الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ وَمِنْهُمْ مَنْ تَرَكَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَذَكَرُوا وُجُوهًا أُخَرَ. أَحَدُهَا: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ: (إِنَّ هَذَيْنِ لَسَاحِرَانِ) قَالُوا: هِيَ قِرَاءَةُ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ رَضِيَ اللَّه تعالى عنه وَاحْتَجَّ أَبُو عَمْرٍو وَعِيسَى عَلَى ذَلِكَ بِمَا رَوَى هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهَا أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنْ قَوْلِهِ: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ وَعَنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى [الْمَائِدَةِ: ٦٩] فِي الْمَائِدَةِ، وَعَنْ قَوْلِهِ: لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ [النِّسَاءِ: ١٦٢] فَقَالَتْ يَا ابْنَ أَخِي هَذَا خَطَأٌ مِنَ الْكَاتِبِ، وَرُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ أَنَّهُ نَظَرَ فِي الْمُصْحَفِ فَقَالَ: أَرَى فِيهِ لَحْنًا وَسَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو أنه قال:
Birinci Mesele: Meşhur kıraat: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } şeklindedir. Onlardan bu kıraati terk edip başka vecihler zikredenler de olmuştur: Birincisi: Ebû Amr ve Îsâ b. Ömer (إِنَّ هَذَيْنِ لَسَاحِرَانِ) şeklinde okumuşlardır. Onlar bunun Osman, Âişe, İbnü'z-Zübeyr, Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan'ın -radıyallâhu teâlâ anh- kıraati olduğunu söylemişlerdir. Ebû Amr ve Îsâ buna Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiği şu haberi delil getirmişlerdir: Kendisine: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } ayeti ile Mâide'deki { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى } [Mâide 69] ayeti ve: { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } ayetinden { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } [Nisâ 162] kavline kadar olan kısım hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Ey kardeşimin oğlu! Bu, kâtibin bir hatasıdır.” Osman'dan da mushafa bakıp şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Onda bir dil hatası (lahn) görüyorum; onu Araplar dilleriyle düzeltecektir.” Ebû Amr'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir:
إني لأستحي أَنْ أَقْرَأَ: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ، وَثَانِيهَا: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: (إِنْ هَذَانِّ) بِتَخْفِيفِ إِنَّ وَتَشْدِيدِ نون
“Ben { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } şeklinde okumaktan hayâ ederim.” İkincisi: İbn Kesîr, (إِنْ) lafzının hafifletilmesi ve (هَذَانِّ) kelimesinin nununun şeddeli okunmasıyla (إِنْ هَذَانِّ) şeklinde okumuştur.
هَذَانِ. وَثَالِثُهَا: قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ إِنْ هذانِ بِتَخْفِيفِ النُّونَيْنِ. وَرَابِعُهَا: قَرَأَ عَبْدُ اللَّه بْنُ مَسْعُودٍ: وَأَسَرُّوا النَّجْوَى أَنْ هَذَانِ سَاحِرَانِ بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَجَزْمِ نُونِهِ [وَ] سَاحِرَانِ بِغَيْرِ لَامٍ. وَخَامِسُهَا: عَنِ الْأَخْفَشِ: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ خَفِيفَةٌ فِي مَعْنَى ثَقِيلَةٍ وَهِيَ لُغَةُ قَوْمٍ يَرْفَعُونَ بِهَا/ وَيُدْخِلُونَ اللَّامَ لِيُفَرِّقُوا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الَّتِي تَكُونُ فِي مَعْنَى مَا. وَسَادِسُهَا: رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: (مَا هَذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ) وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا: (إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ) وَعَنِ الْخَلِيلِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَعَنْ أُبَيِّ أَيْضًا: (إِنْ ذَانِ لَسَاحِرَانِ) فَهَذِهِ هِيَ الْقِرَاءَاتُ الشَّاذَّةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُحَقِّقِينَ قَالُوا: هَذِهِ الْقِرَاءَاتُ لَا يَجُوزُ تَصْحِيحُهَا لِأَنَّهَا مَنْقُولَةٌ بِطَرِيقِ الْآحَادِ، وَالْقُرْآنُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنْقُولًا بِالتَّوَاتُرِ إِذْ لَوْ جَوَّزْنَا إِثْبَاتَ زِيَادَةٍ فِي الْقُرْآنِ بِطَرِيقِ الْآحَادِ لَمَا أَمْكَنَنَا الْقَطْعُ بِأَنَّ هَذَا الَّذِي هُوَ عِنْدَنَا كُلُّ الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ لَمَّا جَازَ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ أَنَّهَا مَعَ كَوْنِهَا مِنَ الْقُرْآنِ مَا نُقِلَتْ بِالتَّوَاتُرِ جَازَ فِي غَيْرِهَا ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ تَجْوِيزَ كَوْنِ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ مِنَ الْقُرْآنِ يَطْرُقُ جَوَازَ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَالتَّغْيِيرِ إِلَى الْقُرْآنِ وَذَلِكَ يُخْرِجُ الْقُرْآنَ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ بَاطِلًا فَكَذَلِكَ مَا أَدَّى إِلَيْهِ، وَأَمَّا الطَّعْنُ فِي الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ فَهُوَ أَسْوَأُ مِمَّا تَقَدَّمَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ نَقْلُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فِي الشُّهْرَةِ كَنَقْلِ جَمِيعِ الْقُرْآنِ فَلَوْ حَكَمْنَا بِبُطْلَانِهَا جَازَ مِثْلُهُ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى الْقَدْحِ فِي التَّوَاتُرِ وَإِلَى الْقَدْحِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ امْتَنَعَ صَيْرُورَتُهُ مُعَارِضًا بِخَبَرِ الْوَاحِدِ الْمَنْقُولِ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى وَكَلَامُ اللَّه تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَحْنًا وَغَلَطًا فَثَبَتَ فَسَادُ مَا نُقِلَ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ ﵄ أَنَّ فِيهِ لَحْنًا وَغَلَطًا. وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ إِنَّ الصَّحَابَةَ هُمُ الْأَئِمَّةُ وَالْقُدْوَةُ فَلَوْ وَجَدُوا فِي الْمُصْحَفِ لَحْنًا لَمَا فَوَّضُوا إِصْلَاحَهُ إِلَى غَيْرِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ مَعَ تَحْذِيرِهِمْ مِنَ الِابْتِدَاعِ وَتَرْغِيبِهِمْ فِي الِاتِّبَاعِ، حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمُ: اتَّبِعُوا وَلَا تَبْتَدِعُوا فَقَدْ كُفِيتُمْ. فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَصْحِيحِ الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ. وَاخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِيهِ وَذَكَرُوا وُجُوهًا: الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ هَذِهِ لُغَةٌ لِبَعْضِ الْعَرَبِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ هِيَ لُغَةُ بَلْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ، وَالزَّجَّاجُ نَسَبَهَا إِلَى كِنَانَةَ وَقُطْرُبٌ نَسَبَهَا إِلَى بَلْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ وَمُرَادٍ وَخَثْعَمَ وَبَعْضِ بَنِي عُذْرَةَ، وَنَسَبَهَا ابْنُ جِنِّي إِلَى بَعْضِ بَنِي رَبِيعَةَ أَيْضًا وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ عَلَى هَذِهِ اللُّغَةِ:
Üçüncüsü: Âsım'dan rivayetle Hafs, iki nunu da hafifleterek (şeddesiz) { إِنْ هذانِ } şeklinde okumuştur. Dördüncüsü: Abdullah b. Mes'ûd; elifin fethası ve nunun cezmiyle hem de lamsız olarak { وَأَسَرُّوا النَّجْوَى أَنْ هَذَانِ سَاحِرَانِ } şeklinde okumuştur. Beşincisi: Ahfeş'ten [nakledildiğine göre]: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } [kıraatindeki] hafifletilmiş (in) lafzı, şeddeli (inne) anlamındadır. Bu, onunla ref yapan ve (mâ) anlamında olan olumsuzluk edatından ayırt etmek için [habere] lam dâhil eden bir topluluğun lehçesidir. Altıncısı: Übey b. Ka'b'dan: (مَا هَذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ondan ayrıca: (إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ) şeklinde de rivayet edilmiştir; el-Halîl'den de benzeri rivayet olunmuştur. Yine Übey'den: (إِنْ ذَانِ لَسَاحِرَانِ) şeklinde rivayet edilmiştir. İşte bu ayet hakkında zikredilen şâz kıraatler bunlardır. Bil ki tahkik ehli âlimler şöyle demişlerdir: Bu kıraatlerin sahih kabul edilmesi caiz değildir; çünkü bunlar âhâd yolla nakledilmiştir. Kur'an'ın ise mütevatir olarak nakledilmiş olması zorunludur. Zira Kur'an'da âhâd yolla fazlalık sabit olmasını caiz görseydik, elimizdeki metnin Kur'an'ın tamamı olduğunu kesin olarak bilemezdik. Çünkü bu kıraatlerin Kur'an'dan olmasına rağmen mütevatir nakledilmemiş olması caiz olsaydı, başkaları için de bu caiz olurdu. Böylece bu kıraatlerin Kur'an'dan olabileceğini kabul etmenin, Kur'an'a fazlalık, eksiklik ve değişiklik girme ihtimaline yol açtığı sabit olur ki bu da Kur'an'ı delil olmaktan çıkarır. Bu [sonuç] bâtıl olduğuna göre, ona götüren şey de bâtıldır. Meşhur kıraate dil uzatmaya gelince, bu önceki durumdan birkaç yönden daha kötüdür: Birincisi: Bu kıraatin nakli meşhurluk bakımından bütün Kur'an'ın nakli gibidir; şayet onun bâtıl olduğuna hükmetseydik, Kur'an'ın tamamı hakkında da böylesi caiz olurdu. Bu ise tevâtüre ve bütün Kur'an'a dil uzatmaya ve onun bâtıl sayılmasına yol açar. Bu sabit olunca, bazı sahâbîlerden nakledilen âhâd haberin ona muarız olması imkânsız hale gelir. İkincisi: Müslümanlar, iki kapak arasındakinin Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu ve Allah Teâlâ'nın kelamında dil hatası (lahn) ve yanlışlık olmasının caiz olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. Böylece Osman ve Âişe'den -radıyallâhu anhümâ- nakledilen, onda dil hatası ve yanlışlık bulunduğu rivayetinin geçersizliği sabit olur. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Sahâbîler önder ve rehberdirler. Şayet mushafta bir dil hatası bulsalardı, bidatlerden sakındırmaları ve sünnete uymayı teşvik etmelerine rağmen -hatta bazılarının: “Uyunuz, bidat çıkarmayınız; zira size yetilmiştir” demesine karşın- bunun düzeltilmesini kendilerinden sonrakilere havale etmezlerdi. Böylece meşhur kıraatin tashih edilmesinin (sahih kabul edilip açıklanmasının) zorunlu olduğu sabit olur. Nahivciler bu hususta ihtilaf etmiş ve birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birinci Vecih: En güçlüsü olup bunun Arapların bazılarının bir lehçesi olduğudur. Bazıları bunun Belhâris b. Ka'b kabilesinin lehçesi olduğunu söylemiştir. ez-Zeccâc bunu Kinâne'ye nispet etmiş; Kutrub ise Belhâris b. Ka'b, Murâd, Has'am ve Benî Uzre'nin bazılarına nispet etmiştir. İbn Cinnî bunu Benî Rebîa'nın bazılarına da nispet etmiştir. el-Ferrâ bu lehçeye şu beyti şahit getirmiştir:
فَأَطْرَقَ إِطْرَاقَ الشُّجَاعِ وَلَوْ يَرَى ... مَسَاغًا لِنَابَاهُ الشُّجَاعُ لَصَمَّمَا
“Cesur kişi gibi başını eğdi; şayet o cesur kişi iki azı dişi için bir geçit/fırsat görseydi kesinlikle ısırırdı.”
وَأَنْشَدَ غَيْرُهُ:
Başkası da şu beyti okumuştur:
تَزَوُّدَ مِنَّا بَيْنَ أُذُنَاهُ ضَرْبَةً ... دَعَتْهُ إِلَى هَابِي التُّرَابِ عَقِيمِ
“Bizden iki kulağının arasına öyle bir darbe azık edindi ki, o darbe onu kısır, tozlu toprağa çağırdı.”
قَالَ الْفَرَّاءُ وَحَكَى بَعْضُ بَنِي أَسَدٍ أَنَّهُ قَالَ هَذَا خَطُّ يَدَا أَخِي أَعْرِفُهُ. وَقَالَ قُطْرُبٌ هَؤُلَاءِ يَقُولُونَ: رَأَيْتُ رَجُلَانِ وَاشْتَرَيْتُ ثَوْبَانِ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي ضَبَّةَ جَاهِلِيٌّ:
el-Ferrâ şöyle demiştir: Benî Esed'den birinin şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bu, kardeşimin iki elinin yazısıdır; onu tanırım.” Kutrub ise şöyle demiştir: Bunlar: “İki adam gördüm (رَأَيْتُ رَجُلَانِ)” ve “İki elbise satın aldım (اشْتَرَيْتُ ثَوْبَانِ)” derler. Câhiliye devrinden Benî Dabba kabilesinden bir adam şöyle demiştir:
أَعْرِفُ مِنْهَا الْجِيدَ وَالْعَيْنَانَا ... وَمَنْخِرَيْنِ أَشْبَهَا ظَبْيَانَا
“Ondan gerdanı ve iki gözü bilirim; bir de iki ceylana benzeyen iki burun deliğini.”
وَقَوْلُهُ وَمَنْخِرَيْنِ عَلَى اللُّغَةِ الْفَاشِيَةِ وَمَا وَرَاءَ ذَلِكَ عَلَى لُغَةِ هَؤُلَاءِ.
Onun “iki burun deliği (وَمَنْخِرَيْنِ)” sözü yaygın lehçeye göredir; bunun dışındakiler ise bu kabilelerin lehçesine göredir.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
طَارُوا عَلَاهُنَّ فَطِرْ عَلَاهَا ... وَاشْدُدْ بِمَثْنَى حَقَبٍ حَقْوَاهَا
“Onların üzerine uçtular, sen de onun üzerine uç; iki kat semer kayışıyla onun iki böğrünü sıkıca bağla!”
وَقَالَ آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
كَأَنَّ صَرِيفَ نَابَاهُ إِذَا مَا ... أَمَرَّهُمَا صَرِيرَ الْأَخْطَبَانِ
“O ikisini birbirine sürttüğü vakit azı dişlerinin gıcırtısı sanki el-ahtabân kuşunun ötüşü gibidir.”
قَالَ بَعْضُهُمُ: الْأَخْطَبَانِ ذَكَرُ الصِّرْدَانِ، فَصَيَّرَهُمَا وَاحِدًا فَبَقِيَ الِاسْتِدْلَالُ بِقَوْلِهِ صَرِيفُ نَابَاهُ، قَالَ: وأنشدني يونس لبعض بني الحرث:
Bazıları şöyle demiştir: “el-Ahtabân”, örümcekkuşunun (sırdân) erkeğidir; [şair lafzen tesniye gibi olsa da] onu tek bir varlık kılmıştır; dolayısıyla istidlal “azı dişlerinin gıcırtısı (صَرِيفُ نَابَاهُ)” sözünde kalmıştır. [Ferrâ] şöyle demiştir: Yûnus bana Benî'l-Hâris'ten birine ait şu beyti okudu:
كَأَنَّ يَمِينَا سَحْبَلٍ وَمَصِيفَهُ ... مُرَاقُ دَمٍ لَنْ يَبْرَحَ الدَّهْرُ ثَاوِيَا
“Sanki Sahbel'in iki sağ eli ve yaylağı, ebediyen orada kalıcı dökülmüş bir kandır.”
وَأَنْشَدُوا أَيْضًا:
Şu beyti de inşad etmişlerdir:
إِنَّ أَبَاهَا وَأَبَا أَبَاهَا ... قَدْ بَلَغَا فِي الْمَجْدِ غَايَتَاهَا
“Şüphesiz onun babası ve babasının babası, şan ve şerefte o iki nihai gayeye ulaşmışlardır.”
وَقَالَ ابْنُ جِنِّي رَوَيْنَا عَنْ قُطْرُبٍ:
İbn Cinnî şöyle demiştir: Kutrub'dan rivayet ettiğimize göre:
هُنَاكَ أَنْ تَبْكِي بِشَعْشَعَانِ ... رَحْبِ الْفُؤَادِ طَائِلِ الْيَدَانِ
“Orada boylu poslu, gönlü geniş, iki eli cömert birine ağlarsın.”
ثُمَّ قَالَ الْفَرَّاءُ وَذَلِكَ وَإِنْ كَانَ قَلِيلًا أَقْيَسُ لِأَنَّ مَا قَبْلَ حَرْفِ التَّثْنِيَةِ مَفْتُوحٌ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهُ أَلِفًا وَلَوْ كَانَ مَا بَعْدَهُ يَاءً يَنْبَغِي أَنْ تَنْقَلِبَ أَلِفًا لِانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا وَقُطْرُبٌ ذَكَرَ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فِرَارًا إِلَى الْأَلِفِ الَّتِي هِيَ أَخَفُّ حُرُوفِ الْمَدِّ هَذَا أَقْوَى الْوُجُوهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا: الْأَلِفُ فِي هَذَا مِنْ جَوْهَرِ الْكَلِمَةِ وَالْحَرْفُ الَّذِي يَكُونُ مِنْ جَوْهَرِ الْكَلِمَةِ لَا يَجُوزُ تَغْيِيرُهُ بِسَبَبِ التَّثْنِيَةِ وَالْجَمْعِ لِأَنَّ مَا بِالذَّاتِ لَا يَزُولُ بِالْعَرَضِ فَهَذَا الدَّلِيلُ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَجُوزَ أَنْ يُقَالَ: (إِنَّ هَذَيْنِ) فَلَمَّا جَوَّزْنَاهُ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يُجَوَّزَ مَعَهُ أَنْ يُقَالَ إِنْ هَذَانِ.
Sonra el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu kullanım az da olsa kıyasa daha uygundur; çünkü tesniye harfinden önceki harf fethalıdır, bu yüzden sonrasının elif olması gerekir. Şayet sonrası yâ olsaydı, öncesinin fethalı olması sebebiyle elife dönüşmesi gerekirdi. Kutrub ise onların bunu, med harflerinin en hafifi olan elife kaçmak için yaptıklarını zikretmiştir. Bu ayet hakkındaki en güçlü vecih budur. Şöyle de denilebilir: (هذا) lafzındaki elif kelimenin aslındandır; kelimenin aslından olan bir harfin ise tesniye ve cemi sebebiyle değiştirilmesi caiz değildir; çünkü zatî olan şey ârızî olanla zâil olmaz. Bu delil, (إِنَّ هَذَيْنِ) denilmesinin caiz olmamasını gerektirir. Biz bunu caiz gördüğümüze göre, onunla birlikte { إِنْ هذانِ } denilmesinin caiz görülmesi en azından gerekli olur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هاهنا بِمَعْنَى نَعَمْ قَالَ الشَّاعِرُ:
Cevaptaki İkinci Vecih: Buradaki (إِنَّ) edatının “evet (نَعَمْ)” anlamında olduğunun söylenmesidir. Şair şöyle demiştir:
وَيَقُلْنَ شَيْبٌ قَدْ علاك ... وَقَدْ كَبِرْتَ فَقُلْتُ إِنْهُ
“Onlar: ‘Saçına ak düştü, artık yaşlandın’ derler; ben de: ‘Evet (innehu)’ dedim.”
أَيْ فَقُلْتُ نَعَمْ فَالْهَاءُ فِي إِنْهُ هَاءُ السَّكْتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ٢٩] وَقَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Yani: “Evet dedim.” (إِنْهُ) kelimesindeki hâ, Allah Teâlâ'nın: { هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ } “gücüm de yok olup gitti” [Hâkka 29] buyruğunda olduğu gibi sekt hâsıdır. Ebû Züeyb de şöyle demiştir:
شَابَ الْمَفَارِقُ إِنْ إِنَّ مِنَ الْبِلَى ... شَيْبُ الْقَذَالِ مَعَ الْعِذَارِ الْوَاصِلِ
“Başın ayrım yerleri ağardı; evet, şüphesiz yıpranıp yaşlanmaktandır ense kökünün ve birleşen favorilerin ağarması.”
أَيْ نَعَمْ إِنَّ مِنَ الْبِلَى فَصَارَ إِنْ كَأَنَّهُ قَالَ نَعَمْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ، وَاعْتَرَضُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا: اللَّامُ لَا تَدْخُلُ فِي الْخَبَرِ عَلَى الِاسْتِحْسَانِ إِلَّا إِذَا كَانَتْ إِنَّ دَاخِلَةً فِي الْمُبْتَدَأِ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ تَدْخُلْ إِنَّ عَلَى الْمُبْتَدَأِ فَمَحَلُّ اللَّامِ الْمُبْتَدَأُ إِذْ يُقَالُ لَزَيْدٌ أَعْلَمُ مِنْ عَمْرٍو وَلَا يُقَالُ زَيْدٌ لَأَعْلَمُ مِنْ عَمْرٍو، وَأَجَابُوا عَنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ مِنْ وَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ اللَّامَ لَا يَحْسُنُ دُخُولُهَا عَلَى الْخَبَرِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Yani: “Evet, şüphesiz yıpranmaktandır.” Dolayısıyla (in), sanki “Evet, bu ikisi kesinlikle iki sihirbazdır” demiş gibi olmaktadır. Buna itiraz ederek şöyle demişlerdir: Lam harfi, güzel/fasih kabul edilecek şekilde habere ancak (inne) mübtedânın başına dâhil olduğunda girebilir. Şayet (inne) mübtedânın başına dâhil olmamışsa, lamın yeri mübtedâdır; zira “Zeyd kesinlikle Amr'dan daha bilgilidir (لَزَيْدٌ أَعْلَمُ مِنْ عَمْرٍو)” denir de (زَيْدٌ لَأَعْلَمُ مِنْ عَمْرٍو) denmez. Bu itiraza iki vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Lamın habere dâhil olmasının güzel olmayacağını kabul etmiyoruz; bunun delili şu beyittir:
أَمُّ الحليس لعجوز شهر به ... تَرْضَى مِنَ اللَّحْمِ بِعَظْمِ الرَّقَبَهْ
“Huleys'in annesi gerçekten pek yaşlı bir kadındır; et yerine boyun kemiğine razı olur.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
خَالِي لَأَنْتَ وَمَنْ جَرِيرٌ خَالُهُ ... يَنَلِ الْعَلَاءَ وَيُكْرَمُ الْأَخْوَالَا
“Sen kesinlikle benim dayımsın; Cerîr kimin dayısı olursa o yücelik kazanır ve dayıları ikram görür.”
وَأَنْشَدَ قُطْرُبٌ:
Kutrub da şu beyti inşad etmiştir:
أَلَمْ تَكُنْ حَلَفْتَ باللَّه الْعَلِيِّ ... أَنَّ مَطَايَاكَ لَمِنْ خَيْرِ الْمَطِيِّ
“Sen yüce Allah'a yemin etmemiş miydin, bineklerin kesinlikle bineklerin en hayırlısıdır diye?”
وَإِنْ رُوِيَتْ إِنَّ بِالْكَسْرِ لَمْ يَبْقَ الِاسْتِدْلَالُ إِلَّا أَنَّ قُطْرُبًا قَالَ: سَمِعْنَاهُ مَفْتُوحَ الْهَمْزَةِ وَأَيْضًا فَقَدْ/ أُدْخِلَتِ
Şayet (inne) kesra ile rivayet edilirse delil olma vasfı kalmaz; ancak Kutrub: “Biz bunu hemzenin fethasıyla (enne olarak) işittik” demiştir. Ayrıca
اللَّامُ فِي خَبَرِ أَمْسَى، قَالَ ابْنُ جِنِّي أَنْشَدَنَا أَبُو عَلِيٍّ:
lam harfi (emsâ) fiilinin haberine de dâhil edilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Ebû Ali bize şu beyti inşad etti:
مَرُّوا عُجَالَى فَقَالُوا كَيْفَ صَاحِبُكُمْ ... فَقَالَ مَنْ سُئِلُوا أَمْسَى لَمَجْهُودَا
“Aceleyle geçtiler ve: ‘Arkadaşınız nasıl?’ dediler. Kendilerine sorulanlar: ‘Akşama gerçekten bitkin girdi’ dediler.”
وَقَالَ قُطْرُبٌ وَسَمِعْنَا بَعْضَ الْعَرَبِ يَقُولُ: أُرَاكَ الْمُسَالِمِيَّ وَإِنِّي رَأَيْتُهُ لَشَيْخًا وَزَيْدٌ واللَّه لَوَاثِقٌ بِكَ وَقَالَ كُثَيِّرٌ:
Kutrub şöyle demiştir: Biz bazı Arapların şöyle dediğini işittik: “Seni bana teslim olmuş/barışık görüyorum; şüphesiz ben onu kesinlikle yaşlı bir adam olarak gördüm; vallahi Zeyd kesinlikle sana güvenmektedir.” Küseyyir de şöyle demiştir:
وَمَا زِلْتُ مِنْ لَيْلَى لَدُنْ أَنْ عَرَفْتُهَا ... لَكَالْهَائِمِ الْمُقْصَى بِكُلِّ بِلَادِ
“Leylâ'yı tanıdığımdan beri her diyarda kovulmuş, şaşkın ve divane biri gibiyim.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
وَلَكِنَّنِي مِنْ حُبِّهَا لَعَمِيدُ
“Fakat ben onun aşkından gerçekten dermansız bir hastayım.”
وَقَالَ الْمُعْتَرِضُ هَذِهِ الْأَشْعَارُ مِنَ الشَّوَاذِّ وَإِنَّمَا جَاءَتْ كَذَا لِضَرُورَةِ الشِّعْرِ وَجَلَّ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى عَنِ الضَّرُورَةِ وَإِنَّمَا تَقَرَّرَ هَذَا الْكَلَامُ إِذَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُبْتَدَأَ إِذَا لَمْ يَدْخُلْ عَلَيْهِ إِنْ وَجَبَ إِدْخَالُ اللَّامِ عَلَيْهِ لَا عَلَى الْخَبَرِ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ اللَّامَ تُفِيدُ تَأْكِيدَ مَوْصُوفِيَّةِ الْمُبْتَدَأِ بِالْخَبَرِ وَاللَّامُ تَدُلُّ عَلَى حَالَةٍ مِنْ حَالَاتِ الْمُبْتَدَأِ وَصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ فَوَجَبَ دُخُولُهَا عَلَى الْمُبْتَدَأِ لِأَنَّ الْعِلَّةَ الْمُوجِبَةَ لِحُكْمٍ فِي مَحَلٍّ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مُخْتَصَّةً بِذَلِكَ الْمَحَلِّ لَا يُقَالُ هَذَا مُشْكِلٌ بِمَا إِذَا دَخَلَتْ إن على المبتدأ فإن هاهنا يَجِبُ إِدْخَالُ اللَّامِ عَلَى الْخَبَرِ مَعَ أَنَّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ حَاصِلٌ فِيهِ لِأَنَّا نَقُولُ ذَلِكَ لِأَجْلِ الضَّرُورَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ كَلِمَةَ إِنَّ لِلتَّأْكِيدِ وَاللَّامَ لِلتَّأْكِيدِ فَلَوْ قُلْنَا: إِنَّ لَزَيْدًا قَائِمٌ لَكُنَّا قَدْ أَدْخَلْنَا حَرْفَ التَّأْكِيدِ عَلَى حَرْفِ التَّأْكِيدِ وَذَلِكَ مُمْتَنِعٌ فَلَمَّا تَعَذَّرَ إِدْخَالُهَا عَلَى الْمُبْتَدَأِ لَا جَرَمَ أَدْخَلْنَاهَا عَلَى الْخَبَرِ لِهَذِهِ الضَّرُورَةِ، وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَدْخُلْ حَرْفُ إِنَّ عَلَى الْمُبْتَدَأِ كَانَتْ هَذِهِ الضَّرُورَةُ زَائِلَةً فَوَجَبَ إِدْخَالُ اللَّامِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لَا يُقَالُ إِذَا جَازَ إِدْخَالُ حَرْفِ النَّفْيِ عَلَى حَرْفِ النَّفْيِ فِي قَوْلِهِ:
İtiraz eden şöyle demiştir: Bu şiirler şâz kullanımlardandır ve ancak şiir zarureti sebebiyle böyle gelmiştir; Allah Teâlâ'nın kelamı ise zaruretten münezzehtir. Bu söz ancak, mübtedânın başına (in) dâhil olmadığında lamın habere değil mübtedâya dâhil edilmesinin zorunlu olduğunu açıkladığımız takdirde yerleşir. Bunun tahkiki şöyledir: Lam, mübtedânın haberle nitelenmişliğini pekiştirmeyi ifade eder ve lam mübtedânın hallerinden bir hale ve sıfatlarından bir sıfata delalet eder. Dolayısıyla bir mahalde bir hükmü gerektiren illetin o mahalle mahsus olması gerektiğinden lamın mübtedâya dâhil olması zorunlu olur. Şöyle denilemez: “Mübtedânın başına (inne) dâhil olduğu durumla bu itiraz çelişir; çünkü orada zikrettiğiniz şey mevcut olmasına rağmen lamı habere dâhil etmek vaciptir.” Zira biz deriz ki: Bu durum bir zaruret sebebiyledir. Şöyle ki: (İnne) kelimesi tekit içindir, lam da tekit içindir. Şayet “İnne le-Zeyden kâimun” deseydik tekit harfini tekit harfinin üzerine dâhil etmiş olurduk ki bu imkânsızdır. Lamın mübtedâya dâhil edilmesi imkânsız olunca, bu zaruretten ötürü onu şüphesiz habere dâhil ettik. Ancak mübtedânın başına (inne) harfi girmediğinde bu zaruret ortadan kalkar ve lamın mübtedâya dâhil edilmesi zorunlu olur. Şöyle de denilemez: “Şairin şu sözünde olumsuzluk harfinin olumsuzluk harfi üzerine dâhil edilmesi caiz olduğuna göre:
مَا إِنْ رَأَيْتُ وَلَا سَمِعْتُ بِهِ ... كَالْيَوْمِ طَالَبَنِي أَنِيقٌ أَجْرَبُ
‘Ne gördüm ne de duydum; bugünkü gibi uyuz bir deve benden dişi deve istedi.’”
وَالْغَرَضُ بِهِ تَأْكِيدُ النَّفْيِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ إِدْخَالُ حَرْفِ التَّأْكِيدِ عَلَى حَرْفِ التَّأْكِيدِ وَالْغَرَضُ بِهِ تَأْكِيدُ الْإِثْبَاتِ لِأَنَّا نَقُولُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ أَنَّ قَوْلَكَ زَيْدٌ قَائِمٌ يَدُلُّ عَلَى الْحُكْمِ بِمَوْصُوفِيَّةِ زَيْدٍ بِالْقِيَامِ فَإِذَا قُلْتَ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ فَكَلِمَةُ إِنَّ تُفِيدُ تَأْكِيدَ ذَلِكَ الْحُكْمِ فَلَوْ ذَكَرْتَ مُؤَكِّدًا آخَرَ مَعَ كَلِمَةِ إِنَّ صَارَ عَبَثًا، أَمَّا لَوْ قُلْتَ: رَأَيْتُ فُلَانًا فَهَذَا لِلثُّبُوتِ فَإِذَا أَدْخَلْتَ عَلَيْهِ حَرْفَ النَّفْيِ أَفَادَ حَرْفُ النَّفْيِ مَعْنَى النَّفْيِ وَلَا يُفِيدُ التَّأْكِيدَ لِأَنَّهُ مُسْتَقِلٌّ بِإِفَادَةِ الْأَصْلِ فَكَيْفَ يُفِيدُ الزِّيَادَةَ فَإِذَا ضَمَمْتَ إِلَيْهِ حَرْفَ نَفْيٍ آخَرَ صَارَ الْحَرْفُ الثَّانِي مُؤَكِّدًا لِلْأَوَّلِ فَلَا يَكُونُ عَبَثًا فَهَذَا هُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ فَهَذَا مُنْتَهَى تَقْرِيرِ هَذَا الِاعْتِرَاضِ وَهُوَ عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْكُلَّ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا اجْتَمَعَ النَّقْلُ وَالْقِيَاسُ فَالنَّقْلُ أَوْلَى، وَلِأَنَّ هَذِهِ الْعِلَلَ فِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ فَكَيْفَ يُدْفَعُ بِهَا النَّقْلُ الظَّاهِرُ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ عَنْ قَوْلِهِمُ اللَّامُ لَا يَحْسُنُ دُخُولُهَا عَلَى الْخَبَرِ إِلَّا إِذَا دَخَلَتْ كَلِمَةُ إِنَّ عَلَى الْمُبْتَدَأِ كَمَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ فَقَالَ: إِنْ وَقَعَتْ مَوْقِعَ نَعَمْ وَاللَّامُ فِي مَوْقِعِهَا وَالتَّقْدِيرُ نَعَمْ هَذَانِ لَهُمَا سَاحِرَانِ فَكَانَتِ اللَّامُ دَاخِلَةً عَلَى الْمُبْتَدَأِ لَا عَلَى الْخَبَرِ. قَالَ: وَعَرَضْتُ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ وَعَلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ فَارْتَضَيَاهُ وَذَكَرَا أَنَّهُ أَجْوَدُ مَا سَمِعْنَاهُ فِي هَذَا. قَالَ ابْنُ جِنِّي: هَذَا الْقَوْلُ غَيْرُ صَحِيحٍ لِوُجُوهٍ: الْوَجْهُ/ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَصْلَ أَنَّ الْمُبْتَدَأَ إِنَّمَا يَجُوزُ حَذْفُهُ لَوْ كَانَ أَمْرًا مَعْلُومًا جَلِيًّا وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ فِي حَذْفِهِ مَعَ الْجَهْلِ بِهِ ضَرْبٌ مِنْ تَكْلِيفِ عِلْمِ الْغَيْبِ لِلْمُخَاطَبِ وَإِذَا كَانَ مَعْرُوفًا فَقَدِ اسْتَغْنَى بِمَعْرِفَتِهِ عَنْ تَأْكِيدِهِ بِاللَّامِ لِأَنَّ التَّأْكِيدَ إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ حَيْثُ لَمْ يَكُنِ الْعِلْمُ
Ve buradaki maksat olumsuzluğu pekiştirmektir; öyleyse maksat olumlamayı pekiştirmek iken tekit harfinin tekit harfi üzerine dâhil edilmesi niçin caiz olmasın?” Çünkü biz deriz ki: İki bâb arasındaki fark şudur: Senin “Zeydün kâimun (Zeyd ayaktadır)” sözün, Zeyd'in ayakta olmakla nitelenmesi hükmüne delalet eder. “İnne Zeyden kâimun” dediğinde ise (inne) kelimesi bu hükmün pekiştirilmesini ifade eder. Dolayısıyla (inne) kelimesiyle birlikte başka bir tekit edatı daha zikretsen bu abes olur. Fakat “Filanı gördüm” dersen bu sübût içindir. Başına olumsuzluk harfi dâhil ettiğinde olumsuzluk harfi nefy manasını ifade eder, tekit ifade etmez; çünkü o asıl manayı ifade etmekte müstakildir, fazlalığı nasıl ifade etsin? Onun yanına başka bir nefy harfi eklediğinde ise ikinci harf birincisini pekiştirmiş olur ve abes olmaz. İşte iki konu arasındaki fark budur. Bu itirazın en ileri boyuttaki takriri budur ve bu bana göre zayıftır. Çünkü herkes nakil ile kıyas bir araya geldiğinde naklin öncelikli olduğu hususunda ittifak etmiştir; ayrıca bu illetler son derece zayıftır, zâhir olan nakil bunlarla nasıl defedilebilir? Onların: “(İnne) kelimesi mübtedânın başına girmedikçe lamın habere dâhil olması güzel olmaz” sözlerine verilen cevaptaki İkinci Vecih: ez-Zeccâc'ın zikrettiği görüştür. O şöyle demiştir: (İn) kelimesi “evet (نَعَمْ)” makamında yer almıştır, lam da kendi yerindedir; takdiri ise: “Evet, bu ikisi, kesinlikle o ikisi iki sihirbazdır (نَعَمْ هَذَانِ لَهُمَا سَاحِرَانِ)” şeklindedir. Dolayısıyla lam habere değil [ikinci] mübtedâya dâhil olmuştur. [ez-Zeccâc] şöyle demiştir: “Ben bu görüşü Muhammed b. Yezîd'e ve İsmâil b. İshâk'a sundum; ikisi de bunu beğendiler ve: ‘Bu hususta duyduğumuz en güzel izahtır’ dediler.” İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu görüş birtakım vecihlerden ötürü sahih değildir: Birinci Vecih: Asıl olan şudur ki mübtedânın hazfedilmesi ancak mâlum ve açık bir husus olduğunda caiz olur. Böyle olmasaydı, bilinmediği halde onun hazfedilmesinde muhataba gaybı bilme yükümlülüğü yükleme türünden bir durum olurdu. Bilinen bir şey olduğunda ise, bilinmesi sebebiyle lam ile tekit edilmesine ihtiyaç kalmaz; çünkü tekit ancak bilgi
بِهِ حَاصِلًا. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْحَذْفَ مِنْ بَابِ الِاخْتِصَارِ وَالتَّأْكِيدَ مِنْ بَابِ الْإِطْنَابِ فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا غَيْرُ جَائِزٍ وَلِأَنَّ ذِكْرَ الْمُؤَكَّدِ وَحَذْفَ التَّأْكِيدِ أَحْسَنُ فِي الْعُقُولِ مِنَ الْعَكْسِ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: امْتِنَاعُ أَصْحَابِنَا الْبَصْرِيِّينَ مِنْ تَأْكِيدِ الضَّمِيرِ الْمَحْذُوفِ الْعَائِدِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ فِي نَحْوِ قَوْلِكَ زَيْدٌ ضَرَبْتُ فَلَا يُجِيزُونَ زَيْدٌ ضَرَبْتُ نَفْسَهُ عَلَى أَنْ يُجْعَلَ النَّفْسُ تَوْكِيدًا لِلْهَاءِ الْمُؤَكِّدَةِ الْمُقَدَّرَةِ فِي ضَرَبْتُ أَيْ ضَرَبْتُهُ لِأَنَّ الْحَذْفَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ التَّحْقِيقِ وَالْعِلْمِ بِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدِ اسْتَغْنَى عَنْ تَأْكِيدِهِ فكذا هاهنا. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ جَمِيعَ النَّحْوِيِّينَ حَمَلُوا قَوْلَ الشاعر: أم الحليس لعجوز شهر به. عَلَى أَنَّ الشَّاعِرَ أَدْخَلَ اللَّامَ عَلَى الْخَبَرِ ضَرُورَةً وَلَوْ كَانَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الزَّجَّاجُ جَائِزًا لَمَا عَدَلَ عَنْهُ النَّحْوِيُّونَ وَلَمَا حَمَلُوا الْكَلَامَ عَلَيْهِ عَلَى الِاضْطِرَارِ إِذَا وَجَدُوا لَهُ وَجْهًا ظَاهِرًا، وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنِ اعْتِرَاضِ ابْنِ جِنِّي بِأَنَّهُ إِنَّمَا حَسُنَ حَذْفُ الْمُبْتَدَأِ لِأَنَّ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: هَذَانِ أَمَّا لَوْ حُذِفَ التَّأْكِيدُ فَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فَلَا جَرَمَ كَانَ حَذْفُ الْمُبْتَدَأِ أَوْلَى مِنْ حَذْفِ التَّأْكِيدِ، وَأَمَّا امْتِنَاعُهُمْ مِنْ تَأْكِيدِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِمْ: زَيْدٌ ضَرَبْتُ نَفْسَهُ فَذَاكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ إِسْنَادَ الْفِعْلِ إِلَى الْمُظْهَرِ أَوْلَى مِنْ إِسْنَادِهِ إِلَى الْمُضْمَرِ فَإِذَا قَالَ زَيْدٌ:
hasıl olmadığı yerde gerekir. İkinci Vecih: Hazif kısaltma (ihtisar) kabilindendir, tekit ise sözü uzatma (itnâb) kabilindendir; dolayısıyla ikisini bir arada toplamak caiz değildir. Ayrıca pekiştirileni (müekked) zikredip tekidi hazfetmek akıllara göre bunun tersinden daha güzeldir. Üçüncü Vecih: Bizim Basralı âlimlerimizin “Zeydün darabtü (Zeyd'i dövdüm)” sözündeki gibi mübtedâya dönen hazfedilmiş zamiri pekiştirmekten kaçınmalarıdır. Dolayısıyla onlar “darabtü”deki takdir edilen -yani “darabtühû” anlamındaki- pekiştirici “hâ” zamirine “nefs” kelimesini tekit kılmak üzere “Zeydün darabtü nefsehû” denilmesini caiz görmezler; çünkü hazif ancak tahkik ve onu bilmekten sonra olur. Durum böyle olunca onu tekit etmekten müstağni olunur; burada da durum böyledir. Dördüncü Vecih: Bütün nahivciler şairin: “Huleys'in annesi gerçekten pek yaşlı bir kadındır...” sözünü, şairin lamı habere zaruretten dolayı dâhil ettiği şeklinde yorumlamışlardır. Şayet ez-Zeccâc'ın benimsediği görüş caiz olsaydı nahivciler ondan yüz çevirmezler ve zâhir bir vecih bulduklarında sözü zarurete hamletmezlerdi. İbn Cinnî'nin itirazına şöyle cevap verilebilir: Mübtedânın hazfedilmesi ancak lafızda ona delalet eden bir şey bulunduğu için güzel olmuştur ki o da “bu ikisi (هَذَانِ)” sözüdür. Tekit hazfedilseydi lafızda ona delalet eden bir şey bulunmazdı; dolayısıyla şüphesiz mübtedânın hazfi tekidin hazfinden daha evlâ olmuştur. “Zeydün darabtü nefsehû” sözünde zamiri tekit etmekten kaçınmalarına gelince; bu durum ancak fiili zâhir isme isnat etmenin zamire isnat etmekten daha evlâ olmasından kaynaklanmıştır. Zeyd şöyle dediğinde:
ضَرَبْتُ نَفْسَهُ كَانَ قَوْلُهُ نَفْسَهُ مَفْعُولًا فَلَا يُمْكِنُ جَعْلُهُ تَأْكِيدًا للضمير فتأكيد المحذوف إنما امتنع هاهنا لِهَذِهِ الْعِلَّةِ لَا لِأَنَّ تَأْكِيدَ الْمَحْذُوفِ مُطْلَقًا مُمْتَنِعٌ وَأَمَّا قَوْلُهُ: النَّحْوِيُّونَ حَمَلُوا قَوْلَ الشَّاعِرِ: أم الحليس لعجوز شهر به. عَلَى أَنَّ الشَّاعِرَ أَدْخَلَ اللَّامَ عَلَى الْخَبَرِ ضَرُورَةً فَلَوْ جَازَ مَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ لَمَا عَدَلَ عَنْهُ النَّحْوِيُّونَ، فَهَذَا اعْتِرَاضٌ فِي نِهَايَةِ السُّقُوطِ لِأَنَّ ذُهُولَ الْمُتَقَدِّمِينَ عَنْ هَذَا الْوَجْهِ لَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ بَاطِلًا فَمَا أَكْثَرَ مَا ذَهَلَ الْمُتَقَدِّمُ عَنْهُ وَأَدْرَكَهُ الْمُتَأَخِّرُ فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي شَرْحِ هَذَا. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ كَلِمَةَ إِنَّ ضَعِيفَةٌ فِي الْعَمَلِ لِأَنَّهَا تَعْمَلُ بِسَبَبِ مُشَابَهَةِ الْفِعْلِ فَوَجَبَ كَوْنُهَا ضَعِيفَةً فِي الْعَمَلِ وَإِذَا ضَعُفَتْ جَازَ بَقَاءُ الْمُبْتَدَأِ عَلَى إِعْرَابِهِ الْأَصْلِيِّ وَهُوَ الرَّفْعُ.
“Kendisinin nefsini dövdüm (ضَرَبْتُ نَفْسَهُ)” sözündeki “nefsehû” kelimesi meful olur, dolayısıyla onun zamir için tekit yapılması mümkün olmaz. Bu yüzden mahzûfun tekidi burada mutlak olarak mahzûfun tekit edilmesi imkânsız olduğu için değil, bu illet sebebiyle imkânsız olmuştur. Onun: “Nahivciler şairin: ‘Huleys'in annesi gerçekten pek yaşlı bir kadındır...’ sözünü, şairin lamı habere zaruretten dolayı dâhil ettiği şeklinde yorumlamışlardır; şayet ez-Zeccâc'ın söylediği caiz olsaydı nahivciler ondan yüz çevirmezlerdi” sözüne gelince; bu son derece tutarsız bir itirazdır. Çünkü öncekilerin bu vecihten gafil kalmış olmaları onun bâtıl olmasını gerektirmez; nitekim öncekinin gafil kalıp sonrakinin idrak ettiği ne kadar çok şey vardır! İşte bunun açıklanması hakkındaki sözün tamamı budur. Cevaptaki Üçüncü Vecih: (İnne) kelimesinin amel etmede zayıf olmasıdır; çünkü o fiile benzemesi sebebiyle amel etmektedir, dolayısıyla amelde zayıf olması gerekir. Zayıf olunca da mübtedânın aslî irabı olan ref üzere kalması caiz olur.
الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: أَنَّهَا تُشْبِهُ الْفِعْلَ وَهَذِهِ الْمُشَابَهَةُ حَاصِلَةٌ فِي اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى. أَمَّا اللَّفْظِ فَلِأَنَّهَا تَرَكَّبَتْ مِنْ ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ وَانْفَتَحَ آخِرُهَا وَلَزِمَتِ الْأَسْمَاءَ كَالْأَفْعَالِ، وَأَمَّا الْمَعْنَى فَلِأَنَّهَا تُفِيدُ حُصُولَ مَعْنًى فِي الِاسْمِ وَهُوَ تَأْكِيدُ مَوْصُوفِيَّتِهِ بِالْخَبَرِ كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: قَامَ زَيْدٌ فَقَوْلُكَ قَامَ أَفَادَ حُصُولَ مَعْنًى فِي الِاسْمِ.
Birinci Öncül: (İnne) fiile benzer; bu benzerlik lafızda ve manada mevcuttur. Lafızdaki benzerliğe gelince; çünkü o fiiller gibi üç harften meydana gelmiştir, sonu fethalıdır ve isimlere bitişmesi lazımdır. Manadaki benzerliğe gelince; çünkü o isimde bir mananın hasıl olduğunu ifade eder ki bu da ismin haberle nitelenmişliğini pekiştirmektir; nitekim “Zeyd ayağa kalktı (قَامَ زَيْدٌ)” dediğinde senin “kalktı (قَامَ)” sözünün isimde bir mananın hasıl olduğunu ifade etmesi gibidir.
الْمُقَدِّمَةَ الثَّانِيَةُ: أَنَّهَا لَمَّا أَشْبَهَتِ الْأَفْعَالَ وَجَبَ أَنْ تُشْبِهَهَا فِي الْعَمَلِ فَذَلِكَ ظَاهِرٌ بِنَاءً عَلَى الدَّوَرَانِ.
İkinci Öncül: Fiillere benzediği için amelde de onlara benzemesi gerekmiştir; bu da devr/birlikte bulunma (dewerân) esasına göre açıktır.
الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهَا لَمْ تَنْصِبِ الِاسْمَ وَتَرْفَعِ الْخَبَرَ فَتَقْرِيرُهُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهَا لَمَّا صَارَتْ عَامِلَةً فَإِمَّا أَنْ تَرْفَعَ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ مَعًا أَوْ تَنْصِبَهُمَا مَعًا أَوْ تَرْفَعَ الْمُبْتَدَأَ وَتَنْصِبَ الْخَبَرَ أَوْ بِالْعَكْسِ وَالْأَوَّلُ/ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمُبْتَدَأَ وَالْخَبَرَ كَانَا قَبْلَ دُخُولِ إِنَّ عَلَيْهِمَا مَرْفُوعَيْنِ فَلَوْ بَقِيَا كَذَلِكَ بَعْدَ دُخُولِهَا عَلَيْهِمَا لَمَا ظَهَرَ لَهُ أَثَرٌ الْبَتَّةَ وَلِأَنَّهَا أُعْطِيَتْ عَمَلَ الْفِعْلِ، وَالْفِعْلُ لَا يَرْفَعُ الِاسْمَيْنِ فَلَا مَعْنَى لِلِاشْتِرَاكِ. وَالْقِسْمُ الثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ هَذَا أَيْضًا مُخَالِفٌ لِعَمَلِ الْفِعْلِ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَنْصِبُ شَيْئًا مَعَ خُلُوِّهِ عَمَّا يَرْفَعُهُ. وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ فَإِنَّ الْفِعْلَ يَكُونُ عَمَلُهُ فِي الْفَاعِلِ أَوَّلًا بِالرَّفْعِ وَفِي الْمَفْعُولِ بِالنَّصْبِ فلو جعل النصب هاهنا كَذَلِكَ لَحَصَلَتِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ، وَلَمَّا بَطَلَتِ الْأَقْسَامُ الثَّلَاثَةُ تَعَيَّنَ. الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهَا تَنْصِبُ الِاسْمَ وَتَرْفَعُ الْخَبَرَ، وَهَذَا مِمَّا يُنَبِّهُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ دَخِيلَةٌ فِي الْعَمَلِ لَا أَصِيلَةٌ لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمَنْصُوبِ عَلَى الْمَرْفُوعِ فِي بَابِ الْعَمَلِ عُدُولٌ عَنِ الْأَصْلِ فَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ بِهَذِهِ الْحُرُوفِ لَيْسَ بِثَابِتٍ بِطَرِيقِ الْأَصَالَةِ بَلْ بِطَرِيقٍ عَارِضٍ.
Üçüncü Öncül: İsmi nasbedip haberi ref etmesinin açıklaması şöyle denilerek yapılır: (İnne) âmil kılınınca ya mübtedâ ile haberi birlikte ref edecek ya ikisini birlikte nasbedecek ya mübtedâyı ref edip haberi nasbedecek ya da bunun aksini yapacaktır. Birincisi bâtıldır; çünkü mübtedâ ve haber, başlarına (inne) girmeden önce merfû idiler. Şayet onun girişinden sonra da öyle kalsalardı, [inne için] hiçbir tesir ortaya çıkmazdı; ayrıca ona fiilin ameli verilmiştir, fiil ise iki ismi birden ref etmez, dolayısıyla ortaklığın bir anlamı kalmazdı. İkinci kısım da bâtıldır; çünkü bu da fiilin ameline aykırıdır, zira fiil ref ettiği bir şey bulunmaksızın hiçbir şeyi nasbetmez. Üçüncü kısım da bâtıldır; çünkü bu asıl ile fer'in eşitlenmesine yol açar; zira fiilin ameli öncelikle fâilde ref, mefulde ise nasbtır. Burada da nasb aynı şekilde kılınsaydı asıl ile fer eşitlenmiş olurdu. Üç kısım bâtıl olunca dördüncü kısım tayin eder ki o da ismini nasb, haberini ref etmesidir. Bu da söz konusu harflerin amelde asil değil sonradan dâhil (iğreti) olduğuna dikkat çeker; zira amel bahsinde mansubun merfûun önüne geçirilmesi asıldan bir sapmadır. Bu da bu harflerle amelin asalet yoluyla değil, ârızî bir yolla sabit olduğuna delalet eder.
الْمُقَدِّمَةُ الرَّابِعَةُ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ تَأْثِيرَهَا فِي نَصْبِ الِاسْمِ بِسَبَبِ هَذِهِ الْمُشَابَهَةِ وَجَبَ جَوَازُ الرَّفْعِ أَيْضًا، وَذَلِكَ
Dördüncü Öncül: İsmi nasbetmesindeki tesirinin bu benzerlik sebebiyle olduğu sabit olunca, ref'in de caiz olması gerekmiştir; çünkü
لِأَنَّ كَوْنَ الِاسْمِ مُبْتَدَأً يَقْتَضِي الرَّفْعَ وَدُخُولُ إِنَّ عَلَى الْمُبْتَدَأِ لَا يُزِيلُ عَنْهُ وَصْفَ كَوْنِهِ مُبْتَدَأً لِأَنَّهُ يُفِيدُ تَأْكِيدَ مَا كَانَ لَا زَوَالَ مَا كَانَ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَصْفُ كَوْنِهِ مُبْتَدَأً يَقْتَضِي الرَّفْعَ وَحَرْفُ إِنَّ يَقْتَضِي النَّصْبَ وَلَكِنَّ الْمُقْتَضَى الْأَوَّلَ أَوْلَى بِالِاقْتِضَاءِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ وَصْفَ كَوْنِهِ مُبْتَدَأً صِفَةٌ أَصْلِيَّةٌ لِلْمُبْتَدَأِ وَدُخُولَ إِنَّ عَلَيْهِ صِفَةٌ عَرَضِيَّةٌ وَالْأَصْلُ رَاجِحٌ عَلَى الْعَارِضِ. وَالثَّانِي: أَنَّ اقْتِضَاءَ وَصْفِ الْمُبْتَدَأِ لِلرَّفْعِ أَصْلِيٌّ وَاقْتِضَاءَ حَرْفِ إِنَّ لِلنَّصْبِ صِفَةٌ عَارِضَةٌ بِسَبَبِ مُشَابَهَتِهَا بِالْفِعْلِ فَيَكُونُ الْأَوَّلُ أَوْلَى فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ مَا قَرَّرْنَا أَنَّ الرَّفْعَ أَوْلَى مِنَ النَّصْبِ فَإِنْ لَمْ تَحْصُلِ الْأَوْلَوِيَّةُ فَلَا أَقَلَّ مِنَ أَصْلِ الْجَوَازِ وَلِهَذَا السَّبَبِ إِذَا جِئْتَ بِخَبَرِ إِنَّ ثُمَّ عَطَفْتَ عَلَى الِاسْمِ اسْمًا آخَرَ جَازَ فِيهِ الرَّفْعُ وَالنَّصْبُ مَعًا. الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الْجَوَابِ قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا أَصْلُهُ ذَا زِيدَتِ الْهَاءُ لِأَنَّ ذَا كَلِمَةٌ مَنْقُوصَةٌ فَكُمِّلَتْ بِالْهَاءِ عند التنبيه وزيدت ألفا للتثنية فصارت هذا إن فَاجْتَمَعَ سَاكِنَانِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ فَاحْتِيجَ إِلَى حَذْفِ وَاحِدٍ وَلَا يُمْكِنُ حَذْفُ أَلِفِ الْأَصْلِ لِأَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ مَنْقُوصَةٌ فَلَا تُجْعَلُ أَنْقَصَ فَحُذِفَ أَلِفُ التَّثْنِيَةِ لِأَنَّ النُّونَ يَدُلُّ عَلَيْهِ فَلَا جَرَمَ لَمْ تَعْمَلْ إِنَّ لِأَنَّ عَمَلَهَا فِي أَلِفِ التَّثْنِيَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْأَلِفُ الْبَاقِي إِمَّا أَلِفُ الْأَصْلِ أَوْ أَلِفُ التَّثْنِيَةِ. فَإِنْ كَانَ الْبَاقِي أَلِفَ الْأَصْلِ لَمْ يَجُزْ حَذْفُهَا لِأَنَّ الْعَامِلَ الْخَارِجِيَّ لَا يَتَصَرَّفُ فِي ذَاتِ الْكَلِمَةِ، وَإِنْ كَانَ الْبَاقِي أَلِفَ التَّثْنِيَةِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ أَنَابُوهَا مَنَابَ أَلِفِ الْأَصْلِ، وَعِوَضُ الْأَصْلِ أَصْلٌ لَا مَحَالَةَ فَهَذَا الْأَلِفُ أَصْلٌ فَلَا يَجُوزُ حَذْفُهُ وَيَرْجِعُ حَاصِلُ هَذَا إِلَى الْجَوَابِ الْأَوَّلِ. الْوَجْهُ الْخَامِسُ: فِي الْجَوَابِ حَكَى الزجاج عن قدماء النحويين أن الهاء هاهنا مُضْمَرَةٌ وَالتَّقْدِيرُ إِنَّهُ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ، وَهَذِهِ الْهَاءُ كِنَايَةٌ عَنِ الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ، فَهَذَا مَا قِيلَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، فَأَمَّا مَنْ خَفَّفَ فَقَرَأَ إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ فَهُوَ حَسَنٌ فَإِنَّ مَا بَعْدَ الْخَفِيفَةِ رَفْعٌ وَاللَّامُ بَعْدَهَا فِي الْخَبَرِ لَازِمَةٌ وَاجِبَةٌ وَإِنْ كَانَتْ فِي إِنَّ الثَّقِيلَةِ جائزة ليظهر الفرق بين إن المؤكدة وإن النَّافِيَةِ. قَالَ الشَّاعِرُ:
ismin mübtedâ olması ref'i gerektirir. (İnne)'nin mübtedânın başına girmesi ise onun mübtedâ olma vasfını ortadan kaldırmaz; çünkü o var olanın zevalini değil pekiştirilmesini ifade eder. Bu sabit olunca deriz ki: Mübtedâ olma vasfı ref'i gerektirir, (inne) harfi ise nasbı gerektirir. Ancak birinci gerektirici iki yönden gerektirmeye daha evlâdır: Birincisi: Mübtedâ olma vasfı mübtedânın aslî bir sıfatıdır, (inne)'nin onun başına girmesi ise ârızî bir sıfattır; asıl ise ârıza racihtir (üstündür). İkincisi: Mübtedâ vasfının ref'i gerektirmesi aslîdir; (inne) harfinin nasbı gerektirmesi ise fiile benzemesi sebebiyle ârızî bir sıfattır; dolayısıyla birincisi daha evlâ olur. Açıkladığımız şeylerin toplamıyla sabit olmuştur ki ref nasbtan daha evlâdır; evlâlık hasıl olmasa bile en azından asıl itibariyle caiz oluşu sabit olur. Bu sebeple (inne)'nin haberini getirdikten sonra isminin üzerine başka bir ismi atfettiğinde onda hem ref hem nasb caiz olur. Cevaptaki Dördüncü Vecih: el-Ferrâ şöyle demiştir: Bunun aslı (ذا)'dır; (ذا) nakıs bir kelime olduğu için tenbih anında (هـ) harfi ziyade edilerek tamamlandı ve tesniye için bir elif ziyade edilerek (هذاان) oldu. Böylece aynı cinsten iki sakin yan yana geldi ve birinin hazfedilmesine ihtiyaç duyuldu. Aslî elifin hazfedilmesi mümkün değildir, zira kelimenin aslı zaten nakıstır, daha da eksik kılınamaz. Bu yüzden tesniye elifi hazfedildi, zira nun harfi ona delalet etmektedir. Bundan dolayı (inne) amel etmemiştir, çünkü onun ameli tesniye elifindedir. Başkaları ise şöyle demiştir: Kalan elif ya asıl elifidir ya da tesniye elifidir. Eğer kalan asıl elifi ise onun hazfedilmesi caiz olmaz, çünkü haricî âmil kelimenin zatında tasarrufta bulunamaz. Şayet kalan tesniye elifi ise şüphe yok ki onu asıl elifin yerine koymuşlardır; aslın ivazı (bedeli) ise şüphesiz asıl gibidir. Dolayısıyla bu elif asıldır ve hazfedilmesi caiz değildir; bunun neticesi de birinci cevaba döner. Cevaptaki Beşinci Vecih: ez-Zeccâc'ın eski nahivcilerden naklettiğine göre burada “hâ” zamiri müstetirdir/takdirîdir; takdiri de “İnnehû hezâni le-sâhirân (Şüphesiz durum şudur ki bu ikisi iki sihirbazdır)” şeklindedir ve bu “hâ” iş ve durumdan (şân zamiri) kinayedir. İşte bu makamda söylenenler bunlardır. [İnne'yi] hafifleterek { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } şeklinde okuyana gelince bu güzeldir; çünkü hafifletilmiş (in)'den sonrası merfûdur ve tekit edatı olan (in) ile olumsuzluk edatı olan (in) arasındaki farkın ortaya çıkması için -şeddeli (inne)'de caiz olsa bile- hafifletilmişten sonra haberdeki lam lâzım ve vaciptir. Şair şöyle demiştir:
/ وَإِنْ مَالِكٌ لَلْمُرْتَجَى إِنْ تَضَعْضَعَتْ ... رَحَا الْحَرْبِ أَوْ دَارَتْ عَلَيَّ خُطُوبُ
“Savaş değirmeni sarsıldığında veya başıma felaketler döndüğünde, muhakkak ki Mâlik kendisinden medet umulandır.”
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
إِنَّ الْقَوْمَ وَالْحَيَّ الَّذِي أَنَا مِنْهُمْ ... لَأَهْلُ مَقَامَاتٍ وَشَاءٍ وَجَامِلِ
“Şüphesiz benim mensubu bulunduğum o topluluk ve o kabile, kesinlikle meclisler, koyunlar ve develer sahibidir.”
الْجَامِلُ جَمْعُ جَمَلٍ، ثُمَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُعْمِلُ إِنْ نَاقِصَةً كَمَا يُعْمِلُهَا تَامَّةً اعْتِبَارًا بَكَانَ فَإِنَّهَا تَعْمَلُ وَإِنْ نَقَصَتْ فِي قَوْلِكَ: لَمْ يَكُنْ لِبَقَاءِ مَعْنَى التَّأْكِيدِ، وَإِنْ زَالَ الشَّبَهُ اللَّفْظِيُّ بِالْفِعْلِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ لِلْمَعْنَى، وَهَذِهِ اللُّغَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ فِي بَابِ الْإِعْمَالِ الشَّبَهُ الْمَعْنَوِيُّ بِالْفِعْلِ وَهُوَ إِثْبَاتُ التَّوْكِيدِ دُونَ الشَّبَهِ اللَّفْظِيِّ كَمَا أَنَّ التَّعْوِيلَ فِي بَابِ كَانَ عَلَى الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ لِكَوْنِهِ فِعْلًا مَحْضًا، وَأَمَّا اللُّغَةُ الظَّاهِرَةُ وَهِيَ تَرْكُ إِعْمَالِ إِنِ الْخَفِيفَةِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الشَّبَهَ اللَّفْظِيَّ فِي إِنَّ الثَّقِيلَةِ أَحَدُ جُزْأَيِ الْعِلَّةِ فِي حَقِّ عَمَلِهَا وَعِنْدَ الْخِفَّةِ زَالَ الشَّبَهُ فَلَمْ تَعْمَلْ بِخِلَافِ السُّكُونِ فَإِنَّهُ عَامِلٌ بِمَعْنَاهُ لِكَوْنِهِ فِعْلًا مَحْضًا وَلَا عِبْرَةَ لِلَفْظِهِ.
el-Câmil (الْجَامِلُ), deve (cemel) kelimesinin çoğuludur. Sonra, Araplardan bir kısmı, fiille olan lafzî benzerlik ortadan kalksa bile tekid anlamı baki kaldığı için -tıpkı “lem yekün” sözünde olduğu gibi kâne'nin nakıs olsa da amel etmesi kuralına kıyasla- anlamın asıl kabul edilmesinden ötürü hafifletilmiş/nakıs (in) edatını da tam [şeddeli inne] gibi amel ettirirler. Bu lehçe, amel ettirme babında asıl olanın lafzî benzerlik değil, tekidin sübutu olan manevî fiil benzerliği olduğuna delalet eder; nitekim kâne babında da sırf fiil olması sebebiyle lafza değil manaya itimat edilir. Açık/yaygın lehçe olan hafifletilmiş (in)'in amel ettirilmemesi ise, şeddeli (inne)'deki lafzî benzerliğin onun ameli hususunda illetin iki cüzünden biri olduğuna delalet eder; hafifletilme vuku bulduğunda bu benzerlik ortadan kalkmış ve amel etmemiştir. Sükûn [hali] ise bundan farklıdır, zira o sırf bir fiil olması sebebiyle manasıyla amel eder ve lafzına itibar edilmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ مَا أَسَرُّوهُ مِنَ النَّجْوَى حَكَى عَنْهُمْ مَا أَظْهَرُوهُ وَمَجْمُوعُهُ يَدُلُّ عَلَى التَّنْفِيرِ عَنْ مُوسَى ﵇ وَمُتَابَعَةِ دِينِهِ. فَأَحَدُهَا: قَوْلُهُمْ: هذانِ لَساحِرانِ وَهَذَا طَعْنٌ مِنْهُمْ فِي مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵇ ثُمَّ مُبَالَغَةٌ فِي التَّنْفِيرِ عَنْهُ لِمَا أَنَّ كُلَّ طَبْعٍ سَلِيمٍ يَقْتَضِي النَّفْرَةَ عَنِ السِّحْرِ وَكَرَاهَةَ رُؤْيَةِ السَّاحِرِ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِنْسَانَ يَعْلَمُ أَنَّ السِّحْرَ لَا بَقَاءَ لَهُ فَإِذَا اعْتَقَدُوا فِيهِ السِّحْرَ قَالُوا: كَيْفَ نَتَّبِعُهُ فَإِنَّهُ لَا بَقَاءَ لَهُ وَلَا لِدِينِهِ وَلَا لِمَذْهَبِهِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ وَهَذَا فِي نِهَايَةِ التَّنْفِيرِ لِأَنَّ الْمُفَارَقَةَ عَنِ الْمَنْشَأِ، وَالْمَوْلِدِ شَدِيدَةٌ عَلَى الْقُلُوبِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ فِرْعَوْنَ فِي قَوْلِهِ: أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا
İkinci Mesele: Allah Teâlâ, onların gizledikleri fısıldaşmalarını zikrettikten sonra, açığa vurdukları şeyleri de hikâye etmiştir ki bunların tamamı Mûsâ (aleyhisselâm)'dan ve onun dinine uymaktan nefret ettirmeye yöneliktir. Birincisi: Onların { هذانِ لَساحِرانِ } “Bu ikisi muhakkak iki sihirbazdır” sözleridir. Bu, onların Mûsâ (aleyhisselâm)'ın mucizelerine yönelik bir taanları ve ondan nefret ettirmede ileri gitmeleridir; zira her selim fıtrat sihirden nefret etmeyi ve sihirbazı görmekten tiksinmeyi gerektirir. Ayrıca insan sihrin kalıcı olmadığını bilir; onun hakkında sihirbaz olduğu inancına vardıklarında: “Ona nasıl uyarız? Zira ne onun, ne dininin ne de mezhebinin bir kalıcılığı vardır” derler. İkincisi: Onların { يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyorlar” sözleridir. Bu da son derece nefret ettiricidir; çünkü insanın doğup büyüdüğü yerden ayrılması kalplere pek ağır gelir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın Firavun'dan naklettiği şu sözde geçen şeyin aynısıdır: { أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا }
مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى
{ مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى } “Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin ey Mûsâ?”
[طه: ٥٧] وَكَأَنَّ السَّحَرَةَ تَلَقَّفُوا هَذِهِ الشُّبْهَةَ مِنْ فِرْعَوْنَ ثُمَّ أَعَادُوهَا. وَثَالِثُهَا:
[Tâhâ: 57]. Sanki sihirbazlar bu şüpheyi Firavun'dan kapmış ve sonra onu tekrarlamışlardır. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ: وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى وَهَذَا أَيْضًا لَهُ تَأْثِيرٌ شَدِيدٌ فِي الْقَلْبِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ إِذَا جَاءَ وَاسْتَوْلَى عَلَى جَمِيعِ الْمَنَاصِبِ وَالْأَشْيَاءِ الَّتِي يَرْغَبُ فِيهَا فَذَلِكَ يَكُونُ فِي نِهَايَةِ الْمَشَقَّةِ عَلَى النَّفْسِ فَهُمْ ذَكَرُوا هَذِهِ الْوُجُوهَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّنْفِيرِ عَنْ مُوسَى والترغيب في دفعه وإبطال أمره وهاهنا بَحْثَانِ:
Onların { وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى } “Ve sizin en üstün hayat tarzınızı yok etmek istiyorlar” sözleridir. Bunun da kalpte şiddetli bir tesiri vardır; zira düşman gelip de bütün makamlara ve arzulanan şeylere el koyduğunda bu, nefse son derece ağır gelir. İşte onlar, Mûsâ'dan nefret ettirmede ileri gitmek, onu defetmeye ve davasını boşa çıkarmaya teşvik etmek için bu gerekçeleri zikretmişlerdir. Burada iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الطَّرِيقَةُ الرِّجَالُ الْأَشْرَافُ الَّذِينَ هُمْ قُدْوَةٌ لِغَيْرِهِمْ يُقَالُ هُمْ طَرِيقَةُ قَوْمِهِمْ، وَيُقَالُ لِلْوَاحِدِ أَيْضًا: هُوَ طَرِيقَةُ قَوْمِهِ، وَجَعَلَ الزَّجَّاجُ الْآيَةَ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ أَيْ وَيَذْهَبَا بِأَهْلِ طَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ، فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا يُحَرِّضُونَ الْقَوْمَ بِأَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ يُرِيدَانِ أَنْ يَذْهَبَا بأشراف قومكم وأكابركم وهم بنوا إسرائيل لقول مُوسَى ﵇: فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ [الشُّعَرَاءِ: ١٧] وَإِنَّمَا سُمُّوا بَنِي إِسْرَائِيلَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَكْثَرَ الْقَوْمِ يَوْمَئِذٍ عَدَدًا وَأَمْوَالًا وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ الطَّرِيقَةَ المثلى بالدين سموا دينهم بالطريقة المثلى: وكُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ [الرُّومِ: ٣٢] وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْجَاهِ وَالْمَنْصِبِ وَالرِّيَاسَةِ.
Birinci İnceleme: el-Ferrâ şöyle demiştir: Tarîkat (الطريقة), başkalarına örnek olan şerefli kimseler/önderlerdir; “Onlar kavimlerinin tarîkatıdır” denir. Tekil için de “O, kavminin tarîkatıdır” denilir. ez-Zeccâc ise ayeti muzâfın hazfi babından saymış ve “en üstün tarîkatinizin ehlini alıp götürmek [isterler]” manasını vermiştir. Her iki takdire göre de murat şudur: Onlar halkı, Mûsâ ve Hârûn (aleyhimesselâm)'ın, Mûsâ (aleyhisselâm)'ın { فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarını bizimle gönder” [Şuarâ: 17] sözü gereğince, kavminizin şereflilerini ve büyüklerini -ki onlar İsrailoğullarıdır- alıp götürmek istediklerini söyleyerek kışkırtıyorlardı. Onlara İsrailoğulları denilmesi, o gün için sayıca ve malca kavmin en çoğunu oluşturduklarındandır. Müfessirlerden kimisi ise en üstün tarîkati din ile tefsir etmişlerdir; onlar kendi dinlerini en üstün yol olarak isimlendirmişlerdi: { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir” [Rûm: 32]. Onlardan kimisi de bunu makam, mevki ve riyaset (liderlik) olarak tefsir etmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمُثْلى مُؤَنَّثَةٌ لِتَأْنِيثِ الطَّرِيقَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ الْأَفْضَلُ بِالْأَمْثَلِ/ فَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْأَمْثَلُ: الْأَشْبَهُ بِالْحَقِّ، وَقِيلَ: الْأَمْثَلُ الْأَوْضَحُ وَالْأَظْهَرُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ مُبَالَغَتَهُمْ فِي التَّنْفِيرِ عَنْ مُوسَى ﵇ وَالتَّرْغِيبِ فِي إِبْطَالِ أَمْرِهِ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِوَصْلِ الْأَلِفِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مِنِ اجْمَعُوا يَعْنِي لَا تَدَعُوا شَيْئًا مِنْ كَيْدِهِمْ إِلَّا جِئْتُمْ بِهِ دَلِيلُهُ قَوْلُهُ:
İkinci İnceleme: el-Müslâ (الْمُثْلى), tarîkat kelimesi müennes olduğu için müennestir. En faziletli olana neden emsel (الأمثل) dendiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Emsel, hakka en çok benzeyendir” demiştir. “Emsel, en açık ve en belirgin olandır” da denilmiştir. Sonra Allah Teâlâ, onların Mûsâ (aleyhisselâm)'dan nefret ettirmede ve onun davasını geçersiz kılmaya teşvikteki aşırılıklarını naklettikten sonra, onların şöyle dediklerini hikâye etmiştir: { فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Bunun için tuzaklarınızı birleştirin, sonra saf halinde gelin!” Ebû Amr, vasıl elifi ve mimin fethasıyla (اجْمَعُوا) şeklinde okumuştur; yani “Onların tuzağından getirmedik hiçbir şey bırakmayın” demektir. Bunun delili O'nun şu kavlidir:
فَجَمَعَ كَيْدَهُ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَكَسْرِ الْمِيمِ وَلَهُ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِجْمَاعُ الْإِحْكَامُ وَالْعَزِيمَةُ عَلَى الشَّيْءِ، يُقَالُ: أَجْمَعْتُ عَلَى الْخُرُوجِ مِثْلَ أَزْمَعْتُ. وَالثَّانِي: بِمَعْنَى الْجَمْعِ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ [يُونُسَ: ٧١] قَالَ الزَّجَّاجُ: لِيَكُنْ عَزْمُكُمْ كُلُّكُمْ كَالْيَدِ مُجْمَعًا عَلَيْهِ لَا تَخْتَلِفُوا ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا، ذَكَرَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الصَّفَّ مَوْضِعُ الْجَمْعِ وَالْمَعْنَى ائْتُوا الْمَوْضِعَ الَّذِي تَجْتَمِعُونَ فِيهِ لِعِيدِكُمْ وَصَلَاتِكُمْ، وَالْمَعْنَى: ائْتُوا مُصَلًّى مِنَ الْمُصَلَّيَاتِ أَوْ كَانَ الصَّفُّ عَلَمًا لِلْمُصَلَّى بِعَيْنِهِ فَأُمِرُوا بِأَنْ يَأْتُوهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الصَّفُّ مَصْدَرًا وَالْمَعْنَى ثُمَّ ائْتُوا مُصْطَفِّينَ مُجْتَمِعِينَ لِكَيْ يَكُونَ أَنْظَمَ لِأَمْرِكُمْ وَأَشَدَّ لِهَيْبَتِكُمْ، وَهَذَا قَوْلُ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَوْلُهُ: وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى اعْتِرَاضٌ، يَعْنِي: وَقَدْ فَازَ مَنْ غَلَبَ فَكَانُوا يُقِرُّونَ بِذَلِكَ أَنْفُسَهُمْ فِيمَا اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ مِنْ إِظْهَارِ ما يظهرونه من السحر.
{ فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “Bunun üzerine tuzağını topladı”. Geri kalanlar ise katı' elifi ve mimin kesresiyle [ecmi'û] şeklinde okumuşlardır. Bunun iki vechi vardır: Birincisi: el-Ferrâ şöyle demiştir: İcmâ (الْإِجْمَاعُ), bir şeyi sağlamlaştırmak ve ona kesin azmetmektir; nitekim tıpkı azmettim manasında “Çıkmaya icmâ ettim (kesin karar verdim)” denilir. İkincisi: Toplamak manasındadır; bu husustaki açıklama { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ } “Siz de ortaklarınızla birlikte toplanıp kararınızı verin” [Yûnus: 71] kavlinde geçmişti. ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Hepinizin azmi tek bir el gibi üzerinde ittifak edilmiş olsun, ihtilafa düşmeyin”. { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Sonra saf halinde gelin” kavli hakkında Ebû Ubeyde ve ez-Zeccâc iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Saf, toplanma yeridir; mana, “Bayramınız ve namazınız için toplandığınız yere gelin” demektir. Anlamı şudur: Namazgahlardan bir namazgaha gelin; yahut saf bizzat o namazgahın özel adıydı da oraya gelmeleri emredildi. İkincisi: Saf kelimesinin masdar olmasıdır; mana, “İşinizin daha düzenli ve heybetinizin daha güçlü olması için saf tutmuş, toplanmış olarak gelin” demektir. Bu, genel müfessirlerin görüşüdür. { وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى } “Bugün üstün gelen kesinlikle kurtulmuştur” kavli ise itiraziyye (ara cümle)dir; yani “Galip gelen zafere ulaşmıştır” demektir. Onlar, sihirden ortaya koyacakları şeyleri sergilemek üzere toplandıklarında kendi kendilerini böyle teskin edip cesaretlendiriyorlardı.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٦٥ الى ٦٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 65-69]
قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩)
{ قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩) } “Dediler ki: «Ey Mûsâ! Ya sen [asânı] at ya da ilk atanlar biz olalım.» (65) O: «Hayır, siz atın» dedi. Bir de ne görsün; onların ipleri ve değnekleri, yaptıkları sihirden ötürü ona sanki koşuyorlarmış gibi göründü! (66) Bunun üzerine Mûsâ içinde bir korku duydu. (67) Dedik ki: «Korkma! Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün.» (68) «Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutup yok etsin; çünkü onların yaptıkları sadece bir sihirbaz tuzağıdır. Sihirbaz ise nereye varsa asla kurtuluşa eremez.» (69)”
[في قوله تعالى قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى] اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْمَوْعِدِ وَهُوَ يَوْمُ الزِّينَةِ وَتَقَدَّمَ أَيْضًا قَوْلُهُ: ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا [طَه: ٦٤] صَارَ ذَلِكَ مُغْنِيًا عَنْ قَوْلِهِ فَحَضَرُوا هَذَا الْمَوْضِعَ وَقَالُوا: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ
[Allah Teâlâ'nın { قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى } “Dediler ki: «Ey Mûsâ! Ya sen [asânı] at ya da ilk atanlar biz olalım»” kavli hakkında] Bil ki, buluşma vaktinin yani ziynet/bayram gününün zikri ve yine { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Sonra saf halinde gelin” [Tâhâ: 64] sözü daha önce geçtiği için, önceki ifadelerin delaleti sebebiyle “O yere geldiler ve: ‘Ya sen at...’ dediler” sözüne ihtiyaç bırakmamıştır. O'nun { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ }
نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى
{ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى } “Ya sen [asânı] at ya da ilk atanlar biz olalım” kavli,
مَعْنَاهُ إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ مَا مَعَكَ قَبْلَنَا، وَإِمَّا أَنْ نُلْقِيَ مَا مَعَنَا قَبْلَكَ، وَهَذَا التَّخْيِيرُ مَعَ تَقْدِيمِهِ فِي الذِّكْرِ حُسْنُ أَدَبٍ مِنْهُمْ وَتَوَاضُعٌ لَهُ، فَلَا جَرَمَ رَزَقَهُمُ اللَّه تَعَالَى الْإِيمَانَ بِبَرَكَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ قَابَلَ أَدَبَهُمْ بِأَدَبٍ فَقَالَ: بَلْ أَلْقُوا أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ أَلْقُوا فَفِيهِ سُؤَالَانِ:
“Ya yanındakini bizden önce atarsın yahut biz yanımızdakini senden önce atarız” manasındadır. Bu muhayyerlik tanıma, zikirde onu öne geçirmekle birlikte, onlardan bir edep ve ona karşı bir tevazu göstergesidir. Bundan ötürü Allah Teâlâ onun bereketiyle kendilerine imanı nasip etmiştir. Sonra Mûsâ (aleyhisselâm) da onların edebine edeple karşılık vererek: { بَلْ أَلْقُوا } “Hayır, siz atın” dedi. O'nun { بَلْ أَلْقُوا } “Hayır, siz atın” sözüne gelince, burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ مُوسَى ﵇: بَلْ أَلْقُوا فَيَأْمُرُهُمْ بِمَا هُوَ سِحْرٌ وَكُفْرٌ لِأَنَّهُمْ إِذَا قَصَدُوا بِذَلِكَ تَكْذِيبَ مُوسَى ﵇ كَانَ كُفْرًا. وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ نَفْسَ الْإِلْقَاءِ كُفْرٌ وَمَعْصِيَةٌ لِأَنَّهُمْ إِذَا أَلْقَوْا وَكَانَ غَرَضُهُمْ أَنْ يَظْهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ ذَلِكَ الْإِلْقَاءِ وَبَيْنَ مُعْجِزَةِ الرَّسُولِ ﵇ وَهُوَ مُوسَى كَانَ ذَلِكَ الْإِلْقَاءُ إِيمَانًا وَإِنَّمَا الْكُفْرُ هُوَ الْقَصْدُ إِلَى تَكْذِيبِ مُوسَى وَهُوَ ﵇ إِنَّمَا أَمَرَ بِالْإِلْقَاءِ لَا بِالْقَصْدِ إِلَى التَّكْذِيبِ فَزَالَ السُّؤَالُ. وَثَانِيهَا: ذَلِكَ الْأَمْرُ كَانَ مَشْرُوطًا وَالتَّقْدِيرُ: أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ إِنْ كُنْتُمْ مُحِقِّينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ... إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] أَيْ إِنْ كُنْتُمْ قَادِرِينَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَمَّا تَعَيَّنَ ذَلِكَ طَرِيقًا إِلَى كَشْفِ الشُّبْهَةِ صَارَ ذَلِكَ جَائِزًا. وَهَذَا كَالْمُحِقِّ إِذَا عَلِمَ أَنَّ فِي قَلْبِ وَاحِدٍ شُبْهَةً وَأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُطَالِبْهُ بِذِكْرِهَا وَتَقْرِيرِهَا بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ لَبَقِيَتْ تِلْكَ الشُّبْهَةُ فِي قَلْبِهِ، وَيَخْرُجُ بِسَبَبِهَا عَنِ الدِّينِ فَإِنَّ لِلْمُحِقِّ أَنْ يُطَالِبَهُ بِتَقْرِيرِهَا عَلَى أَقْصَى الْوُجُوهِ وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يُجِيبَ عَنْهَا وَيُزِيلَ أَثَرَهَا عَنْ قَلْبِهِ فَمُطَالَبَتُهُ بِذِكْرِ الشُّبْهَةِ لهذا الغرض تكون جائزة فكذا هاهنا. وَرَابِعُهَا: أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا بَلْ يَكُونُ مَعْنَاهُ إِنَّكُمْ إِنْ أَرَدْتُمْ فِعْلَهُ فَلَا مَانِعَ مِنْهُ حِسًّا لِكَيْ يَنْكَشِفَ الْحَقُّ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ كَارِهًا لِذَلِكَ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ نَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ [طه: ٦١] وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ أَمْرًا لَهُمْ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ كَوْنِهِ نَاهِيًا وَآمِرًا بِالْفِعْلِ الْوَاحِدِ مُحَالٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ غَيْرُ مَحْمُولٍ عَلَى ظَاهِرِهِ وَحِينَئِذٍ يَزُولُ الْإِشْكَالُ.
Birinci Soru: Mûsâ (aleyhisselâm)'ın { بَلْ أَلْقُوا } “Hayır, siz atın” diyerek sihir ve küfür olan bir şeyi onlara emretmesi nasıl caiz olur? Zira onlar bununla Mûsâ (aleyhisselâm)'ı yalanlamayı kastettiklerinde bu bir küfürdür. Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Bizzat atma fiilinin küfür ve masiyet olduğunu kabul etmiyoruz; zira onlar attıklarında ve maksatları da bu atma ile Resûl olan Mûsâ (aleyhisselâm)'ın mucizesi arasındaki farkın ortaya çıkması olduğunda bu atma bir iman olur. Küfür olan ise sadece Mûsâ'yı yalanlamayı kastetmektir; o (aleyhisselâm) ise yalanlamayı kastetmeyi değil sadece atmayı emretmiştir, böylece soru ortadan kalkar. İkincisi: Bu emir şartlı idi; takdiri de şöyledir: “Şayet haklı iseniz atacağınız şeyi atın”, nitekim Allah Teâlâ'nın { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ... إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz onun benzeri bir sure getirin” [Bakara: 23] ayetinde olduğu gibi, yani “Eğer güç yetirebiliyorsanız” demektir. Üçüncüsü: Bu durum şüphenin giderilmesi için zorunlu bir yol haline gelince caiz olmuştur. Bu durum, hak ehli bir kimsenin birinin kalbinde bir şüphe bulunduğunu ve şayet o şüpheyi gücünün yettiğince ortaya koyup açıklamasını istemezse o şüphenin kalbinde kalacağını ve bu sebeple dinden çıkacağını bildiği zamanki haline benzer; zira hak ehli olan zat, o kimseden şüpheyi en üst derecede sergilemesini isteyebilir ve bundan maksadı da ona cevap verip kalbinden tesirini gidermek olur. Dolayısıyla bu maksat için şüphenin zikredilmesini istemek nasıl caizse burada da öyledir. Dördüncüsü: Bunun bir emir olmayıp manasının “Şayet bunu yapmak istiyorsanız hakikatin ortaya çıkması için buna fiilen bir engel yoktur” şeklinde olmasıdır. Beşincisi: Şüphe yok ki Mûsâ (aleyhisselâm) bundan hoşlanmıyordu ve şüphe yok ki onlara { وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın, yoksa sizi bir azap ile yok eder” [Tâhâ: 61] sözüyle bunu yasaklamıştı. Durum böyle olunca, onun bu sözünün onlara bunu bir emri olması imkansızdır; zira aynı fiil hakkında hem nehyeden hem emreden olmak muhaldir. Bundan anladık ki onun sözü zahirine hamledilmez ve bu durumda müşkillik kalkar.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَدَّمَهُمْ فِي الْإِلْقَاءِ عَلَى نَفْسِهِ مَعَ أَنَّ تَقْدِيمَ اسْتِمَاعِ الشُّبْهَةِ عَلَى اسْتِمَاعِ الْحُجَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ فَكَذَا تَقْدِيمُ إِيرَادِ الشُّبْهَةِ عَلَى إِيرَادِ الْحُجَّةِ وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ رُبَّمَا أَدْرَكَ الشُّبْهَةَ ثُمَّ لَا يَتَفَرَّغُ لِإِدْرَاكِ الْحُجَّةِ بَعْدَهُ فَيَبْقَى حِينَئِذٍ فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ ذَلِكَ كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ لَمَّا قَدَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَهُوَ ﵇ قَابَلَ ذَلِكَ بِأَنْ قَدَّمَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ أَمْثَالَ ذَلِكَ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى حَظِّ النَّفْسِ، فَأَمَّا مَا يَرْجِعُ إِلَى الدَّلِيلِ وَالشُّبْهَةِ فَغَيْرُ جَائِزٍ. وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ أَظْهَرَ الْمُعْجِزَةَ مَرَّةً وَاحِدَةً فَمَا كَانَ بِهِ حَاجَةٌ إِلَى إِظْهَارِهَا مَرَّةً أُخْرَى وَالْقَوْمُ إِنَّمَا جَاءُوا لِمُعَارَضَتِهِ فَقَالَ ﵇: لَوْ أَنِّي بَدَأْتُ بِإِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ أَوَّلًا لَكُنْتُ كَالسَّبَبِ فِي إِقْدَامِهِمْ عَلَى إِظْهَارِ السِّحْرِ وَقَصْدِ إِبْطَالِ الْمُعْجِزَةِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَلَكِنِّي أُفَوِّضُ الْأَمْرَ إِلَيْهِمْ حَتَّى أَنَّهُمْ بِاخْتِيَارِهِمْ يُظْهِرُونَ ذَلِكَ السِّحْرَ ثُمَّ أَنَا أُظْهِرُ الْمُعْجِزَ الَّذِي يُبْطِلُ سِحْرَهُمْ فَيَكُونُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ سَبَبًا لِإِزَالَةِ الشُّبْهَةِ، وَأَمَّا عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ فَإِنَّهُ يَكُونُ سَبَبًا لِوُقُوعِ الشُّبْهَةِ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى. أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى
İkinci Soru: Şüpheyi dinlemeyi delili dinlemekten öne almak caiz olmadığı gibi, şüpheyi irat etmeyi de delili irat etmekten öne almanın caiz olmaması gerekirdi; çünkü şüpheyi kavrayıp ardından delili kavramaya fırsat bulamama ve bu sebeple küfür ve dalalet üzere kalma ihtimali varken, Mûsâ atma işinde neden onları kendisinin önüne geçirdi? Kimse “Bu durum, onlar kendisini öne geçirdikleri için o da (aleyhisselâm) buna karşılık olarak onları öne geçirdiğinden dolayıdır” diyemez; zira bu gibi şeyler nefsin payına düşen hususlarda güzeldir, delil ve şüpheye taalluk eden konularda ise caiz değildir. Cevap: O (aleyhisselâm) mucizeyi daha önce bir defa göstermişti, dolayısıyla onu bir kez daha göstermeye ihtiyacı yoktu. Topluluk ise sadece ona muaraza etmek için gelmişti. Mûsâ (aleyhisselâm) şöyle dedi: “Eğer ben önce mucizeyi göstermekle başlasaydım, onların sihir sergilemeye ve mucizeyi iptal etmeye cüret etmelerine sebep gibi olurdum ki bu caiz değildir. Fakat ben işi onlara havale edeyim ki onlar kendi ihtiyarlarıyla o sihri göstersinler, sonra da ben onların sihrini iptal edecek mucizeyi göstereyim.” Böylece bu takdire göre [davranışı] şüphenin giderilmesine bir sebep olur; birinci takdire göre ise şüphenin vuku bulmasına sebep olurdu. Dolayısıyla bu daha evla idi. O'nun { فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى } “Bir de ne görsün; onların ipleri ve değnekleri, yaptıkları sihirden ötürü ona sanki koşuyorlarmış gibi göründü!” kavline gelince,
فَفِيهِ مَسَائِلُ:
burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ مَيْلًا مِنْ هَذَا الْجَانِبِ وَمَيْلًا مِنْ هَذَا الْجَانِبِ فَخُيِّلَ إِلَى مُوسَى ﵇ أَنَّ الْأَرْضَ كُلَّهَا حَيَّاتٌ وَأَنَّهَا تَسْعَى/ فخاف فلما قيل له: أَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا أَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ أَعْظَمُ مِنْ حَيَّاتِهِمْ ثُمَّ أَخَذَتْ تَزْدَادُ عِظَمًا حَتَّى مَلَأَتِ الْوَادِيَ ثُمَّ صَعَدَتْ وَعَلَتْ حَتَّى عَلَّقَتْ ذَنَبَهَا بِطَرَفِ الْقُبَّةِ ثُمَّ هَبَطَتْ فَأَكَلَتْ كُلَّ مَا عَمِلُوا فِي الْمَيْلَيْنِ وَالنَّاسُ
Birinci Mesele: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “İplerini ve asâlarını bu taraftan bir mil, şu taraftan bir mil [uzunluğunda bir alana] attılar. Mûsâ (aleyhisselâm)'a bütün yer sanki yılanlarla dolmuş ve koşuyorlarmış gibi hayal ettirildi. Bunun üzerine korktu. Kendisine: { أَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } ‘Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun’ denilince Mûsâ asâsını attı; bir de baktı ki o, onların yılanlarından çok daha büyük! Sonra vadiyi dolduruncaya kadar büyümeye devam etti, sonra yükselip yukarılara çıktı, hatta kuyruğunu kubbenin kenarına astı; ardından aşağı inip iki millik alanda yaptıkları her şeyi yedi. İnsanlar da
يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا لَا يَحْسَبُونَ إِلَّا أَنَّهُ سِحْرٌ ثُمَّ أَقْبَلَتْ نَحْوَ فِرْعَوْنَ لِتَبْتَلِعَهُ فَاتِحَةً فَاهَا ثَمَانِينَ ذِرَاعًا فَصَاحَ بِمُوسَى ﵇ فَأَخَذَهَا فإذا هي عصى كَمَا كَانَتْ وَنَظَرَتِ السَّحَرَةُ فَإِذَا هِيَ لَمْ تَدَعْ مِنْ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا أَكَلَتْهُ فَعَرَفَتِ السَّحَرَةُ أَنَّهُ لَيْسَ بِسِحْرٍ وَقَالُوا أَيْنَ حِبَالُنَا وَعِصِيُّنَا لَوْ لَمْ تَكُنْ سِحْرًا لَبَقِيَتْ فَخَرُّوا سُجَّدًا وَقَالُوا: آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ، رَبِّ مُوسى وَهارُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٢١، ١٢٢] .
ona bakıyor, bunun sadece bir sihir olduğunu sanmıyorlardı. Sonra seksen arşınlık ağzını açmış olarak Firavun'u yutmak için ona doğru yöneldi. Firavun, Mûsâ (aleyhisselâm)'a feryat etti, o da onu tuttu; bir de baktı ki o, eskiden olduğu gibi bir asâdır. Sihirbazlar baktılar ki o, iplerinden ve asâlarından geriye yemedik hiçbir şey bırakmamış. Sihirbazlar bunun sihir olmadığını anladılar ve: ‘İplerimiz ve asâlarımız nerede? Şayet bu sihir olsaydı geriye kalırdı’ dediler. Bunun üzerine secdeye kapandılar ve: { آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ، رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } ‘Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik’ [A'râf: 121-122] dediler.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ السَّحَرَةِ قَالَ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ: كَانُوا سَبْعِينَ أَلْفًا مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ عَصَا وَحَبْلٌ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا بِضْعَةً وَثَلَاثِينَ أَلْفًا مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ عَصًا وَحَبْلٌ، وَقَالَ وَهْبٌ: كَانُوا خَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَعِكْرِمَةُ كانوا تسعمائة: ثلاثمائة من الفرس وثلاثمائة من الروم وثلاثمائة مِنَ الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ سَاحِرًا اثْنَانِ مِنْهُمْ مِنَ الْقِبْطِ وَسَبْعُونَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْرَهَهُمْ فِرْعَوْنُ عَلَى ذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الِاخْتِلَافَ وَالتَّفَاوُتَ وَاقِعٌ فِي عَدَدٍ كَثِيرٍ وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ لَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْهُ وَالْأَقْوَالُ إِذَا تَعَارَضَتْ تَسَاقَطَتْ.
İkinci Mesele: Sihirbazların sayısında ihtilaf ettiler. el-Kâsım b. Sellâm: “Her birinin yanında bir asâ ve bir ip olmak üzere yetmiş bin kişiydiler” demiştir. es-Süddî: “Her birinin yanında bir asâ ve bir ip olmak üzere otuz küsur bin kişiydiler” demiştir. Vehb: “On beş bin kişiydiler” demiştir. İbn Cüreyc ve İkrime: “Dokuz yüz kişiydiler: Üç yüzü Farslardan, üç yüzü Rumlardan, üç yüzü de İskenderiye'dendi” demişlerdir. el-Kelbî ise: “Yetmiş iki sihirbaz idiler; ikisi Kıptilerden, yetmişi ise Firavun'un bu işe zorladığı İsrailoğullarındandı” demiştir. Bil ki, ihtilaf ve farklılık pek çok sayıda vaki olmuştur; Kur'an'ın zahiri ise bunlardan hiçbirine delalet etmez, rivayetler ise birbirine zıt düştüğünde hükümsüz kalır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ فِي إِذَا هَذِهِ إِذَا الْمُفَاجَأَةُ وَالتَّحْقِيقُ فِيهَا أَنَّهَا إِذَا الْكَائِنَةُ بِمَعْنَى الْوَقْتِ الطَّالِبَةُ نَاصِبًا لَهَا وَجُمْلَةً تُضَافُ إِلَيْهَا خُصَّتْ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ بِأَنْ تَكُونَ نَاصِبًا فِعْلًا مَخْصُوصًا وَهُوَ فِعْلُ الْمُفَاجَأَةِ وَالْجُمْلَةُ ابْتِدَائِيَّةٌ لَا غَيْرُ فَتَقْدِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ فَفَاجَأَ مُوسَى وَقْتَ تَخَيُّلِ سَعْيِ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ وَهَذَا تَمْثِيلٌ، وَالْمَعْنَى عَلَى مُفَاجَأَتِهِ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ مُخَيِّلَةً إِلَيْهِ السَّعْيَ اه-.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Bu ‘izâ’ (إِذا) edatına ‘sürpriz/karşılaşma izâsı’ (izâ-i müfâcee) denir. Bundaki tahkik şudur: O, kendisini nasbedecek bir âmil ve kendisine muzâf olacak bir cümle talep eden zaman manasındaki ‘izâ’dır; bazı yerlerde nasbedicisinin özel bir fiil, yani müfâcee fiili olması ve cümlenin de yalnızca isim cümlesi olmasıyla tahsis edilmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ } kavlinin takdiri: ‘Mûsâ, iplerinin ve asâlarının koştuğu vehminin hasıl olduğu vakitle ansızın karşılaştı’ demektir ve bu bir temsildir. Mana ise, onun iplerini ve asâlarını kendisine koşuyormuş gibi vehmettirir halde ansızın bulması üzerinedir.” [el-Keşşâf'tan nakil bitti].
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُرِئَ عُصِيُّهُمْ بِالضَّمِّ وَهُوَ الْأَصْلُ وَالْكَسْرُ إِتْبَاعٌ نَحْوَ دُلِيٌّ وَدِلِيٌّ وَقُسِيٌّ وَقِسِيٌّ وَقُرِئَ تُخَيَّلُ بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ بِإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ وَقُرِئَ بِالضَّمِّ بِالْيَاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ تَحْتُ بِإِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْكَيْدِ وَالسِّحْرِ وَقَالَ الْفَرَّاءُ أَيْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ سَعْيُهَا.
Dördüncü Mesele: [Asâlar kelimesi] zamme ile (عُصِيُّهُمْ) şeklinde okunmuştur ki asıl olan budur; kesre ile [‘ısıyyühüm] okunuşu ise dülî-dilî (دُلِيٌّ وَدِلِيٌّ) ve kusî-kısî (قُسِيٌّ وَقِسِيٌّ) kelimelerinde olduğu gibi bir ittibadır (uyumdur). Fiilin iplere ve asâlara isnadıyla üstten noktalı te ile (تُخَيَّلُ) şeklinde okunmuştur. Fiilin tuzak ve sihire isnadıyla da alttan noktalı ye ile ve zamme ile [yuhayyelü] okunmuştur. el-Ferrâ: “Yani onların koşması ona vehmettiriliyor” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ كِنَايَةٌ عَنْ مُوسَى ﵇ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي سِحْرِهِمُ الْمَبْلَغَ الَّذِي صَارَ يُخَيَّلُ إِلَى مُوسَى ﵇ أَنَّهَا تَسْعَى كَسَعْيِ مَا يَكُونُ حَيًّا مِنَ الْحَيَّاتِ لَا أَنَّهَا كَانَتْ حَيَّةً فِي الْحَقِيقَةِ وَيُقَالُ إِنَّهُمْ حَشَوْهَا بِمَا إِذَا وَقَعَتِ الشَّمْسُ عَلَيْهِ يَضْطَرِبُ وَيَتَحَرَّكُ. وَلَمَّا كَثُرَتْ وَاتَّصَلَ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ فَمَنْ رَآهَا كَانَ يَظُنُّ أَنَّهَا تَسْعَى، فَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ وَهْبٍ أَنَّهُمْ سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَعَيْنَ مُوسَى ﵇ حَتَّى تَخَيَّلَ ذَلِكَ مُسْتَدِلًّا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [الْأَعْرَافِ: ١١٦] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Beşinci Mesele: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ } “Ona hayal ettirildi” kavlindeki zamir Mûsâ (aleyhisselâm)'dan kinayedir. Muradı şudur: Sihirbazlar sihirlerinde öyle bir dereceye ulaştılar ki Mûsâ (aleyhisselâm)'a onların -gerçekte yılan olmadıkları halde- canlı yılanların koşması gibi koştukları hayal ettirildi. Denildiğine göre onlar bunların içini, üzerine güneş vurduğunda kıpırdayıp hareket eden maddelerle doldurmuşlardı. Bunlar çoğalıp birbirine temas edince, onları gören kimse koşuyorlar zannederdi. Vehb'den rivayet edilen; Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “Attıkları zaman insanların gözlerini büyülediler” [A'râf: 116] kavlini ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirerek:
يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى فَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ وَقْتُ إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ وَالْأَدِلَّةِ وَإِزَالَةِ الشُّبْهَةِ فَلَوْ صَارَ بِحَيْثُ لَا يُمَيِّزُ الْمَوْجُودَ عَنِ الْخَيَالِ الْفَاسِدِ/ لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْ إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ فَحِينَئِذٍ يَفْسُدُ الْمَقْصُودُ، فَإِذَنِ الْمُرَادُ أَنَّهُ شَاهَدَ شَيْئًا لَوْلَا عِلْمُهُ بِأَنَّهُ لَا حَقِيقَةَ لِذَلِكَ الشَّيْءِ لَظَنَّ فِيهَا أَنَّهَا تَسْعَى، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى فَالْإِيجَاسُ اسْتِشْعَارُ الْخَوْفِ أَيْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ خَوْفًا، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ لَا مَزِيدَ فِي إِزَالَةِ الْخَوْفِ عَلَى مَا فَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّ مُوسَى ﵇ فَإِنَّهُ كَلَّمَهُ أَوَّلًا وَعَرَضَ عَلَيْهِ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةَ كَالْعَصَا وَالْيَدِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى صَيَّرَهَا كَمَا كَانَتْ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ كَأَعْظَمِ ثُعْبَانٍ، ثُمَّ إِنَّهُ أَعْطَاهُ الِاقْتِرَاحَاتِ الثَّمَانِيَةَ وَذَكَرَ مَا أَعْطَاهُ قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ الْمِنَنِ الثَّمَانِيَةِ ثُمَّ قَالَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٦] فَمَعَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ الْكَثِيرَةِ كَيْفَ وَقَعَ الْخَوْفُ فِي قَلْبِهِ وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْخَوْفَ إِنَّمَا كَانَ لِمَا طُبِعَ
{ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى } “Sihirleri sebebiyle ona bunların koştuğu hayal ettirildi” [şeklinde anlaşılırsa], bu caiz değildir. Çünkü o vakit; mucizenin ve delillerin ortaya konulması ve şüphenin giderilmesi vaktidir. Şayet o, mevcut olanı bozuk hayalden ayırt edemeyecek bir duruma gelmiş olsaydı mucizeyi ortaya koymaya güç yetiremezdi; bu takdirde de maksat bozulurdu. O halde murad şudur: O öyle bir şey gördü ki şayet o şeyin bir hakikati olmadığını bilmeseydi onların koştuğunu zannederdi. Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى } “Mûsâ içinde bir korku hissetti” kavline gelince; îcâs (الْإِيجَاسُ), korkuyu hissetmek demektir; yani içinde bir korku buldu. Şayet: “Allah Teâlâ'nın Mûsâ (aleyhisselâm) hakkında korkuyu gidermek adına yaptıklarının ötesinde bir şey yoktur. Zira O, başlangıçta onunla konuştu, ona asâ ve el gibi apaçık mucizeleri gösterdi. Sonra Teâlâ [asâyı] en büyük ejderha gibi kıldıktan sonra tekrar önceki haline döndürdü. Daha sonra ona sekiz isteğini bahşetti ve bundan önce ona ihsan ettiği sekiz nimeti zikretti. Bütün bunlardan sonra da ona: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } “Şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ 46] buyurdu. Bütün bu çok sayıdaki mukaddimeye (güvencelere) rağmen kalbine korku nasıl girdi?” denilirse, buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Bu korku, sırf yaratılışında...
الْآدَمِيُّ عَلَيْهِ مِنْ ضَعْفِ الْقَلْبِ وَإِنْ كَانَ قَدْ عَلِمَ مُوسَى ﵇ أَنَّهُمْ لَا يَصِلُونَ إِلَيْهِ وَأَنَّ اللَّه نَاصِرُهُ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ خَافَ أَنْ تَدْخُلَ عَلَى النَّاسِ شُبْهَةٌ فِيمَا يَرَوْنَهُ فَيَظُنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ سَاوَوْا مُوسَى ﵇ وَيَشْتَبِهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَهَذَا التَّأْوِيلُ مُتَأَكَّدٌ بِقَوْلِهِ: لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى وَهَذَا قَوْلُ مُقَاتِلٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ خَافَ حَيْثُ بَدَءُوا وَتَأَخَّرَ إِلْقَاؤُهُ أَنْ يَنْصَرِفَ بَعْضُ الْقَوْمِ قَبْلَ مُشَاهَدَةِ مَا يُلْقِيهِ فَيَدُومُوا عَلَى اعْتِقَادِ الْبَاطِلِ.
insanoğlunun fıtratında bulunan kalp zayıflığından ileri gelmiştir; bu Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüdür. İkincisi: O, insanların gördükleri şey sebebiyle şüpheye düşmelerinden, sihirbazların Mûsâ (aleyhisselâm) ile eşit olduğunu zannetmelerinden ve meselenin onlara karışık gelmesinden korktu. Bu tevîl, { لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “Korkma! Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün” kavliyle teyit edilmektedir; bu Mukâtil'in görüşüdür. Üçüncüsü: Onlar önce başlayıp kendisinin atması gecikince, kavimden bazılarının kendisinin atacağı şeyi görmeden dönüp gitmelerinden ve batıl inanç üzere kalmaya devam etmelerinden korktu.
وَرَابِعُهَا: لَعَلَّهُ ﵇ كَانَ مَأْمُورًا بِأَنْ لَا يَفْعَلَ شَيْئًا إِلَّا بِالْوَحْيِ فَلَمَّا تَأَخَّرَ نُزُولُ الْوَحْيِ عَلَيْهِ فِي ذلك الوقت خاف أن لا ينزل عليه الْوَحْيُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَيَبْقَى فِي الْخَجَالَةِ. وَخَامِسُهَا: لَعَلَّهُ ﵇ خَافَ مِنْ أَنَّهُ لَوْ أَبْطَلَ سِحْرَ أُولَئِكَ الْحَاضِرِينَ فَلَعَلَّ فِرْعَوْنَ قَدْ أَعَدَّ أَقْوَامًا آخَرِينَ فَيَأْتِيهِ بِهِمْ فَيَحْتَاجُ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى إِبْطَالِ سِحْرِهِمْ وَهَكَذَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ مَقْطَعٌ وَحِينَئِذٍ لَا يَتِمُّ الْأَمْرُ وَلَا يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ ذَلِكَ الْخَوْفَ بِالْإِجْمَالِ أَوَّلًا وَبِالتَّفْصِيلِ ثَانِيًا، أَمَّا الْإِجْمَالُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى وَدَلَالَتُهُ عَلَى أَنَّ خَوْفَهُ كَانَ لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ أَمْرَهُ لَا يَظْهَرُ لِلْقَوْمِ فَآمَنَهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى وَفِيهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمُبَالَغَةِ. أَحَدُهَا: ذِكْرُ كَلِمَةِ التَّأْكِيدِ وَهِيَ إِنَّ. وَثَانِيهَا: تَكْرِيرُ الضَّمِيرِ. وَثَالِثُهَا: لَامُ التَّعْرِيفِ. وَرَابِعُهَا: لَفْظُ الْعُلُوِّ وَهُوَ الْغَلَبَةُ الظَّاهِرَةُ وَأَمَّا التَّفْصِيلُ فَقَوْلُهُ: وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ وَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ لِمَ لَمْ يَقُلْ وَأَلْقِ عَصَاكَ. وَالْجَوَابُ: جَازَ أَنْ يَكُونَ تَصْغِيرًا لَهَا أَيْ لَا تُبَالِ بِكَثْرَةِ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ وَأَلْقِ الْعُوَيْدَ الْفَرْدَ الصَّغِيرَ الْجِرْمِ الَّذِي بِيَمِينِكَ فَإِنَّهُ بِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى يَتَلَقَّفُهَا عَلَى وَحْدَتِهِ وَكَثْرَتِهَا وَصِغَرِهِ وَعِظَمِهَا وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ تَعْظِيمًا لَهَا أَيْ لَا تَحْتَفِلْ بِهَذِهِ الْأَجْرَامِ الْكَثِيرَةِ فَإِنَّ فِي يَمِينِكَ شَيْئًا أَعْظَمُ مِنْهَا كُلِّهَا وَهَذِهِ عَلَى كَثْرَتِهَا أَقَلُّ شَيْءٍ عِنْدَهَا فَأَلْقِهِ يَتَلَقَّفْهَا بِإِذْنِ اللَّه تعالى ويمحقها، أما قوله: تَلْقَفْ [إلى قوله حَيْثُ أَتى] أَيْ فَإِنَّكَ إِذَا أَلْقَيْتَهَا فَإِنَّهَا تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ تَلَقَّفْ بِالْجَزْمِ وَالتَّشْدِيدِ أَيْ فَأَلْقِهَا تَتَلَقَّفْهَا وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ تَلَقَّفُ بِالتَّشْدِيدِ وَضَمِّ الْفَاءِ عَلَى مَعْنَى الْحَالِ أَيْ أَلْقِهَا مُتَلَقِّفَةً أَوْ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَرَوَى حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِسُكُونِ اللَّامِ مَعَ التَّخْفِيفِ أَيْ تَأْخُذْ بِفِيهَا ابْتِلَاعًا بِسُرْعَةٍ وَاللَّقْفُ وَالتَّلَقُّفُ جَمِيعًا يرجعان إلى هذا المعنى، وصنعوا هاهنا بمعنى اختلفوا وَزَوَّرُوا وَالْعَرَبُ تَقُولُ فِي الْكَذِبِ: هُوَ كَلَامٌ مَصْنُوعٌ وَمَوْضُوعٌ وَصِحَّةُ قَوْلِهِ: تَلْقَفْ أَنَّهُ إِذَا أَلْقَى ذَلِكَ وَصَارَتْ حَيَّةً تَلَقَّفَتْ/ مَا صَنَعُوا وفي قوله:
Dördüncüsü: Belki de o (aleyhisselâm) vahiy olmadan hiçbir şey yapmamakla emrolunmuştu; o vakitte kendisine vahyin inmesi gecikince, o anda vahyin inmemesinden ve mahcup durumda kalmaktan korktu. Beşincisi: Belki de o (aleyhisselâm), şayet oradakilerin sihrini boşa çıkarırsa Firavun'un başka topluluklar hazırlayıp onları getirmesinden, kendisinin de onların sihrini bir kez daha boşa çıkarmaya mecbur kalmasından ve böylece sonu gelmeksizin devam edip işin tamamlanamamasından ve maksadın hasıl olmamasından korktu. Sonra Allah Teâlâ bu korkuyu önce icmâlî (özetle), sonra tafsîlî (ayrıntılı) olarak giderdi. İcmâle gelince, Allah Teâlâ'nın { قُلْنا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “Dedik ki: «Korkma! Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün»” kavlidir. Bunun, onun korkusunun davasının kavme zahir olmaması hususuna taalluk ettiğine delaleti şöyledir: Allah Teâlâ onu { إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün” buyurarak güvenceye kavuşturmuştur. Bunda birkaç çeşit mübalağa vardır: Birincisi: Tekid kelimesi olan (in)'in zikredilmesidir. İkincisi: Zamirin [ente] tekrarlanmasıdır. Üçüncüsü: [el-A'lâ kelimesindeki] marifelik lamıdır. Dördüncüsü: Apaçık galebe manasındaki ulüvv lafzıdır. Tafsilata gelince, O'nun { وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ } “Sağ elindekini at” kavlidir. Bunda şöyle bir soru vardır: Neden “asânı at” demedi? Cevap: Bu ifade onu küçümseme (tashîr) makamında olabilir; yani “Onların iplerinin ve asâlarının çokluğuna aldırma, sağ elindeki o tek ve küçük cisimli odun parçasını at; zira o, tekliğine ve onların çokluğuna, kendi küçüklüğüne ve onların büyüklüğüne rağmen Allah Teâlâ'nın kudretiyle onları yutup yok eder.” Onu tazim makamında olması da caizdir; yani “Bu çok cisimlere ehemmiyet verme, zira senin sağ elinde hepsinden daha büyük bir şey vardır ve bunlar çokluklarına rağmen onun yanında en ehemmiyetsiz şeydir; onu at da Allah Teâlâ'nın izniyle onları yutsun ve yok etsin.” O'nun { حَيْثُ أَتى } kavline kadar olan { تَلْقَفْ } kavline gelince; yani sen onu attığın takdirde o, onların yaptıklarını yutar. Genel kıraat [telakkaff] şeklinde cezm ve teşdid iledir; yani “Onu at, o onları yutsun”. İbn Âmir ise hal manası üzere fânın zammesi ve teşdid ile (تَلَقَّفُ) şeklinde okumuştur; yani “Onu yutucu olduğu halde at” veya istînâf üzere ref ile [okumuştur]. Hafs ise Âsım'dan şeddesiz olarak lâmın sükûnuyla (تَلْقَفْ) rivayet etmiştir; yani “Ağzıyla hızla yutarak alır” demektir. Lakf (اللَّقْفُ) ile telakkuf (التَّلَقُّفُ) kelimelerinin ikisi de bu manaya döner. Buradaki “san'at yaptılar / ürettiler” (صَنَعُوا) ifadesi, “uydurdular ve sahtecilik yaptılar” manasındadır. Araplar yalan hakkında: “O, uydurulmuş (masnû') ve düzülmüş bir sözdür” derler. { تَلْقَفْ } sözünün doğruluğu şudur: O bunu attığında o bir yılan oldu ve onların yaptıklarını yuttu. O'nun kavlinde:
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً [طه: ٧٠] دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ أَلْقَى الْعَصَا وَصَارَتْ حَيَّةً وَتَلَقَّفَتْ مَا صَنَعُوهُ وَفِي التَّلَقُّفِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ مَا أَلْقَوْهُ تَلَقَّفَتْهُ وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ عِظَمِ جَسَدِهَا وَشِدَّةِ قُوَّتِهَا. وَقَدْ حُكِيَ عَنِ السَّحَرَةِ أَنَّهُمْ عِنْدَ التَّلَقُّفِ أَيْقَنُوا بِأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى ﵇ لَيْسَ مِنْ مَقْدُورِ الْبَشَرِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: ظُهُورُ حَرَكَةِ الْعَصَا عَلَى وَجْهٍ لَا يَكُونُ مِثْلُهُ بِالْحِيلَةِ. وَثَانِيهَا: زِيَادَةُ عِظَمِهِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَتِمُّ ذَلِكَ بِالْحِيلَةِ. وَثَالِثُهَا: ظُهُورُ الْأَعْضَاءِ عَلَيْهِ مِنَ الْعَيْنِ وَالْمَنْخِرَيْنِ وَالْفَمِ وَغَيْرِهَا وَلَا يَتِمُّ ذَلِكَ بِالْحِيلَةِ. وَرَابِعُهَا: تَلَقُّفُ جَمِيعِ مَا أَلْقَوْهُ عَلَى كَثْرَتِهِ وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ بِالْحِيلَةِ. وَخَامِسُهَا: عَوْدُهُ خَشَبَةً صَغِيرَةً كَمَا كَانَتْ وَشَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَا يَتِمُّ بِالْحِيلَةِ ثُمَّ بَيَّنَ ﷾ أَنَّ مَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي مَعَكَ يَا مُوسَى مُعْجِزَةٌ إِلَهِيَّةٌ وَالَّذِي مَعَهُمْ تَمْوِيهَاتٌ بَاطِلَةٌ فَكَيْفَ
{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً } “Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar” [Tâhâ 70] [ayeti], [Mûsâ'nın] asayı attığına, onun bir yılana dönüştüğüne ve onların yaptıklarını yutup yok ettiğine delalet eder. Telekkuf (yutma) kelimesinde, onların attıkları şeylerin tamamını yuttuğuna bir delalet vardır; bu da ancak onun cüssesinin büyüklüğü ve kuvvetinin şiddeti ile mümkündür. Sihirbazlardan, yutma esnasında Mûsâ'nın (aleyhisselâm) getirdiği şeyin birkaç yönden beşer gücü dahilinde olmadığına kesin olarak inandıkları nakledilmiştir: Birincisi: Asanın hareketinin, benzeri bir hile ile yapılamayacak bir şekilde ortaya çıkmasıdır. İkincisi: Cüssesinin büyüklüğünün hile ile gerçekleştirilemeyecek bir boyutta artmasıdır. Üçüncüsü: Üzerinde göz, burun delikleri, ağız ve benzeri organların belirmesidir ki bu da hile ile gerçekleştirilemez. Dördüncüsü: Çokluğuna rağmen onların attığı her şeyi yutmasıdır; bu da hile ile gerçekleştirilemez. Beşincisi: Tekrar eskisi gibi küçük bir tahta parçasına dönüşmesidir; bunların hiçbiri hile ile gerçekleştirilemez. Sonra Allah Teâlâ, onların yaptıklarının bir sihirbaz tuzağı olduğunu beyan buyurmuştur. Mana şudur: Seninle beraber olan [ey Mûsâ], ilâhî bir mucizedir; onlarla beraber olan ise bâtıl aldatmacalardır; peki nasıl
يَحْصُلُ التَّعَارُضُ. وَقُرِئَ كَيْدُ سَاحِرٍ بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ فَمَنْ رَفَعَ فَعَلَى أَنَّ مَا مَوْصُولَةٌ وَمَنْ نَصَبَ فَعَلَى أَنَّهَا كَافَّةٌ وَقُرِئَ كَيْدُ سِحْرٍ بِمَعْنَى ذِي سِحْرٍ أَوْ ذَوِي سِحْرٍ أَوْ هُمْ لِتَوَغُّلِهِمْ فِي سِحْرِهِمْ كَأَنَّهُمُ السِّحْرُ بِعَيْنِهِ وَبِذَاتِهِ أَوْ بَيِّنُ الْكَيْدِ لِأَنَّهُ يَكُونُ سِحْرًا وَغَيْرَ سِحْرٍ، كَمَا يُبَيَّنُ الْمِائَةُ بِدِرْهَمٍ وَنَحْوُهُ عِلْمُ فِقْهٍ وَعِلْمُ نَحْوٍ، بَقِيَ سَؤَالَاتٌ:
bir çatışma hasıl olabilir? “Keydü sâhirin” (كَيْدُ ساحِرٍ) ref ve nasb ile okunmuştur. Ref ile okuyan “mâ”yı mevsûl kılmış, nasb ile okuyan ise onu kâffe kılmıştır. “Keydü sihrin” (كَيْدُ سِحْرٍ) şeklinde de okunmuştur; bu da “sihir sahibi / sihirbazlar” manasındadır yahut sihre aşırı dalmalarından dolayı sanki bizzat sihrin kendisi olmuşlardır veya tuzak hem sihir hem sihir dışı olabileceğinden ötürü tuzağın beyanıdır; nitekim yüz sayısının dirhem ile beyan edilmesi ve bunun fıkıh ilmi, nahiv ilmi şeklinde söylenmesi gibidir. Geriye birkaç soru kaldı:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ وَحَّدَ السَّاحِرَ، وَلَمْ يَجْمَعْ. الْجَوَابُ: لِأَنَّ الْقَصْدَ فِي هَذَا الْكَلَامِ إِلَى مَعْنَى الْجِنْسِيَّةِ لَا إِلَى مَعْنَى الْعَدَدِ فَلَوْ جَمَعَ تُخِيَّلَ أَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ الْعَدَدُ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى أَيْ هَذَا الْجِنْسَ.
Birinci Soru: Sihirbaz kelimesini neden çoğul değil de tekil getirdi? Cevap: Çünkü bu kelamdaki maksat sayı manası değil cinsiyet manasıdır. Eğer çoğul getirseydi maksadın sayı olduğu vehmedilirdi. O'nun: { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى } “Sihirbaz ise nereye varsa asla kurtuluşa eremez” yani “bu cins [asla kurtulamaz]” kavline bakmaz mısın?
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ نَكَّرَ أَوَّلًا ثُمَّ عَرَّفَ ثَانِيًا. الْجَوَابُ: كَأَنَّهُ قَالَ: هَذَا الَّذِي أَتَوْا بِهِ قِسْمٌ وَاحِدٌ مِنْ أَقْسَامِ السِّحْرِ وَجَمِيعُ أَقْسَامِ السِّحْرِ لَا فَائِدَةَ فِيهِ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَبْلَغُ.
İkinci Soru: Neden önce nekra (belirsiz), sonra marife (belirli) getirdi? Cevap: Sanki şöyle demiştir: “Onların getirdikleri şey sihrin kısımlarından sadece bir kısımdır; oysa sihrin bütün kısımlarında hiçbir fayda yoktur.” Şüphe yok ki kelamın bu şekilde olması daha beliğdir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّاحِرَ لَا يَحْصُلُ لَهُ مَقْصُودُهُ بِالسِّحْرِ خَيْرًا كَانَ أَوْ شَرًّا وَذَلِكَ يَقْتَضِي نَفْيَ السِّحْرِ بِالْكُلِّيَّةِ. الْجَوَابُ: الْكَلَامُ فِي السِّحْرِ وَحَقِيقَتُهُ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَا وَجْهَ لِلْإِعَادَةِ واللَّه أعلم.
Üçüncü Soru: O'nun { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى } “Sihirbaz ise nereye varsa asla kurtuluşa eremez” kavli, sihirbazın sihirle ister hayır ister şer olsun maksadına ulaşamayacağına delalet eder; bu da sihrin büsbütün nefyedilmesini gerektirir. Cevap: Sihir ve onun mahiyeti hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin bir anlamı yoktur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 70-71]
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١)
{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١) } “Sonunda sihirbazlar secdeye kapandılar ve: «Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik» dediler. (70) [Firavun] dedi ki: «Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi muhakkak hurma dallarına asacağım! Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz!» (71)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ أَلْقَى مَا فِي يَمِينِهِ وَصَارَ حَيَّةً تَلْقَفُ مَا صَنَعُوا وَظَهَرَ الْأَمْرُ فَخَرُّوا عِنْدَ ذَلِكَ سُجَّدًا وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الطَّبَقَةِ الْعُلْيَا مِنْ عِلْمِ السِّحْرِ فَلَمَّا رَأَوْا مَا فَعَلَهُ مُوسَى ﵇ خَارِجًا عَنْ صِنَاعَتِهِمْ عَرَفُوا أَنَّهُ لَيْسَ مِنَ السِّحْرِ الْبَتَّةَ وَيُقَالُ: قَالَ رَئِيسُهُمْ كُنَّا نُغَالِبُ النَّاسَ بِالسِّحْرِ وَكَانَتِ الْآلَاتُ تَبْقَى عَلَيْنَا لَوْ غَلَبَنَا فَلَوْ كَانَ هَذَا سِحْرًا فَأَيْنَ مَا أَلْقَيْنَاهُ فَاسْتَدَلُّوا بِتَغَيُّرِ أَحْوَالِ الْأَجْسَامِ عَلَى الصَّانِعِ الْعَالِمِ الْقَادِرِ وَبِظُهُورِهَا عَلَى يَدِ مُوسَى ﵇ عَلَى كَوْنَهُ رَسُولًا صَادِقًا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، فَلَا جَرَمَ تَابُوا وَآمَنُوا وَأَتَوْا بِمَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي الْخُضُوعِ وَهُوَ السُّجُودُ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أنهم أجبروا على السجود إلا لَمَا كَانُوا مَحْمُودِينَ بَلِ التَّأْوِيلُ فِيهِ مَا قَالَ الْأَخْفَشُ وَهُوَ أَنَّهُمْ مِنْ سُرْعَةِ مَا سَجَدُوا كَأَنَّهُمْ أُلْقُوا، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَا أَعْجَبَ أَمْرَهُمْ قَدْ أَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ لِلْكُفْرِ والجحود، ثم ألقوا رؤوسهم بَعْدَ سَاعَةٍ لِلشُّكْرِ وَالسُّجُودِ. فَمَا أَعْظَمَ الْفَرْقَ بين الإلقاءين،
Bil ki, O'nun { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً } “Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar” kavlinde, Mûsâ'nın sağ elindekini attığına, onun onların yaptıklarını yutan bir yılana dönüştüğüne ve hakikatin ortaya çıktığına, bunun üzerine secdeye kapandıklarına delalet vardır. Zira onlar sihir ilminin en üst mertebesindeydiler; Mûsâ (aleyhisselâm)'ın yaptığının kendi sanatlarının sınırları dışında olduğunu görünce, onun kesinlikle sihirden olmadığını anladılar. Denildiğine göre onların reisi şöyle demiştir: “Biz insanlara sihirle üstün gelirdik ve üstün gelsek bile aletlerimiz bize geri kalırdı; şayet bu sihir olsaydı attıklarımız nerede?” Böylece cisimlerin hallerinin değişmesinden her şeyi bilen ve kadir olan Yaratıcı'ya, bunun Mûsâ (aleyhisselâm)'ın elinde zuhur etmesinden de onun Allah Teâlâ katından sadık bir elçi olduğuna istidlal ettiler. Bundan dolayı tevbe edip iman ettiler ve boyun eğmenin son noktası olan secdeyi yerine getirdiler. Allah Teâlâ'nın { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً } kavline gelince; bundan maksat onların secdeye zorlanmış oldukları değildir, zira öyle olsaydı övülmezlerdi. Bilakis bundaki tevîl el-Ahfeş'in dediğidir; o da onların secdeye süratle kapanmalarından ötürü sanki yere atılmış gibi olmalarıdır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Onların işi ne kadar şaşırtıcıdır! İplerini ve asâlarını küfür ve inkâr için attılar, sonra bir an sonra başlarını şükür ve secde için yere attılar. İki atış arasında ne kadar da büyük bir fark vardır!”
وروى أنهم لم يرفعوا رؤوسهم حَتَّى رَأَوُا الْجَنَّةَ وَالنَّارَ وَرَأَوْا ثَوَابَ أَهْلِهَا.
Rivayet edildiğine göre onlar Cenneti ve Cehennemi görüp bunların ehlinin sevap ve mükafatını müşahede etmedikçe başlarını [secdeden] kaldırmamışlardır.
وَعَنْ عِكْرِمَةَ: لَمَّا خَرُّوا سُجَّدًا أَرَاهُمُ اللَّه فِي سُجُودِهِمْ مَنَازِلَهُمُ الَّتِي يَصِيرُونَ إِلَيْهَا فِي الْجَنَّةِ. قَالَ الْقَاضِي: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَرَاهُمْ عِيَانًا لَصَارُوا مُلْجَئِينَ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِهِ قَوْلُهُمْ: إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا [طه: ٧٣] . وَجَوَابُهُ: لَمَّا جَازَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ مَعَ قَطْعِهِ بِكَوْنِهِ مَغْفُورًا لَهُ أَنْ يَقُولَ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] فَلِمَ لَا يَجُوزُ مِثْلُهُ فِي حَقِّ السَّحَرَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ تُنَبِّهُ عَلَى أَسْرَارٍ عَجِيبَةٍ مِنْ أُمُورِ الرُّبُوبِيَّةِ وَنَفَاذِ الْقَضَاءِ الْإِلَهِيِّ وَقَدَرِهِ فِي جُمْلَةِ الْمُحْدَثَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ظُهُورَ تِلْكَ الْأَدِلَّةِ كَانَتْ بِمَرْأًى مِنَ الْكُلِّ وَمَسْمَعٍ فَكَانَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ فِيهَا جَلِيًّا ظَاهِرًا وَهُوَ أَنَّهُ حَدَثَتْ أُمُورٌ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ مُؤَثِّرٍ وَالْعِلْمُ بِذَلِكَ ضَرُورِيٌّ، وَذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ إِمَّا الْخَلْقُ، وَإِمَّا غَيْرُهُمْ. وَالْأَوَّلُ بَدِيهِيُّ الْبُطْلَانِ لِأَنَّ كُلَّ
İkrime'den [rivayet edildiğine göre]: “Onlar secdeye kapandıklarında Allah onlara secdelerinde Cennette varacakları konaklarını gösterdi.” Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: “Bu uzaktır; çünkü Allah Teâlâ onlara [bunu] ayan beyan gösterseydi zorunlu/mecbur (mülce') kılınmış olurlardı ki bu takdirde onların: { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا } ‘Günahlarımızı bağışlasın diye Rabbimize iman ettik’ [Tâhâ: 73] sözleri buna uygun düşmezdi.” Bunun cevabı şudur: İbrâhîm (aleyhisselâm) bağışlanmış olduğunu kesin olarak bildiği halde onun: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي } “Ve kusurumu bağışlamasını umduğum O'dur” [Şuarâ: 82] demesi caiz olduğuna göre, sihirbazlar hakkında da benzerinin caiz olmasını engelleyen nedir? Bil ki, bu kıssa rubûbiyet işlerinden ve ilahî kaza ve kaderin yaratılmışların bütününde geçerli olmasından kaynaklanan şaşırtıcı sırlara dikkat çeker. Çünkü o delillerin ortaya çıkışı herkesin gözü önünde ve kulağının işiteceği şekildeydi; dolayısıyla oradaki istidlal yönü apaçık ve zahirdi. O da şudur: Ortaya birtakım olaylar çıkmıştır, bunların muhakkak bir müessiri (yapanı) olmalıdır ve bunu bilmek zarurîdir. Bu müessir ya mahlukattır ya da onların gayrısıdır. Birincisinin bâtıl olduğu bedihîdir; zira her
عَاقِلٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِيجَادِ الْحَيَوَانَاتِ وَتَعْظِيمِ جُثَّتِهَا دُفْعَةً وَاحِدَةً ثُمَّ يُصَغِّرُهَا مَرَّةً أُخْرَى كَمَا كَانَتْ وَهَذِهِ الْعُلُومُ الْجَلِيَّةُ مَتَى حَصَلَتْ فِي الْعَقْلِ أَفَادَتِ الْقَطْعَ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مُدَبِّرٍ لِهَذَا الْعَالَمِ، فَمَاذَا يَقُولُ أَلَا تَرَى أَنَّ أُولَئِكَ الْمُنْكِرِينَ جَهِلُوا صِحَّةَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ وَهَذَا فِي نِهَايَةِ الْبُعْدِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُ ارْتِيَابُ الْعَاقِلِ فِيهِ وَإِذًا فَقَدْ عَرَفُوا صِحَّتَهَا لَكِنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى الْجَهْلِ وَكَرِهُوا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ وَالسَّعَادَةِ لِأَنْفُسِهِمْ وَأَحَبُّوا تَحْصِيلَ الْجَهْلِ وَالشَّقَاوَةِ لِأَنْفُسِهِمْ مَا أَرَى أَنَّ عَاقِلًا يَرْضَى بِذَلِكَ لِنَفْسِهِ قَطُّ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: الْعَقْلُ وَالدَّلِيلُ لَا يَكْفِي بَلْ لَا بُدَّ مِنْ مُدَبِّرٍ يَخْلُقُ هَذِهِ الْمُقَدِّمَاتِ فِي الْقُلُوبِ، وَيَخْلُقُ الشُّعُورَ بِكَيْفِيَّةِ تَرْتِيبِهَا وَبِكَيْفِيَّةِ اسْتِنْتَاجِهَا/ لِلنَّتِيجَةِ حَتَّى إِنَّهُ مَتَى فَعَلَ ذَلِكَ حَصَلَتِ النَّتَائِجُ فِي الْقُلُوبِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ فَإِنَّهُ لَا اعْتِمَادَ عَلَى الْعُقُولِ وَالْقُلُوبِ فِي مَجَارِيهَا وَتَصَرُّفَاتِهَا وَمَنْ طَرَحَ التَّعَصُّبَ عَنْ قَلْبِهِ وَنَظَرَ إِلَى أَحْوَالِ نَفْسِهِ فِي مَجَارِي أَفْكَارِهِ وَأَنْظَارِهِ ازْدَادَ وُثُوقًا بِمَا ذَكَرْنَاهُ. أَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى فَاعْلَمْ أَنَّ التَّعْلِيمِيَّةَ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: إِنَّهُمْ آمَنُوا باللَّه الَّذِي عَرَفُوهُ مِنْ قِبَلِ هَارُونَ وَمُوسَى فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه لَا تُسْتَفَادُ إِلَّا مِنَ الْإِمَامِ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ بَلْ فِي قَوْلِهِمْ: آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى فَائِدَتَانِ سِوَى مَا ذَكَرُوهُ.
akıl sahibi kimse, hayvanları bir anda var etmeye, cüsselerini bir anda büyütmeye, sonra da onları eskisi gibi tekrar küçültmeye bizzat kendisinin güç yetiremeyeceğini zarurî olarak bilir. Bu apaçık bilgiler akılda hasıl olduğu vakit, bu âlemin muhakkak bir müdebbiri (yöneticisi) olduğuna dair kesin bilgi verir. O halde insan ne diyebilir? Görmez misin ki o inkârcılar bu mukaddimelerin doğruluğundan habersiz değillerdi; aksini iddia etmek son derece uzaktır. Zira biz bunlardan her birinin akıl sahibinin şüphe edemeyeceği nitelikte olduğunu açıkladık. Öyleyse onlar bunun sıhhatini bildiler; fakat cehalette ısrar ettiler, kendileri için ilim ve saadeti elde etmekten hoşlanmayıp nefisleri için cehalet ve şekaveti (bedbahtlığı) elde etmeyi istediler. Hiçbir akıl sahibinin bunu kendi nefsi için asla kabul edeceğini sanmıyorum. O halde geriye sadece şunu söylemek kalır: Akıl ve delil tek başına yetmez; bilakis bu mukaddimeleri kalplerde yaratan, bunların nasıl tertip edileceği ve neticeyi nasıl vereceği şuurunu halk eden bir Müdebbir gereklidir; öyle ki O bunu yaptığı anda neticeler kalplerde hasıl olur. Bu da her şeyin O'nun kaza ve kaderiyle olduğuna delalet eder; zira akıllara ve kalplere kendi akışlarında ve tasarruflarında itimat edilemez. Kalbinden taassubu atan ve kendi fikirlerinin ve nazarlarının cereyan edişindeki nefsinin hallerine bakan kimse, zikrettiğimiz hususa olan güvenini artırır. Onların { قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى } “Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik dediler” kavline gelince: Bil ki Ta'lîmiyye fırkası bu ayeti delil getirmiş ve: “Onlar Hârûn ve Mûsâ vasıtasıyla tanıdıkları Allah'a iman ettiler; bu da Allah'ın marifetinin ancak imamdan öğrenilebileceğine delalet eder” demişlerdir. Bu söz zayıftır; bilakis onların { آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى } sözlerinde onların zikrettiklerinin dışında iki fayda vardır.
الْفَائِدَةُ الْأُولَى: وَهِيَ أَنَّ فِرْعَوْنَ ادَّعَى الرُّبُوبِيَّةَ فِي قَوْلِهِ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النَّازِعَاتِ: ٢٤] وَالْإِلَهِيَّةَ فِي قَوْلِهِ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [الْقَصَصِ: ٣٨] فَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا: آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ لَكَانَ فِرْعَوْنُ يَقُولُ:
Birinci Fayda: Firavun { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Sizin en yüce rabbiniz benim” [Nâziât: 24] sözüyle rablik, { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” [Kasas: 38] sözüyle de ilahlık iddia etmişti. Şayet onlar: “Âlemlerin Rabbine iman ettik” deselerdi, Firavun:
إِنَّهُمْ آمَنُوا بِي لَا بِغَيْرِي فَلِقَطْعِ هَذِهِ التُّهْمَةِ اخْتَارُوا هَذِهِ الْعِبَارَةَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ قَدَّمُوا ذِكْرَ هَارُونَ عَلَى مُوسَى لِأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يَدَّعِي رُبُوبِيَّتَهُ لِمُوسَى بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ رَبَّاهُ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً [الشُّعَرَاءِ: ١٨] فَالْقَوْمُ لَمَّا احْتَرَزُوا عَنْ إِيهَامَاتِ فِرْعَوْنَ لَا جَرَمَ قَدَّمُوا ذِكْرَ هَارُونَ عَلَى مُوسَى قَطْعًا لِهَذَا الْخَيَالِ.
“Başkasına değil, bana iman ettiler” derdi. İşte bu töhmeti bertaraf etmek için bu ifadeyi tercih ettiler. Bunun delili, Hârûn'un zikrini Mûsâ'dan öne geçirmeleridir; çünkü Firavun, { أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينا وَلِيداً } “Biz seni çocukken aramızda büyütmedik mi?” [Şuarâ: 18] kavli gereğince onu büyütmüş olmasına dayanarak Mûsâ üzerinde rablik iddia ediyordu. Topluluk Firavun'un bu kafa karıştırmalarından sakındığı için, bu hayali tamamen kesip atmak maksadıyla şüphesiz Hârûn'un zikrini Mûsâ'dan öne geçirdiler.
الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا شَاهَدُوا أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَصَّهُمَا بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْعَظِيمَةِ وَالدَّرَجَاتِ الشَّرِيفَةِ لَا جَرَمَ قَالُوا: رَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى لِأَجْلِ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا شَاهَدَ مِنْهُمُ السُّجُودَ وَالْإِقْرَارَ خَافَ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاقْتِدَاءِ سَائِرِ النَّاسِ بِهِمْ فِي الْإِيمَانِ باللَّه تَعَالَى وَبِرَسُولِهِ فَفِي الْحَالِ أَلْقَى شُبْهَةً أُخْرَى فِي النَّبِيِّ فَقَالَ:
İkinci Fayda: Onlar Allah Teâlâ'nın o ikisini bu büyük mucizeler ve şerefli derecelerle mümtaz kıldığını gördüklerinde, bu sebepten dolayı “Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbi” dediler. Sonra Firavun onların secde ettiğini ve ikrarda bulunduğunu görünce, bunun diğer insanların da Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne imanda onlara uymasına sebep olmasından korktu; derhal peygamber hakkında başka bir şüphe ortaya atarak şöyle dedi:
آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ وَهَذَا الْكَلَامُ مُشْتَمِلٌ عَلَى شُبْهَتَيْنِ. إِحْدَاهُمَا:
{ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür”. Bu söz iki şüpheyi içermektedir. Birincisi:
قَوْلُهُ: آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الِاعْتِمَادَ عَلَى الْخَاطِرِ الْأَوَّلِ غَيْرُ جَائِزٍ بَلْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْبَحْثِ وَالْمُنَاظَرَةِ وَالِاسْتِعَانَةِ بِالْخَوَاطِرِ، فَلَمَّا لَمْ تَفْعَلُوا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ بَلْ فِي الْحَالِ: آمَنْتُمْ لَهُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ إِيمَانَكُمْ لَيْسَ عَنِ الْبَصِيرَةِ بَلْ عَنْ سَبَبٍ آخَرَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ يَعْنِي أَنَّكُمْ تَلَامِذَتُهُ فِي السِّحْرِ فَاصْطَلَحْتُمْ عَلَى أَنْ تُظْهِرُوا الْعَجْزَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ تَرْوِيجًا لِأَمْرِهِ وَتَفْخِيمًا لِشَأْنِهِ، ثُمَّ بَعْدَ إِيرَادِ الشُّبْهَةِ اشْتَغَلَ بِالتَّهْدِيدِ تَنْفِيرًا لَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَتَنْفِيرًا لِغَيْرِهِمْ عَنِ الِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ قُرِئَ لَأَقْطَعَنَّ وَلَأَصْلِبَنَّ بِالتَّخْفِيفِ. وَالْقَطْعُ مِنْ خِلَافٍ أَنْ تُقْطَعَ الْيَدُ الْيُمْنَى وَالرِّجْلُ الْيُسْرَى لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْعُضْوَيْنِ خِلَافُ الْآخَرِ، فَإِنَّ هَذَا يَدٌ وَذَاكَ رِجْلٌ وَهَذَا يَمِينٌ وَذَاكَ شِمَالٌ وَقَوْلُهُ: مِنْ خِلافٍ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ أَيْ: لَأُقَطِّعَنَّهَا مُخْتَلِفَاتٍ لِأَنَّهَا إِذَا خَالَفَ بَعْضُهَا بَعْضًا فَقَدِ اتَّصَفَتْ بِالِاخْتِلَافِ ثُمَّ قَالَ: وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ فَشَبَّهَ تَمَكُّنَ الْمَصْلُوبِ فِي الجذع يتمكن الشَّيْءِ الْمُوعَى فِي وِعَائِهِ فَلِذَلِكَ قَالَ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَالَّذِي يُقَالُ فِي الْمَشْهُورِ أَنَّ فِي بِمَعْنَى عَلَى فَضَعِيفٌ ثُمَّ قَالَ: وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا
Onun { آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?” sözüdür. Bunun açıklaması şudur: İlk akla gelen düşünceye itimat caiz değildir; bilakis bu hususta araştırma yapmak, münazara etmek ve farklı fikirlerden yararlanmak gerekir. Siz bunlardan hiçbirini yapmayıp derhal “ona iman ettiğinize” göre, bu sizin imanınızın bir basiretten değil başka bir sebepten kaynaklandığına delalet eder. İkincisi: Onun { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” sözüdür. Yani siz sihirde onun talebelerisiniz; onun davasını yaymak ve şanını yüceltmek için kendi kendinizi aciz göstermek üzere aranızda anlaştınız. Sonra bu şüpheyi ortaya attıktan sonra, hem onları imandan nefret ettirmek hem de başkalarını bu konuda onlara uymaktan caydırmak için tehdide girişerek şöyle dedi: { فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim”. [Fiiller] şeddesiz olarak “le-aktaanne ve le-aslibenne” şeklinde de okunmuştur. Çaprazlama kesmek (el-kat'u min hilâf), sağ el ile sol ayağın kesilmesidir; çünkü bu iki uzuvdan her biri diğerinin zıddıdır: Zira biri el diğeri ayaktır, biri sağ diğeri soldur. O'nun { مِنْ خِلافٍ } kavli hal olarak nasb mahallindedir; yani “onları farklı farklı olarak keseceğim” demektir; zira bir kısmı diğerine muhalif olduğunda ihtilaf ile nitelenmiş olur. Sonra şöyle dedi: { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “Ve sizi muhakkak hurma dallarına asacağım”. Asılan kimsenin kütük üzerindeki sağlam yerleşmesini, bir kaba konulan şeyin kabın içinde yerleşmesine benzetti; bundan dolayı “hurma kütüklerinin içinde” (فِي جُذُوعِ النَّخْلِ) dedi. Meşhur olan “fî (فِي), alâ (عَلَى) manasındadır” sözü ise zayıftır. Sonra şöyle dedi: { وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا }
أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى أَرَادَ بِقَوْلِهِ: أَيُّنا نَفْسَهُ لَعَنَهُ اللَّه لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَيُّنا يُشْعِرُ بِأَنَّهُ أَرَادَ نَفْسَهُ وَمُوسَى ﵇ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: آمَنْتُمْ لَهُ وَفِيهِ تَصَالُفٌ بِاقْتِدَارِهِ وَقَهْرِهِ وَمَا أَلِفَهُ مِنْ تَعْذِيبِ النَّاسِ بِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ وَاسْتِضْعَافِ مُوسَى ﵇ مَعَ الْهُزْءِ بِهِ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ قَطُّ لَمْ/ يَكُنْ مِنَ التَّعْذِيبِ فِي شَيْءٍ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ مَعَ قُرْبِ عَهْدِهِ بِمُشَاهَدَةِ انْقِلَابِ الْعَصَا حَيَّةً بِتِلْكَ الْعَظَمَةِ الَّتِي شَرَحْتُمُوهَا وَذَكَرْتُمْ أَنَّهَا قَصَدَتِ ابْتِلَاعَ قَصْرِ فِرْعَوْنَ وَآلَ الْأَمْرُ إِلَى أَنِ اسْتَغَاثَ بِمُوسَى ﵇ مِنْ شَرِّ ذَلِكَ الثُّعْبَانِ فَمَعَ قُرْبِ عَهْدِهِ بِذَلِكَ وَعَجْزِهِ عَنْ دَفْعِهِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُهَدِّدَ السَّحَرَةَ وَيُبَالِغَ فِي وَعِيدِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِّ وَيَسْتَهْزِئَ بِمُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ: أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى قُلْنَا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ فِي أَشَدِّ الْخَوْفِ فِي قَلْبِهِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يُظْهِرُ تِلْكَ الْجَلَادَةَ وَالْوَقَاحَةَ تَمْشِيَةً لِنَامُوسِهِ وَتَرْوِيجًا لِأَمْرِهِ، وَمَنِ اسْتَقْرَى أَحْوَالَ أَهْلِ الْعَالَمِ عَلِمَ أَنَّ الْعَاجِزَ قَدْ يَفْعَلُ أَمْثَالَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ عَذَابَ اللَّه أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ الْبَشَرِ، ثُمَّ إِنَّهُ أَنْكَرَ ذَلِكَ، وَأَيْضًا فَقَدْ كَانَ عَالِمًا بِكَذِبِهِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ مُوسَى ﵇ مَا خَالَطَهُمُ الْبَتَّةَ وَمَا لَقِيَهُمْ وَكَانَ يَعْرِفُ مِنْ سَحَرَتِهِ أَنَّ أُسْتَاذَ كُلِّ وَاحِدٍ مَنْ هُوَ وَكَيْفَ حَصَّلَ ذَلِكَ الْعِلْمَ، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ كَانَ يَقُولُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فَثَبَتَ أَنَّ سَبِيلَهُ فِي كُلِّ ذَلِكَ مَا ذَكَرْنَاهُ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: «كَانُوا فِي أَوَّلِ النَّهَارِ سَحَرَةً، وَفِي آخِرِهِ شُهَدَاءَ» .
{ أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz!” { أَيُّنا } “Hangimiz” sözüyle -Allah'ın laneti üzerine olsun- kendisini kastetmiştir; çünkü “hangimiz” sözü, { آمَنْتُمْ لَهُ } “Ona iman ettiniz” kavlinin delaletiyle kendisini ve Mûsâ (aleyhisselâm)'ı kastettiğini hissettirmektedir. Bunda kendi iktidarı ve kahrıyla böbürlenme, insanlara çeşitli azaplar çektirmeye alışkın olma ve Mûsâ (aleyhisselâm) ile alay ederek onu zayıf görme vardır; zira Mûsâ (aleyhisselâm) asla insanlara azap çektirme taraftarı değildi. Şayet: “Firavun, asânın daha önce açıkladığınız o azametle yılana dönüştüğünü, onun Firavun'un sarayını yutmaya yöneldiğini ve işin o ejderhanın şerrinden Mûsâ (aleyhisselâm)'a yalvarıp sığınmaya kadar vardığını henüz yeni görmüşken ve onu defetmekten acizken; sihirbazları tehdit etmesi, onlara bu derece ağır gözdağı vermesi ve { أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } ‘Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz’ diyerek Mûsâ (aleyhisselâm) ile alay etmesi nasıl akla sığar?” denilirse, biz deriz ki: Neden şöyle denilmesi caiz olmasın: O kalbinde en şiddetli korkuyu taşıyordu; ancak itibarını yürütmek ve davasını devam ettirmek için o cesareti ve yüzsüzlüğü sergiliyordu. Âlem ehlinin hallerini inceleyen kimse, aciz kimsenin bu tür şeyleri yapabileceğini bilir. Bunun doğruluğunu gösteren delillerden biri de şudur: Her akıl sahibi, Allah'ın azabının insanın azabından daha şiddetli olduğunu zarurî olarak bilir; o ise bunu inkâr etmiştir. Ayrıca o, { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” sözünde yalancı olduğunu biliyordu; çünkü Mûsâ (aleyhisselâm)'ın onlara asla karışmadığını ve onlarla karşılaşmadığını biliyor, sihirbazlarının her birinin hocasının kim olduğunu ve bu ilmi nasıl elde ettiğini de biliyordu. Durum böyleyken yine de bu sözleri söylüyordu; böylece bütün bunlarda onun tutumunun zikrettiğimiz gibi olduğu sabit oldu. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Günün başında sihirbaz idiler, günün sonunda ise şehit oldular.”
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٢ الى ٧٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 72-76]
قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)
{ قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦) } “Dediler ki: «Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı seni asla tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatına hükmedebilirsin. (72) Doğrusu biz, günahlarımızı ve bizi zorladığın sihri bağışlasın diye Rabbimize iman ettik. Allah [vereceği mükâfat bakımından] daha hayırlı ve [azabı bakımından] daha süreklidir.» (73) Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa muhakkak ki onun için cehennem vardır; o orada ne ölür ne de yaşar. (74) Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüce dereceler vardır. (75) İçinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan Adn cennetleri! İşte arınan kimsenin mükâfatı budur. (76)”
[في قوله تعالى قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ إلى قوله خَيْرٌ وَأَبْقى] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى تَهْدِيدَ فِرْعَوْنَ لِأُولَئِكَ حَكَى جَوَابَهُمْ عَنْ ذَلِكَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْيَقِينِ التَّامِّ وَالْبَصِيرَةِ الْكَامِلَةِ لَهُمْ فِي أُصُولِ الدِّينِ، فَقَالُوا: لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ طَلَبَ مِنْهُمُ الرُّجُوعَ عَنِ الْإِيمَانِ وَإِلَّا فَعَلَ بِهِمْ مَا أَوْعَدَهُمْ فَقَالُوا: لَنْ نُؤْثِرَكَ جَوَابًا لِمَا قَالَهُ وَبَيَّنُوا الْعِلَّةَ وَهِيَ أَنَّ الَّذِي جَاءَهُمْ بَيِّنَاتٌ وَأَدِلَّةٌ، وَالَّذِي يَذْكُرُهُ فِرْعَوْنُ مَحْضُ الدُّنْيَا، وَمَنَافِعُ الدُّنْيَا وَمَضَارُّهَا لَا تُعَارِضُ مَنَافِعَ الْآخِرَةِ وَمَضَارَّهَا، أَمَّا قَوْلُهُ: وَالَّذِي فَطَرَنا فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ لَنْ نُؤْثِرَكَ يَا فِرْعَوْنُ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَعَلَى الَّذِي فَطَرَنَا أَيْ وَعَلَى طَاعَةِ الَّذِي فَطَرَنَا وَعَلَى عِبَادَتِهِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَفْضًا عَلَى الْقَسَمِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّهُمْ مَتَى أَصَرُّوا عَلَى الْإِيمَانِ فَعَلَ فِرْعَوْنُ مَا أَوْعَدَهُمْ بِهِ فَقَالُوا: فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ لَا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ أَمَرُوهُ بِذَلِكَ لَكِنْ أَظْهَرُوا أَنَّ ذَلِكَ الْوَعِيدَ لَا يُزِيلُهُمُ الْبَتَّةَ عَنْ إِيمَانِهِمْ وَعَمَّا عَرَفُوهُ مِنَ الْحَقِّ عِلْمًا وَعَمَلًا، ثُمَّ بَيَّنُوا مَا لِأَجْلِهِ يَسْهُلُ عَلَيْهِمِ احْتِمَالُ ذَلِكَ فَقَالُوا: إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا وقرئ: (نقضي هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) وَوَجْهُهَا أَنَّ الْحَيَاةَ فِي الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ مُنْتَصِبَةٌ عَلَى الظَّرْفِ فَاتُّسِعَ فِي الظَّرْفِ بِإِجْرَائِهِ مُجْرَى الْمَفْعُولِ بِهِ كَقَوْلِكَ: فِي صُمْتُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ صِيمَ وَالْمَعْنَى أَنَّ قَضَاءَكَ وَحُكْمَكَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي هَذِهِ
[Allah Teâlâ'nın { قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ } kavlinden { خَيْرٌ وَأَبْقى } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Firavun'un onlara yönelik tehdidini naklettikten sonra, dinin asıllarında tam bir yakîne ve kâmil bir basirete ulaştıklarına delalet eden cevaplarını hikâye ederek şöyle buyurmuştur: { قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ } “Dediler ki: «Bize gelen apaçık delillere karşı seni asla tercih etmeyeceğiz»”. Bu, Firavun'un kendilerinden imandan dönmelerini istediğine, aksi takdirde tehdit ettiği şeyleri başlarına getireceğine delalet eder. Onlar da onun sözüne cevap olarak: “Seni asla tercih etmeyeceğiz” dediler ve gerekçesini beyan ettiler: Zira kendilerine gelen şey apaçık deliller ve huccetlerdir; Firavun'un bahsettiği ise sırf dünyadır, dünyanın fayda ve zararları ise ahiretin fayda ve zararlarıyla kıyaslanamaz. O'nun { وَالَّذِي فَطَرَنا } “ve bizi yaratana” kavline gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri şöyledir: “Ey Firavun! Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratan [Allah'a], yani bizi yaratanın itaatine ve ibadetine karşı seni asla tercih etmeyeceğiz.” İkinci Vecih: Kasem (yemin) üzere cer olması caizdir. Bil ki onlar imanda sebat ettikleri takdirde Firavun'un tehdit ettiği şeyi yapacağını bildiklerinde: { فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ } “Artık ne hüküm vereceksen ver!” dediler. Bu, ona bunu emrettikleri manasında değil; bilakis o tehdidin kendilerini imanlarından, ilim ve amel olarak tanıdıkları haktan asla döndüremeyeceğini ortaya koymak içindir. Sonra buna katlanmanın kendilerine niçin kolay geldiğini beyan ederek şöyle dediler: { إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Sen ancak bu dünya hayatına hükmedebilirsin”. (نقضي هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا) şeklinde de okunmuştur; bunun vechi şudur: “Hayat” kelimesi meşhur kıraatte zarf olarak mensuptur; tıpkı “Cuma günü oruç tuttum” yerine “oruç tutuldu” demen gibi, zarf genişletilerek mefulün bih konumuna getirilmiştir. Mana şudur: Senin kaza ve hükmün ancak bu
الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهِيَ كَيْفَ كَانَتْ فَانِيَةً وَإِنَّمَا مَطْلَبُنَا سَعَادَةُ الْآخِرَةِ وَهِيَ بَاقِيَةٌ، وَالْعَقْلُ يَقْتَضِي تَحَمُّلَ الضَّرَرِ الْفَانِي الْمُتَوَصَّلِ بِهِ إِلَى السَّعَادَةِ الْبَاقِيَةِ ثُمَّ قَالُوا: إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَلَمَّا كَانَ أَقْرَبُ خَطَايَاهُمْ عَهْدًا مَا أَظْهَرُوهُ مِنَ السِّحْرِ، قَالُوا: وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَذَكَرُوا فِي ذَلِكَ الْإِكْرَاهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُلُوكَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ كَانُوا يَأْخُذُونَ الْبَعْضَ مِنْ رَعِيَّتِهِمْ وَيُكَلِّفُونَهُمْ تَعَلُّمَ السِّحْرِ فَإِذَا شَاخَ بَعَثُوا إِلَيْهِ أَحْدَاثًا لِيُعَلِّمَهُمْ لِيَكُونَ فِي كُلِّ وَقْتٍ مَنْ يُحْسِنُهُ فَقَالُوا هَذَا الْقَوْلَ لِأَجْلِ ذَلِكَ أَيْ كُنَّا فِي التَّعَلُّمِ أَوَّلًا وَالتَّعْلِيمِ ثَانِيًا مُكْرَهِينَ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَثَانِيهَا: أَنَّ رُؤَسَاءَ السَّحَرَةِ كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ، اثْنَانِ مِنَ الْقِبْطِ، وَالْبَاقِي مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالُوا لِفِرْعَوْنَ: أَرِنَا مُوسَى نَائِمًا فَرَأَوْهُ فَوَجَدُوهُ تَحْرُسُهُ عَصَاهُ فَقَالُوا: مَا هَذَا بِسَاحِرٍ، السَّاحِرُ إِذَا نَامَ بَطَلَ سِحْرُهُ فَأَبَى إِلَّا أَنْ يُعَارِضُوهُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ السَّحَرَةَ حُشِرُوا مِنَ الْمَدَائِنِ لِيُعَارِضُوا مُوسَى ﵇ فَأُحْضِرُوا بِالْحَشْرِ وَكَانُوا مُكْرَهِينَ فِي الْحُضُورِ وَرُبَّمَا كَانُوا مُكْرَهِينَ أَيْضًا فِي إِظْهَارِ السِّحْرِ. وَرَابِعُهَا: قَالَ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ:
dünya hayatında geçerlidir; o ise nasıl olursa olsun fanidir; bizim talebimiz ise ebedî olan ahiret saadetidir. Akıl ise kendisiyle baki saadete ulaşılan fani bir zarara katlanmayı gerektirir. Sonra şöyle dediler: { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا } “Doğrusu biz, günahlarımızı bağışlasın diye Rabbimize iman ettik”. Günahlarının en yakın olanı ortaya koydukları sihir olduğu için şöyle dediler: { وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “ve bizi zorladığın sihri [bağışlasın diye]”. Bu zorlama hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: O dönemdeki krallar tebaalarından bazılarını alıp onlara sihir öğrenmeyi teklif ederlerdi; sihirbaz yaşlandığında ise her daim bu işi iyi bilen biri bulunsun diye ona öğretsin diye gençler gönderirlerdi. İşte onlar bu sözü bundan dolayı söylediler; yani “Biz önce öğrenmede, sonra da öğretmede zorlanmış kimselerdik” [demek istediler]. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. İkincisi: Sihirbazların reisleri yetmiş iki kişi idi; ikisi Kıptilerden, geri kalanı İsrailoğullarındandı. Firavun'a: “Bize Mûsâ'yı uyurken göster” dediler. Onu gördüler ve asâsının kendisini koruduğunu fark ettiler; bunun üzerine: “Bu sihirbaz değildir, sihirbaz uyuduğunda sihri bozulur” dediler. Fakat Firavun onunla yarışmalarından başka bir şeyi kabul etmedi. Üçüncüsü: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Sihirbazlar Mûsâ (aleyhisselâm) ile yarışmaları için şehirlerden toplandılar; zorla getirilerek hazır edildiler ve huzura getirilmelerinde mecbur tutulmuşlardı, belki de sihri gösterme hususunda da zorlanmışlardı. Dördüncüsü: Amr b. Ubeyd şöyle demiştir:
دَعْوَةُ السُّلْطَانِ إِكْرَاهٌ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ دَعْوَةَ السُّلْطَانِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهَا خَوْفٌ لَمْ تَكُنْ إِكْرَاهًا، ثُمَّ قَالُوا: وَاللَّهُ خَيْرٌ ثَوَابًا لِمَنْ أَطَاعَهُ. وَأَبْقى عِقَابًا لِمَنْ عَصَاهُ، وَهَذَا جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى [طه: ٧١] . قَالَ الْحَسَنُ: سُبْحَانَ اللَّه الْقَوْمُ كُفَّارٌ وَهُمْ أَشَدُّ الْكَافِرِينَ كُفْرًا ثَبَتَ فِي قُلُوبِهِمِ الْإِيمَانُ فِي طَرْفَةِ عَيْنٍ فَلَمْ يَتَعَاظَمْ عِنْدَهُمْ أَنْ قَالُوا: فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى واللَّه إِنَّ أَحَدَكُمُ الْيَوْمَ لَيَصْحَبُ الْقُرْآنَ سِتِّينَ عَامًا ثُمَّ إِنَّهُ يَبِيعُ دِينَهُ بِثَمَنٍ حَقِيرٍ، ثُمَّ خَتَمُوا هَذَا الْكَلَامَ بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَحْوَالِ الْمُجْرِمِينَ فِي عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ، فَقَالُوا فِي الْمُجْرِمِينَ: / إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى وَفِيهِ مَسَائِلُ:
“Hükümdarın daveti bir zorlamadır.” Bu zayıftır; çünkü hükümdarın daveti beraberinde bir korku yoksa ikrah (zorlama) sayılmaz. Sonra şöyle dediler: { وَاللَّهُ خَيْرٌ } “Allah [kendisine itaat eden için] sevapça daha hayırlıdır”, { وَأَبْقى } “ve [kendisine isyan eden için] ceza bakımından daha süreklidir”. Bu, onun { وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz” [Tâhâ: 71] sözüne bir cevaptır. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Sübhanallah! Bu topluluk kâfir idi, hem de kâfirlerin en katısı idi; göz açıp kapayıncaya kadar kalplerine iman yerleşti de Allah Teâlâ'nın zatı uğrunda: ‘Ne hüküm vereceksen ver!’ demek kendilerine hiç de büyük/ağır gelmedi. Allah'a yemin olsun ki bugün sizden biriniz altmış yıl Kur'an ile arkadaşlık eder, sonra da dinini değersiz bir bedel karşılığında satar!” Sonra onlar bu sözlerini kıyamet meydanında müminlerin ve mücrimlerin (günahkârların) hallerini açıklayarak bitirdiler; mücrimler hakkında şöyle dediler: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa muhakkak ki onun için cehennem vardır; o orada ne ölür ne de yaşar”. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ ضَمِيرُ الشَّأْنِ يَعْنِي أَنَّ الْأَمْرَ وَالشَّأْنَ كَذَا وَكَذَا.
Birinci Mesele: { إِنَّهُ } kavlindeki zamir, şân zamiridir; yani “Durum ve mesele şudur ki...” demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الْقَطْعِ عَلَى وَعِيدِ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ قَالُوا: صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ مُجْرِمٌ وَكُلُّ مُجْرِمٍ فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لِقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً وَكَلِمَةُ مَنْ فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ تُفِيدُ الْعُمُومَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَجُوزُ اسْتِثْنَاءُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، وَاعْتَرَضَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ مِنْ أَصْحَابِنَا عَلَى هَذَا الْكَلَامِ، فَقَالَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُجْرِمٌ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْمُجْرِمَ فِي مُقَابَلَةِ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢٩] وَأَيْضًا فَإِنَّهُ قَالَ: فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى وَالْمُؤْمِنُ صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ وَإِنْ عُذِّبَ بِالنَّارِ لَا يَكُونُ بِهَذَا الْوَصْفِ،
İkinci Mesele: Mutezile, büyük günah sahiplerinin [ebedî] azapta kalacağına kesin hükmetmek için bu ayeti delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: “Büyük günah sahibi bir mücrimdir; her mücrim için ise Cehennem vardır, zira { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً } ‘Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa...’ buyrulmuştur. Şart makamında gelen ‘men’ (مَنْ) kelimesi umum (kapsayıcılık) ifade eder; bunun delili, her bir ferdin ondan istisna edilmesinin caiz oluşudur, istisna ise kelamdan, olmasaydı dahil olacak olan şeyi çıkarır.” Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet'ten) bazı kelamcılar bu söze itiraz ederek şöyle demişlerdir: “Büyük günah sahibinin [mutlak manada] mücrim olduğunu kabul etmiyoruz. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ mücrimi müminin karşılığı kılmıştır; nitekim bu ayette: { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ } ‘Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa...’ buyurmuş, diğer bir ayette de: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } ‘Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi’ [Mutaffifîn: 29] buyurmuştur. Ayrıca O: { فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } ‘Muhakkak ki onun için cehennem vardır; o orada ne ölür ne de yaşar’ buyurmuştur. Büyük günah sahibi mümin ise ateşle azap edilse bile bu vasıfta olmaz;
وَفِي الْخَبَرِ الصَّحِيحِ: «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنَ الْإِيمَانِ» .
ve sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: ‘Kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimse ateşten çıkar.’”