهنا فَأْتِيَاهُ فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمَا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ بِأَنْ يَقُولَا لَهُ: قَوْلًا لَيِّناً [طه: ٤٤] وَفِي هَذِهِ الْمَرَّةِ الرَّابِعَةِ أَمَرَهُمَا: أَنْ يَقُولَا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَفِيهِ تَغْلِيظٌ مِنْ وُجُوهٍ:
43]; dördüncü seferde ise burada { فَأْتِيَاهُ } “Hemen ona gidin” buyurmuştur. Eğer: “Allah Teâlâ ikinci seferde ona { قَوْلًا لَيِّناً } ‘Yumuşak söz’ [Tâhâ 44] söylemelerini emretmişken bu dördüncü seferde: { أَنْ يَقُولَا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ } ‘Biz senin Rabbinin elçileriyiz, İsrâiloğullarını bizimle gönder deyin’ diye emretmiştir ki bunda birkaç yönden sertlik (tağlîz) vardır:
أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ فِيهِ أَبْحَاثٌ:
Birincisi: O'nun: { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } ‘Biz senin Rabbinin elçileriyiz’ sözünde birtakım incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: انْقِيَادُهُ إِلَيْهِمَا وَالْتِزَامُهُ لِطَاعَتِهِمَا وَذَلِكَ يَعْظُمُ عَلَى الْمَلِكِ الْمَتْبُوعِ.
Birinci İnceleme: Firavun'un o ikisine boyun eğmesi ve onların itaatine girmesi gerekmektedir ki bu, kendisine tâbi olunan bir krala pek ağır gelir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ فِيهِ إِدْخَالُ النَّقْصِ عَلَى مُلْكِهِ لِأَنَّهُ كَانَ مُحْتَاجًا إِلَيْهِمْ فِيمَا يُرِيدُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ مِنْ بِنَاءٍ أَوْ غَيْرِهِ.
İkinci İnceleme: O'nun: { فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ } ‘İsrâiloğullarını bizimle gönder’ sözünde, onun mülküne/hükümranlığına bir noksanlık getirme durumu vardır; çünkü o, bina veya başka işlerde yapmak istediği ameller hususunda onlara muhtaçtı.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا تُعَذِّبْهُمْ.
Üçüncü İnceleme: O'nun: { وَلا تُعَذِّبْهُمْ } ‘Ve onlara azap etme!’ sözüdür.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّلْيِينِ أَوَّلًا وَالتَّغْلِيظِ ثَانِيًا؟ قُلْنَا: لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا ظَهَرَ لَجَاجُهُ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ التَّغْلِيظِ فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ كَانَ مِنَ الْوَاجِبِ أَنْ يَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ، لِأَنَّ ذِكْرَ الْمُعْجِزِ مَقْرُونًا بِادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ أَوْلَى مِنْ تَأْخِيرِهِ عَنْهُ؟ قُلْنَا: بَلْ هَذَا أَوْلَى مِنْ تَأْخِيرِهِ عَنْهُ لِأَنَّهُمْ ذَكَرُوا مَجْمُوعَ الدَّعَاوَى ثُمَّ اسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ بِالْمُعْجِزَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ:
Dördüncü İnceleme: O'nun: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } ‘Doğrusu biz sana Rabbinden bir âyet (mucize) ile geldik’ sözüdür. Öyleyse önce yumuşak davranmanın, sonra sertleşmenin faydası nedir?” denilirse; şöyle deriz: Çünkü insanın inadı ve inatçılığı açığa çıktığında ona karşı sert davranmak kaçınılmaz olur. Eğer: “Onların; ‘Biz senin Rabbinin elçileriyiz, sana bir âyetle geldik; artık İsrâiloğullarını bizimle gönder ve onlara azap etme’ demeleri gerekmez miydi? Zira peygamberlik iddiasıyla birlikte mucizeyi zikretmek, onu iddiadan sonraya bırakmaktan daha evlâ değil midir?” denilirse; şöyle deriz: Bilakis böylesi onu sonraya bırakmaktan daha evlâdır; çünkü onlar iddiaların tamamını zikretmiş, sonra da o iddiaların bütününe mucize ile delil getirmişlerdir. O'nun:
قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ فَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهُ آيَتَيْنِ وَهُمَا الْعَصَا وَالْيَدُ ثُمَّ قَالَ: اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي [طه: ٤٢] وذلك يدل على ثلاث آيات وقال هاهنا: جِئْناكَ بِآيَةٍ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ وَاحِدَةً فَكَيْفَ الْجَمْعُ؟ أَجَابَ الْقَفَّالُ بِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْإِشَارَةُ إِلَى جِنْسِ الْآيَاتِ كَأَنَّهُ قَالَ: قَدْ جِئْنَاكَ بِبَيَانٍ مِنْ عِنْدِ اللَّه ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ حُجَّةً وَاحِدَةً أَوْ حُجَجًا كَثِيرَةً، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّه تَعَالَى لَهُمَا كَأَنَّهُ قَالَ: فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ، وَقُولَا لَهُ: وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ فَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى وَعْدٌ مِنْ قِبَلِهِمَا لِمَنْ آمَنَ وَصَدَّقَ بِالسَّلَامَةِ لَهُ مِنْ عُقُوبَاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالسَّلَامُ بِمَعْنَى السَّلَامَةِ كَمَا يُقَالُ رضاع ورضاعة واللام وعلى هاهنا بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَمَا قَالَ/ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٥] عَلَى مَعْنَى عَلَيْهِمْ وَقَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها [فُصِّلَتْ: ٤٦] وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] ، أَمَّا قوله: إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [طه: ٤٨] فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أن عقاب المؤمن لا يدوم ذلك لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ: الْعَذابَ تُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ أَوْ تُفِيدُ الْمَاهِيَّةَ وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ يَقْتَضِي انْحِصَارُ هَذَا الْجِنْسِ فِيمَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى فَوَجَبَ فِي غَيْرِ الْمُكَذِّبِ الْمُتَوَلِّي أَنْ لَا يَحْصُلَ هَذَا الْجِنْسُ أَصْلًا، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي الْقَطْعَ بِأَنَّهُ لَا يُعَاقِبُ أَحَدًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِتَرْكِ الْعَمَلِ بِهِ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى أَصْلِهِ فِي نَفْيِ الدَّوَامِ لِأَنَّ الْعِقَابَ الْمُتَنَاهِيَ إِذَا حَصَلَ بَعْدَهُ السَّلَامَةُ مُدَّةً غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ صَارَ ذَلِكَ الْعِقَابُ كَأَنَّهُ لَا عِقَابَ فَلِذَلِكَ يَحْسُنُ مَعَ حُصُولِ ذَلِكَ الْقَدْرِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَا عِقَابَ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى، وَقَدْ فَسَّرْنَا السَّلَامَ بِالسَّلَامَةِ فَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي حُصُولَ السَّلَامَةِ لِكُلِّ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، وَالْعَارِفُ باللَّه قَدِ اتَّبَعَ الْهُدَى فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ السَّلَامَةِ.
{ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Sana Rabbinden bir âyet (mucize) ile geldik” sözüne gelince; bunda bir soru vardır: Allah Teâlâ ona asâ ve el olmak üzere iki âyet vermiş, sonra: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } “Sen ve kardeşin âyetlerimle gidin” [Tâhâ 42] buyurmuştur ki bu en az üç âyete delalet eder; burada ise { جِئْناكَ بِآيَةٍ } “Sana bir âyet ile geldik” buyurmuştur ki bu da onun tek bir âyet olduğuna delalet eder. Öyleyse bu nasıl bağdaştırılır? el-Kaffâl buna şöyle cevap vermiştir: Buradaki âyet lafzının manası âyetlerin cinsine işarettir; sanki: “Sana Allah katından bir açıklayıcı delil getirdik” demiştir. Sonra bunun tek bir hüccet veya pek çok hüccet olması caizdir. O'nun: { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selâm ise doğru yola uyanlaradır” sözüne gelince; bazısı bunun Allah Teâlâ'nın o ikisine söylediği bir söz olduğunu ileri sürmüştür; sanki Allah Teâlâ: “İkiniz: ‘Biz senin Rabbinin elçileriyiz’ deyin ve ona: ‘Selâm doğru yola uyanlaradır’ deyin” buyurmuştur. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis Allah Teâlâ'nın kelamı: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Doğrusu biz sana Rabbinden bir âyet ile geldik” sözünde tamamlanmıştır; bundan sonraki { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selâm ise doğru yola uyanlaradır” sözü ise o ikisi tarafından iman edip tasdik eden kimseye dünya ve âhiret azaplarından esenlik (selâmet) vaadidir. Buradaki selâm, “radâ‘” ve “radâ‘a” (süt emme) kelimelerinde olduğu gibi selâmet (esenlik) manasındadır. Lâm (لِ) ve alâ (عَلَى) harfleri ise burada aynı manadadır; nitekim Allah Teâlâ: { لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “Lânet onlaradır (onların üzerinedir) ve yurdun kötüsü de onlaradır” [Ra‘d 25] âyetinde “onların üzerinedir” (عَلَيْهِمْ) manasında kullanmış; yine Teâlâ: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “Kim iyi bir iş yaparsa kendi lehinedir, kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” [Fussilet 46] buyurmuş; başka bir yerde de: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, eğer kötülük ederseniz o da kendinizedir (kendi aleyhinizedir)” [İsrâ 7] buyurmuştur. O'nun: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Gerçekten bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu” [Tâhâ 48] sözüne gelince; bil ki bu âyet, müminin göreceği azabın ebedî olmayacağına dair en kuvvetli delillerdendir. Çünkü { الْعَذابَ } sözündeki elif-lâm takısı ya istiğrak (bütün fertleri kapsama) ifade eder ya da mahiyet ifade eder. Her iki takdire göre de bu azap cinsinin yalanlayıp yüz çeviren kimseye has kılınmasını iktiza eder; öyleyse yalanlamayan ve yüz çevirmeyen kimse hakkında bu cinsin [yani ebedî azabın] asla hâsıl olmaması vacip olur. Bu âyetin zâhiri, bazı vakitlerde ameli terk etmesi sebebiyle müminlerden hiçbir kimseye azap edilmeyeceğinin kesin olarak kabulünü iktiza eder. Dolayısıyla bu âyetin, ebedîliğin nefyine dair kendi aslı üzere kalması vacip olur; çünkü sonlu bir azaptan sonra sonsuz bir esenlik/selâmet hâsıl olduğunda, o azap sanki hiç azap yokmuş gibi bir hale gelir; işte bu sebeple o kadarlık bir durum hâsıl olsa bile “azap yoktur” denilmesi güzel olur. Ayrıca O'nun: { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } sözündeki selâmı esenlik (selâmet) ile tefsir etmiştik; bunun zâhiri hidayete tâbi olan her kimse için esenliğin hâsıl olmasını gerektirir; Allah'ı tanıyan (ârif) kimse ise hidayete tâbi olmuştur, binaenaleyh onun selâmet ehli olması vacip olur.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٤٩ الى ٥٥]
[Tâhâ Sûresi (20), Âyetler: 49-55]
قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى (٤٩) قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (٥٠) قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (٥١) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى (٥٢) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (٥٣)
{ قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يَا مُوسى (٤٩) قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى (٥٠) قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى (٥١) قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى (٥٢) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلاً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى (٥٣) } “(Firavun:) ‘Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?’ dedi. (Mûsâ:) ‘Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını (özelliklerini) veren, sonra da ona yol gösterendir’ dedi. (Firavun:) ‘Öyleyse önceki nesillerin hali ne olacak?’ dedi. (Mûsâ:) ‘Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne şaşırır ne de unutur’ dedi. O ki, yeryüzünü sizin için bir beşik yaptı, orada sizin için yollar açtı ve gökten su indirdi. İşte biz onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık.”
كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (٥٤) مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى (٥٥)
{ كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (٥٤) مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى (٥٥) } “Yeyiniz ve hayvanlarınızı otlatınız! Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice ibretler/deliller vardır. Sizi ondan (topraktan) yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kere daha ondan çıkaracağız.”
اعْلَمْ أَنَّهُمَا ﵉ لَمَّا قَالَا: إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ قَالَ لَهُمَا: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى، فِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki o ikisi aleyhimesselâm: “Biz senin Rabbinin elçileriyiz” deyince, Firavun onlara: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” dedi. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ شَدِيدَ الْقُوَّةِ عَظِيمَ الْغَلَبَةِ كَثِيرَ الْعَسْكَرِ ثُمَّ إِنَّ مُوسَى عَلَيْهِ/ السَّلَامُ لَمَّا دَعَاهُ إِلَى اللَّه تَعَالَى لَمْ يَشْتَغِلْ مَعَهُ بِالْبَطْشِ وَالْإِيذَاءِ بَلْ خَرَجَ مَعَهُ فِي الْمُنَاظَرَةِ لِمَا أَنَّهُ لَوْ شَرَعَ أَوَّلًا فِي الْإِيذَاءِ لَنُسِبَ إِلَى الْجَهْلِ وَالسَّفَاهَةِ فَاسْتَنْكَفَ مِنْ ذَلِكَ وَشَرَعَ أَوَّلًا فِي الْمُنَاظَرَةِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّفَاهَةَ مِنْ غَيْرِ الْحُجَّةِ شَيْءٌ مَا كَانَ يَرْتَضِيهِ فِرْعَوْنُ مَعَ كَمَالِ جَهْلِهِ وَكُفْرِهِ فَكَيْفَ يَلِيقُ ذَلِكَ بِمَنْ يَدَّعِي الْإِسْلَامَ وَالْعِلْمَ ثُمَّ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا سَأَلَ مُوسَى ﵇ عَنْ ذَلِكَ قَبِلَ مُوسَى ذَلِكَ السُّؤَالَ وَاشْتَغَلَ بِإِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى فَسَادِ قَوْلِ التَّعْلِيمِيَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ نَسْتَفِيدُ مَعْرِفَةَ الْإِلَهِ مِنْ قَوْلِ الرَّسُولِ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ اعْتَرَفَ هاهنا بِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه تَعَالَى يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُقَدَّمَةً عَلَى مَعْرِفَةِ الرَّسُولِ وَتَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْحَشْوِيَّةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ نَسْتَفِيدُ مَعْرِفَةَ اللَّه وَالدِّينِ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ.
Birinci Mesele: Firavun son derece kuvvetli, büyük bir hâkimiyete ve çok sayıda askere sahipti. Buna rağmen Mûsâ aleyhisselâm onu Allah Teâlâ'ya davet ettiğinde, onunla zorbalık ve eziyetle meşgul olmadı; bilakis onunla münazaraya girişti. Çünkü ilk önce eziyet etmeye başlasaydı cehalet ve beyinsizlikle itham edilirdi; bu sebeple bundan imtina edip öncelikle münazaraya başladı. Bu da delilsiz beyinsizliğin/hakaretin, Firavun'un bile o nihai cehalet ve küfrüne rağmen razı olmadığı bir şey olduğuna delalet eder; öyleyse İslâm ve ilim iddia eden bir kimseye bu nasıl yakışır? Sonra Firavun Mûsâ aleyhisselâm'a bunu sorunca, Mûsâ o soruyu kabul etti ve Sâni‘in (Yaratıcı'nın) varlığına delil getirmekle meşgul oldu. Bu durum taklidin bâtıl olduğuna delalet ettiği gibi, “Biz ilâh bilgisini ancak peygamberin sözünden elde ederiz” diyen Ta‘lîmiyye fırkasının sözünün bâtıllığına da delalet eder; zira Mûsâ aleyhisselâm burada Allah Teâlâ'yı bilmenin peygamberi bilmekten önce gelmesi gerektiğini ikrar etmiştir. Yine bu durum, “Biz Allah ve din bilgisini Kitap ve Sünnet'ten elde ederiz” diyen Haşviyye'nin sözünün de bâtıl olduğuna delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ حِكَايَةُ كَلَامِ الْمُبْطِلِ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى كَلَامَ فِرْعَوْنَ فِي إِنْكَارِهِ الْإِلَهَ وَحَكَى شُبُهَاتِ مُنْكِرِي النُّبُوَّةِ وَشُبُهَاتِ مُنْكِرِي الْحَشْرِ، إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ أَنَّكَ مَتَى أَوْرَدْتَ السُّؤَالَ فَاقْرِنْهُ بِالْجَوَابِ لِئَلَّا يَبْقَى الشَّكُّ كَمَا فَعَلَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ.
İkinci Mesele: Âyet, bâtıl ehlinin sözünü nakletmenin caiz olduğuna delalet eder; zira Allah Teâlâ Firavun'un ilâhı inkâr eden sözünü nakletmiş, peygamberliği inkâr edenlerin şüphelerini ve haşri inkâr edenlerin şüphelerini nakletmiştir. Ancak şu var ki, şüphe kalmasın diye —Allah Teâlâ'nın bu makamlarda yaptığı gibi— soruyu zikrettiğin her defasında mutlaka onu cevapla birlikte getirmelisin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُحِقَّ يَجِبُ عَلَيْهِ اسْتِمَاعُ كَلَامِ الْمُبْطِلِ وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ إِيذَاءٍ وَلَا إِيحَاشٍ كَمَا فَعَلَ مُوسَى ﵇ بفرعون هاهنا وَكَمَا أَمَرَ اللَّه تَعَالَى رَسُولَهُ فِي قَوْلُهُ: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] وَقَالَ: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٦] .
Üçüncü Mesele: Âyet, hak ehlinin bâtıl ehlinin sözünü dinlemesi ve —Mûsâ aleyhisselâm'ın burada Firavun'a yaptığı ve Allah Teâlâ'nın: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et” [Nahl 125] ile: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı” [Tevbe 6] âyetlerinde Resulüne emrettiği gibi— eziyet etmeksizin ve nefret ettirmeksizin ona cevap vermesi gerektiğine delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ فِرْعَوْنَ هَلْ كَانَ عَارِفًا باللَّه تَعَالَى فَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ عَارِفًا إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يُظْهِرُ الْإِنْكَارَ تَكَبُّرًا وَتَجَبُّرًا وَزُورًا وَبُهْتَانًا، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِسِتَّةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْإِسْرَاءِ: ١٠٢] فَمَتَى نُصِبَتِ التَّاءُ فِي عَلِمْتَ كَانَ ذَلِكَ خِطَابًا مِنْ مُوسَى ﵇ مَعَ فِرْعَوْنَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا [النَّمْلِ: ١٤] . وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ عَاقِلًا وَإِلَّا لَمْ يَجُزْ تَكْلِيفُهُ وَكُلُّ مَنْ كَانَ عَاقِلًا قَدْ عَلِمَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ وُجِدَ
Dördüncü Mesele: İnsanlar Firavun'un Allah Teâlâ'yı bilip bilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: O biliyordu; ancak kibrinden, zorbalığından, yalan ve iftirasından ötürü inkârını açığa vuruyordu. Buna karşı altı vecihle delil getirdiler. Birincisi: [Mûsâ'nın]: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Andolsun ki sen bunları göklerin ve yerin Rabbinden başkasının indirmediğini pekâlâ bildin” [İsrâ 102] sözüdür; zira { عَلِمْتَ } kelimesindeki tâ harfi fetha ile okunduğunda bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'a bir hitabı olur ve Firavun'un bunu bildiğine delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “Kendileri de bunlara kesin olarak inandıkları halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler” [Neml 14] âyeti de böyledir. İkincisi: O akıl sahibi biriydi; aksi takdirde mükellef tutulması caiz olmazdı. Akıl sahibi olan herkes ise yokluktan sonra var olduğunu zaruri olarak bilir;
بَعْدَ الْعَدَمِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ افْتَقَرَ إِلَى مُدَبِّرٍ وَهَذَانَ الْعِلْمَانِ الضَّرُورِيَّانِ يَسْتَلْزِمَانِ الْعِلْمَ بِوُجُودِ الْمُدَبِّرِ.
böyle olan herkes de bir Müdebbir'e (yönetici ve yaratıcıya) muhtaçtır. Bu iki zaruri bilgi ise Müdebbir'in varlığına dair bilgiyi zorunlu kılar.
وَثَالِثُهَا: قَوْلُ مُوسَى ﵇ هاهنا: رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى وَكَلِمَةُ الَّذِي تَقْتَضِي وَصْفَ الْمَعْرِفَةِ بِجُمْلَةٍ مَعْلُومَةٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ قَدْ كَانَتْ مَعْلُومَةً لَهُ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ فِي صِفَةِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِالْمَبْدَأِ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْمَعَادِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ مُلْكَ فِرْعَوْنَ لَمْ يَتَجَاوَزِ الْقِبْطَ وَلَمْ يَبْلُغِ الشَّامَ وَلَمَّا هَرَبَ مُوسَى ﵇ إِلَى مَدْيَنَ قَالَ لَهُ شُعَيْبٌ: لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [الْقَصَصِ: ٢٥] فَمَعَ هَذَا كَيْفَ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ إِلَهُ الْعَالَمِ؟ وَسَادِسُهَا:
Üçüncüsü: Mûsâ aleyhisselâm'ın buradaki: { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir” sözüdür. “Ellezî” (الَّذِي) kelimesi marife olan bir şeyin bilinen bir cümle ile nitelenmesini iktiza eder; dolayısıyla bu cümlenin Firavun tarafından önceden biliniyor olması gerekir. Dördüncüsü: Kasas Sûresi'nde Firavun ve kavminin niteliği hakkında buyurulan: “Ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar” âyetidir; bu da onların başlangıcı (yaratılışı) bildiklerine, ancak âhireti inkâr ettiklerine delalet eder. Beşincisi: Firavun'un hâkimiyeti Kıptîlerin ötesine geçmemiş ve Şam'a ulaşmamıştı. Mûsâ aleyhisselâm Medyen'e kaçtığında Şuayb ona: { لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Korkma, o zalim kavimden kurtuldun” [Kasas 25] demişti. Durum böyleyken o nasıl âlemin ilâhı olduğuna inanabilir? Altıncısı:
أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَما رَبُّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٣] قَالَ مُوسَى ﵇: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا [الشُّعَرَاءِ: ٢٤] قَالَ: إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاءِ: ٢٧] يَعْنِي أَنَا أَطْلُبُ مِنْهُ الْمَاهِيَّةَ وَهُوَ يَشْرَحُ الْوَصْفَ/ فَهُوَ لَمْ يُنَازِعْ مُوسَى فِي الْوُجُودِ بَلْ طَلَبَ مِنْهُ الْمَاهِيَّةَ فَدَلَّ هَذَا عَلَى اعْتِرَافِهِ بِأَصْلِ الْوُجُودِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ كَانَ جَاهِلًا بِرَبِّهِ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَعْتَقِدَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ خالق هذه السموات وَالْأَرَضِينَ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَأَنَّهُ خَالِقُ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ عَجْزَهُ عَنْهَا وَيَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهَا كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَهُ فَيَحْصُلُ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِأَنَّهُ لَيْسَ مَوْجُودًا لَهَا وَلَا خَالِقًا لَهَا، وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ جَهْلِهِ باللَّه تَعَالَى فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ دَهْرِيًّا نَافِيًا لِلْمُؤَثِّرِ أَصْلًا، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كان فلسفيا قائلا بالعلة لموجبه، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ مِنْ عَبَدَةِ الْكَوَاكِبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْحُلُولِيَّةِ الْمُجَسِّمَةِ. وَأَمَّا ادِّعَاؤُهُ الرُّبُوبِيَّةَ لِنَفْسِهِ فَبِمَعْنَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمْ طَاعَتُهُ وَالِانْقِيَادُ لَهُ وَعَدَمُ الِاشْتِغَالِ بِطَاعَةِ غَيْرِهِ.
Firavun: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” [Şuarâ 23] deyip Mûsâ aleyhisselâm: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” [Şuarâ 24] cevabını verince, Firavun: { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Size gönderilen bu elçiniz mutlaka delidir” [Şuarâ 27] demiştir. Yani: “Ben ondan mahiyeti talep ediyorum, o ise vasfı açıklıyor” demek istemiştir. Demek ki o, varlık hususunda Mûsâ ile münakaşa etmemiş, bilakis ondan mahiyeti talep etmiştir; bu da onun varlığın aslını ikrar ettiğine delalet eder. İnsanlardan bazısı ise onun Rabbini bilmeyen bir câhil olduğunu söylemiştir. Âlimler, akıl sahibi bir kimsenin bizzat kendisinin bu göklerin, yerlerin, güneşin, ayın ve bizzat kendisinin yaratıcısı olduğuna inanmasının caiz olamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir; çünkü o bunlara karşı âciz olduğunu zaruri olarak bilmekte ve bunların kendisinden önce var olduğunu da zaruri olarak bilmektedir. Böylece kendisinin bunların var edicisi ve yaratıcısı olmadığına dair zaruri bilgi hâsıl olur. Onun Allah Teâlâ hakkındaki cehaletinin keyfiyetinde ise ihtilaf etmişlerdir: Onun, müessiri (yaratıcı ilkeyi) kökten inkâr eden bir dehriyyeci (materyalist) olması muhtemeldir; illeti gerektiren sebebe inanan bir felsefeci olması muhtemeldir; yıldızlara tapanlardan olması muhtemeldir; yahut Hulûliyye ve Mücessime'den olması muhtemeldir. Kendisi için rablik iddiasında bulunmasına gelince; bu, onların kendisine itaat etmeleri, boyun eğmeleri ve kendisinden başkasına itaatle meşgul olmamaları gerektiği anlamındadır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَى عَنْهُ فِي هَذِهِ السورة أنه قال: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى وَقَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ: وَما رَبُّ الْعالَمِينَ فالسؤال هاهنا بِمَنْ وَهُوَ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ وَفِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ بِمَا وَهُوَ عَنِ الْمَاهِيَّةِ وَهُمَا سُؤَالَانِ مُخْتَلِفَانِ وَالْوَاقِعَةُ وَاحِدَةٌ وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ سُؤَالُ مَنْ كَانَ مُقَدَّمًا عَلَى سُؤَالِ مَا لِأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِنِّي أَنَا اللَّه وَالرَّبُّ فَقَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا فَلَمَّا أَقَامَ مُوسَى الدَّلَالَةُ عَلَى الْوُجُودِ وَعَرَفَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ أَنَّ يُقَاوِمَهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِظُهُورِهِ وَجَلَائِهِ عَدَلَ إِلَى الْمَقَامِ الثَّانِي وَهُوَ طَلَبُ الْمَاهِيَّةِ وَهَذَا أَيْضًا مِمَّا يُنَبِّهُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا باللَّه لِأَنَّهُ تَرَكَ الْمُنَازَعَةَ فِي هَذَا الْمَقَامِ لِعِلْمِهِ بِغَايَةِ ظُهُورِهِ وَشَرَعَ فِي الْمَقَامِ الصَّعْبِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِمَاهِيَّةِ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ حَاصِلٍ لِلْبَشَرِ.
Beşinci Mesele: Allah Sübhânehu bu sûrede ondan naklen: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” dediğini; Şuarâ Sûresi'nde ise: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” dediğini hikâye etmiştir. Buradaki soru “men” (مَنْ - kim) iledir ve nitelik/keyfiyet hakkındadır; Şuarâ Sûresi'ndeki ise “mâ” (مَا - ne/nedir) iledir ve mahiyet hakkındadır. Bunlar iki farklı sorudur, hadise ise tektir. En uygun olanı şöyle demektir: “Men” ile olan soru, “mâ” ile olan sorudan önceydi; çünkü o: “Allah ve Rab şüphesiz benim” diyordu, bu sebeple: “Öyleyse sizin Rabbiniz kimdir?” dedi. Mûsâ varlığa delil ikame edip Firavun da bu makamın açıklığı ve netliği karşısında onunla mücadele edemeyeceğini anlayınca, ikinci makama yani mahiyeti talep etmeye yöneldi. Bu da onun Allah'ı bildiğine dikkat çeken hususlardandır; zira o bu makamın son derece açık olduğunu bildiği için burada münakaşayı bırakmış ve zor olan makama geçmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın mahiyetini bilmek insan için mümkün değildir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنَّمَا قَالَ: فَمَنْ رَبُّكُما وَلَمْ يَقُلْ فَمَنْ إِلَهُكُمَا لِأَنَّهُ أَثْبَتَ نَفْسَهُ رَبًّا فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٨] فَذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَجُّبِ كَأَنَّهُ قَالَ لَهُ أَنَا رَبُّكَ فَلِمَ تَدَّعِي رَبًّا آخَرَ وَهَذَا الْكَلَامُ شَبِيهٌ بِكَلَامِ نَمْرُوذَ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا قَالَ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] قَالَ نَمْرُوذُ لَهُ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَلَمْ يَكُنِ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ الَّتِي ذَكَرَهُمَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ هُمَا الَّذِي عَارَضَهُ بِهِمَا نَمْرُوذُ إِلَّا في اللفظ فكذا هاهنا لَمَّا ادَّعَى مُوسَى رُبُوبِيَّةَ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ فِرْعَوْنُ هَذَا الْكَلَامَ وَمُرَادُهُ أَنِّي أَنَا الرَّبُّ لِأَنِّي رَبَّيْتُكَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرُّبُوبِيَّةَ الَّتِي ادَّعَاهَا موسى اللَّه ﷾ غَيْرُ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةِ فِي الْمَعْنَى وَأَنَّهُ لَا مُشَارَكَةَ بَيْنَهُمَا إِلَّا فِي اللَّفْظِ.
Altıncı Mesele: Firavun: “Sizin ilâhınız kimdir?” demeyip de { فَمَنْ رَبُّكُما } “Sizin Rabbiniz kimdir?” demiştir; çünkü o: { أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ } “Biz seni çocukken aramızda büyütüp beslemedik mi? Ve ömrünün nice yıllarını aramızda geçirmedin mi?” [Şuarâ 18] sözünde kendisinin bir terbiyeci/rab olduğunu ileri sürmüştü. Dolayısıyla bunu hayret makamında zikretmiştir; sanki ona: “Senin rabbin (seni besleyip büyüten) benim; öyleyse nasıl başka bir rab iddia ediyorsun?” demiştir. Bu söz Nemrûd'un sözüne benzemektedir; zira İbrâhim aleyhisselâm: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim dirilten ve öldürendir” [Bakara 258] deyince Nemrûd ona: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” [Bakara 258] demiştir. Oysa Nemrûd'un itiraz ettiği diriltme ve öldürme ile İbrâhim aleyhisselâm'ın zikrettiği [diriltme ve öldürme] lafız hariç aynı şey değildi. İşte burada da Mûsâ Allah Teâlâ'nın rubûbiyyetini iddia edince, Firavun: “Seni ben büyütüp beslediğime göre rab benim” kastıyla bu sözü zikretmiştir. Bilinmektedir ki Mûsâ'nın Allah Teâlâ için iddia ettiği rubûbiyyet, manaca bu [Firavun'un bahsettiği] terbiyecilikten başkadır ve ikisi arasında lafız benzerliğinden başka hiçbir ortaklık yoktur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ اسْتَدَلَّ عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ بِأَحْوَالِ الْمَخْلُوقَاتِ وَهُوَ قوله:
Yedinci Mesele: Bil ki Mûsâ aleyhisselâm Sâni‘in (Yaratıcı'nın) ispatına yaratılmışların halleriyle delil getirmiştir ki bu da O'nun şu sözüdür:
رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ هِيَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ فِي قَوْلِهِ: سَبِّحِ
{ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir”. Bu delil, Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu buyruğunda zikrettiği delildir: { سَبِّحِ
اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى
اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى } “Yüce Rabbinin adını tesbih et; O ki yaratıp düzene koydu ve O ki takdir edip yol gösterdi”
[الْأَعْلَى: ١- ٣] . قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَإِنَّ مُوسَى ﵇ فِي أَكْثَرِ الْأُمُورِ يُعَوِّلُ عَلَى دَلَائِلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَسَيَأْتِي تَقْرِيرُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْخَلْقُ عِبَارَةً عَنْ تَرْكِيبِ الْقَوَالِبِ وَالْأَبْدَانِ وَالْهِدَايَةُ عبارة عن إبداع الْقُوَى الْمُدْرِكَةِ وَالْمُحَرِّكَةِ فِي تِلْكَ الْأَجْسَامِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْخَلْقُ مُقَدَّمًا عَلَى الْهِدَايَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الْحِجْرِ: ٢٩] فَالتَّسْوِيَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْقَالَبِ وَنَفْخُ الروح إشارة/ إلى إبداع الْقُوَى وَقَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] فَظَهَرَ أَنَّ الْخَلْقَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْهِدَايَةِ، وَالشُّرُوعُ فِي بَيَانِ عَجَائِبِ حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى فِي الْخَلْقِ وَالْهِدَايَةِ شُرُوعٌ فِي بَحْرٍ لَا سَاحِلَ لَهُ. وَلْنَذْكُرْ مِنْهُ أَمْثِلَةً قَرِيبَةً إِلَى الْأَفْهَامِ. أَحَدُهَا: أَنَّ الطَّبِيعِيَّ يَقُولُ: الثَّقِيلُ هَابِطٌ وَالْخَفِيفُ صَاعِدٌ وَأَشَدُّ الْأَشْيَاءِ ثِقَلًا الْأَرْضُ ثُمَّ الْمَاءُ وَأَشَدُّهَا خِفَّةً النَّارُ ثُمَّ الْهَوَاءُ فَلِذَلِكَ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ النَّارُ أَعْلَى الْعُنْصُرِيَّاتِ وَالْأَرْضُ أَسْفَلَهَا، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَلَبَ هَذَا التَّرْتِيبَ فِي خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ فَجَعَلَ أَعْلَى الْأَشْيَاءِ مِنْهُ الْعَظْمَ وَالشَّعْرَ وَهُمَا أَيْبَسُ مَا فِي الْبَدَنِ وَهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْأَرْضِ ثُمَّ جَعَلَ تَحْتَهُ الدِّمَاغَ الَّذِي هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمَاءِ وَجَعَلَ تَحْتَهُ النَّفْسَ الَّذِي هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْهَوَاءِ وَجَعَلَ تَحْتَهُ الْحَرَارَةَ الْغَرِيزِيَّةَ الَّتِي فِي الْقَلْبِ الَّتِي هِيَ بِمَنْزِلَةِ النَّارِ فَجَعَلَ مَكَانَ الْأَرْضِ مِنَ الْبَدَنِ الْأَعْلَى وَجَعَلَ مَكَانَ النَّارِ مِنَ الْبَدَنِ الْأَسْفَلِ لِيُعْرَفَ أَنَّ ذَلِكَ بِتَدْبِيرِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ لَا بِاقْتِضَاءِ الْعِلَّةِ وَالطَّبِيعَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى عَجَائِبِ النَّحْلِ فِي تَرْكِيبِ الْبُيُوتِ الْمُسَدَّسَةِ وَعَجَائِبِ أَحْوَالِ الْبَقِّ وَالْبَعُوضِ فِي اهْتِدَائِهَا إِلَى مَصَالِحِ أَنْفُسِهَا لَعَرَفْتَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِإِلْهَامِ مُدَبِّرٍ عَالِمٍ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَى الْخَلَائِقِ بِمَا بِهِ قَوَامُهُمْ مِنَ الْمَطْعُومِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَلْبُوسِ وَالْمَنْكُوحِ ثُمَّ هَدَاهُمْ إِلَى كَيْفِيَّةِ الِانْتِفَاعِ بِهَا وَيَسْتَخْرِجُونَ الْحَدِيدَ مِنَ الْجِبَالِ واللئالئ مِنَ الْبِحَارِ وَيُرَكِّبُونَ الْأَدْوِيَةَ وَالدِّرْيَاقَاتِ النَّافِعَةِ وَيَجْمَعُونَ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ فَيَسْتَخْرِجُونَ لَذَّاتِ الْأَطْعِمَةِ فَثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَ كُلَّ الْأَشْيَاءِ ثُمَّ أَعْطَاهُمُ الْعُقُولَ الَّتِي بِهَا يَتَوَصَّلُونَ إِلَى كَيْفِيَّةِ الِانْتِفَاعِ بِهَا، وَهَذَا غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْإِنْسَانِ بَلْ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ فَأَعْطَى الْإِنْسَانَ إِنْسَانَةً وَالْحِمَارَ حِمَارَةً وَالْبَعِيرَ نَاقَةً ثُمَّ هَدَاهُ لَهَا لِيَدُومَ التَّنَاسُلُ وَهَدَى الْأَوْلَادَ لِثَدْيِ الْأُمَّهَاتِ، بَلْ هَذَا غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْحَيَوَانَاتِ بَلْ هُوَ حَاصِلٌ فِي أَعْضَائِهَا فَإِنَّهُ خَلَقَ الْيَدَ عَلَى تَرْكِيبٍ خَاصٍّ وَأَوْدَعَ فِيهَا قُوَّةَ الْأَخْذِ وَخَلَقَ الرِّجْلَ عَلَى تَرْكِيبٍ خَاصٍّ وَأَوْدَعَ فِيهَا قُوَّةَ الْمَشْيِ وَكَذَا الْعَيْنُ وَالْأُذُنُ وَجَمِيعُ الْأَعْضَاءِ ثُمَّ رَبَطَ الْبَعْضَ بِالْبَعْضِ عَلَى وُجُوهٍ يَحْصُلُ مِنِ ارْتِبَاطِهَا مَجْمُوعٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ الْإِنْسَانُ. وَإِنَّمَا دَلَّتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ سُبْحَانَهُ لِأَنَّ اتِّصَافَ كُلِّ جِسْمٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْسَامِ بِتِلْكَ الصِّفَةِ أَعْنِي التَّرْكِيبَ وَالْقُوَّةَ وَالْهِدَايَةَ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا أَوْ جَائِزًا وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّا نُشَاهِدُ تِلْكَ الْأَجْسَامَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُنْفَكَّةً عَنْ تِلْكَ التَّرَاكِيبِ وَالْقُوَى فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ، وَالْجَائِزُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ وَلَيْسَ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ هُوَ الْإِنْسَانُ وَلَا أَبَوَاهُ لِأَنَّ فِعْلَ ذَلِكَ يَسْتَدْعِي قُدْرَةً عَلَيْهِ وَعِلْمًا بِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَالْأَمْرَانِ نَائِيَانِ عَنِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّهُ بَعْدَ كَمَالِ عَقْلِهِ يَعْجِزُ عَنْ تَغْيِيرِ شَعْرَةٍ وَاحِدَةٍ، وَبَعْدَ الْبَحْثِ الشَّدِيدِ عَنْ كُتُبِ التَّشْرِيحِ لَا يُعْرَفُ مِنْ مَنَافِعِ الْأَعْضَاءِ وَمَصَالِحِهَا إِلَّا الْقَدْرُ الْقَلِيلُ فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ الْمُتَوَلِّي لِتَدْبِيرِهَا وَتَرْتِيبِهَا مَوْجُودًا آخَرَ وَذَلِكَ الْمَوْجُودُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جِسْمًا لِأَنَّ الْأَجْسَامَ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ فَاخْتِصَاصُ ذَلِكَ الْجِسْمِ بِتِلْكَ الْمُؤَثِّرِيَّةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ جَائِزًا وَإِنْ كَانَ جَائِزًا افْتَقَرَ إِلَى سَبَبٍ آخَرَ وَالدَّوْرُ وَالتَّسَلْسُلُ مُحَالَانِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ فِي سِلْسِلَةِ الْحَاجَةِ/ إِلَى مَوْجُودٍ مُؤَثِّرٍ وَمُدَبِّرٍ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جُسْمَانِيٍّ ثُمَّ تَأْثِيرُ ذَلِكَ الْمُؤَثِّرِ إِمَّا
[A‘lâ 1-3]. İbrâhim aleyhisselâm şöyle demiştir: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna. O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösteren de O'dur”. Mûsâ aleyhisselâm çoğu meselede İbrâhim aleyhisselâm'ın delillerine dayanır; bunun izahı inşallah Teâlâ Şuarâ Suresi'nde gelecektir. Bil ki “halk” (yaratma) tabirinin kalıpların ve bedenlerin terkip edilmesinden; “hidâyet” tabirinin ise bu cisimlerde idrak edici ve hareket ettirici kuvvetlerin var edilmesinden ibaret olması muhtemeldir. Bu takdire göre yaratma, hidâyetten öncedir. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu tamamlayıp düzenlediğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman” [Hicr 29]. Buradaki tesviye (düzenleme) kalıba, ruhun üflenmesi ise kuvvetlerin var edilmesine işarettir. Yine şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık” [Mü'minûn 12] ayetinden { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” [Mü'minûn 14] buyruğuna kadar. Böylece yaratmanın hidâyetten önce olduğu ortaya çıkmıştır. Allah Teâlâ'nın yaratma ve hidâyetteki hikmetinin akıllara durgunluk veren inceliklerini açıklamaya girişmek, sahili olmayan bir denize dalmaktır. Biz bundan, zihinlere yakın olan bazı misaller zikredelim. Birincisi: Tabiat bilgini der ki: “Ağır olan aşağı iner, hafif olan yukarı çıkar. Nesnelerin en ağırı toprak, sonra sudur; en hafifi ise ateş, sonra havadır. Bu sebeple ateşin unsurların en üstünde, toprağın ise en altında bulunması zorunludur.” Sonra [görülmektedir ki] Sübhânehu insan yaratılışında bu tertibi tersine çevirmiş; insanın en üst kısmına bedenin en kurusu olan ve toprak mesabesinde bulunan kemiği ve saçı koymuş; ardından onun altına su mesabesinde olan beyni; onun altına hava mesabesinde olan nefesi; onun altına da kalpte bulunan ve ateş mesabesinde olan hararet-i gariziyyeyi (doğuştan gelen beden ısısını) yerleştirmiştir. Böylece bedende toprağın yerini en üst, ateşin yerini ise en alt kılmıştır; ta ki bunun illet ve tabiatın gereğiyle değil, Kâdir, Hakîm ve Rahîm olan [Allah]'ın tedbiriyle olduğu bilinsin. İkincisi: Arının altıgen petekler inşa etmesindeki şaşırtıcı durumlara, tahtakurusu ve sivrisineğin kendi menfaatlerine erişmedeki hallerinin hayret vericiliğine baktığında; bunun ancak bilinen her şeyi bilen bir Müdebbir'in (idare edenin) ilhamıyla mümkün olabileceğini anlarsın. Üçüncüsü: Yaratılmışlara ayakta kalmalarını sağlayacak yiyecek, içecek, giyecek ve evlenecek eşleri lütfeden, sonra da bunlardan nasıl yararlanacaklarını kendilerine gösteren O Teâlâ'dır. Dağlardan demiri, denizlerden incileri çıkarırlar; faydalı ilaçları ve tiryakları terkip ederler; farklı şeyleri bir araya getirip lezzetli yiyecekler üretirler. Böylece sabit olmuştur ki, bütün bu şeyleri yaratan, sonra da onlardan nasıl yararlanacaklarına ulaşmalarını sağlayan akılları kendilerine bahşeden O Sübhânehu'dur. Bu durum insana mahsus olmayıp bütün hayvanlarda da geçerlidir; erkeğe dişiyi, eşeğe dişi eşeği, deveye dişi deveyi vermiş, sonra da neslin devam etmesi için [erkeği] dişisine yönlendirmiş ve yavrulara da annelerin memelerini göstermiştir. Hatta bu durum sadece hayvanların bütününe mahsus olmayıp onların uzuvlarında da mevcuttur; zira O, eli özel bir terkip üzere yaratmış ve içine tutma kuvvetini yerleştirmiştir; ayağı özel bir terkip üzere yaratmış ve içine yürüme kuvvetini yerleştirmiştir. Göz, kulak ve bütün uzuvlar da böyledir. Sonra bu uzuvları birbirine öyle şekillerde bağlamıştır ki, bunların birleşmesinden tek bir bütün, yani insan hasıl olmuştur. Bu şeylerin Sâni‘ Sübhânehu'nun varlığına delalet etmesinin sebebi şudur: Bu cisimlerin her birinin söz konusu vasıfla, yani bu terkip, kuvvet ve hidâyetle nitelenmesi ya zorunludur (vâcip) ya da mümkündür (câiz). Birincisi bâtıldır; zira biz ölümden sonra o cisimlerin bu terkiplerden ve kuvvetlerden ayrıldığını müşahede etmekteyiz. Bu da durumun câiz (mümkün) olduğunu gösterir. Câiz olanın ise mutlaka bir tercih ediciye (müreccihe) ihtiyacı vardır. O tercih edici ise ne insanın kendisi ne de anne babasıdır; zira bunu yapabilmek, buna muktedir olmayı ve bundaki fayda ve zararları bilmeyi gerektirir. Oysa bu iki husus da insandan uzaktır; çünkü insan aklı kemale erdikten sonra bile tek bir saç telini değiştirmekten âcizdir ve anatomi kitaplarını derinlemesine inceledikten sonra dahi uzuvların fayda ve maslahatlarından ancak pek az bir kısmını bilebilir. O halde bu uzuvların tedbirini ve tertibini üstlenen başka bir varlığın olması zorunludur. O varlığın cisim olması ise câiz değildir; çünkü cisimler cisimlik bakımından eşittir; dolayısıyla o cismin söz konusu tesir gücüne sahip olması da ancak câiz (mümkün) bir durumdur. Câiz olunca da başka bir sebebe muhtaç olur; devir ve teselsül ise imkânsızdır. O halde bu ihtiyaç silsilesinin cisim ve cismanî olmayan, tesir ve tedbir sahibi bir varlıkta nihayete ermesi zorunludur. Sonra o müessirin tesiri ya
أَنْ يَكُونَ بِالذَّاتِ أَوْ بِالِاخْتِيَارِ، وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّ الْمُوجِبَ لَا يُمَيِّزُ مِثْلًا عَنْ مِثْلٍ وَهَذِهِ الْأَجْسَامُ مُتَسَاوِيَةٌ فِي الْجِسْمِيَّةِ فَلِمَ اخْتَصَّ بَعْضُهَا بِالصُّورَةِ الْفَلَكِيَّةِ وَبَعْضُهَا بِالصُّورَةِ الْعُنْصُرِيَّةِ وَبَعْضُهَا بِالنَّبَاتِيَّةِ وَبَعْضُهَا بِالْحَيَوَانِيَّةِ؟
bizzat (zâtı gereği mecburiyetle) ya da ihtiyar (irade) iledir. Birincisi imkânsızdır; çünkü icap (zorunluluk) ile fail olan, benzeri benzerinden ayırt edemez. Oysa bu cisimler cisimlik bakımından eşittir; öyleyse neden bazısı felek suretine, bazısı unsur suretine, bazısı bitki suretine ve bazısı da hayvan suretine tahsis edilmiştir?
فَثَبَتَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ وَالْمُدَبِّرَ قَادِرٌ وَالْقَادِرُ لَا يُمْكِنُهُ مِثْلُ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْعَجِيبَةِ إِلَّا إِذَا كَانَ عَالِمًا، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمُدَبِّرَ الَّذِي لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جُسْمَانِيٍّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ وَاجِبَ الْوُجُودِ فِي ذاته وفي صفاته وإلا لا فتقر إِلَى مُدَبِّرٍ آخَرَ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ وَاجِبَ الْوُجُودِ فِي قَادِرِيَّتِهِ وَعَالِمِيَّتِهِ وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ لَا يَتَخَصَّصُ بِبَعْضِ الْمُمْكِنَاتِ دُونَ الْبَعْضِ وَجَبَ [أَنْ] يَكُونَ عَالِمًا بِكُلِّ مَا صَحَّ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا وَقَادِرًا عَلَى كُلِّ مَا صَحَّ أَنْ يَكُونَ مَقْدُورًا فَظَهَرَ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ الَّتِي تَمَسَّكَ بِهَا مُوسَى ﵇ وَنَبَّهَ عَلَى تَقْرِيرِهَا اسْتِنَادُ الْعَالَمِ إِلَى مُدَبِّرٍ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جُسْمَانِيٍّ وَهُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ فِي ذَاتِهِ وَفِي صِفَاتِهِ عَالِمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ وَذَلِكَ هُوَ اللَّه ﷾.
Böylece tesir ve tedbir sahibinin kâdir olduğu sabit olmuştur; kâdir olan ise ancak âlim (bilen) olduğu takdirde bu tür hayret verici fiilleri gerçekleştirebilir. Ayrıca ne cisim ne de cismanî olan bu Müdebbir'in, zâtında ve sıfatlarında zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) olması şarttır; aksi takdirde başka bir idareciye muhtaç olur ve teselsül gerekir ki bu da imkânsızdır. O, kâdirliği ve âlimliğinde vâcibü'l-vücûd olunca ve zâtı gereği vâcip olan da mümkünlerin bazısına tahsis edilip bazısına tahsis edilmemekten münezzeh bulununca; bilinmesi sahih olan her şeyi bilmesi ve güç yetirilmesi sahih olan her şeye kâdir olması [vâcip] olur. Mûsâ aleyhisselâm'ın sarıldığı ve takririne dikkat çektiği bu delil ile açıkça anlaşılmıştır ki âlem; ne cisim ne de cismanî olan, zâtında ve sıfatlarında vâcibü'l-vücûd bulunan, bilinen her şeyi bilen ve güç yetirilen her şeye kâdir olan bir Müdebbir'e dayanmaktadır; O da Allah azze ve celle'dir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ خَاطَبَ الِاثْنَيْنِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ رَبُّكُما ثُمَّ وَجَّهَ النِّدَاءَ إِلَى أَحَدِهِمَا وَهُوَ مُوسَى ﵇ لِأَنَّهُ الْأَصْلُ فِي النُّبُوَّةِ وَهَارُونُ وَزِيرُهُ وَتَابِعُهُ، وَإِمَّا لِأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ لِخُبْثِهِ يَعْلَمُ الرُّتَّةَ الَّتِي فِي لِسَانِ مُوسَى ﵇ فَأَرَادَ اسْتِنْطَاقَهُ دُونَ أَخِيهِ لِمَا عَرَفَ مِنْ فَصَاحَتِهِ وَالرُّتَّةِ الَّتِي فِي لِسَانِ مُوسَى ﵇ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ [الزُّخْرُفِ: ٥٢] .
Sekizinci Mesele: Firavun: { فَمَنْ رَبُّكُما } “Sizin Rabbiniz kimdir?” sözüyle ikisine hitap etmiş, sonra da hitabı ikisinden birine, yani Mûsâ aleyhisselâm'a yöneltmiştir; çünkü peygamberlikte asıl olan odur, Hârûn ise onun veziri ve tâbisidir. Yahut Firavun habisliği sebebiyle Mûsâ aleyhisselâm'ın dilindeki tutukluğu bildiğinden, [Hârûn'un] fesahatini ve Mûsâ aleyhisselâm'ın dilindeki tutukluğu bildiği için kardeşi yerine onu konuşturmak istemiştir. Onun şu sözü de buna delalet eder: { أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ } “Yoksa ben, şu zavallı ve neredeyse söz bile anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim?” [Zuhruf 52].
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: فِي قَوْلِهِ: الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: التَّقْدِيمُ وَالتَّأْخِيرُ أَيْ أَعْطَى خَلْقَهُ كُلَّ شَيْءٍ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَيَرْتَفِقُونَ بِهِ. وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْخَلْقِ الشَّكْلَ وَالصُّورَةَ الْمُطَابِقَةَ لِلْمَنْفَعَةِ فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ الشَّكْلَ الَّذِي يُطَابِقُ مَنْفَعَتَهُ وَمَصْلَحَتَهُ، وَقُرِئَ خَلَقَهُ صِفَةً لِلْمُضَافِ أَوِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ اللَّه لَمْ يُخَلِّهِ مِنْ إِعْطَائِهِ وَإِنْعَامِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى فَاعْلَمْ أَنَّ فِي ارْتِبَاطِ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا قَرَّرَ عَلَى فِرْعَوْنَ أَمْرَ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ قَالَ فِرْعَوْنُ: إِنْ كَانَ إِثْبَاتُ الْمَبْدَأِ فِي هَذَا الْحَدِّ مِنَ الظُّهُورِ: فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى مَا أَثْبَتُوهُ وَتَرَكُوهُ؟ فَكَانَ مُوسَى ﵇ لَمَّا اسْتَدَلَّ بِالدَّلَالَةِ الْقَاطِعَةِ عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ قَدَحَ فِرْعَوْنُ فِي تِلْكَ الدَّلَالَةِ بِقَوْلِهِ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ فِي قُوَّةِ هَذِهِ الدَّلَالَةِ عَلَى مَا ذَكَرْتَ وَجَبَ عَلَى أَهْلِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ أَنْ لَا يَكُونُوا غَافِلِينَ عَنْهَا فَعَارَضَ الْحُجَّةَ بِالتَّقْلِيدِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ هَدَّدَ بِالْعَذَابِ أَوَّلًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [طه: ٤٨] فَقَالَ فِرْعَوْنُ: فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى فَإِنَّهَا كَذَّبَتْ ثُمَّ إِنَّهُمْ مَا عُذِّبُوا؟ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا قَالَ: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى فَذَكَرَ مُوسَى ﵇ دَلِيلًا ظَاهِرًا وَبُرْهَانًا بَاهِرًا عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ/ فَقَالَ: رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى فَخَافَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَزِيدَ فِي تَقْرِيرِ تِلْكَ الْحُجَّةِ فَيَظْهَرُ لِلنَّاسِ صِدْقُهُ وَفَسَادُ طَرِيقِ فِرْعَوْنَ فَأَرَادَ أَنْ يَصْرِفَهُ عَنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَأَنْ يَشْغَلَهُ بِالْحِكَايَاتِ فَقَالَ: فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى فَلَمْ يَلْتَفِتْ مُوسَى ﵇ إِلَى ذَلِكَ الْحَدِيثِ بَلْ قَالَ:
Dokuzuncu Mesele: { الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “O ki her şeye yaratılışını verdi, sonra da yol gösterdi” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdim ve tehir bulunmasıdır; yani “Yaratıklarına ihtiyaç duydukları ve yararlandıkları her şeyi verdi” demektir. İkincisi: “Halk” (yaratılış) ile kastedilenin, faydaya uygun şekil ve suret olmasıdır; sanki O Sübhânehu: “Her şeye faydasına ve maslahatına uygun şekli verdi” demiştir. [Âyetteki “halkahu” lafzı], muzafın veya muzafun ileyhin sıfatı olarak “halakahu” şeklinde de okunmuştur. Manası şudur: Allah'ın yarattığı hiçbir şey yoktur ki, onu ihsanından ve nimetinden mahrum bırakmış olsun. Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “[Firavun] dedi ki: ‘Öyleyse önceki nesillerin hali ne olacak?’” buyruğuna gelince; bil ki bu sözün öncesiyle irtibatında birkaç vecih vardır. Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm Firavun'a mebde' (başlangıç/yaratılış) ve meâd (ahiret) meselesini delilleriyle ortaya koyunca Firavun: “Eğer mebdein ispatı bu derece açık ise: { فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “Önceki nesillerin hali neydi ki” bunu ispat etmeyip terk ettiler?” dedi. Sanki Mûsâ aleyhisselâm Sâni‘in ispatına kesin delil getirince, Firavun bu delili zedelemek amacıyla: “Eğer bu delilin kuvveti zikrettiğin gibiyse, geçmiş nesillerin ondan gafil olmaması gerekirdi” diyerek hüccete taklitle karşı çıkmıştır. İkincisi: Mûsâ aleyhisselâm önce: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Bize azabın, yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu” [Tâhâ 48] buyruğuyla azap tehdidinde bulunmuş; bunun üzerine Firavun: { فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “Öyleyse önceki nesillerin hali nedir? Çünkü onlar da yalanladılar, sonra da azaba uğratılmadılar?” demiştir. Üçüncüsü -ki en açık olanı budur-: Firavun: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” deyince Mûsâ aleyhisselâm bu talebe dair apaçık bir delil ve parlak bir bürhan zikrederek: { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir” dedi. Firavun onun bu hücceti daha da açıp açıklamasından, böylece onun doğruluğunun ve kendi yolunun bozukluğunun insanlara aşikâr olmasından korktu. Bu sebeple onu bu sözden çevirmek ve hikâyelerle meşgul etmek isteyerek: { فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “Öyleyse önceki nesillerin hali nedir?” dedi. Mûsâ aleyhisselâm ise bu lafa iltifat etmeyip bilakis şöyle dedi:
عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ وَلَا يَتَعَلَّقُ غَرَضِي بِأَحْوَالِهِمْ فَلَا أَشْتَغِلُ بِهَا، ثُمَّ عَادَ إِلَى تَتْمِيمِ كَلَامِهِ الْأَوَّلِ وَإِيرَادِ الدَّلَائِلِ الْبَاهِرَةِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ فَقَالَ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ الْمُعْتَمَدُ فِي صِحَّةِ هَذَا النظم، ثم هاهنا مَسَائِلُ:
{ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ } “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır”; yani benim maksadım onların durumlarıyla ilgili değildir, dolayısıyla onlarla meşgul olmam. Sonra ilk sözünü tamamlamaya ve vahdaniyyete dair parlak delilleri getirmeye dönerek şöyle dedi: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapan ve orada sizin için yollar açandır”. Bu nazmın sıhhatinde itimat edilen vecih budur. Sonra burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ فَإِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي يَكُونُ عِنْدَ الرَّبِّ كَيْفَ
Birinci Mesele: { عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ } “Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır” ayeti hakkında ihtilaf ettiler. Zira Rabbin katında olan bir ilim nasıl
يَكُونُ فِي الْكِتَابِ؟ وَتَحْقِيقُهُ هُوَ أَنَّ عِلْمَ اللَّه تَعَالَى صِفَتُهُ وَصِفَةُ الشَّيْءِ قَائِمَةٌ بِهِ، فَأَمَّا أَنْ تَكُونَ صِفَةُ الشَّيْءِ حَاصِلَةً فِي كِتَابٍ فَذَاكَ غَيْرُ مَعْقُولٍ فَذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَثْبَتَ تِلْكَ الْأَحْكَامَ فِي كِتَابٍ عِنْدَهُ لِكَوْنِ مَا كَتَبَهُ فِيهِ يَظْهَرُ لِلْمَلَائِكَةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ زِيَادَةً لَهُمْ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ مُنَزَّهٌ عَنِ السَّهْوِ وَالْغَفْلَةِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ قَوْلُهُ: فِي كِتابٍ يُوهِمُ احْتِيَاجَهُ ﷾ فِي ذَلِكَ الْعِلْمِ إِلَى ذَلِكَ الْكِتَابِ وَهَذَا وَإِنْ كَانَ غَيْرَ وَاجِبٍ لَا مَحَالَةَ وَلَكِنَّهُ لَا أَقَلَّ مِنْ أَنَّهُ يُوهِمُهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ لَا سِيَّمَا لِلْكَافِرِ فَكَيْفَ يَحْسُنُ ذِكْرُهُ مَعَ مُعَانِدٍ مِثْلِ فِرْعَوْنَ فِي وَقْتِ الدَّعْوَةِ؟ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ تَفْسِيرَ ذَلِكَ بِأَنَّ بَقَاءَ تِلْكَ الْمَعْلُومَاتِ فِي عِلْمِهِ سُبْحَانَهُ كَبَقَاءِ الْمَكْتُوبِ فِي الْكِتَابِ فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَأْكِيدَ الْقَوْلِ بِأَنَّ أَسْرَارَهَا مَعْلُومَةٌ للَّه تَعَالَى بِحَيْثُ لَا يَزُولُ شَيْءٌ مِنْهَا عَنْ عِلْمِهِ، وَهَذَا التَّفْسِيرُ مُؤَكَّدٌ بِقَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ: لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى.
kitapta olur? İşin hakikati şudur: Allah Teâlâ'nın ilmi O'nun bir sıfatıdır ve bir şeyin sıfatı ancak o şeyin zâtıyla kâimdir. Bir şeyin sıfatının bir kitapta bulunması ise aklen imkânsızdır. Bu hususta iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun manası, Sübhânehu'nun o hükümleri katındaki bir kitapta tespit etmiş olmasıdır; zira oraya yazdığı şeyler meleklere aşikâr olur ve bu da melekler için O Teâlâ'nın bilinen her şeyi bildiğine, yanılgı ve gafletten münezzeh olduğuna dair delili artırıcı bir vesile teşkil eder. Birisi şöyle diyebilir: O'nun { فِي كِتابٍ } “bir kitaptadır” buyruğu, O azze ve celle'nin o ilimde o kitaba muhtaç olduğu vehmini uyandırır. Bu durum kesinlikle vâcip olmasa bile, en azından başlangıçta özellikle bir kâfir için böyle bir vehim doğurur; öyleyse tebliğ ve davet esnasında Firavun gibi inatçı birine karşı bunun zikredilmesi nasıl uygun olur? İkinci Vecih: Bunun tefsiri şöyledir: O bilgilerin Sübhânehu'nun ilminde kalması, yazılanın kitapta kalması gibidir. Dolayısıyla bu sözden maksat, onların sırlarının Allah Teâlâ tarafından bilindiğini ve bunlardan hiçbir şeyin O'nun ilminden zail olmayacağını tekit etmektir. Bu tefsir, bundan sonra gelen: { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim ne yanılır ne de unutur” buyruğuyla da teyit edilmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى فَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعْنَى اللَّفْظَيْنِ وَاحِدٌ أَيْ لَا يَذْهَبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ ذَكَرُوا وُجُوهًا. أَحَدُهَا:
İkinci Mesele: { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim ne yanılır ne de unutur” buyruğu hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları iki lafzın manasının bir olduğunu, yani “O'na hiçbir şey kaybolmaz ve O'ndan hiçbir şey gizli kalmaz” demek olduğunu söylemiştir; bu Mücâhid'in görüşüdür. Âlimlerin çoğunluğu ise ikisi arasında fark olduğu görüşündedir. Sonra birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi:
وَهُوَ الْأَحْسَنُ مَا قَالَهُ الْقَفَّالُ لَا يَضِلُّ عَنِ الْأَشْيَاءِ وَمَعْرِفَتِهَا وَمَا عَلِمَ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يَنْسَهُ فَاللَّفْظُ الْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ وَاللَّفْظُ الثَّانِي وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَا يَنْسَى دَلِيلٌ عَلَى بَقَاءِ ذَلِكَ الْعِلْمِ أَبَدَ الْآبَادِ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ التَّغَيُّرِ. وَثَانِيهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: لَا يُخْطِئُ ذَلِكَ الْكِتَابَ رَبِّي وَلَا يَنْسَى مَا فِيهِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْحَسَنُ لَا يُخْطِئُ وَقْتَ الْبَعْثِ وَلَا يَنْسَاهُ. وَرَابِعُهَا: قَالَ أَبُو عَمْرٍو أَصْلُ الضَّلَالِ الْغَيْبُوبَةُ وَالْمَعْنَى لَا يَغِيبُ عَنْ شَيْءٍ وَلَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ. وَخَامِسُهَا: قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ لَا يُخْطِئُ فِي التَّدْبِيرِ فَيَعْتَقِدُ فِي غَيْرِ الصَّوَابِ كَوْنَهُ صَوَابًا وَإِذَا عَرَفَهُ لَا يَنْسَاهُ وَهَذِهِ الْوُجُوهُ مُتَقَارِبَةٌ وَالتَّحْقِيقُ هُوَ الْأَوَّلُ.
-ki en güzeli budur- el-Kaffâl'in söylediğidir: O, eşyayı ve onların bilgisini şaşırmaz/kaybetmez; bunlardan bildiği şeyi de asla unutmaz. Birinci lafız O'nun bilinen her şeyi bildiğine işarettir; ikinci lafız olan: { وَلا يَنْسى } “ve unutmaz” buyruğu ise bu ilmin ebediyen baki kaldığına delildir ve [ilimde] değişimin nefyedilmesine işarettir. İkincisi: Mukâtil şöyle demiştir: “Rabbim o kitabı şaşırmaz ve içindekileri de unutmaz.” Üçüncüsü: Hasen şöyle demiştir: “Diriliş vaktini şaşırmaz ve onu unutmaz.” Dördüncüsü: Ebû Amr şöyle demiştir: Dalâlin (kaybolmanın) aslı gaybubettir (gözden kaybolmaktır); mana ise “O hiçbir şeyden gafil olmaz ve O'ndan hiçbir şey kaybolmaz” demektir. Beşincisi: İbn Cerîr şöyle demiştir: “İdarede hata etmez ki doğru olmayanı doğru zannetsin; bir şeyi bildiğinde de onu unutmaz.” Bu vecihler birbirine yakındır; tahkik edilmiş olanı ise birincisidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ لَمَّا سَأَلَهُ عَنِ الإله وقال: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا سَبِيلُهُ الِاسْتِدْلَالُ أَجَابَ بِمَا هُوَ الصَّوَابُ بِأَوْجَزِ عِبَارَةٍ وَأَحْسَنِ مَعْنًى، وَلَمَّا سَأَلَهُ عَنْ شَأْنِ الْقُرُونِ الْأُولَى وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا سَبِيلُهُ الْإِخْبَارُ وَلَمْ يَأْتِهِ فِي ذَلِكَ خَبَرٌ وَكَلَهُ إِلَى عَالِمِ الْغُيُوبِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇/ لَمَّا ذَكَرَ الدَّلَالَةَ الْأُولَى وَهِيَ دَلَالَةٌ عَامَّةٌ تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَخْلُوقَاتِ مِنَ الْإِنْسَانِ وَسَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ وَأَنْوَاعِ النَّبَاتِ وَالْجَمَادَاتِ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ دَلَائِلَ خَاصَّةً وَهِيَ ثَلَاثَةٌ. أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Üçüncü Mesele: Firavun ona ilâhı sorup: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” dediğinde -ki bu mesele istidlâl (akıl yürütme) yoluyla bilinecek hususlardandı- en veciz ifade ve en güzel manayla doğru olan cevabı vermiştir. Ona önceki nesillerin durumunu sorduğunda ise -ki bu mesele ihbar (nakil ve haber) yoluyla bilinecek hususlardandı ve bu konuda kendisine bir vahiy/haber gelmemişti- işi gaybları bilene havale etmiştir. Bil ki Mûsâ aleyhisselâm insandan diğer hayvanlara, bitki türlerinden cansız varlıklara kadar bütün yaratılmışları kapsayan ilk umumi delili zikrettikten sonra, üç tane özel delil zikretmiştir. Bunların ilki: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapandır” buyruğudur. Bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ هاهنا وَفِي الزُّخْرُفِ مَهْداً وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا مِهَادًا فِيهِمَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ:
Birinci İnceleme: Kûfe ehli burada ve Zuhruf Suresi'nde { مَهْداً } şeklinde; diğerleri ise her iki yerde { مِهَادًا } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:
الَّذِي أَخْتَارُهُ مِهَادًا وَهُوَ اسْمٌ وَالْمَهْدُ اسْمُ الْفِعْلِ، وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمَهْدُ الِاسْمُ وَالْمِهَادُ الْجَمْعُ كَالْفَرْشِ وَالْفِرَاشِ أَجَابَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِأَنَّ الْفِرَاشَ اسْمٌ وَالْفُرُشُ فِعْلٌ، وَقَالَ الْمُفَضَّلُ هُمَا مَصْدَرَانِ لِمَهَّدَ إِذَا وَطَّأَ لَهُ فِرَاشًا يُقَالُ مَهَّدَ مَهْدًا وَمِهَادًا وَفَرَشَ فَرْشًا وَفِرَاشًا.
“Benim tercih ettiğim ‘mihâden’dir; o bir isimdir, ‘mehd’ ise ism-i fiildir (mastar kökenlidir).” Başkası ise şöyle demiştir: “Mehd tekil isimdir, mihâd ise ferş ve firâş gibi onun çoğuludur.” Ebû Ubeyde buna, firâşın isim, furuşun ise mastar olduğu şeklinde cevap vermiştir. el-Mufaddal ise şöyle demiştir: İkisi de birine yatak serildiğinde kullanılan ‘mehehede’ fiilinin mastarlarıdır; nitekim ‘mehede mehden ve mihâden’ ile ‘fereşe ferşen ve firâşen’ denir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الَّذِي جَعَلَ مَرْفُوعٌ لِأَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَوْ لأنه صفة لربي أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ وَهَذَا مِنْ مَظَانِّهِ وَمَجَازِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجِبُ الْجَزْمُ بِكَوْنِهِ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ إِذْ لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ لَزِمَ كَوْنُهُ مِنْ كَلَامِ مُوسَى ﵇ وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَفَسَدَ النَّظْمُ بِسَبَبِ قوله: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى عَلَى مَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى.
İkinci İnceleme: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { الَّذِي جَعَلَ } “O yapan ki” ifadesi; mahzuf bir mübtedânın haberi olduğu için yahut “Rabbî” kelimesinin sıfatı olduğu için merfûdur veya övgü (medih) üzere mansubdur; bu da onun muhtemel ve câiz olduğu yerlerdendir. Bil ki onun mahzuf bir mübtedânın haberi olduğuna kesin hükmetmek gerekir; zira onu diğer iki veche hamledersek, bunun Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünden olması gerekir. Şayet böyle olsaydı, inşallah Teâlâ ileride açıklanacağı üzere, { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” buyruğundan ötürü nazım bozulurdu.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ الْأَرْضِ مَهْدًا أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا بِحَيْثُ يَتَصَرَّفُ الْعِبَادُ وَغَيْرُهُمْ عَلَيْهَا بِالْقُعُودِ وَالْقِيَامِ وَالنَّوْمِ وَالزِّرَاعَةِ وَجَمِيعِ وُجُوهِ الْمَنَافِعِ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ مُسْتَقْصًى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي
Üçüncü İnceleme: Yeryüzünün beşik (mehd) olmasından maksat; O Teâlâ'nın onu kulların ve diğer varlıkların üzerinde oturarak, ayakta durarak, uyuyarak, ziraat yaparak ve her türlü faydalanma şekilleriyle tasarrufta bulunacakları bir halde kılmış olmasıdır. Biz bunu Bakara Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي
جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً
جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً } “O ki yeryüzünü sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı”
[الْبَقَرَةِ: ٢٢] . وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» سَلَكَ مِنْ قَوْلِهِ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٢] كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ [الشعراء: ٢٠٠] أَيْ جَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَوَسَّطَهَا بَيْنَ الْجِبَالِ وَالْأَوْدِيَةِ وَالْبَرَارِي. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً وَالْكَلَامُ فِيهِ قَدْ مَرَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى فَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Bakara 22] ayetinin tefsirinde etraflıca zikretmiştik. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } “Ve orada sizin için yollar açtı” buyruğudur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Selekye”, { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?” [Müddessir 42] ve { كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “Böylece onu günahkârların kalplerine soktuk” [Şuarâ 200] ayetlerindeki kullanımdan gelmektedir; yani “Orada sizin için yollar kıldı ve o yolları dağların, vadilerin ve çöllerin arasından geçirdi” demektir. Üçüncüsü: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Ve gökten bir su indirdi” buyruğudur; buna dair izah Bakara Suresi'nde geçmişti. { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا فِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ تَمَامِ كَلَامِ مُوسَى ﵇ كَأَنَّهُ يَقُولُ رَبِّيَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا فَأَخْرَجْنَا نَحْنُ مَعَاشِرَ عِبَادِهِ بِذَلِكَ الْمَاءِ بِالْحِرَاثَةِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى.
Birinci Mesele: { فَأَخْرَجْنا } “böylece çıkardık” buyruğunda vecihler vardır. Birincisi: Bunun Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünün tamamından olmasıdır; sanki o: “Rabbim sizin için şöyle şöyle yapandır; biz O'nun kulları topluluğu da o suyla ekip biçerek türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” demektedir.
وَثَانِيهَا: أَنَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً تَمَّ كَلَامُ مُوسَى ﵇ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْ صِفَةِ نَفْسِهِ مُتَّصِلًا بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ بِقَوْلِهِ: فَأَخْرَجْنا بِهِ ثُمَّ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ قَوْلُهُ: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ.
İkincisi: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Ve gökten bir su indirdi” buyruğunda Mûsâ aleyhisselâm'ın sözü tamamlanmış; sonra bundan sonra Allah Teâlâ ilk söze bitişik olarak: { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “Böylece onunla çıkardık” buyruğuyla kendi sıfatını haber vermiştir. Ardından gelen: { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın” buyruğu da bu ihtimale delalet etmektedir.
وَثَالِثُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» انْتَقَلَ فِيهِ مِنْ لَفْظِ الْغَيْبَةِ إِلَى لَفْظِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُطَاعِ لِلْإِيذَانِ بِأَنَّهُ ﷾ مُطَاعٌ تَنْقَادُ الْأَشْيَاءُ الْمُخْتَلِفَةُ لِأَمْرِهِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ٩٩] أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها [فَاطِرٍ: ٢٧] أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ [النَّمْلِ: ٦٠] وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَأَخْرَجْنا إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ مُوسَى ﵇ أَوْ مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي/ ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ لَا يَلِيقُ بِمُوسَى ﵇ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى لَا يَلِيقُ بِمُوسَى لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا فِي قُدْرَةِ مُوسَى ﵇ صَرْفُ الْمِيَاهِ إِلَى سَقْيِ الْأَرَاضِي وَأَمَّا إِخْرَاجُ النَّبَاتِ عَلَى اخْتِلَافِ أَلْوَانِهَا وَطَبَائِعِهَا فَلَيْسَ مِنْ مُوسَى ﵇ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا كَلَامُ اللَّه وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كَلَامُ اللَّه ابْتِدَاؤُهُ مِنْ قوله: فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى لِأَنَّ الْفَاءَ يَتَعَلَّقُ بِمَا قَبْلَهُ فَلَا يَجُوزُ جَعْلُ هَذَا كَلَامَ اللَّه تَعَالَى وَجَعْلُ مَا قَبْلَهُ كَلَامَ مُوسَى ﵇ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كَلَامَ مُوسَى ﵇ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى ثُمَّ ابْتُدِئَ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى مِنْ قَوْلِهِ:
Üçüncüsü: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Burada gâib lafzından, kendisine itaat olunan mütekellim (birinci şahıs) lafzına geçilmiştir; bu da O azze ve celle'nin, farklı varlıkların emrine boyun eğdiği, mutlak itaat edilen olduğunu bildirmek içindir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “O, gökten su indirendir. İşte biz onunla her türlü bitkiyi çıkardık” [En‘âm 99]; { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık” [Fâtır 27]; { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? İşte biz onunla gönül açıcı güzel bahçeler bitirdik” [Neml 60]. Bil ki { فَأَخْرَجْنا } “böylece çıkardık” sözü ya Mûsâ aleyhisselâm'ın sözündendir ya da Allah Teâlâ'nın sözündendir. Birincisi bâtıldır; zira bundan sonra gelen: { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz” buyruğu Mûsâ aleyhisselâm'a yakışmaz. Ayrıca { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } “Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” sözü de Mûsâ'ya yakışmaz; çünkü Mûsâ aleyhisselâm'ın gücünün yettiği en ileri şey suları arazileri sulamaya sevk etmektir. Renkleri ve tabiatları farklı bitkileri çıkarmak ise Mûsâ aleyhisselâm'dan olamaz. Böylece bunun Allah'ın kelamı olduğu sabit olmuştur. Allah'ın kelamının { فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } sözünden başladığı da söylenemez; çünkü fâ harfi öncesine bağlıdır, dolayısıyla bunu Allah Teâlâ'nın kelamı kılıp öncesini Mûsâ aleyhisselâm'ın kelamı kılmak câiz değildir. Geriye sadece şöyle demek kalmaktadır: Mûsâ aleyhisselâm'ın sözü { لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim ne yanılır ne de unutur” buyruğunda tamamlanmış, sonra Allah Teâlâ'nın kelamı O'nun şu buyruğundan başlamıştır:
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا فَيَكُونُ الَّذِي خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَيَكُونُ الِانْتِقَالُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ الْتِفَاتًا.
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapandır”. Takdiri de “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapandır” şeklinde olur; böylece “ellezî” mahzuf bir mübtedânın haberi olur ve gâibden hitaba geçiş de iltifat sanatıyla gerçekleşmiş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا يُخْرِجُ النَّبَاتَ مِنَ الْأَرْضِ بِوَاسِطَةِ إِنْزَالِ الْمَاءِ فَيَكُونُ لِلْمَاءِ فِيهِ أَثَرٌ وَهَذَا بِتَقْدِيرِ ثُبُوتِهِ لَا يَقْدَحُ فِي شَيْءٍ مِنْ أُصُولِ الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُ ﷾ هُوَ الَّذِي أَعْطَاهَا هَذِهِ الْخَوَاصَّ وَالطَّبَائِعَ لَكِنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ يُنْكِرُونَهُ وَيَقُولُونَ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِيهِ أَلْبَتَّةَ.
İkinci Mesele: Ayetin zahiri, Sübhânehu'nun bitkiyi yerden ancak su indirme vasıtasıyla çıkardığına delalet etmektedir; dolayısıyla bunda suyun bir tesiri bulunmaktadır. Bunun sübutu farzedilse bile İslâm'ın esaslarından hiçbirine halel getirmez; çünkü suya bu özellikleri ve tabiatları veren O azze ve celle'dir. Ancak önceki mütekellimler bunu inkâr eder ve: “Suyun bunda kesinlikle hiçbir tesiri yoktur” derler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَزْواجاً أَيْ أَصْنَافًا سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا مُزْدَوَجَةٌ مَقْرُونَةٌ بَعْضُهَا مَعَ بَعْضٍ شَتَّى صِفَةٌ لِلْأَزْوَاجِ جَمْعُ شَتِيتٍ كَمَرِيضٍ وَمَرْضَى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِلنَّبَاتِ وَالنَّبَاتُ مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ النَّابِتُ كَمَا يُسَمَّى بِالنَّبْتِ فَاسْتَوَى فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ يَعْنِي أَنَّهَا شَتَّى مُخْتَلِفَةُ النَّفْعِ وَالطَّعْمِ وَالطَّبْعِ بَعْضُهَا يَصْلُحُ لِلنَّاسِ وَبَعْضُهَا يَصْلُحُ لِلْبَهَائِمِ أَمَّا قَوْلُهُ: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ فَهُوَ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي أَخْرَجْنَا وَالْمَعْنَى أَخْرَجْنَا أَصْنَافَ النَّبَاتِ آذِنِينَ فِي الِانْتِفَاعِ بِهَا مُبِيحِينَ أَنْ تَأْكُلُوا بَعْضَهَا وَتَعْلِفُوا بَعْضَهَا. وَقَدْ تَضَمَّنَ قَوْلُهُ كُلُوا سَائِرَ وُجُوهِ الْمَنَافِعِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٨] وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النِّسَاءِ: ١٠] وَقَوْلُهُ: كُلُوا أَمْرُ إِبَاحَةٍ إِنَّ فِي ذلِكَ أَيْ فِيمَا ذَكَرْتُ مِنْ هَذِهِ النعم لَآياتٍ
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أَزْواجاً } buyruğu; sınıflar/türler demektir. Bunlara bu ismin verilmesi, birbirleriyle eşleşmiş ve yan yana bulunmuş olmalarındandır. { شَتَّى } lafzı, “ezvâc”ın sıfatıdır; “marîz” ve “merdâ” gibi “şetît” kelimesinin çoğuludur. “Nebât” kelimesinin sıfatı olması da câizdir. Nebât mastardır; nitekim “nebt” dendiği gibi bitene de bu isim verilir; dolayısıyla tekili de çoğulu da bu lafızda eşittir. Yani o [bitkiler]; faydaları, tatları ve tabiatları farklı türlü türlüdür; bazısı insanlara, bazısı da hayvanlara elverişlidir. { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın” buyruğuna gelince; bu, “ahrecnâ”daki zamirden haldir. Manası ise: “Onlardan yararlanmanıza izin vererek, bir kısmını yemenizi ve bir kısmını da otlatmanızı mubah kılarak bitki türlerini çıkardık” demektir. O'nun “yiyin” buyruğu diğer bütün yararlanma şekillerini de içine almaktadır; nitekim O'nun: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda bâtıl yollarla yemeyin” [Bakara 188] ve: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler” [Nisâ 10] buyrukları da böyledir. O'nun { كُلُوا } “yiyin” buyruğu ibâha (mubahlık) bildiren bir emirdir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” yani bu nimetlerden zikrettiğim şeylerde; { لَآياتٍ } “elbette ayetler vardır”,
أَيْ لَدَلَالَاتٍ لِذَوِي النُّهَى أَيِ الْعُقُولِ وَالنُّهْيَةُ الْعَقْلُ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: النُّهَى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا كَالْهُدَى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا أَمَّا قَوْلُهُ: مِنْها خَلَقْناكُمْ فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ مَنَافِعَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ بَيَّنَ أَنَّهَا غَيْرُ مَطْلُوبَةٍ لِذَاتِهَا بَلْ هِيَ مَطْلُوبَةٌ لِكَوْنِهَا وَسَائِلَ إِلَى مَنَافِعِ الْآخِرَةِ فَقَالَ: مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
yani akıl sahipleri için deliller vardır. “Nuhâ”, akıllar demektir; “nuhye” ise akıldır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Nuhâ kelimesinin “hüdâ” gibi mastar olması câiz olduğu gibi, çoğul olması da câizdir. { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık” buyruğuna gelince; bil ki Sübhânehu yerin ve göğün faydalarını zikredince, bunların bizzat kendileri için istenen şeyler olmadığını, bilakis ahiret menfaatlerine birer vesile olmaları hasebiyle istendiğini açıklayarak: { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık” buyurmuştur. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: مِنْها خَلَقْناكُمْ مَعَ أَنَّهُ ﷾ خَلَقَنَا مِنْ نُطْفَةٍ عَلَى مَا بَيَّنَ ذَلِكَ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ. وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا خَلَقَ أَصْلَنَا وَهُوَ آدَمُ ﵇ مِنَ التُّرَابِ عَلَى مَا قَالَ:
Birinci Soru: O azze ve celle diğer ayetlerde açıkladığı üzere bizi nutfeden yaratmışken, { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık” buyurmasının manası nedir? Cevap iki vecihledir: Birincisi: Aslımız olan Âdem aleyhisselâm'ı şu buyurduğu üzere topraktan yarattığı zaman:
كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] لَا جَرَمَ أَطْلَقَ ذَلِكَ عَلَيْنَا. الثَّانِي: أَنَّ تَوَلُّدَ الْإِنْسَانِ إِنَّمَا هُوَ مِنَ النُّطْفَةِ وَدَمِ الطَّمْثِ وَهُمَا يَتَوَلَّدَانِ مِنَ الْأَغْذِيَةِ، وَالْغِذَاءُ إِمَّا حَيَوَانِيٌّ أَوْ نَبَاتِيٌّ وَالْحَيَوَانِيُّ يَنْتَهِي إِلَى النَّبَاتِ وَالنَّبَاتُ إِنَّمَا يَحْدُثُ مِنِ امْتِزَاجِ الْمَاءِ وَالتُّرَابِ فَصَحَّ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَنَا مِنْهَا وَذَلِكَ لَا يُنَافِي كَوْنَنَا مَخْلُوقِينَ/ مِنَ النُّطْفَةِ.
{ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı” [Âl-i İmrân 59], şüphesiz bu ifadeyi bizim hakkımızda da mutlak olarak kullanmıştır. İkincisi: İnsanın meydana gelmesi ancak nutfe ve hayız kanından olur; bunlar ise gıdalardan hasıl olur. Gıda ya hayvansaldır ya da bitkiseldir; hayvansal olan bitkisele dayanır, bitki ise ancak su ile toprağın karışmasından meydana gelir. Dolayısıyla O Teâlâ'nın bizi ondan (topraktan) yarattığı sözü doğru olmuştur ve bu, bizim nutfeden yaratılmış olmamıza zıt değildir.
وَالثَّالِثُ: ذَكَرْنَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ [آلِ عِمْرَانَ: ٦] خَبَرَ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ اللَّه يَأْمُرُ مَلَكَ الْأَرْحَامِ أَنْ يَكْتُبَ الْأَجَلَ وَالرِّزْقَ وَالْأَرْضَ الَّتِي يُدْفَنُ فِيهَا وَأَنَّهُ يَأْخُذُ مِنْ تُرَابِ تِلْكَ الْبُقْعَةِ وَيَذَرُهُ عَلَى النُّطْفَةِ ثُمَّ يُدْخِلُهَا فِي الرَّحِمِ.
Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ } “Rahimlerde sizi şekillendiren O'dur” [Âl-i İmrân 6] buyruğunda İbn Mes‘ûd'un rivayetini zikretmiştik: Allah rahim meleğine eceli, rızkı ve defnedileceği toprağı yazmasını emreder; melek o bölgenin toprağından alır, nutfenin üzerine serper ve sonra onu rahme koyar.
السُّؤَالُ الثَّانِي: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ مَخْلُوقًا مِنَ الشَّيْءِ وَظَاهِرُ قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ يَأْبَاهُ.
İkinci Soru: Ayetin zahiri, bir şeyin başka bir şeyden yaratılabileceğini gösterir; oysa kelamcıların sözünün zahiri bunu kabul etmez.
وَالْجَوَابُ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ خَلْقِ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ إِزَالَةَ صِفَةِ الشَّيْءِ الْأَوَّلِ عَنِ الذَّاتِ وَإِحْدَاثَ صِفَةِ الشَّيْءِ الثَّانِي فِيهِ فَذَلِكَ جَائِزٌ لِأَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ فِيهِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِيها نُعِيدُكُمْ
Cevap: Eğer bir şeyin bir şeyden yaratılmasından kasıt, birinci şeyin sıfatının zâttan giderilip onda ikinci şeyin sıfatının var edilmesi ise bu câizdir; çünkü bunda hiçbir tenakuz yoktur. Allah Teâlâ'nın: { وَفِيها نُعِيدُكُمْ } “Ve yine ona döndüreceğiz” buyruğuna gelince;
فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ الْإِعَادَةُ إِلَى الْقُبُورِ حَتَّى تَكُونَ الْأَرْضُ مَكَانًا وَظَرْفًا لِكُلِّ مَنْ مَاتَ إِلَّا مَنْ رَفَعَهُ اللَّه إِلَى السَّمَاءِ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُعَادَ إِلَيْهَا أَيْضًا بَعْدَ ذَلِكَ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَهُوَ الْأَقْرَبُ: وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ يَوْمَ الْحَشْرِ وَالْبَعْثِ. وَثَانِيهَا: وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تُرَابًا وَطِينًا ثُمَّ نُحْيِيكُمْ بَعْدَ الْإِخْرَاجِ وَهَذَا مَذْكُورٌ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ. وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ عَذَابُ الْقَبْرِ
kastedilenin kabirlere iade edilmek olduğunda şüphe yoktur; öyle ki yeryüzü, Allah'ın göğe yükselttikleri hariç ölen herkes için bir mekân ve kap olsun. Bu durumda olan kimsenin de bundan sonra yine yeryüzüne iade edilmesi muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } “Ve bir defa daha sizi ondan çıkaracağız” buyruğuna gelince; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi -ki en uygun olanıdır-: Haşir ve ba‘s (diriliş) gününde sizi ondan çıkaracağız. İkincisi: Sizi toprak ve çamur olarak ondan çıkaracağız, sonra çıkarıldıktan sonra sizi dirilteceğiz; bu bazı rivayetlerde zikredilmiştir. Üçüncüsü: Kastedilen kabir azabıdır.
عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: «خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ فِي جِنَازَةِ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ فَذَكَرَ عَذَابَ الْقَبْرِ وَمَا يُخَاطَبُ بِهِ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ وَأَنَّهُ تُرَدُّ رُوحُهُ فِي جَسَدِهِ وَيُرَدُّ إِلَى الْأَرْضِ وَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ عِنْدَ إِعَادَتِهِمْ إِلَى الْأَرْضِ إِنِّي وَعَدْتُهُمْ أَنِّي مِنْهَا خَلَقْتُهُمْ وَفِيهَا أُعِيدُهُمْ وَمِنْهَا أُخْرِجُهُمْ تَارَةً أُخْرَى» ،
Berâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Ensâr'dan bir adamın cenazesine çıktık. Kabir azabını, mümine ve kâfire hitap edilecek şeyleri; ruhunun cesedine geri döndürülüp yeryüzüne iade edileceğini ve O Teâlâ'nın onları yeryüzüne döndürürken: ‘Ben onları ondan yarattığımı, ona döndüreceğimi ve bir defa daha ondan çıkaracağımı vaat ettim’ buyuracağını zikretti.»
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَدَّدَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَنَافِعَ الْأَرْضِ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا لَهُمْ فِرَاشًا وَمِهَادًا يَتَقَلَّبُونَ عَلَيْهَا وَسَوَّى لَهُمْ فِيهَا مَسَالِكَ يَتَرَدَّدُونَ فِيهَا كَيْفَ أَرَادُوا وَأَنْبَتَ فِيهَا أَصْنَافَ النَّبَاتِ الَّتِي مِنْهَا أَقْوَاتُهُمْ وَعَلَفُ دَوَابِّهِمْ وَهِيَ أَصْلُهُمُ الَّذِي مِنْهُ يَتَفَرَّعُونَ ثُمَّ هِيَ كِفَاتُهُمْ إِذَا مَاتُوا، وَمِنْ ثَمَّ
Bil ki Allah Teâlâ bu ayetlerde yeryüzünün faydalarını saymıştır: Bunlar, O Teâlâ'nın yeryüzünü onlar için üzerinde dönüp dolaştıkları bir döşek ve beşik kılması; orada diledikleri gibi gidip gelecekleri yollar düzenlemesi; orada azıkları ve hayvanlarının yemleri olan bitki türlerini bitirmesi; onların dallanıp budaklandıkları asıllarının yeryüzü olması ve nihayet öldüklerinde onları bağrına basan yer olmasıdır. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵇: «بِرُّوا بِالْأَرْضِ فَإِنَّهَا بِكُمْ بَرَّةٌ» .
[Peygamber] aleyhisselâm: «Yeryüzüne iyi davranın; zira o size karşı pek şefkatlidir» buyurmuştur.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 56-58]
وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى (٥٦) قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكاناً سُوىً (٥٨)
{ وَلَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَأَبى (٥٦) قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ مَكاناً سُوىً (٥٨) } “Andolsun biz ona bütün ayetlerimizi gösterdik; fakat o yalanladı ve diretti. (56) [Firavun] dedi ki: ‘Ey Mûsâ! Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin? (57) Biz de mutlaka sana onun benzeri bir sihir getireceğiz. Şimdi bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız uygun bir yerde bir buluşma vakti belirle.’ (58)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَرَى فِرْعَوْنَ الْآيَاتِ كُلَّهَا ثُمَّ إِنَّهُ لَمْ يَقْبَلْهَا وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْآيَاتِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَرَادَ كُلَّ الْأَدِلَّةِ مَا يَتَّصِلُ بِالتَّوْحِيدِ وَمَا يَتَّصِلُ بِالنُّبُوَّةِ، أَمَّا التَّوْحِيدُ فَمَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ: رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] وَقَوْلُهُ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً [طَهَ: ٥٣] / الْآيَةَ، وَمَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ: قالَ فِرْعَوْنُ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ؟ قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الشعراء: ٢٣، ٢٤]
Bil ki O Teâlâ, Firavun'a ayetlerin tamamını gösterdiğini, ancak onun bunları kabul etmediğini beyan etmiştir. Ayetlerden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları tevhidle ve peygamberlikle ilgili bütün delilleri kastettiğini söylemiştir. Tevhidle ilgili olanlar; bu surede geçen: { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } “Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yol gösterendir” [Tâhâ 50] ve: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapandır” [Tâhâ 53] ayetleri ile Şuarâ Suresi'nde zikredilen: { قالَ فِرْعَوْنُ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ؟ قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Firavun dedi ki: ‘Âlemlerin Rabbi de nedir?’ [Mûsâ] dedi ki: ‘Göklerin ve yerin Rabbidir’” [Şuarâ 23-24]
الْآيَاتِ، وَأَمَّا النُّبُوَّةُ فَهِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ الَّتِي خَصَّ اللَّه بِهَا مُوسَى ﵇ وَهِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ وَفَلْقُ الْبَحْرِ وَالْحَجَرِ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ وَنَتْقُ الْجَبَلِ وَعَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ مَعْنَى أَرَيْنَاهُ عَرَّفْنَاهُ صِحَّتَهَا وَأَوْضَحْنَا لَهُ وَجْهَ الدَّلَالَةِ فِيهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ ذَلِكَ عَلَى مَا يَتَّصِلُ بِالنُّبُوَّةِ وَهِيَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتُ، وَإِنَّمَا أَضَافَ الْآيَاتِ إِلَى نَفْسِهِ ﷾ مَعَ أَنَّ الْمُظْهِرَ لَهَا مُوسَى ﵇ لِأَنَّهُ أَجْرَاهَا عَلَى يَدَيْهِ كَمَا أَضَافَ نَفْخَ الرُّوحِ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ: فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا [الْأَنْبِيَاءِ: ٩١] مَعَ أَنَّ النَّفْخَ كَانَ مِنْ جِبْرِيلَ ﵇، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: كُلُّهَا يُفِيدُ الْعُمُومَ واللَّه تَعَالَى مَا أَرَاهُ جَمِيعَ الْآيَاتِ لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ مَا أَظْهَرَهَا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ مُوسَى ﵇ وَالَّذِينَ كَانُوا بَعْدَهُ قُلْنَا: لَفْظُ الْكُلِّ وَإِنْ كَانَ لِلْعُمُومِ لَكِنْ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْخُصُوصِ عِنْدَ الْقَرِينَةِ كَمَا يُقَالُ دَخَلْتُ السُّوقَ فَاشْتَرَيْتُ كُلَّ شَيْءٍ أَوْ يُقَالُ إِنَّ مُوسَى ﵇ أَرَاهُ آيَاتِهِ وَعَدَّدَ عَلَيْهِ آيَاتِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَكَذَّبَ فِرْعَوْنُ بِالْكُلِّ أَوْ يُقَالُ تَكْذِيبُ بَعْضِ الْمُعْجِزَاتِ يَقْتَضِي تَكْذِيبَ الْكُلِّ فَحَكَى اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يَلْزَمُ ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ كَذَّبَ وَأَبَى قَالَ الْقَاضِي: الْإِبَاءُ الِامْتِنَاعُ وَإِنَّهُ لَا يُوصَفُ بِهِ إلا من يتمكن من الفعل والترك ولأن اللَّه تَعَالَى ذَمَّهُ بِأَنَّهُ كَذَّبَ وَبِأَنَّهُ أَبَى وَلَوْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى مَا هُوَ فِيهِ لَمْ يَصِحَّ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ مَرَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] . وَالْجَوَابُ مَذْكُورٌ هُنَاكَ، ثُمَّ حَكَى اللَّه تَعَالَى شُبْهَةَ فِرْعَوْنَ وَهِيَ قَوْلُهُ: أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى وَتَرْكِيبُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ عَجِيبٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَلْقَى فِي مَسَامِعِهِمْ مَا يَصِيرُونَ بِهِ مُبْغِضِينَ لَهُ جِدًّا وَهُوَ قَوْلُهُ: أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا مِمَّا يَشُقُّ عَلَى الْإِنْسَانِ فِي النِّهَايَةِ وَلِذَلِكَ جَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى مُسَاوِيًا لِلْقَتْلِ فِي قَوْلِهِ: أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ [النِّسَاءِ: ٦٦] ثُمَّ لَمَّا صَارُوا فِي نِهَايَةِ الْبُغْضِ لَهُ أَوْرَدَ الشُّبْهَةَ الطَّاعِنَةَ فِي نُبُوَّتِهِ ﵇ وَهِيَ أَنَّ مَا جِئْتَنَا بِهِ سِحْرٌ لَا مُعْجِزٌ، وَلَمَّا عَلِمَ أَنَّ الْمُعْجِزَ إِنَّمَا يَتَمَيَّزُ عَنِ السِّحْرِ لِكَوْنِ الْمُعْجِزِ مِمَّا يَتَعَذَّرُ مُعَارَضَتُهُ وَالسِّحْرُ مِمَّا يُمْكِنُ مُعَارَضَتُهُ قَالَ: فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَوْعِدَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِمَكَانِ الْوَعْدِ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحِجْرِ: ٤٣] وَأَنْ يَكُونَ اسْمًا لِزَمَانِ الْوَعْدِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ [هُودٍ: ٨١] وَالَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ أَيِ اجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ وَعْدًا لَا نُخْلِفُهُ لِأَنَّ الْوَعْدَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ وَصْفُهُ بِالْخُلْفِ. أَمَّا الزَّمَانُ وَالْمَكَانُ فَلَا يَصِحُّ وَصْفُهُمَا بِذَلِكَ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ الْحَسَنَ قَرَأَ يَوْمَ الزِّينَةِ بِالنَّصْبِ وَذَلِكَ لَا يُطَابِقُ الْمَكَانَ وَالزَّمَانَ وَإِنَّمَا نَصَبَ مَكَانًا لِأَنَّهُ هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِلْجَعْلِ وَالتَّقْدِيرُ اجْعَلْ مَكَانَ مَوْعِدٍ لَا نُخْلِفُهُ مَكَانًا سُوًى. أَمَّا قَوْلُهُ: سُوىً فَاعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ سُوىً بِضَمِّ السِّينِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ طِوًى وَطُوًى، وَقُرِئَ أَيْضًا مُنَوَّنًا وَغَيْرَ مُنَوَّنٍ، وَذَكَرُوا فِي مَعْنَاهُ وُجُوهًا: / أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ مَكَانًا تَسْتَوِي مَسَافَتُهُ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ مُجَاهِدٍ قَالَ قَتَادَةُ مُنَصَّفًا بَيْنَنَا. وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: سُوىً أَيْ مُسْتَوِيًا لَا يَحْجُبُ الْعَيْنَ مَا فيه من الارتفاع والانخفاض فسوى عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ صِفَةُ الْمَسَافَةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ صِفَةُ الْمَكَانِ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ طَلَبُوا مَوْضِعًا مُسْتَوِيًا لَا يَكُونُ فِيهِ ارْتِفَاعٌ وَلَا انْخِفَاضٌ حَتَّى يُشَاهِدَ كُلُّ الْحَاضِرِينَ كُلَّ مَا يَجْرِي. وَثَالِثُهَا: مَكَانًا يَسْتَوِي حَالُنَا فِي الرِّضَاءِ بِهِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ: مَكَانًا سِوَى هَذَا الْمَكَانِ الذي نحن فيه الآن.
ayetleridir. Nübüvvetle ilgili olanlar ise, Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a tahsis ettiği dokuz ayettir (mucizedir); bunlar asâ, el, denizin yarılması, taş, çekirge, haşere, kurbağalar, kan ve dağın kaldırılmasıdır. Bu takrire göre “ona gösterdik” ifadesinin manası; onların doğruluğunu ona bildirdik ve bundaki delalet vechini ona açıkladık demektir. Bazıları ise bunu sadece nübüvvetle ilgili olan bu mucizelere hamletmiştir. Mucizeleri ortaya koyan Mûsâ aleyhisselâm olduğu halde ayetleri Kendi zâtına nispet etmesi azze ve celle, onları Mûsâ'nın eliyle akıttığı/gerçekleştirdiği içindir; nitekim üfleme fiili Cebrâîl aleyhisselâm'dan olduğu halde ruhun üflenmesini de Kendi zâtına nispet ederek: { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } “Ona ruhumuzdan üfledik” [Enbiyâ 91] buyurmuştur. Eğer: “Âyetteki { كُلَّها } ‘hepsini’ ifadesi umum (kapsamlılık) bildirir; halbuki Allah Teâlâ ona bütün ayetleri göstermemiştir; zira ayetlerin bir kısmı Mûsâ aleyhisselâm'dan önceki ve sonraki peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyla ortaya konmuştur” denilirse, biz deriz ki: ‘Küll’ (bütün) lafzı her ne kadar umum için olsa da, karine bulunduğunda husus (özel bir grup) için de kullanılabilir; nitekim ‘Çarşıya girdim ve her şeyi satın aldım’ denir. Yahut şöyle denir: Mûsâ aleyhisselâm ona kendi ayetlerini göstermiş ve diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm ayetlerini de ona sayıp dökmüş, Firavun ise hepsini yalanlamıştır. Yahut şöyle denir: Mucizelerin bir kısmını yalanlamak hepsini yalanlamayı gerektirir; Allah Teâlâ da bunu lâzım gelen şekliyle nakletmiştir. Sonra O azze ve celle Firavun'un yalanlayıp direttiğini haber vermiştir. Kādî şöyle der: İbâ, imtinâ (kaçınmak, ayak diremek) demektir; bu vasıf ancak yapmaya ve terk etmeye güç yetiren kimse için kullanılır. Zira Allah Teâlâ onu yalanlaması ve ayak diretmesiyle yermiştir; şayet içinde bulunduğu şeye gücü yetmeseydi [bu yergi] sahih olmazdı. Bil ki bu soru Bakara Suresi'ndeki: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ } “İblis hariç; o diretti ve büyüklük tasladı” [Bakara 34] ayetinde geçmişti; cevabı da orada zikredilmiştir. Sonra Allah Teâlâ Firavun'un şu şüphesini nakletmiştir: { أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يَا مُوسى } “Ey Mûsâ! Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin?” Bu şüphenin kurgusu son derece hayret vericidir; zira o: { أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا } “Bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin?” diyerek onların kulaklarına kendisini Mûsâ'ya son derece düşman kılacak bir söz fısıldamıştır. Çünkü bu durum insana son derece ağır gelen şeylerdendir; bu sebepledir ki Allah Teâlâ: { أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ } “Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın” [Nisâ 66] buyruğunda bunu öldürülmeye denk tutmuştur. Sonra onlar Mûsâ'ya karşı son derece nefretle dolunca, onun nübüvvetini aleyhisselâm zedeleyen şu şüpheyi ortaya atmıştır: ‘Bize getirdiğin şey bir mucize değil, sihirdir.’ Mucizenin sihirden ancak karşı konulmasının imkânsız oluşuyla ayrıldığını, sihrin ise karşı konulabilir olduğunu bildiği için: { فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ } “Biz de mutlaka sana onun benzeri bir sihir getireceğiz” demiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلا أَنْتَ } “Şimdi bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız bir buluşma vakti belirle” buyruğuna gelince; bil ki “mev‘id” kelimesinin mastar olması câiz olduğu gibi, O'nun: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz cehennem onların hepsinin buluşma yeridir” [Hicr 43] buyruğundaki gibi vaadin mekân ismi olması; yine O'nun: { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Şüphesiz onların buluşma vakti sabahtır” [Hûd 81] buyruğundaki gibi vaadin zaman ismi olması da câizdir. Bu ayetteki ise mastar manasındadır; yani ‘bizimle senin aranda caymayacağımız bir vaat belirle’ demektir. Çünkü caymakla (hulf) nitelenmesi sahih olan şey vaattir; zaman ve mekân ise bununla nitelenemez. Bunu pekiştiren hususlardan biri de Hasen'in { يَوْمَ الزِّينَةِ } lafzını mansub okumasıdır ki bu mekâna ve zamana uymaz. “Mekânen” kelimesinin mansub kılınması ise “ce‘l” fiilinin ikinci mef‘ûlü oluşundandır; takdiri de: ‘Caymayacağımız bir buluşma yerini uygun bir yer kıl’ şeklindedir. { سُوىً } kelimesine gelince; bil ki Âsım, Hamza ve İbn Âmir sîn harfinin zammesiyle { سُوىً }, diğerleri ise kesresiyle { سِوًى } okumuşlardır. Tıvâ ve tuvâ gibi bunlar iki lehçedir. Tenvinli ve tenvinsiz olarak da okunmuştur. Manasında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Ebû Alî, her iki tarafa mesafesi eşit olan bir yer olduğunu söylemiştir; Mücâhid'in sözünden kastedilen de budur. Katâde ise: “Aramızda yarı yarıya eşit mesafede” demiştir. İkincisi: İbn Zeyd şöyle demiştir: “Süven, düzlük; içindeki yükseklik ve alçaklıkların gözü engellemediği yer demektir.” Dolayısıyla birinci takdire göre “süven” mesafenin sıfatı, bu takdire göre ise mekânın sıfatıdır. Maksat şudur: Olan biten her şeyi hazır bulunan herkesin görebilmesi için, içinde yükseklik ve alçaklık bulunmayan düz bir yer talep etmişlerdir. Üçüncüsü: Razı olma hususunda durumumuzun eşit olacağı bir mekân demektir. Dördüncüsü: Kelbî şöyle demiştir: “Şu an içinde bulunduğumuz bu mekândan başka bir mekân.”
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٥٩ الى ٦٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 59-62]
قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١) فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢)
{ قالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١) فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) } “[Mûsâ] dedi ki: ‘Buluşma vaktiniz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır.’ (59) Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı, sonra geldi. (60) Mûsâ onlara dedi ki: ‘Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın; yoksa bir azapla kökünüzü kazır. İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır.’ (61) Bunun üzerine işlerini kendi aralarında tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. (62)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Bil ki ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُحْتَمَلُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قالَ مَوْعِدُكُمْ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ فِرْعَوْنَ فَبَيَّنَ الْوَقْتَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِ مُوسَى ﵇، قَالَ الْقَاضِي وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لِأَنَّهُ الْمُطَالِبُ بِالِاجْتِمَاعِ دُونَ مُوسَى ﵇، وَعِنْدِي الْأَظْهَرُ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ مُوسَى ﵇ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ جَوَابٌ لِقَوْلِ فِرْعَوْنَ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا. وَثَانِيهَا: وَهُوَ أَنَّ تَعْيِينَ يَوْمِ الزِّينَةِ يَقْتَضِي إِطْلَاعَ الْكُلِّ عَلَى مَا سَيَقَعُ فَتَعْيِينُهُ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْمُحِقِّ الَّذِي يَعْرِفُ أَنَّ الْيَدَ لَهُ لَا الْمُبْطِلُ الَّذِي يَعْرِفُ أَنَّهُ لَيْسَ مَعَهُ إِلَّا التَّلْبِيسُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: مَوْعِدُكُمْ خِطَابٌ لِلْجَمْعِ فَلَوْ جَعَلْنَاهُ مِنْ فِرْعَوْنَ إِلَى مُوسَى وَهَارُونَ لَزِمَ إِمَّا حَمْلُهُ عَلَى التَّعْظِيمِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحَالِ فِرْعَوْنَ مَعَهُمَا أَوْ عَلَى أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ أَمَّا لَوْ جَعَلْنَاهُ مِنْ مُوسَى ﵇ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ اسْتَقَامَ الْكَلَامُ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قالَ مَوْعِدُكُمْ } “Dedi ki: ‘Buluşma vaktiniz...’” buyruğunun Firavun'un sözünden olması ve böylece vakti onun belirlemiş olması muhtemel olduğu gibi, Mûsâ aleyhisselâm'ın sözünden olması da muhtemeldir. Kādî: “Birincisi daha açıktır; çünkü toplanmayı talep eden Mûsâ aleyhisselâm değil, Firavun'dur” demiştir. Bana göre ise birkaç vecihten ötürü bunun Mûsâ aleyhisselâm'ın kelamı olması daha açıktır: Birincisi: Bu, Firavun'un: “Bizimle senin aranda bir buluşma vakti belirle” sözünün cevabıdır. İkincisi: Bayram gününün tayin edilmesi, gerçekleşecek olan şeyden herkesin haberdar olmasını gerektirir. Dolayısıyla bunu tayin etmek, üstünlüğün kendisinde olacağını bilen hak ehline yakışır; yanında aldatmacadan başka bir şey bulunmadığını bilen bâtıl ehline değil. Üçüncüsü: O'nun { مَوْعِدُكُمْ } “Buluşma vaktiniz” buyruğu çoğula hitaptır. Şayet bunu Firavun'dan Mûsâ ve Hârûn'a kılarsak; ya bunu tazim (saygı) ifadesine hamletmek gerekir ki bu Firavun'un onlara karşı tutumuna uymaz, yahut çoğulun en azının iki olduğuna hamletmek gerekir ki bu da câiz değildir. Fakat bunu Mûsâ aleyhisselâm'dan Firavun ve kavmine kılarsak söz yerli yerine oturur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يَوْمُ الزِّينَةِ قَرَأَ بَعْضُهُمْ بِضَمِّ الْمِيمِ وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِالنَّصْبِ قَالَ الزَّجَّاجُ: إِذَا رُفِعَ فَعَلَى خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ وَالْمَعْنَى وَقْتُ مَوْعِدِكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَمَنْ نَصَبَ فَعَلَى الظَّرْفِ مَعْنَاهُ مَوْعِدُكُمْ يَقَعُ يَوْمَ الزِّينَةِ وَقَوْلُهُ: وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى مَعْنَاهُ مَوْعِدُكُمْ حَشْرُ النَّاسِ ضُحًى فَمَوْضِعُ أَنْ يَكُونُ رَفْعًا وَيَجُوزُ فِيهِ الْخَفْضُ عَطْفًا عَلَى الزِّينَةِ كَأَنَّهُ قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمَ الزِّينَةِ وَيَوْمَ يُحْشَرُ النَّاسِ ضُحًى فَإِنْ قِيلَ أَلَسْتُمْ قُلْتُمْ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً [طه: ٥٨] أَنَّ التَّقْدِيرَ اجْعَلْ مَكَانَ مَوْعِدٍ لَا نُخْلِفُهُ مَكَانًا سُوًى فَهَذَا كَيْفَ يُطَابِقُهُ الْجَوَابُ بِذِكْرِ الزَّمَانِ؟ قُلْنَا هُوَ مُطَابِقُ مَعْنًى وَإِنْ لَمْ يُطَابِقْ لَفْظًا/ لِأَنَّهُمْ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَجْتَمِعُوا يَوْمَ الزِّينَةِ فِي مَكَانٍ مُعَيَّنٍ مَشْهُودٍ بِاجْتِمَاعِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَبِذِكْرِ الزَّمَانِ عُلِمَ الْمَكَانُ.
İkinci Mesele: “Yevmü'z-zîneti” ibaresini bazısı mim harfinin zammesiyle [yevmü], Hasen ise nasb ile [yevme] okumuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Ref ile okunduğunda mübtedânın haberi olur; manası da: “Buluşma vaktiniz bayram günüdür” demektir. Nasb ile okuyan ise zarf kılmıştır; manası da: “Buluşmanız bayram günü gerçekleşecektir” demektir. { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “Ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” buyruğunun manası ise: “Buluşma vaktiniz insanların kuşluk vakti toplanmasıdır” demektir; dolayısıyla “en” edatının mahalli ref olur. “ez-Zîneti” lafzına atfedilerek cer kılınması da câizdir; sanki: “Buluşma vaktiniz süslenme (bayram) günü ve insanların kuşluk vakti toplandığı gündür” demiştir. Eğer: “Siz { فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً } [Tâhâ 58] ayetinin tefsirinde, ifadenin takdirinin ‘Caymayacağımız bir buluşma yerini uygun bir yer kıl’ şeklinde olduğunu söylememiş miydiniz? O halde zaman zikredilerek verilen cevap buna nasıl mutabık olur?” denilirse; biz deriz ki: Bu mana bakımından mutabıktır, lafız bakımından mutabık olmasa bile. Zira onların o gün insanların toplanmasıyla bilinen belirli bir mekânda bayram günü bir araya gelmeleri kaçınılmazdır; dolayısıyla zamanın zikredilmesiyle mekân da bilinmiş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي يَوْمِ الزِّينَةِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَوْمُ عِيدٍ لَهُمْ يَتَزَيَّنُونَ فِيهِ. وَثَانِيهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ يَوْمُ النَّيْرُوزِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ يَوْمُ سُوقٍ لَهُمْ. وَرَابِعُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَوْمُ عَاشُورَاءَ، وَإِنَّمَا قَالَ يُحْشَرَ فَإِنَّهُمْ يَجْتَمِعُونَ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِأَنْفُسِهِمْ مِنْ غَيْرِ حَاشِرٍ لَهُمْ، وَقُرِئَ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ يُرِيدُ وَأَنْ تَحْشُرَ النَّاسَ يَا فِرْعَوْنُ وَأَنْ يَحْشُرَ الْيَوْمَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ ضَمِيرُ فِرْعَوْنَ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْغَيْبَةِ، إِمَّا عَلَى الْعَادَةِ الَّتِي تُخَاطَبُ بِهَا الْمُلُوكُ أَوْ خَاطَبَ الْقَوْمَ بِقَوْلِهِ: مَوْعِدُكُمْ وَجَعَلَ ضَمِيرَ يُحْشَرَ لِفِرْعَوْنَ وَإِنَّمَا أَوْعَدَهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ لِيَكُونَ عُلُوُّ كَلِمَةِ اللَّه تَعَالَى وَظُهُورُ دِينِهِ وَكَبْتُ الْكَافِرِ وَزَهُوقُ الْبَاطِلِ عَلَى رؤوس الْأَشْهَادِ فِي الْمَجْمَعِ الْعَامِّ لِيَكْثُرَ الْمُحَدِّثُ بِذَلِكَ الْأَمْرِ الْعَجِيبِ فِي كُلِّ بَدْوٍ وَحَضَرٍ وَيَشِيعَ فِي جَمِيعِ أَهْلِ الْوَبَرِ وَالْمَدَرِ، قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ عَيَّنَ الْيَوْمَ بِقَوْلِهِ: يَوْمُ الزِّينَةِ ثُمَّ عَيَّنَ مِنَ الْيَوْمِ وَقْتًا مُعَيَّنًا بِقَوْلِهِ: وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى وأما قَوْلُهُ: فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى فَاعْلَمْ أَنَّ التَّوَلِّيَ قَدْ يَكُونُ إِعْرَاضًا وَقَدْ يكون انصرافا والظاهر هاهنا أَنَّهُ بِمَعْنَى الِانْصِرَافِ وَهُوَ مُفَارَقَتُهُ مُوسَى ﵇ عَلَى الْمَوْعِدِ الَّذِي تَوَاعَدُوا لِلِاجْتِمَاعِ [فِيهِ] ، قَالَ مُقَاتِلٌ: فَتَوَلَّى أَيْ أَعْرَضَ وَثَبَتَ عَلَى إِعْرَاضِهِ عَنِ الْحَقِّ وَدَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: فَجَمَعَ كَيْدَهُ السَّحَرَةُ وَسَائِرُ مَنْ يَجْتَمِعُ لِذَلِكَ وَيَدْخُلُ فِيهِ الْآلَاتُ وَسَائِرُ مَا أَوْرَدَتْهُ السَّحَرَةُ ثُمَّ أَتى دَخَلَ تَحْتَهُ أَتَى الْمَوْضِعَ بِالسَّحَرَةِ وَبِالْقَوْمِ وَبِالْآلَاتِ قَالَ ابْنُ
Üçüncü Mesele: Müfessirler bayram günü (yevmü'z-zîne) hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Kendisinde süslendikleri bir bayram günleridir. İkincisi: Mukâtil, Nevruz günü olduğunu söylemiştir. Üçüncüsü: Saîd b. Cübeyr, onların pazar günü olduğunu söylemiştir. Dördüncüsü: İbn Abbâs, Âşûrâ günü olduğunu söylemiştir. Âyette { يُحْشَرَ } “toplanması” buyrulmuştur; zira onlar o gün kendilerini toplayan biri olmaksızın bizzat kendileri toplanırlar. { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ } ibaresi yâ ve tâ ile de okunmuştur; yani ‘Ey Firavun, insanları toplaman’ ve ‘günün toplaması’ kastedilir. Firavun'un zamirini içermesi de câizdir; ya krallara hitap edilirken adet olduğu üzere onu gâib lafzıyla zikretmiştir, yahut { مَوْعِدُكُمْ } “Buluşma vaktiniz” sözüyle kavme hitap edip “yuhşera” fiilinin zamirini Firavun'a ait kılmıştır. Onlara o günü vaat etmesinin sebebi ise; Allah Teâlâ'nın kelimesinin yücelmesi, dininin zahir olması, kâfirin zelil düşmesi ve bâtılın zeval bulmasının umumi bir toplantıda şahitlerin huzurunda gerçekleşmesi, böylece bu hayret verici hadiseyi anlatanların her köy ve şehirde çoğalması ve bütün çadır ve şehir halkı arasında yayılması içindir. Kādî şöyle demiştir: Mûsâ: { يَوْمُ الزِّينَةِ } buyruğuyla günü tayin etmiş, sonra da: { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } buyruğuyla günden muayyen bir vakti belirlemiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı, sonra geldi” buyruğuna gelince; bil ki “tevellî” bazen yüz çevirmek, bazen de ayrılıp gitmek manasına gelir. Buradaki zahir mana ayrılıp gitmesidir; bu da toplanmak üzere sözleştikleri buluşma vaktinde Mûsâ aleyhisselâm'dan ayrılmasıdır. Mukâtil şöyle demiştir: { فَتَوَلَّى } yani yüz çevirdi ve haktan yüz çevirmekte sebat etti. { فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “hilesini topladı” ifadesinin kapsamına sihirbazlar ve bunun için toplanan diğer kimseler girer; aletler ve sihirbazların getirdiği diğer bütün şeyler de buna dâhildir. { ثُمَّ أَتى } “sonra geldi” ifadesinin kapsamına ise; sihirbazlarla, kavimle ve aletlerle o yere gelmesi girer. İbn
عَبَّاسٍ: كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ سَاحِرًا مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حَبْلٌ وَعَصَا وَقِيلَ كَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ وَقِيلَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ ضُرِبَتْ لِفِرْعَوْنَ قُبَّةٌ فَجَلَسَ فِيهَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَكَانَ طُولُ الْقُبَّةِ سَبْعِينَ ذِرَاعًا ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مُوسَى ﵇ قَدَّمَ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ الْوَعِيدَ وَالتَّحْذِيرَ مِمَّا قَالُوهُ وَأَقْدَمُوا عَلَيْهِ فَقَالَ: وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً بِأَنْ تَزْعُمُوا بِأَنَّ الَّذِي جِئْتُ بِهِ لَيْسَ بِحَقٍّ وَأَنَّهُ سِحْرٌ فَيُمْكِنُكُمْ مُعَارَضَتِي، قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ فِي انْتِصَابِ وَيْلَكُمْ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَلْزَمَهُمُ اللَّه وَيْلًا إِنِ افْتَرَوْا عَلَى اللَّه كَذِبًا ويجوز على النداء كقوله: يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ [هود: ٧٢] ، يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا [يس: ٥٢] وَقَوْلِهِ: فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ أَيْ يُعَذِّبَكُمْ عَذَابًا مُهْلِكًا مُسْتَأْصِلًا وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ بِرَفْعِ الْيَاءِ مِنَ الْإِسْحَاتِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا مِنَ السُّحْتِ وَالْإِسْحَاتُ لُغَةُ أَهْلِ نَجْدٍ وَبَنِي تَمِيمٍ وَالسُّحْتُ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّه كَذِبًا حَصَلَ لَهُ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ فِي الدُّنْيَا أَوِ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ. وَالثَّانِي: الْخَيْبَةُ وَالْحِرْمَانُ عَنِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى ثُمَّ بَيَّنَ ﷾ أنه لم قَالَ مُوسَى ﵇ ذَلِكَ أَعْرَضُوا عَنْ قَوْلِهِ: فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَفِي تَنَازَعُوا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: تَفَاوَضُوا وَتَشَاوَرُوا لِيَسْتَقِرُّوا عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ. وَالثَّانِي: قَالَ مُقَاتِلٌ: اخْتَلَفُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ: دَخَلَ فِي التَّنَازُعِ فِرْعَوْنُ/ وَقَوْمُهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: بَلْ هُمُ السَّحَرَةُ وَحْدَهُمْ وَالْكَلَامُ مُحْتَمَلٌ وَلَيْسَ فِي الظَّاهِرِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّرْجِيحِ وَذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: وَأَسَرُّوا النَّجْوى وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ أَسَرُّوهَا مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فِيهِ وُجُوهٌ.
Abbâs şöyle demiştir: Yetmiş iki sihirbaz idiler; her birinin yanında bir ip ve bir asâ vardı. Dört yüz kişi oldukları da söylenmiştir; bundan daha fazla oldukları da söylenmiştir. Sonra Firavun için bir çadır kuruldu ve onları seyretmek üzere orada oturdu; çadırın uzunluğu yetmiş arşındı. Sonra Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın her şeyden önce onların söylediklerine ve kalkıştıkları şeye karşı tehdit ve uyarıda bulunduğunu açıklayarak şöyle dediğini bildirmiştir: { وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın”; yani ‘Benim getirdiğim şeyin hak olmadığını ve sihir olduğunu, dolayısıyla bana karşı koyabileceğinizi iddia etmek suretiyle yalan uydurmayın.’ ez-Zeccâc şöyle demiştir: { وَيْلَكُمْ } ibaresinin nasb ile gelmesinde mananın: “Eğer Allah'a yalan iftira ederlerse Allah onlara helâki lüzumlu kıldı” şeklinde olması câizdir; nitekim O'nun: { يا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?” [Hûd 72] ve { يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Yazıklar olsun bize! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” [Yâsîn 52] buyruklarındaki gibi nida üzere olması da câizdir. O'nun: { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } “yoksa bir azapla kökünüzü kazır” buyruğu; yani sizi helâk edici ve kökünüzü kurutucu bir azapla cezalandırır demektir. Hamza, Âsım ve Kisâî “ishât”tan gelerek yâ harfinin zammesiyle [yüshitaküm]; diğerleri ise “suht”tan gelerek fethasıyla [yeshataküm] okumuşlardır. İshât, Necid ve Benî Temîm ehlinin lehçesidir; suht ise Hicaz ehlinin lehçesidir. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: Kim Allah'a yalan uydurursa onun başına iki durum gelir: Birincisi: Dünyada kökünü kazıyan bir azap yahut ahirette şiddetli bir azaptır; { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } buyruğundan kastedilen de budur. İkincisi: Maksattan hüsran ve mahrumiyettir; { وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى } “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” buyruğundan kastedilen de budur. Sonra O azze ve celle, Mûsâ aleyhisselâm bunu söyleyince onların onun sözünden yüz çevirdiklerini: { فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Bunun üzerine işlerini kendi aralarında tartıştılar” buyruğuyla beyan etmiştir. “Tenâzeû” (tartıştılar) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tek bir karara varmak için karşılıklı görüş alışverişinde bulunup müşavere ettiler. İkincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Kendi aralarında ihtilafa düştüler. Sonra bazısı şöyle demiştir: Bu tartışmaya Firavun ve kavmi de dâhil olmuştur. Bazıları ise: “Bilakis sadece sihirbazların kendileridir” demiştir; lafız her ikisine de muhtemeldir ve zahirde birini diğerine tercih ettirecek bir delil yoktur. { وَأَسَرُّوا النَّجْوى } “ve gizlice fısıldaştılar” buyruğu hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Fısıltılarını Firavun'dan gizlediler; bu takdire göre de birkaç vecih vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ إِنَّ نَجْوَاهُمْ قَالُوا: إِنْ غَلَبَنَا مُوسَى اتَّبَعْنَاهُ. وَالثَّانِي: قَالَ قَتَادَةُ إِنْ كَانَ سَاحِرًا فَسَنَغْلِبُهُ وَإِنْ كَانَ مِنَ السَّمَاءِ فَلَهُ أَمْرٌ. الثَّالِثُ: قَالَ وَهْبٌ لَمَّا قَالَ: وَيْلَكُمْ الْآيَةَ قَالُوا مَا هَذَا بِقَوْلِ سَاحِرٍ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ أَسَرُّوا النَّجْوَى مِنْ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ وَنَجْوَاهُمْ هُوَ قَوْلُهُمْ: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ [طه: ٦٣] وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ أَسَرُّوا النَّجْوَى مِنْ مُوسَى وَهَارُونَ وَمِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ أَيْضًا وَكَانَ نَجْوَاهُمْ أَنَّهُمْ كَيْفَ يَجِبُ تَدْبِيرُ أَمْرِ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ وَعَلَى أَيِّ وَجْهٍ يَجِبُ إِظْهَارُهَا فَيَكُونُ أَوْقَعَ فِي الْقُلُوبِ وَأَظْهَرَ لِلْعُيُوبِ وهو قول الضحاك.
Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onların gizli konuşmaları şöyle demeleriydi: “Eğer Mûsâ bize üstün gelirse ona tâbi oluruz.” İkincisi: Katâde şöyle demiştir: “Eğer sihirbaz ise onu yeneriz; fakat gökten (vahiy ile) gelmişse onun durumu başkadır.” Üçüncüsü: Vehb şöyle demiştir: Mûsâ: “Yazıklar olsun size...” ayetini söyleyince: “Bu bir sihirbazın sözü değildir” dediler. İkinci Görüş: Fısıltılarını Mûsâ ve Firavun'dan gizlediler; onların gizli konuşması ise: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Şüphesiz bu ikisi sihirbazdır; sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyorlar” [Tâhâ 63] sözleridir; bu es-Süddî'nin görüşüdür. Üçüncü Vecih: Fısıltılarını Mûsâ ve Hârûn'dan ve aynı zamanda Firavun ile kavminden de gizlediler; fısıldaşmaları ise iplerin ve asâların işini nasıl düzenlemeleri ve kalpleri daha çok etkilemesi ve kusurları daha iyi örtmesi için bunları ne şekilde ortaya koymaları gerektiği hakkındaydı; bu da Dahhâk'ın görüşüdür.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 63-64]
قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤)
{ قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤) } “Dediler ki: ‘Şüphesiz bu ikisi, sihirleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün yolunuzu yok etmek isteyen iki sihirbazdır. (63) Öyleyse hilenizi birleştirin, sonra saf halinde gelin. Muhakkak ki bugün üstün gelen zafere ulaşmıştır.’ (64)”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birtakım meseleler vardır: