وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الِاعْتِرَاضَاتِ ضَعِيفَةٌ، أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ الْمُجْرِمَ فِي مُقَابَلَةِ الْمُؤْمِنِ فَهَذَا مُسَلَّمٌ لَكِنَّ هَذَا إِنَّمَا يَنْفَعُ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، وَمَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ فَهَذَا الْمُعْتَرِضُ كَأَنَّهُ بَنَى هَذَا الِاعْتِرَاضَ عَلَى مَذْهَبِ نَفْسِهِ وَذَلِكَ سَاقِطٌ، قَوْلُهُ ثَانِيًا: إِنَّهُ لَا يَلِيقُ بِصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ أَنْ يُقَالَ فِي حَقِّهِ: إِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ عَذَابَ جَهَنَّمَ فِي غَايَةِ الشِّدَّةِ قَالَ تَعَالَى:
Bil ki bu itirazlar zayıftır. Onun: “Allah Teâlâ mücrimi müminin karşılığı kılmıştır” sözüne gelince, bu kabul edilir; ancak bu [itiraz] ancak büyük günah sahibinin mümin olduğu sabit olursa işe yarar. Mutezile'nin mezhebi ise onun mümin olmadığı yönündedir. Dolayısıyla bu itirazı yapan kişi, sanki bu itirazını kendi mezhebi üzerine bina etmiştir ki bu geçersizdir. İkinci olarak onun: “Büyük günah sahibi hakkında: ‘Şüphesiz onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar’ denilmesi uygun düşmez” sözüne karşı deriz ki: [Bunu da] kabul etmiyoruz. Zira cehennem azabı son derece şiddetlidir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٢] وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَيُقَالُ: «الْقُرْآنُ مُتَوَاتِرٌ فَلَا يُعَارِضُهُ خَبَرُ الْوَاحِدِ» . وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ يَجُوزُ تَخْصِيصُ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَلِلْخَصْمِ أَنْ يُجِيبَ فَيَقُولُ ذَلِكَ يُفِيدُ الظَّنَّ فَيَجُوزُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ فِي الْعَمَلِيَّاتِ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ لَيْسَتْ مِنَ الْعَمَلِيَّاتِ بَلْ مِنَ الاعتقادات،
{ رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Doğrusu Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil etmişsindir” [Âl-i İmrân: 192]. Hadise gelince, şöyle denilir: “Kur'an mütevatirdir, dolayısıyla âhâd haber onunla çelişemez.” Şöyle denilmesi de mümkündür: “Fıkıh usulünde, Kur'an'ın âhâd haber ile tahsis edilmesinin caiz olduğu sabittir.” Hasmın buna şöyle cevap vermesi mümkündür: “Bu zan ifade eder, dolayısıyla amelî meselelerde ona başvurmak caizdir; bu mesele ise amelî meselelerden değil, itikadî meselelerdendir;
فلا يجوز المصير إليها هاهنا. فَإِنِ اعْتَرَضَ إِنْسَانٌ آخَرُ، وَقَالَ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَشْرُوطَةٌ بِنَفْيِ التَّوْبَةِ وَبِأَنْ لَا يَكُونَ عِقَابُهُ مُحْبَطًا بِثَوَابِ طَاعَتِهِ وَالْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ هُوَ أَنْ لَا يُوجَدَ مَا يُحْبِطُ ذَلِكَ الْعِقَابَ وَلَكِنْ عِنْدَنَا الْعَفْوُ مُحْبِطٌ لِلْعِقَابِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ الْمُجْرِمَ الَّذِي لَا يُوجَدُ فِي حَقِّهِ الْعَفْوُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَدْخُلَ جَهَنَّمَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ أَيْضًا ضَعِيفٌ أَمَّا شَرْطُ نَفْيِ التَّوْبَةِ فَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ قَالَ: مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً أَيْ حَالَ كَوْنِهِ مُجْرِمًا وَالتَّائِبُ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَتَى رَبَّهُ حَالَ كَوْنِهِ مُجْرِمًا. وَأَمَّا صَاحِبُ الصَّغِيرَةِ فَلِأَنَّهُ لَا يُسَمَّى مُجْرِمًا لِأَنَّ الْمُجْرِمَ اسْمٌ لِلذَّمِّ فَلَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ عَلَى صَاحِبِ الصَّغِيرَةِ، بَلِ الِاعْتِرَاضُ الصَّحِيحُ أَنْ نَقُولَ: عُمُومُ هَذَا الْوَعِيدِ مُعَارَضٌ بِمَا جَاءَ بَعْدَهُ مِنْ عُمُومِ الْوَعْدِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى وَكَلَامُنَا فِيمَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ ثُمَّ أَتَى بَعْدَ ذَلِكَ بِبَعْضِ الْكَبَائِرِ.
dolayısıyla burada ona dayanmak caiz olmaz.” Eğer başka bir kimse itiraz edip: “Biz, bu ayetin tövbenin olmaması ve cezasının itaatinin sevabıyla düşürülmemiş olması şartına bağlı olduğu hususunda icma ettik. İki suret arasındaki ortak payda ise o cezayı düşürecek bir şeyin bulunmamasıdır; ancak bize göre af cezayı düşürür ve bize göre hakkında af bulunmayan mücrim mutlaka cehenneme girer” derse; bil ki bu itiraz da zayıftır. Tövbenin bulunmaması şartına gelince, buna ihtiyaç yoktur; çünkü O: { مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً } “Kim Rabbine günahkâr olarak varırsa” buyurmuştur, yani mücrim olduğu halde; tövbe eden kimse hakkında ise Rabbine mücrim olduğu halde vardığı doğru olmaz. Küçük günah sahibine gelince, ona mücrim denilmez; çünkü mücrim yergi ifade eden bir isimdir, dolayısıyla küçük günah sahibine ıtlak edilmesi caiz değildir. Bilakis doğru itiraz şöyle dememizdir: Bu tehdidin umumu, kendisinden sonra gelen vaadin umumu ile çelişmektedir ki o da Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى } “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır” kavlidir. Bizim sözümüz ise imanı ve salih amelleri getiren, sonra da bundan sonra bazı büyük günahları işleyen kimse hakkındadır.
فَإِنْ قِيلَ: عِقَابُ الْمَعْصِيَةِ يُحْبِطُ ثَوَابَ الطَّاعَةِ، قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: ثَوَابُ الْإِيمَانِ يَدْفَعُ عِقَابَ الْمَعْصِيَةِ فَإِنْ قَالُوا: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ لَعْنُهُ وَإِقَامَةُ الْحَدِّ عليه. قلنا: أما اللعن الغير جَائِزٌ عِنْدَنَا، وَأَمَّا إِقَامَةُ الْحَدِّ عَلَيْهِ فَقَدْ تَكُونُ عَلَى سَبِيلِ الْمِحْنَةِ كَمَا فِي حَقِّ التَّائِبِ وَقَدْ تَكُونُ/ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ
Eğer: “Günahın cezası, itaatin sevabını boşa çıkarır” denilirse, biz de deriz ki: “Neden imanın sevabı günahın cezasını defeder denilmesi caiz olmasın?” Şayet: “Eğer öyle olsaydı, ona lanet edilmesinin ve had cezasının uygulanmasının caiz olmaması gerekirdi” derlerse, deriz ki: Lanete gelince, o bize göre caiz değildir. Ona had cezasının uygulanmasına gelince, bu tövbe eden kimsede olduğu gibi bir imtihan yoluyla olabilir ve ibret-i müessire (caydırıcılık) yoluyla da olabilir. Mutezile dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına bir karşılık ve Allah'tan bir ibret cezası olmak üzere ellerini kesin”
[الْمَائِدَةِ: ٣٨] فاللَّه تَعَالَى نَصَّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ إقامة الحد عليه عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ مُسْتَحِقًّا لِلْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ، وَإِذَا لَمْ يَبْقَ ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ الثَّوَابُ كَمَا قُلْنَا. فَدَلَّنَا ذَلِكَ عَلَى أَنَّ عِقَابَ الْكَبِيرَةِ أَوْلَى بِإِزَالَةِ ثَوَابِ الطَّاعَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنَ الطَّاعَاتِ بِدَفْعِ عِقَابِ الْكَبِيرَةِ الطَّارِئَةِ. هَذَا مُنْتَهَى كَلَامِهِمْ فِي مَسْأَلَةِ الْوَعِيدِ قُلْنَا حَاصِلُ الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ صَارَ مُعَارِضًا لِلنُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ، فَلِمَ كَانَ تَرْجِيحُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ كَانَ يَنْقَسِمُ إِلَى السَّارِقِ وَغَيْرِ السَّارِقِ، فَالسَّارِقُ يَنْقَسِمُ إِلَى الْمُؤْمِنِ وَإِلَى غَيْرِ الْمُؤْمِنِ فَلَمْ يَكُنْ لِأَحَدِهِمَا مَزِيَّةٌ عَلَى الْآخَرِ فِي الْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ فَإِذَا تَعَارَضَا تَسَاقَطَا. ثُمَّ نَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كَلِمَةَ مَنْ فِي إِفَادَةِ الْعُمُومِ قَطْعِيَّةٌ بَلْ ظَنِّيَّةٌ وَمَسْأَلَتُنَا قَطْعِيَّةٌ فَلَا يَجُوزُ التَّعْوِيلُ عَلَى مَا ذَكَرْتُهُ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي كِتَابِ الْمَحْصُولِ فِي الْأُصُولِ.
[Mâide: 38] [ayeti gereğince], Allah Teâlâ ona had cezasının ibret-i müessire yoluyla uygulanmasının vacip olduğunu nass ile belirtmiştir. Bu durumda olan herkesin ise övgü ve tazime müstahak olması imkânsızdır; bu kalmayınca söylediğimiz gibi sevap da kalmaz. Bu da bize büyük günahın cezasının, geçmiş itaatin sevabını gidermesinin, itaatlerin sonradan ortaya çıkan büyük günahın cezasını defetmesinden daha evla olduğunu gösterir. Bu, onların vaid meselesindeki sözlerinin son noktasıdır. Biz deriz ki: Sözün özü şuna racidir: Ona haddin ibret-i müessire yoluyla uygulanacağını gösteren nass, onun sevaba müstahak olduğunu gösteren nasslarla çelişir hale gelmiştir. Peki birinin diğerine tercih edilmesi neden tersinden daha evla olsun ki? Çünkü mümin, hırsız olan ve hırsız olmayan diye kısımlara ayrılır; hırsız da mümin olan ve mümin olmayan diye kısımlara ayrılır. Dolayısıyla umum ve husus (kapsam) bakımından birinin diğerine bir üstünlüğü yoktur; çeliştiklerinde ise birbirlerini düşürürler. Sonra deriz ki: ‘Men’ (مَنْ) kelimesinin umum ifade etmede kat'î olduğunu kabul etmiyoruz, aksine zannîdir; bizim meselemiz ise kat'îdir, dolayısıyla zikrettiğin şeye dayanmak caiz değildir. Bu konudaki sözün tamamı el-Mahsûl fi'l-Usûl adlı kitapta zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَتِ الْمُجَسِّمَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَقَالُوا: الْجِسْمُ إِنَّمَا يَأْتِي رَبَّهُ لَوْ كَانَ الرَّبُّ فِي الْمَكَانِ. وَجَوَابُهُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ إِتْيَانَهُمْ مَوْضِعَ الْوَعْدِ إِتْيَانًا إِلَى اللَّه مَجَازًا كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ [الصَّافَّاتِ: ٩٩] .
Üçüncü Mesele: Mücessime (Allah'ı cisim kabul edenler), { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa...” kavline sarılarak şöyle demişlerdir: “Cisim, Rabbine ancak Rab bir mekânda olursa varır.” Bunun cevabı şudur: Allah Teâlâ, onların vaad edilen yere varmalarını mecazen Allah'a varmak olarak nitelemiştir; nitekim İbrâhim aleyhisselâm'ın: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” [Sâffât: 99] sözünde de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْجِسْمُ الْحَيُّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَبْقَى إِمَّا حَيًّا أَوْ يَصِيرُ مَيِّتًا فَخُلُوُّهُ عَنِ الْوَصْفَيْنِ مُحَالٌ، فَمَعْنَاهُ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ يَكُونُ فِي جَهَنَّمَ بِأَسْوَأِ حَالٍ لَا يَمُوتُ مَوْتَةً مُرِيحَةً وَلَا يَحْيَا حَيَاةً مُمْتِعَةً. ثُمَّ ذَكَرَ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ:
Dördüncü Mesele: Diri olan bir cisim ya mutlaka diri kalır ya da ölü hale gelir; bu iki vasıftan da yoksun olması imkânsızdır. Ayetteki manası ise, onun cehennemde en kötü halde bulunacağı, ne rahatlatıcı bir ölümle öleceği ne de huzur verici bir hayat yaşayacağıdır. Sonra müminlerin halini zikrederek şöyle buyurmuştur:
وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ آتِيًا بِكُلِّ الصَّالِحَاتِ. وَذَلِكَ بِالِاتِّفَاقِ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ وَلَا مُمْكِنٍ فَيَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ مَنْ أَتَى بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى، ثُمَّ فَسَّرَهَا فَقَالَ: جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَفِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ لِأَصْحَابِ الْكَبَائِرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى مِنَ الْجَنَّةِ لِمَنْ أَتَى رَبَّهُ بِالْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَسَائِرُ الدَّرَجَاتِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ عَالِيَةٍ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ لِغَيْرِهِمْ. مَا هُمْ إِلَّا الْعُصَاةُ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَنْ قَالَ
{ وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى } “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır”. Bil ki O'nun: { قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ } “salih ameller işlemiş” kavli, bütün salih amelleri işlemiş olmayı gerektirir. Bu ise ittifakla muteber değildir ve mümkün de değildir; dolayısıyla bunun farzları eda etmeye hamledilmesi gerekir. Sonra [Allah Teâlâ], imanı ve salih amelleri getiren kimse için en yüksek derecelerin olduğunu zikretmiş, sonra da bunu tefsir ederek şöyle buyurmuştur: { جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akan Adn cennetleri...”. Ayette, büyük günah sahipleri için affın gerçekleşeceğine dair bir uyarı vardır; çünkü Allah Teâlâ cennetin en yüksek derecelerini Rabbine iman ve salih amellerle gelen kimse için kılmıştır, dolayısıyla yüksek olmayan diğer dereceler mutlaka onların dışındakiler için olacaktır. Bunlar da iman ehlinden olan günahkârlardan başkası değildir. O'nun: { وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى } “İşte bu, arınan kimsenin mükâfatıdır” kavline gelince, İbn Abbâs şöyle demiştir: “Bundan murat,
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، وَأَقُولُ لَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ هِيَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى أَيْ تَطَهَّرَ عَنِ الذُّنُوبِ وَجَبَ بِحُكْمِ ذَلِكَ الْخِطَابِ أَنَّ الدَّرَجَاتِ الَّتِي لَا تَكُونُ عَالِيَةً أَنْ لَا تَكُونَ جَزَاءَ مَنْ تَزَكَّى فَهِيَ لِغَيْرِهِمْ مِمَّنْ يَكُونُ قَدْ أَتَى بِالْمَعَاصِي وَعَفَا اللَّه بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ عَنْهُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ فِرْعَوْنَ فَعَلَ بِأُولَئِكَ الْقَوْمِ الْمُؤْمِنِينَ مَا أَوْعَدَهُمْ بِهِ ولكن ثبت ذلك في الأخبار.
Lâ ilâhe illallâh diyen kimsedir.” Ben de derim ki: Bu ayet, yüksek derecelerin tezkiye olanın yani günahlardan arınanın mükâfatı olduğuna delalet edince; bu hitabın hükmü gereği yüksek olmayan derecelerin arınmış olanların mükâfatı olmaması gerekir; dolayısıyla o [dereceler], günah işlemiş olup da Allah'ın lütfu ve rahmetiyle kendilerini affettiği kimseler içindir. Bil ki Kur'an'da Firavun'un o mümin topluluğa tehdit ettiği şeyleri yaptığına dair bir bilgi yoktur; fakat bu durum haberlerde (rivayetlerde) sabit olmuştur.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٧ الى ٧٩]
[Tâhâ Suresi (20): Ayetler 77-79]
وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩)
{ وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩) } “Andolsun biz Mûsâ'ya: ‘Kullarımla geceleyin yola çık, onlara denizde kuru bir yol aç; [Firavun'un] yetişmesinden korkmazsın ve [boğulmaktan da] endişe etmezsin’ diye vahyettik. Bunun üzerine Firavun askerleriyle onları takip etti de denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi. Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi”.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ كَثُرَ مُسْتَجِيبُوهُ. فَأَرَادَ اللَّه تَعَالَى تَمْيِيزَهُمْ مِنْ طَائِفَةِ فِرْعَوْنَ وَخَلَاصَهُمْ فَأَوْحَى إِلَيْهِ أَنْ يَسْرِيَ بِهِمْ لَيْلًا، وَالسُّرَى اسْمٌ لِسَيْرِ اللَّيْلِ وَالْإِسْرَاءُ مِثْلُهُ، فَإِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنْ يَسْرِيَ بِهِمْ لَيْلًا، قُلْنَا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ اجْتِمَاعُهُمْ لَا بِمَشْهَدٍ مِنَ الْعَدُوِّ فَلَا يَمْنَعُهُمْ عَنِ اسْتِكْمَالِ مُرَادِهِمْ فِي ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: لِيَكُونَ عَائِقًا عَنْ طَلَبِ فِرْعَوْنَ وَمُتَّبِعِيهِ. وَثَالِثُهَا: لِيَكُونَ إِذَا تَقَارَبَ الْعَسْكَرَانِ لَا يَرَى عَسْكَرُ مُوسَى عَسْكَرَ فِرْعَوْنَ فَلَا يَهَابُوهُمْ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَيْ فَاجْعَلْ لَهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ ضَرَبَ لَهُ فِي مَالِهِ سَهْمًا، وَضَرَبَ اللَّبِنَ عَمِلَهُ. وَالثَّانِي: بَيِّنْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ بِالضَّرْبِ بِالْعَصَا وَهُوَ أَنْ يَضْرِبَ الْبَحْرَ بِالْعَصَا حَتَّى يَنْفَلِقَ، فَعَدَّى الضَّرْبَ إِلَى الطَّرِيقِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ أُرِيدَ بِضَرْبِ الطَّرِيقِ جَعْلُ الطَّرِيقِ بِالضَّرْبِ يَبَسًا ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ جَمِيعَ أَسْبَابِ الْأَمْنِ كَانَ حَاصِلًا فِي ذَلِكَ الطَّرِيقِ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ يَبَسًا قُرِئَ يَابِسًا وَيَبْسًا بِفَتْحِ الْيَاءِ وَتَسْكِينِ الْبَاءِ فَمَنْ قَالَ: يَابِسًا جَعَلَهُ بِمَعْنَى الطَّرِيقِ وَمَنْ قَالَ يَبَسًا بِتَحْرِيكِ الْبَاءِ فَالْيَبَسُ وَالْيَابِسُ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَالْمَعْنَى طَرِيقًا أَيْبَسَ. وَمَنْ قَالَ: يَبْسًا بِتَسْكِينِ الْبَاءِ فَهُوَ مُخَفَّفٌ عَنِ الْيَبْسِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ مَا كَانَ فِيهِ وَحَلٌ وَلَا نَدَاوَةٌ فَضْلًا عَنِ الْمَاءِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى أَيْ لَا تَخَافُ أَنْ يُدْرِكَكَ فِرْعَوْنُ فَإِنِّي أَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ بِالتَّأْخِيرِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: قَوْلُهُ: تَخافُ رَفَعَهُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى الْحَالِ كَقَوْلِكَ غَيْرُ خَائِفٍ وَلَا خَاشٍ. وَالثَّانِي: عَلَى الِابْتِدَاءِ أَيْ أَنْتَ لَا تَخَافُ وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ، قَالَ الْأَخْفَشُ وَالزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى لَا تَخَافُ فِيهِ كَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ [الْبَقَرَةِ: ٤٨] أَيْ لَا تَجْزِي فِيهِ نَفْسٌ وَقَرَأَ حَمْزَةُ لَا تَخَفْ وَفِيهِ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ نَهْيٌ. وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: جَعَلَهُ جَوَابَ الشَّرْطِ عَلَى مَعْنَى إِنْ تَضْرِبْ لَا تَخَفْ وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: وَلا تَخْشى ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ. أَحَدُهُمَا: أَنْ يَسْتَأْنِفَ كَأَنَّهُ قِيلَ وَأَنْتَ لَا تَخْشَى أَيْ وَمِنْ شَأْنِكَ أَنَّكَ آمِنٌ لَا تَخْشَى. وَثَانِيهَا: أَنْ لَا تَكُونَ الْأَلِفُ هِيَ الْأَلِفَ الْمُنْقَلِبَةَ عَنِ الْيَاءِ الَّتِي هِيَ لَامُ الْفِعْلِ وَلَكِنْ زَائِدَةٌ لِلْإِطْلَاقِ مِنْ أَجْلِ الْفَاصِلَةِ كَقَوْلِهِ تعالى: فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا [الأحزاب: ٦٧] وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [الْأَحْزَابِ: ١٠] . وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مِثْلَ قَوْلِهِ:
Bil ki O'nun: { وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي } kavlinde, o durumda Mûsâ aleyhisselâm'a icabet edenlerin çoğaldığına delalet vardır. Allah Teâlâ onları Firavun'un fırkasından ayırmayı ve kurtarmayı diledi de ona, onları geceleyin yürütmesini vahyetti. es-Sürâ (السُّرَى), gece yürüyüşünün adıdır; el-İsrâ (الْإِسْرَاءُ) da bunun gibidir. Eğer: “Onları geceleyin yürütmesindeki hikmet nedir?” denilirse, deriz ki: Birkaç yöndendir: Birincisi: Toplanmalarının düşmanın gözü önünde olmaması, böylece düşmanın bu konudaki maksatlarını tamamlamalarına engel olmaması içindir. İkincisi: Firavun ve takipçilerinin takibine bir engel olması içindir. Üçüncüsü: İki ordu birbirine yaklaştığında, Mûsâ'nın ordusunun Firavun'un ordusunu görmemesi ve böylece onlardan korkmaması içindir. O'nun: { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً } kavline gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Yani “onlara kıl/yap” demektir; nitekim Arapların: ‘Ona malından bir pay kıldı/ayırdı’ (ضَرَبَ لَهُ فِي مَالِهِ سَهْمًا) ve ‘kerpici yaptı’ (ضَرَبَ اللَّبِنَ) sözlerinden gelir. İkincisi: Asa ile vurmak suretiyle onlara denizde bir yol aç demektir; bu da denize asayla vurması ve böylece denizin yarılmasıdır, dolayısıyla vurma eylemi yola geçişli kılınmıştır. Hâsılı, yolun vurulmasından maksat, vurmak suretiyle yolun kuru kılınmasıdır. Sonra Allah Teâlâ o yolda bütün emniyet sebeplerinin mevcut olduğunu açıklamıştır. Bunlardan birincisi: Yolun kuru olmasıdır. [Bu kelime] ‘yâbisen’ (يَابِسًا) ve yâ harfinin fethası ve bâ'nın sükûnu ile ‘yebsen’ (يَبْسًا) şeklinde okunmuştur. ‘Yâbisen’ diyen kimse, bunu yolun sıfatı kılmıştır. Bâ harfinin harekesiyle ‘yebesen’ (يَبَسًا) diyen kimseye göre ise ‘el-yebes’ ile ‘el-yâbis’ aynı şeydir ve mana ‘kuru bir yol’ demektir. Bâ'nın sükûnu ile ‘yebsen’ diyen kimseye göre ise bu, ‘el-yebs’ kelimesinin hafifletilmiş halidir; murat ise, su bir yana, orada hiçbir çamur ve ıslaklığın bulunmamasıdır. İkincisi: O'nun: { لَا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى } kavlidir; yani Firavun'un sana yetişmesinden korkmazsın, zira ben geciktirmek suretiyle seninle onun arasına engel olurum. Sîbeveyhi şöyle demiştir: O'nun { تَخافُ } kavlini iki vecih üzere merfû kılmıştır: Birincisi: Korkmayan ve endişe etmeyen (غَيْرُ خَائِفٍ وَلَا خَاشٍ) sözün gibi hâl konumunda olmasıdır. İkincisi: İbtidâ (mübteda) konumunda olmasıdır, yani ‘sen korkmazsın’ demektir; bu da Ferrâ'nın sözüdür. Ahfeş ve Zeccâc şöyle demiştir: Mana ‘içinde korkmazsın’ demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ } “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” [Bakara: 48] yani ‘içinde ödeyemeyeceği’ kavlinde olduğu gibidir. Hamza ise [cezm ile] { لَا تَخَفْ } şeklinde okumuştur ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Nehiy (yasaklama) olmasıdır. İkincisi: Ebû Ali şöyle demiştir: ‘Eğer vurursan korkmazsın’ manasında şartın cevabı kılmıştır. Bu kıraate göre { وَلا تَخْشى } kavlinde üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İstinâf (yeni bir cümle) olmasıdır; sanki ‘ve sen korkmazsın’, yani ‘senin durumun güvende olmandır, korkmazsın’ denilmiş gibidir. İkincisi: Buradaki elifin, fiilin lamel-fili olan yâ harfinden dönüşen elif olmaması, bilakis fasıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle ıtlak için zaid olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } [Ahzâb: 67] ve { وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } [Ahzâb: 10] kavillerinde olduğu gibidir. Üçüncüsü: [Şairin] şu sözü gibi olmasıdır:
[وَتَضْحَكُ مِنِّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ ] ... كَأَنْ لَمْ تَرَيْ قَبْلِي أسيرا يمانيا
[Ve Abduşşems kabilesinden yaşlı bir kadın bana gülüyor] ... Sanki benden önce Yemenli bir esir görmemiş gibi!
وَثَالِثُهَا : قَوْلُهُ: وَلا تَخْشى وَالْمَعْنَى أَنَّكَ لَا تَخَافُ إِدْرَاكَ فِرْعَوْنَ وَلَا تَخْشَى الْغَرَقَ بِالْمَاءِ أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: زَعَمَ رُوَاةُ اللُّغَةِ أَنَّ أَتْبَعَهُمْ وَتَبِعَهُمْ وَاحِدٌ وَذَلِكَ جَائِزٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ زَائِدَةً وَالْمَعْنَى أَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ جُنُودَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي
Üçüncüsü: O'nun: { وَلا تَخْشى } kavlidir; mana, Firavun'un yetişmesinden korkmazsın ve suyla boğulmaktan da endişe etmezsin demektir. O'nun: { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ } kavline gelince, Ebû Müslim şöyle demiştir: Dil âlimleri ‘etbeahum’ (أَتْبَعَهُمْ) ile ‘tebiahum’ (تَبِعَهُمْ) fiillerinin bir (aynı anlamda) olduğunu ileri sürmüşlerdir ki bu caizdir; bâ harfinin zaid olması da muhtemeldir ve mana ‘Firavun askerlerini onların ardına taktı/onlara ulaştırdı’ demektir; nitekim Teâlâ'nın: { تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي }
[طه: ٩٤] أَسْرَى بِعَبْدِهِ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: قُرِئَ: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ) أَيْ وَمَعَهُ جُنُودُهُ وَقُرِئَ: بِجُنُودِهِ وَمَعْنَاهُ أَلْحَقَ جُنُودَهُ بِهِمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى مَعَهُمْ أَمَّا قَوْلُهُ: فَغَشِيَهُمْ فَالْمَعْنَى: عَلَاهُمْ وَسَتَرَهُمْ وَمَا غَشِيَهُمْ تَعْظِيمٌ لِلْأَمْرِ أَيْ غَشِيَهُمْ مَا لَا يَعْلَمُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّه تَعَالَى وَقُرِئَ: (فَغَشَّاهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ) وَفَاعِلُ غَشَّاهُمْ إِمَّا اللَّه ﷾ أَوْ مَا غَشِيَهُمْ أَوْ فِرْعَوْنُ لِأَنَّهُ الَّذِي وَرَّطَ جُنُودَهُ وَتَسَبَّبَ فِي هَلَاكِهِمْ أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى فَاحْتَجَّ الْقَاضِي بِهِ وَقَالَ لَوْ كَانَ الضَّلَالُ مِنْ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى لَمَا جَازَ أَنْ يُقَالَ وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ بَلْ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ اللَّه تَعَالَى أَضَلَّهُمْ وَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَمَّهُ بِذَلِكَ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَالِقًا لِلْكُفْرِ لِأَنَّ مَنْ ذَمَّ غَيْرَهُ بِشَيْءٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ هُوَ غَيْرَ فَاعِلٍ لِذَلِكَ الْفِعْلِ وَإِلَّا لَاسْتَحَقَّ ذَلِكَ الذَّمَّ وَقَوْلُهُ: وَما هَدى تَهَكَّمَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ [غَافِرٍ: ٢٩] وَلْنَذْكُرِ الْقِصَّةَ وَمَا فِيهَا مِنَ الْمَبَاحِثِ.
[Tâhâ: 94] kavlinde ve ‘esrâ bi-abdihî’ ifadesinde olduğu gibidir. Zeccâc şöyle demiştir: (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ) şeklinde de okunmuştur, yani ‘askerleri de onunla beraberdi’ demektir; ‘bi-cunûdihî’ şeklinde de okunmuştur ki manası, askerlerini onlara ulaştırdı demektir; ‘onlarla beraber’ manasında olması da caizdir. O'nun: { فَغَشِيَهُمْ } kavline gelince, mana: onları bürüdü ve örttü demektir; { مَا غَشِيَهُمْ } ise işin büyüklüğünü ifade eder, yani onları mahiyetini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği şey bürüyüverdi demektir. (فَغَشَّاهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ) şeklinde de okunmuştur; ‘ğaşşâhum’ fiilinin faili ya Allah Azze ve Celle'dir veya ‘mâ ğaşiyehum’ ifadesidir ya da ordusunu batıran ve helaklerine sebep olan Firavun'dur. O'nun: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } kavline gelince, Kâdî [Abdülcebbâr] bununla delil getirmiş ve şöyle demiştir: “Eğer dalalet Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, ‘Firavun kavmini saptırdı’ denilmesi caiz olmaz, bilakis ‘Allah Teâlâ onları saptırdı’ denilmesi gerekirdi. Ayrıca Allah Teâlâ onu bununla zemmetmiştir; öyleyse O'nun küfrün yaratıcısı olması nasıl caiz olabilir? Çünkü bir başkasını bir şeyle zemmeden kimsenin, o fiili yapan olmaması gerekir, aksi takdirde o zemme kendisi müstahak olurdu.” O'nun: { وَما هَدى } kavli ise Firavun'un: { وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ } “Ben size ancak doğru yolu gösteriyorum” [Gâfir: 29] sözüyle alay etmedir. Şimdi kıssayı ve onda bulunan bahisleri zikredelim.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَمَّا أَمَرَ اللَّه تَعَالَى مُوسَى أَنْ يَقْطَعَ بِقَوْمِهِ الْبَحْرَ وَكَانَ مُوسَى ﵇ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ اسْتَعَارُوا مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ الْحُلِيَّ وَالدَّوَابَّ لِعِيدٍ يَخْرُجُونَ إِلَيْهِ فَخَرَجَ بِهِمْ لَيْلًا وَهُمْ سِتُّمِائَةِ أَلْفٍ وَثَلَاثَةُ آلَافٍ وَنَيِّفٌ لَيْسَ فِيهِمُ ابْنُ سِتِّينَ وَلَا عِشْرِينَ وَقَدْ كَانَ يُوسُفُ ﵇ عَهِدَ إِلَيْهِمْ عِنْدَ مَوْتِهِ أَنْ يَخْرُجُوا بِعِظَامِهِ مَعَهُمْ مِنْ مِصْرَ فَلَمْ يَخْرُجُوا بِهَا فَتَحَيَّرَ الْقَوْمُ حَتَّى دَلَّتْهُمْ عَجُوزٌ عَلَى مَوْضِعِ الْعِظَامِ فَأَخَذُوهَا فَقَالَ مُوسَى ﵇ لِلْعَجُوزِ:
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ Mûsâ'ya kavmiyle denizi geçmesini emrettiğinde —ki Mûsâ aleyhisselâm ve İsrâiloğulları çıkacakları bir bayram için Firavun kavminden zinet eşyaları ve binekler ödünç almışlardı— onları geceleyin yola çıkardı; onlar altı yüz üç bin küsur kişi idiler, içlerinde ne altmış yaşında ne de yirmi yaşında kimse yoktu. Yûsuf aleyhisselâm vefatı sırasında onlara, Mısır'dan çıkarken kendi kemiklerini de beraberlerinde götürmelerini vasiyet etmişti; fakat kemikleri alıp çıkmamışlardı. Bu yüzden yaşlı bir kadın onlara kemiklerin yerini gösterene kadar topluluk şaşkınlık içinde kaldı. Sonunda kemikleri aldılar. Mûsâ aleyhisselâm yaşlı kadına:
احْتَكِمِي فَقَالَتْ: أَكُونُ مَعَكَ فِي الْجَنَّةِ. وَذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ هَجَمُوا عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْعَرَبِ وَامْرَأَةٍ لَيْسَ لَهُمْ إِلَّا عَنْزٌ فَذَبَحُوهَا لَهُمَا فَقَالَ ﵇: إِذَا سَمِعْتَ بِرَجُلٍ قَدْ ظَهَرَ بِيَثْرِبَ فَأْتِهِ فَلَعَلَّ اللَّه يَرْزُقُكَ مِنْهُ خَيْرًا، فَلَمَّا سَمِعَ بِظُهُورِ الرَّسُولِ ﷺ أَتَاهُ مَعَ امْرَأَتِهِ فَقَالَ: أَتَعْرِفُنِي؟ قَالَ: نَعَمْ عَرَفْتُكَ فقال له: احتكم، فقال: ثمانون ضائنة فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا وَقَالَ لَهُ: «أَمَا إِنَّ عَجُوزَ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَيْرٌ مِنْكَ» وَخَرَجَ فِرْعَوْنُ فِي طَلَبِ مُوسَى ﵇ وَعَلَى مُقَدِّمَتِهِ أَلْفُ أَلْفٍ وَخَمْسُمِائَةِ أَلْفٍ سِوَى الْجَنْبَيْنِ وَالْقَلْبِ فَلَمَّا انتهى موسى إلى البحر قال:
“Dileğini iste” dedi. Kadın: “Cennette seninle beraber olmak!” dedi. İbn Abbâs zikretti ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir, sadece bir dişi keçileri olan bir Arap adam ile bir kadına rastladılar; adam ile kadın keçiyi onlar için kestiler. Bunun üzerine [aleyhisselâm] şöyle buyurdu: “Yesrib'de bir adamın ortaya çıktığını işittiğinde ona git, umulur ki Allah sana onun vesilesiyle bir hayır rızıklandırır.” Adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıktığını işitince hanımıyla birlikte O'na geldi ve: “Beni tanıdın mı?” dedi. [Resûlullah]: “Evet, seni tanıdım” buyurdu ve ona: “Dileğini iste” dedi. Adam: “Seksen tane koyun” dedi. [Resûlullah] onları ona verdi ve ona şöyle buyurdu: “Haberiniz olsun ki İsrâiloğulları'nın yaşlı kadını senden daha hayırlıydı.” Firavun ise Mûsâ aleyhisselâm'ı aramak için yola çıktı; sağ ve sol kanatlar ile merkez ordusu hariç sadece öncü kuvvetinde bir milyon beş yüz bin asker vardı. Mûsâ denize ulaştığında:
هاهنا أُمِرْتُ ثُمَّ قَالَ مُوسَى ﵇ لِلْبَحْرِ: انْفَرِقْ فَأَبَى، فَأَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَضَرَبَهُ فَانْفَلَقَ فَقَالَ لَهُمْ مُوسَى ﵇: ادْخُلُوا فِيهِ فَقَالُوا: كَيْفَ وَأَرْضُهُ رَطْبَةٌ فَدَعَا اللَّه فَهَبَّتْ عَلَيْهِ الصَّبَا فَجَفَّتْ فَقَالُوا:
“Bana burası emredildi” dedi. Sonra Mûsâ aleyhisselâm denize: “Yarıl!” dedi, fakat deniz direndi. Bunun üzerine Allah ona: “Asanla denize vur” diye vahyetti. O da vurdu ve deniz yarıldı. Mûsâ aleyhisselâm onlara: “İçine girin” dedi. Onlar: “Nasıl girelim, zemini ıslak!” dediler. Bunun üzerine Allah'a dua etti, denizin üzerine sabâ rüzgârı esti ve kurudu. Bunun üzerine dediler ki:
نَخَافُ الْغَرَقَ فِي بَعْضِنَا فَجَعَلَ بَيْنَهُمْ كُوًى حَتَّى يَرَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا ثُمَّ دَخَلُوا حَتَّى جَاوَزُوا الْبَحْرَ فَأَقْبَلَ فِرْعَوْنُ إِلَى تِلْكَ الطُّرُقِ فَقَالَ قَوْمُهُ لَهُ: إِنَّ مُوسَى قَدْ سَحَرَ الْبَحْرَ فَصَارَ كَمَا تَرَى وَكَانَ عَلَى فَرَسٍ حِصَانٍ وَأَقْبَلَ جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى فَرَسٍ أُنْثَى فِي ثَلَاثَةٍ وَثَلَاثِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَصَارَ جِبْرِيلُ ﵇ بَيْنَ يَدَيْ فِرْعَوْنَ وَأَبْصَرَ الْحِصَانُ الْفَرَسُ الْحِجْرَ فَاقْتَحَمَ بِفِرْعَوْنَ عَلَى أَثَرِهَا وَصَاحَتِ الْمَلَائِكَةُ فِي النَّاسِ/ الْحَقُوا الْمَلِكَ حَتَّى إِذَا دَخَلَ آخِرُهُمْ وَكَادَ أَوَّلُهُمْ أَنْ يَخْرُجَ الْتَقَى الْبَحْرُ عَلَيْهِمْ فَغَرِقُوا فَسَمِعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ خَفْقَةَ الْبَحْرِ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: مَا هَذَا يَا مُوسَى؟
“Birbirimizin boğulmasından korkuyoruz.” Bunun üzerine aralarında menfezler/pencereler yaptı, öyle ki birbirlerini görebiliyorlardı. Sonra denizi geçene kadar ilerlediler. Firavun o yollara geldiğinde kavmi ona: “Mûsâ denize büyü yaptı da gördüğün gibi oldu” dedi. [Firavun] bir aygır atın üzerindeydi. Cibrîl aleyhisselâm da otuz üç melekle birlikte dişi bir atın üzerinde geldi. Cibrîl aleyhisselâm Firavun'un önüne geçti; aygır at dişi atı görünce Firavun'la birlikte onun peşinden denize daldı. Melekler de insanlara: “Hükümdara yetişin!” diye seslendiler. Nihayet onların sonuncusu da girip ilki neredeyse çıkmak üzereyken deniz üzerlerine kapandı ve boğuldular. İsrâiloğulları denizin onların üzerine çarpma sesini işitince: “Bu nedir ey Mûsâ?” dediler.
قَالَ: قَدْ أَغْرَقَ اللَّه فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ فَرَجَعُوا لِيَنْظُرُوا إِلَيْهِمْ فَقَالُوا: يَا مُوسَى ادْعُ اللَّه أَنْ يُخْرِجَهُمْ لَنَا حَتَّى نَنْظُرَ إِلَيْهِمْ، فَدَعَا فَلَفَظَهُمُ الْبَحْرُ إِلَى السَّاحِلِ وَأَصَابُوا مِنْ سِلَاحِهِمْ، وَذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قال: يا
[Mûsâ] dedi ki: “Allah, Firavun'u ve kavmini boğdu.” Onlara bakmak için geri döndüler ve: “Ey Mûsâ! Onlara bakabilmemiz için onları bize [görünür kılacak şekilde kıyıya] çıkarması hususunda Allah'a dua et” dediler. Bunun üzerine [Mûsâ] dua etti; deniz onları sahile attı ve onların silahlarını aldılar. İbn Abbâs, Cibrîl aleyhisselâm'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Ey
مُحَمَّدُ لَوْ رَأَيْتَنِي وَأَنَا أَدُسُّ فِرْعَوْنَ فِي الْمَاءِ وَالطِّينِ مَخَافَةَ أَنْ يَتُوبَ
Muhammed! Tövbe eder korkusuyla Firavun'u suya ve çamura bastırdığımda beni bir görseydin!”
فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ وَفِي الْقِصَّةِ أَبْحَاثٌ.
İşte O'nun: { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } “Denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi” kavlinin anlamı budur. Bu kıssada birtakım bahisler vardır.
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ:
Birinci Bahis:
رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا ضَرَبَ بِعَصَاهُ الْبَحْرَ حَصَلَ اثْنَا عَشَرَ طَرِيقًا يَابِسًا يَتَهَيَّأُ طُرُوقُهُ وَبَقِيَ الْمَاءُ قَائِمًا بَيْنَ الطَّرِيقِ وَالطَّرِيقِ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَهُوَ الْجَبَلُ. فَأَخَذَ كُلُّ سِبْطٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي طَرِيقٍ مِنْ هَذِهِ الطُّرُقِ.
Haberlerde rivayet edildiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm asasıyla denize vurduğunda yürünmeye elverişli on iki kuru yol meydana geldi; su da yollar arasında büyük bir dağ (et-tavd) gibi dikili kaldı. İsrâiloğulları'ndan her bir sıbt (kabile) bu yollardan birine girdi.
وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ حَصَلَ طَرِيقٌ وَاحِدٌ وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْأَخْبَارُ وَمِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [الشُّعَرَاءِ: ٦٣] وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ هُنَاكَ طُرُقٌ حَتَّى يَكُونَ الْمَاءُ الْقَائِمُ بَيْنَ الطَّرِيقَيْنِ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي ظَاهِرُ قوله: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً وَذَلِكَ يَتَنَاوَلُ الطَّرِيقَ الْوَاحِدَ وَإِنْ أَمْكَنَ حَمْلُهُ عَلَى الطُّرُقِ نَظَرًا إِلَى الْجِنْسِ.
Onlardan bazıları ise: “Bilakis tek bir yol meydana geldi” demiştir. Birinci görüşün delili rivayetlerdir ve Kur'an'dan Teâlâ'nın: { فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Her parça büyük bir dağ gibi oldu” [Şuarâ: 63] kavlidir; bu da ancak orada iki yol arasında dikili duran suyun büyük bir dağ gibi olması için birden çok yolun bulunmasıyla gerçekleşir. İkinci görüşün delili ise O'nun: { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً } “Onlara denizde kuru bir yol aç” kavlinin zahiridir; zira cinse bakılarak yollara hamledilmesi mümkün olsa da bu ifade tek bir yolu kapsar.
الْبَحْثُ الثَّانِي:
İkinci Bahis:
رُوِيَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ أَنْ أَظْهَرَ مُوسَى ﵇ لَهُمُ الطَّرِيقَ وَبَيَّنَهَا لَهُمْ تَعَنَّتُوا وَقَالُوا:
Rivayet edildiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm yolu ortaya çıkarıp onlara açıkladıktan sonra İsrâiloğulları inatçılık ve yokuşa sürme göstererek:
نُرِيدُ أَنْ يَرَى بَعْضُنَا بَعْضًا
“Birbirimizi görmek istiyoruz” dediler.
وَهَذَا كَالْبَعِيدِ وَذَلِكَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَبْصَرُوا مَجِيءَ فِرْعَوْنَ صَارُوا فِي نِهَايَةِ الْخَوْفِ وَالْخَائِفُ إِذَا وَجَدَ طَرِيقَ الْفِرَارِ وَالْخَلَاصِ كَيْفَ يَتَفَرَّغُ لِلتَّعَنُّتِ الْبَارِدِ.
Bu [rivayet] akıldan uzak gibidir; çünkü topluluk Firavun'un gelişini gördüklerinde son derece büyük bir korkuya kapılmışlardı. Korkan kimse kaçış ve kurtuluş yolu bulduğunda bu tür yersiz inatçılıklarla nasıl meşgul olabilir?
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَاقِلًا بَلْ كَانَ فِي نِهَايَةِ الدَّهَاءِ فَكَيْفَ اخْتَارَ إِلْقَاءَ نَفْسِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ فَإِنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّ انْفِلَاقَ الْبَحْرِ لَيْسَ بِأَمْرِهِ فَعِنْدَ هَذَا ذَكَرُوا وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ كَانَ عَلَى الرَّمَكَةِ فَتَبِعَهُ فَرَسُ فِرْعَوْنَ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ يَبْعُدُ أَنَّ يَكُونَ خَوْضُ الْمَلِكِ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ مُقَدَّمًا عَلَى خَوْضِ جَمِيعِ الْعَسْكَرِ وَمَا ذَكَرُوهُ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قَالُوهُ لَكَانَ فِرْعَوْنُ فِي ذَلِكَ الدُّخُولِ كَالْمَجْبُورِ وَذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُهُ خَوْفًا وَيَحْمِلُهُ عَلَى الْإِمْسَاكِ فِي أَنْ لَا يَدْخُلَ وَأَيْضًا فَأَيُّ حَاجَةٍ لِجِبْرِيلَ ﵇ إِلَى هَذِهِ الْحِيلَةِ وَقَدْ كَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَأْخُذَهُ مَعَ قَوْمِهِ وَيَرْمِيَهُ فِي الْمَاءِ ابْتِدَاءً، بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ أَمَرَ مُقَدِّمَةَ عَسْكَرِهِ بِالدُّخُولِ فَدَخَلُوا وَمَا غَرِقُوا فَغَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ السَّلَامَةُ فَلَمَّا دَخَلَ الْكُلُّ أَغْرَقَهُمُ اللَّه تَعَالَى.
Üçüncü Bahis: Firavun akıllı bir kimseydi, hatta son derece zekiydi; o halde kendisini helake atmayı nasıl seçti? Zira o denizin yarılmasının kendi emriyle olmadığını kendisi de biliyordu. Bu hususta iki vecih zikrettiler. Birincisi: Cibrîl aleyhisselâm kısrak atın üzerindeydi, Firavun'un atı da onun peşine takıldı. Birisi şöyle diyebilir: Bu uzaktır; çünkü hükümdarın bu gibi yerlere dalmasının bütün ordudan önde olması uzak bir ihtimaldir. Onların zikrettiği şey ise ancak durum böyle olduğunda tamam olur. Ayrıca durum onların dediği gibi olsaydı Firavun o girişte mecbur kalmış gibi olurdu; bu da onun korkusunu artırır ve girmemek için kendini tutmasına sevk ederdi. Ayrıca Cibrîl aleyhisselâm'ın bu hileye ne ihtiyacı vardı? Oysa onu kavmiyle birlikte doğrudan yakalayıp suya atması mümkündü. Bilakis şöyle denilmesi daha evladır: O ordusunun öncüsüne girmelerini emretti, onlar girdiler ve boğulmadılar; böylece onun zannında kurtuluş galip geldi. Hepsi girince de Allah Teâlâ onları boğdu.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: أَنَّ الَّذِي نَقَلَ عَنْ جِبْرِيلَ ﵇ أَنَّهُ كَانَ يَدُسُّهُ فِي الْمَاءِ وَالطِّينِ خَوْفًا مِنْ أَنْ يُؤْمِنَ فَبَعِيدٌ لِأَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الْإِيمَانِ لَا يَلِيقُ بِالْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ ﵈.
Dördüncü Bahis: Cibrîl aleyhisselâm'dan, iman eder korkusuyla onu suya ve çamura bastırdığı şeklinde nakledilen şey uzaktır; çünkü imandan men etmek meleklere ve peygamberlere aleyhimüsselâm yakışmaz.
الْبَحْثُ الْخَامِسُ: الَّذِي
Beşinci Bahis:
رُوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ كَلَّمَ الْبَحْرَ قَالَ لَهُ: انْفَلِقْ لِي لِأَعْبُرَ عَلَيْكَ، فَقَالَ الْبَحْرُ: لَا يَمُرُّ عَلَيَّ رَجُلٌ عَاصٍ.
Mûsâ aleyhisselâm'ın denizle konuştuğu, ona: “Üzerinden geçmem için bana yarıl” dediği, denizin de: “Üzerimden asi bir adam geçemez” dediği şeklinde rivayet edilen şey,
فَهُوَ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ عَلَى أُصُولِنَا لِأَنَّ عِنْدَنَا الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ شَرْطًا لِلْحَيَاةِ وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ ذَلِكَ عَلَى لِسَانِ الْحَالِ لَا على لسان المقال. واللَّه أعلم.
bizim usulümüze göre imkânsız değildir; çünkü bize göre bünye hayatın şartı değildir. Mutezile'ye göre ise bu durum lisan-ı hal iledir, lisan-ı kâl ile değildir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٠ الى ٨٢]
[Tâhâ Suresi (20): Ayetler 80-82]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢)
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢) } “Ey İsrâiloğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ tarafında size söz verdik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin ve bu hususta taşkınlık etmeyin; yoksa üzerinize gazabım iner. Gazabım kimin üzerine inerse muhakkak o helak olmuştur. Şüphesiz ben tövbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım”.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْعَمَ عَلَى قَوْمِ مُوسَى ﵇ بِأَنْوَاعِ النِّعَمِ ذَكَّرَهُمْ إِيَّاهَا وَلَا شَكَّ أَنَّ إِزَالَةَ الْمَضَرَّةِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُتَقَدِّمَةً عَلَى إِيصَالِ الْمَنْفَعَةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ إِيصَالَ الْمَنْفَعَةِ الدِّينِيَّةِ أَعْظَمُ فِي كَوْنِهِ نِعْمَةً مِنْ إِيصَالِ الْمَنْفَعَةِ الدُّنْيَوِيَّةِ، فَلِهَذَا بَدَأَ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى إِزَالَةِ الضَّرَرِ فَإِنَّ فِرْعَوْنَ
Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine çeşitli nimetler verince onlara bunları hatırlatmıştır. Şüphe yok ki zararın giderilmesi, menfaatin ulaştırılmasından önce gelmelidir; ve şüphe yok ki dinî menfaatin ulaştırılması, nimet oluş bakımından dünyevî menfaatin ulaştırılmasından daha büyüktür. Bu sebeple Allah Teâlâ, zararın giderilmesine işaret olan: { أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ } “Sizi düşmanınızdan kurtardık” kavliyle başlamıştır; çünkü Firavun
كَانَ يُنْزِلُ بِهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ كَثِيرًا مِنَ الْقَتْلِ وَالْإِذْلَالِ وَالْإِخْرَاجِ وَالْإِتْعَابِ فِي الْأَعْمَالِ، ثُمَّ ثَنَّى بِذِكْرِ الْمَنْفَعَةِ الدِّينِيَّةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَوَجْهُ الْمَنْفَعَةِ فِيهِ أَنَّهُ أَنْزَلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ عَلَيْهِمْ كِتَابًا فِيهِ بَيَانُ دِينِهِمْ وَشَرْحُ شَرِيعَتِهِمْ ثُمَّ ثَلَّثَ بِذِكْرِ الْمَنْفَعَةِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ ثُمَّ زَجَرَهُمْ عَنِ الْعِصْيَانِ بِقَوْلِهِ: وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ عَصَى ثُمَّ تَابَ كَانَ مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّه بِقَوْلِهِ: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَهَذَا بيان المقصود من الآية ثم هاهنا مَسَائِلُ:
onlara öldürme, aşağılama, sürgün etme ve işlerde yorma gibi birçok zulüm türü uyguluyordu. Sonra dinî menfaati zikrederek ikinciyi getirmiştir ki o da: { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “Tûr'un sağ tarafında size söz verdik” kavlidir; bundaki menfaatin yönü ise o vakitte üzerlerine dinlerinin beyanını ve şeriatlarının açıklamasını içeren bir kitap indirmiş olmasıdır. Sonra dünyevî menfaati zikrederek üçüncüyü getirmiştir ki o da: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik; size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” kavlidir. Sonra: { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي } “Bu hususta taşkınlık etmeyin; yoksa üzerinize gazabım iner” kavliyle onları isyandan sakındırmıştır. Sonra: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” kavliyle isyan edip sonra tövbe eden kimsenin Allah katında makbul olduğunu açıklamıştır. Bu, ayetin maksadının beyanıdır. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ قَدْ أَنْجَيْتُكُمْ وَوَعَدْتُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ كُلَّهَا بِالتَّاءِ إِلَّا قَوْلَهُ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى فَإِنَّهَا بِالنُّونِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ كُلَّهَا بِالنُّونِ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَوَاعَدْنَاكُمْ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَوَاعَدْتُكُمْ.
Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî, { وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } kavli hariç —ki burası nûn iledir— { قَدْ أَنْجَيْتُكُمْ } ve { وَعَدْتُكُمْ }'dan { مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } kavline kadar hepsini tâ ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise hepsini nûn ile okumuşlardır. Nâfi ve Âsım { وَوَاعَدْنَاكُمْ } şeklinde, Hamza ve Kisâî ise { وَوَاعَدْتُكُمْ } şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمَّا جَاوَزَ مُوسَى ﵇ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ قَالُوا لَهُ: أَلَيْسَ وَعَدْتَنَا أَنْ تَأْتِيَنَا مِنْ رَبِّنَا بِكِتَابٍ فِيهِ الْفَرَائِضُ وَالْأَحْكَامُ. قَالَ بَلَى، ثُمَّ تَعَجَّلَ مُوسَى إِلَى رَبِّهِ لِيَأْتِيَهُمْ بِالْكِتَابِ وَوَعَدَهُمْ أَنْ يَأْتِيَهُمْ إِلَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً مِنْ يَوْمِ انْطَلَقَ، وَإِنَّمَا قَالَ: وَواعَدْناكُمْ لِأَنَّهُ إِنَّمَا وَاعَدَ مُوسَى أَنْ يُؤْتِيَهُ التَّوْرَاةَ لِأَجْلِهِمْ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّمَا قَالَ: وَاعَدْنَاكُمْ لِأَنَّ الْخِطَابَ لَهُ وَلِلسَّبْعِينَ الْمُخْتَارَةِ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Kelbî şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları ile denizi geçince, onlar ona: “Bize Rabbimizden içinde farzlar ve hükümler bulunan bir kitap getireceğini vadetmemiş miydin?” dediler. O da “Evet” dedi. Sonra Mûsâ onlara kitabı getirmek için Rabbine acele ile gitti ve yola çıktığı günden itibaren kırk geceye kadar onlara geleceğini vadetti. [Cenâb-ı Hak]: { وَواعَدْناكُمْ } “size söz verdik” buyurmuştur; çünkü Tevrat'ı Mûsâ'ya onlar sebebiyle vermeyi vadetmiştir. Mukātil ise şöyle demiştir: { وَاعَدْنَاكُمْ } buyurmuştur; çünkü hitap ona ve seçilen yetmiş kişiyedir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: لَيْسَ لِلْجَبَلِ يَمِينٌ وَلَا يَسَارٌ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ طُورَ سَيْنَاءَ عَنْ/ يَمِينِ مَنِ انْطَلَقَ مِنْ مِصْرَ إِلَى الشَّامِ وَقُرِئَ الْأَيْمَنِ بالجر على الجوار نحو حجر ضَبٍّ خَرِبٍ وَانْتِفَاعُ الْقَوْمِ بِذَلِكَ إِمَّا لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَيْهِمْ وَفِيهَا شَرْحُ دِينِهِمْ، وَإِمَّا لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا كَلَّمَ مُوسَى عَلَى الطُّورِ حَصَلَ لِلْقَوْمِ بِسَبَبِ ذَلِكَ شَرَفٌ عَظِيمٌ.
Üçüncü Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: Dağın sağı ve solu yoktur; bilakis murat, Tûr-i Sînâ'nın Mısır'dan Şam'a giden kimsenin sağında olmasıdır. { الْأَيْمَنِ } kelimesi, ‘harap kertenkele deliği’ (حُجْرِ ضَبٍّ خَرِبٍ) örneğinde olduğu gibi civara tabi kılınarak cer ile de okunmuştur. Topluluğun bundan istifade etmesi ise ya Allah Teâlâ'nın üzerlerine dinlerinin açıklamasını içeren Tevrat'ı indirmesindendir veya Allah Teâlâ Tûr'da Mûsâ ile konuştuğunda bu sebeple topluluğa büyük bir şeref hasıl olmasındandır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: كُلُوا لَيْسَ أَمْرَ إِيجَابٍ بَلْ أَمْرَ إِبَاحَةٍ كَقَوْلِهِ: وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا [الْمَائِدَةِ: ٢] .
Dördüncü Mesele: O'nun: { كُلُوا } “yiyin” kavli vücub (farziyet) emri değil, ibâha (mubah kılma) emridir; nitekim Teâlâ'nın: { وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “İhramdan çıktığınız zaman avlanın” [Mâide: 2] kavlinde olduğu gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي الطَّيِّبَاتِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: اللَّذَائِذُ لِأَنَّ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى مِنْ لَذَائِذِ الْأَطْعِمَةِ. وَالثَّانِي:
Beşinci Mesele: Tayyibât (temiz ve hoş şeyler) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Lezzetli şeylerdir; çünkü kudret helvası ve bıldırcın lezzetli yiyeceklerdendir. İkincisi:
وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ الْحَلَالُ لِأَنَّهُ شَيْءٌ أَنْزَلَهُ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِمْ وَلَمْ تَمَسَّهُ يَدُ الْآدَمِيِّينَ وَيَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْوَجْهَيْنِ لِأَنَّ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ مَعْنًى مُشْتَرَكًا. وَتَمَامُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Kelbî ve Mukātil'in görüşü olup helal olan şeylerdir; çünkü bu, Allah Teâlâ'nın onlara indirdiği ve insan elinin değmediği bir şeydir. İki görüşü birleştirmek de caizdir; çünkü iki anlam arasında ortak bir mana vardır. Bu kıssaya dair sözün tamamı Bakara Suresi'nde geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَطْغَوْا فِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَا تَطْغَوْا، أَيْ لَا يَظْلِمْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَيَأْخُذَهُ مِنْ صَاحِبِهِ. وَثَانِيهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ: لَا تَظْلِمُوا فِيهِ أَنْفُسَكُمْ بِأَنْ تَتَجَاوَزُوا حَدَّ الْإِبَاحَةِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا تَكْفُرُوا النِّعْمَةَ أَيْ لَا تَسْتَعِينُوا بِنِعْمَتِي على مخالفتي ولا تعرضوا عن الشُّكْرِ وَلَا تَعْدِلُوا عَنِ الْحَلَالِ إِلَى الْحَرَامِ.
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ } “bu hususta taşkınlık etmeyin” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Taşkınlık etmeyin”, yani biriniz diğerine zulmedip onu arkadaşından almasın. İkincisi: Mukātil ve Dahhâk şöyle demiştir: İbaha (mubahlık) sınırını aşarak bu konuda nefislerinize zulmetmeyin. Üçüncüsü: Kelbî şöyle demiştir: Nimete nankörlük etmeyin; yani benim nimetimle bana muhalefet etmeye kalkışmayın, şükürden yüz çevirmeyin ve helalden harama sapmayın.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالْكِسَائِيُّ فَيَحُلَّ وَمَنْ يَحْلُلْ كِلَاهُمَا بِالضَّمِّ وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّه فَيَحِلَّ بِالْكَسْرِ وَمَنْ يَحْلُلْ بِالرَّفْعِ وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالْكَسْرِ فِي الْكَلِمَتَيْنِ أَمَّا مَنْ كَسَرَ فَمَعْنَاهُ الْوُجُوبُ مِنْ حَلَّ الدَّيْنُ يَحِلُّ إِذَا وَجَبَ أَدَاؤُهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ [الْبَقَرَةِ: ١٩٦] وَالْمَضْمُومُ فِي مَعْنَى النُّزُولِ وَقَوْلُهُ: فَقَدْ هَوى أَيْ شَقِيَ وَقِيلَ فَقَدْ وَقَعَ فِي الْهَاوِيَةِ، يُقَالُ: هَوَى يَهْوِي هَوِيًّا إِذَا سَقَطَ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى أَسْفَلَ.
Yedinci Mesele: A'meş ve Kisâî, her iki kelimeyi zamme ile { فَيَحُلَّ } ve { وَمَنْ يَحْلُلْ } şeklinde okumuşlardır. A'meş, Abdullah'ın ashabından [birincisini] kesre ile { فَيَحِلَّ }, [ikincisini] ref ile { وَمَنْ يَحْلُلْ } rivayet etmiştir. Genel kıraat ise her iki kelimede kesre iledir. Kesre ile okuyan kimseye göre bunun manası gerekliliktir; borcun ödenmesi vacip olduğunda söylenen ‘borç vadesi geldi/vacip oldu’ (حَلَّ الدَّيْنُ يَحِلُّ) ifadesinden gelir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban kesileceği yere ulaşıncaya kadar...” [Bakara: 196] kavlinde de böyledir. Zammeli okuyuş ise inme manasındadır. O'nun: { فَقَدْ هَوى } kavli ise helak oldu demektir; Hâviye'ye (cehenneme) düştü de denilmiştir. Bir kimse yukarıdan aşağıya düştüğünde ‘havâ yehvî heviyyen’ (هَوَى يَهْوِي هَوِيًّا) denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ غَافِرًا وَغَفُورًا وَغَفَّارًا، وَبِأَنَّ لَهُ غُفْرَانًا وَمَغْفِرَةً وَعَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ وَالْأَمْرِ. أَمَّا إِنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ غَافِرًا فَقَوْلُهُ: غافِرِ الذَّنْبِ [غَافِرٍ: ٣] وَأَمَّا كَوْنُهُ غَفُورًا فَقَوْلُهُ: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ [الْكَهْفِ: ٥٨] وَأَمَّا كَوْنُهُ غَفَّارًا فَقَوْلُهُ: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَأَمَّا الْغُفْرَانُ فَقَوْلُهُ: غُفْرانَكَ رَبَّنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] وَأَمَّا الْمَغْفِرَةُ فَقَوْلُهُ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ [الرَّعْدِ: ٦] وَأَمَّا صِيغَةُ الْمَاضِي فَقَوْلُهُ: فِي حَقِّ دَاوُدَ ﵇ فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ [ص: ٢٥] وَأَمَّا صِيغَةُ الْمُسْتَقْبَلِ فَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزُّمَرِ: ٥٣] وَقَوْلُهُ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ [الْفَتْحِ: ٢] وَأَمَّا لَفْظُ الِاسْتِغْفَارِ فَقَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [مُحَمَّدٍ: ١٩] وَفِي حَقِّ نُوحٍ ﵇: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً [نُوحٍ: ١٠] وَفِي الْمَلَائِكَةِ: وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ [الشُّورَى: ٥] وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ كُلَّهُمْ طَلَبُوا الْمَغْفِرَةَ أَمَّا آدَمُ ﵇ فَقَالَ: وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ٢٣] ، وَأَمَّا نُوحٌ ﵇ فَقَالَ: وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي [هُودٍ: ٤٧] ، وَأَمَّا إِبْرَاهِيمُ ﵇ فَقَالَ: وَالَّذِي أَطْمَعُ/ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] وَطَلَبَهَا لِأَبِيهِ:
Sekizinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ kendisini gâfir, gafûr ve gaffâr olarak ve kendisinin gufrân ve mağfiret sahibi olmasıyla vasıflamış; bunu mazi, muzari ve emir lafızlarıyla ifade etmiştir. Kendisini gâfir olarak vasıflamasına gelince, O'nun: { غافِرِ الذَّنْبِ } “Günahı bağışlayan” [Gâfir: 3] kavlidir. Gafûr olmasına gelince, O'nun: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir” [Kehf: 58] kavlidir. Gaffâr olmasına gelince, O'nun: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ } “Şüphesiz ben tövbe eden için çok bağışlayıcıyım” kavlidir. Gufrâna gelince, O'nun: { غُفْرانَكَ رَبَّنا } “Bağışlamanı dileriz Rabbimiz” [Bakara: 285] kavlidir. Mağfirete gelince, O'nun: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz Rabbin insanlar için mağfiret sahibidir” [Ra'd: 6] kavlidir. Mazi sîgasına gelince, Dâvûd aleyhisselâm hakkında: { فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ } “Biz de onu bağışladık” [Sâd: 25] buyurmuştur. Muzari sîgasına gelince, O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ: 48] kavli ve { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” [Zümer: 53] kavlidir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ise: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ } “Allah senin [geçmiş ve gelecek günahlarını] bağışlasın diye” [Fetih: 2] buyurmuştur. İstiğfar lafzına gelince, O'nun: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Hem kendi günahın hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile” [Muhammed: 19] kavlidir; Nûh aleyhisselâm hakkında: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً } “Dedim ki: Rabbinizden bağışlanma dileyin, şüphesiz O çok bağışlayıcıdır” [Nûh: 10] buyurmuştur; melekler hakkında ise: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzündekiler için bağışlanma dilerler” [Şûrâ: 5] buyurmuştur. Bil ki peygamberlerin aleyhimüsselâm hepsi mağfiret talep etmişlerdir. Âdem aleyhisselâm: { وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” [A'râf: 23] demiştir. Nûh aleyhisselâm: { وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي } “Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen...” [Hûd: 47] demiştir. İbrâhim aleyhisselâm: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Hesap gününde hatamı bağışlayacağını umduğumdur” [Şuarâ: 82] demiş ve babası için de mağfiret talep etmiştir:
سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مَرْيَمَ: ٤٧] وَأَمَّا يُوسُفُ ﵇ فَقَالَ فِي إِخْوَتِهِ: لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ [يُوسُفَ: ٩٢] وَأَمَّا موسى ﵇ ففي قصة القبطي: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي [الأعراف: ١٥١] وَأَمَّا دَاوُدُ ﵇: فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ [ص: ٢٤] أَمَّا سُلَيْمَانُ ﵇: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً [ص: ٣٥] وَأَمَّا عِيسَى ﵇: وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [الْمَائِدَةِ: ١١٨] وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﷺ فقول: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [مُحَمَّدٍ: ١٩] وَأَمَّا الْأُمَّةُ فقوله: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا [الحشر: ١٠] واعلم أن بسط الكلام هاهنا أَنْ نُبَيِّنَ أَوَّلًا حَقِيقَةَ الْمَغْفِرَةِ ثُمَّ نَتَكَلَّمَ فِي كَوْنِهِ تَعَالَى غَافِرًا وَغَفُورًا وَغَفَّارًا ثُمَّ نَتَكَلَّمَ فِي أَنَّ مَغْفِرَتَهُ عَامَّةٌ ثُمَّ نُبَيِّنَ أَنَّ مَغْفِرَتَهُ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ كَيْفَ تُعْقَلُ مَعَ أَنَّهُ لَا ذَنْبَ لَهُمْ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَى هَذِهِ الْجُمْلَةِ اسْتِدْلَالُ أَصْحَابِنَا فِي إِثْبَاتِ الْعَفْوِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الذَّنْبَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا بَعْدَ التَّوْبَةِ أَوْ قَبْلَ التَّوْبَةِ وَالْقِسْمَانِ الْأَوَّلَانِ يَقْبُحُ مِنَ اللَّه عَذَابُهُمَا وَيَجِبُ عَلَيْهِ التَّجَاوُزُ عَنْهُمَا وَتَرْكُ الْقَبِيحِ لَا يُسَمَّى غُفْرَانًا فَتَعَيَّنَ أَنْ لَا يَتَحَقَّقَ الْغُفْرَانُ إِلَّا فِي الْقِسْمِ الثَّالِثِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا يُنَاقِضُ صَرِيحَ الْآيَةِ لِأَنَّهُ أَثْبَتَ الْغُفْرَانَ فِي حَقِّ مَنِ اسْتَجْمَعَ أُمُورًا أَرْبَعَةً: التَّوْبَةُ وَالْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ وَالِاهْتِدَاءُ، قُلْنَا: إِنَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى ثُمَّ أَذْنَبَ بَعْدَ ذَلِكَ كَانَ تَائِبًا وَمُؤْمِنًا وَآتِيًا بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَمُهْتَدِيًا وَمَعَ ذَلِكَ يكون مذنبا فحينئذ يستقيم كلامنا، وهاهنا نُكْتَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْعَبْدَ لَهُ أَسْمَاءٌ ثَلَاثَةٌ: الظَّالِمُ وَالظَّلُومُ وَالظَّلَّامُ. فَالظَّالِمُ: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ٣٢] وَالظَّلُومُ: إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا [الْأَحْزَابِ: ٧٢] وَالظَّلَّامُ إِذَا كَثُرَ ذَلِكَ مِنْهُ، وللَّه فِي مُقَابَلَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ اسْمٌ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنْ كُنْتَ ظَالِمًا فَأَنَا غَافِرٌ وَإِنْ كُنْتَ ظَلُومًا فَأَنَا غَفُورٌ، وَإِنْ كُنْتَ ظَلَّامًا فَأَنَا غَفَّارٌ: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ [طه: ٨٢] .
{ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim” [Meryem: 47]. Yûsuf aleyhisselâm ise kardeşleri hakkında: { لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Bugün size kınama yoktur; Allah sizi bağışlasın” [Yûsuf: 92] demiştir. Mûsâ aleyhisselâm Kıptî kıssasında: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي } “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla” [A'râf: 151] demiştir. Dâvûd aleyhisselâm: { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ } “Rabbinden bağışlanma diledi” [Sâd: 24]. Süleyman aleyhisselâm: { رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً } “Rabbim! Beni bağışla ve bana bir mülk bahşet” [Sâd: 35]. Îsâ aleyhisselâm: { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen Mutlak Güç Sahibisin, Hüküm ve Hikmet Sahibisin” [Mâide: 118]. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için ise: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “Hem kendi günahın hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile” [Muhammed: 19] buyrulmuştur. Ümmet hakkında ise Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا } “Onlardan sonra gelenler: Rabbimiz! Bizi ve kardeşlerimizi bağışla derler” [Haşr: 10] kavli vardır. Bil ki burada sözün geniş açıklaması şöyledir: Önce mağfiretin hakikatini açıklamalı, sonra Allah Teâlâ'nın gâfir, gafûr ve gaffâr olması hakkında konuşmalı, sonra mağfiretinin umumi olduğu hakkında konuşmalı, sonra da günahları bulunmadığı halde peygamberler aleyhimüsselâm hakkında mağfiretin nasıl akledileceğini açıklamalıyız. Bu esas üzerine, ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in) affın ispatına dair delil getirmesi dallanıp budaklanır. Bunun takriri şöyledir: Günah ya küçük günahtır ya da tövbeden sonra veya tövbeden önce işlenen büyük günahtır. İlk iki kısma Allah'ın azap etmesi çirkindir (kabihtir) ve onları bağışlaması O'na vaciptir; çirkin olanı terk etmeye ise gufran denilmez. Dolayısıyla gufranın ancak üçüncü kısımda gerçekleşeceği belirlenmiş olur ki matlup olan da budur. Eğer: “Bu durum ayetin açık nassına zıttır; çünkü ayet, gufranı şu dört hususu kendisinde toplayan kimse hakkında sabit kılmıştır: Tövbe, iman, salih amel ve hidayet üzere olmak” denilirse; deriz ki: Tövbe edip iman eden, salih amel işleyip sonra doğru yolda giden ve bundan sonra günah işleyen kimse; tövbe etmiş, iman etmiş, salih amel işlemiş ve doğru yola girmiş olur, bununla birlikte günahkâr da olur; dolayısıyla o takdirde sözümüz doğru ve tutarlı olur. Burada ince bir nükte vardır: Kulun üç ismi vardır: Zâlim, zalûm ve zallâm. Zâlim: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” [Fâtır: 32]; zalûm: { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } “Şüphesiz o çok zalim, çok cahildir” [Ahzâb: 72]; zallâm ise bu durum kendisinden çokça sadır olduğunda denir. Allah'ın da bu isimlerin her birinin karşılığında bir ismi vardır; sanki Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Eğer sen zâlim isen Ben gâfirim; eğer sen zalûm isen Ben gafûrum; eğer sen zallâm isen Ben gaffârım: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ } ‘Şüphesiz ben tövbe eden ve iman eden kimse için çok bağışlayıcıyım’ [Tâhâ: 82].”
المسألة التاسعة: كثير اخْتِلَافُ الْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ اهْتَدى وَسَبَبُ ذَلِكَ أَنَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُهْتَدِيًا، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ ثُمَّ اهْتَدَى بَعْدَ ذِكْرِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ؟ وَالْوُجُوهُ الْمُلَخَّصَةُ فِيهِ
Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اهْتَدى } “sonra doğru yolda giden” kavli hakkında müfessirlerin ihtilafı çoktur. Bunun sebebi şudur: Tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimse mutlaka doğru yolu bulmuş (mühtedî) olur; o halde bu şeylerin zikrinden sonra: “sonra doğru yolda giden” kavlinin manası nedir? Bu hususta özetlenen vecihler
ثَلَاثَةٌ. أَحَدُهَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِمْرَارُ عَلَى تِلْكَ الطريقة إذا الْمُهْتَدِي فِي الْحَالِ لَا يَكْفِيهِ ذَلِكَ فِي الْفَوْزِ بِالنَّجَاةِ حَتَّى يَسْتَمِرَّ عَلَيْهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَيَمُوتَ عَلَيْهِ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا [فُصِّلَتْ: ٣٠] وَكَلِمَةُ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَيْسَتْ لِتَبَايُنِ الْمَرْتَبَتَيْنِ بَلْ لِتَبَايُنِ الْوَقْتَيْنِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
üçtür. Birincisi: Bundan murat, o yol üzere devam etmektir; zira o anda doğru yolda olan kimseye bu hali, gelecekte de onun üzerinde devam edip onun üzere ölmedikçe kurtuluşa ermesi için yetmez. Bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا } “Şüphesiz: Rabbimiz Allah'tır deyip sonra dosdoğru olanlar...” [Fussilet: 30] kavli de teyit etmektedir. Bu ayetteki ‘sümme’ (ثُمَّ) kelimesi terâhî (zaman aralığı) içindir; iki mertebenin farklılığı için değil, iki vaktin farklılığı içindir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
الْإِتْيَانُ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ مِمَّا قَدْ يَتَّفِقُ لِكُلِّ أَحَدٍ وَلَا صُعُوبَةَ فِي ذَلِكَ إِنَّمَا الصُّعُوبَةُ فِي الْمُدَاوَمَةِ عَلَى ذَلِكَ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ اهْتَدى أَيْ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ بِهِدَايَةِ اللَّه وَتَوْفِيقِهِ وَبَقِيَ مُسْتَعِينًا باللَّه فِي إِدَامَةِ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَقْصِيرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ مِنَ الْإِيمَانِ الِاعْتِقَادُ الْمَبْنِيُّ عَلَى الدَّلِيلِ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ إِشَارَةٌ إِلَى أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَتَعَلَّقُ بِتَطْهِيرِ الْقَلْبِ مِنَ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالطَّرِيقَةِ فِي لِسَانِ الصُّوفِيَّةِ، ثُمَّ انْكِشَافُ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ لَهُ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْحَقِيقَةِ فِي/ لِسَانِ الصُّوفِيَّةِ فَهَاتَانِ الْمَرْتَبَتَانِ هُمَا الْمُرَادَتَانِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اهْتَدى.
Tövbe, iman ve salih amel getirmek herkes için bazen gerçekleşebilecek şeylerdendir ve bunda bir zorluk yoktur; asıl zorluk buna devam etmekte ve bunu sürdürmektedir. İkincisi: { ثُمَّ اهْتَدى } kavlinden murat, bunun Allah'ın hidayeti ve muvaffak kılmasıyla olduğunu bilmesi ve hiçbir kusur göstermeksizin bunun devamında Allah'tan yardım dileyerek kalmasıdır; [bu görüş] İbn Abbâs'tan [rivayet edilmiştir]. Üçüncüsü: İmandan murat delile dayalı inançtır; salih amel ise azaların amellerine işarettir. Bundan sonra kalbin kötü ahlaktan arındırılmasıyla ilgili kısım kalır ki bu, sûfîlerin ıstılahında “tarikat” diye isimlendirilir; sonra da eşyanın hakikatlerinin ona açılması gelir ki bu da sûfîlerin ıstılahında “hakikat” diye isimlendirilir. İşte: { ثُمَّ اهْتَدى } kavli ile kastedilen bu iki mertebedir.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: تَجِبُ التَّوْبَةُ عَنِ الْكُفْرِ أَوَّلًا ثُمَّ الْإِتْيَانُ بِالْإِيمَانِ ثَانِيًا وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ التَّوْبَةَ عَلَى الْإِيمَانِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ للمعطوف عليه.
Onuncu Mesele: Onlardan bazıları şöyle demiştir: Önce küfürden tövbe etmek, sonra da ikinci olarak imanı getirmek vaciptir. Buna bu ayet delil gösterilmiştir; zira Teâlâ tövbeyi imandan önce zikretmiştir. Bizim ashabımız [Eş'arîler] ise salih amelin imana dahil olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü Teâlâ salih ameli imana atfetmiştir, matuf (bağlanan) ise ma'tûfun aleyhten (kendisine bağlanandan) başkadır.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]
[Tâhâ Suresi (20): 83-84. Ayetler]
وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤)
{ وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) } “«Ey Musa! Seni kavminden [ayırıp böyle] acele ettiren nedir?» (83) [Musa] dedi ki: «Onlar benim peşimdedirler ve razı olasın diye sana acele ettim Rabbim!» (84)”
اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ قَوْمَهُ فِي الْمَسِيرِ إِلَى الْمَكَانِ وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا نَبَّهَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ [طه: ٨٠] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَفِي سَائِرِ السُّوَرِ كَقَوْلِهِ: وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً [الْأَعْرَافِ: ١٤٢] يُرِيدُ الْمِيقَاتَ عِنْدَ الطُّورِ وَعَلَى الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Bil ki { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى } “Ey Musa! Seni kavminden [ayırıp böyle] acele ettiren nedir?” buyruğunda, onun o mekâna yürüyüşte kavminin önüne geçtiğine dair bir delalet vardır. Buradaki muradın, bu surede Allah Teâlâ'nın: { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “Size Tûr'un sağ tarafını vadetmiştik” [Tâhâ: 80] buyruğunda ve diğer surelerde: { وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Musa ile otuz gece için sözleştik” [A'râf: 142] buyruğunda dikkat çektiği Tûr yanındaki buluşma vakti (mîkât) olması gerekir. Bu ayet hakkında bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَما أَعْجَلَكَ اسْتِفْهَامٌ وَهُوَ عَلَى اللَّه مُحَالٌ. الْجَوَابُ: أَنَّهُ إِنْكَارٌ فِي صِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ وَلَا امْتِنَاعَ فِيهِ.
Birinci Soru: O'nun: { وَما أَعْجَلَكَ } “Seni acele ettiren nedir?” buyruğu bir soru kipidir (istifham), bu ise Allah hakkında imkânsızdır. Cevap: Bu, soru kalıbında bir kınamadır (inkâr) ve bunda bir imkânsızlık yoktur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ مَمْنُوعًا عَنْ ذَلِكَ التَّقَدُّمِ أَوْ لَمْ يَكُنْ مَمْنُوعًا عَنْهُ، فَإِنْ كَانَ مَمْنُوعًا كَانَ ذَلِكَ التَّقَدُّمُ مَعْصِيَةً فَيَلْزَمُ وُقُوعُ الْمَعْصِيَةِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ مَا كَانَ مَمْنُوعًا كَانَ ذَلِكَ الْإِنْكَارُ غَيْرَ جَائِزٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَالْجَوَابُ: لَعَلَّهُ ﵇ مَا وَجَدَ نَصًّا فِي ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ بِاجْتِهَادِهِ تَقَدَّمَ فَأَخْطَأَ فِي ذَلِكَ الِاجْتِهَادِ فَاسْتَوْجَبَ الْعِتَابَ.
İkinci Soru: Musa aleyhisselâm için ya bu öne geçişten menedilmiş olduğu söylenecektir yahut menedilmemiş olduğu. Eğer menedilmiş idiyse bu öne geçiş bir masiyet olur; o takdirde peygamberlerden masiyet sadır olması gerekir. Eğer menedilmemiş olduğunu söylersek, Allah Teâlâ'dan bu kınama caiz olmaz. Cevap: Muhtemeldir ki o aleyhisselâm bu hususta sarih bir nass bulamamış, ancak kendi ictihadıyla öne geçmiş, bu ictihadında hata etmiş ve böylece azarlamayı hak etmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَالَ: وَعَجِلْتُ وَالْعَجَلَةُ مَذْمُومَةٌ. وَالْجَوَابُ: إِنَّهَا مَمْدُوحَةٌ فِي الدِّينِ. قَالَ تَعَالَى:
Üçüncü Soru: { وَعَجِلْتُ } “Ve acele ettim” demiştir, acelecilik ise yerilmiştir. Cevap: Acelecilik din hususunda övülmüştür. Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٣] .
{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve cennete koşun” [Âl-i İmrân: 133].
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: لِتَرْضى يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِتَحْصِيلِ الرِّضَا للَّه تَعَالَى وَذَلِكَ بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ. أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَلْزَمُ تَجَدُّدُ صِفَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالْآخَرُ أَنَّهُ تَعَالَى قَبْلَ حُصُولِ ذَلِكَ الرِّضَا وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى مَا كَانَ رَاضِيًا عَنْ مُوسَى لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ رَاضِيًا عَنْهُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ سَاخِطًا عَلَيْهِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. الْجَوَابُ: الْمُرَادُ تَحْصِيلُ دَوَامِ الرِّضَا كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ:
Dördüncü Soru: O'nun: { لِتَرْضى } “razı olasın diye” sözü, onun aleyhisselâm bunu sadece Allah Teâlâ'nın rızasını elde etmek için yaptığına delalet eder. Bu ise iki yönden batıldır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın sıfatının yenilenmesi gerekir. Diğeri: O rıza hâsıl olmadan önce Allah Teâlâ'nın Musa'dan razı olmadığını söylemek vacip olur; çünkü hâsıl olanı elde etmeye çalışmak (tahsîlü'l-hâsıl) imkânsızdır. O'ndan razı olmayınca da O'na gazap etmiş olması gerekir ki bu, peygamberlerin aleyhimüsselâm haline yakışmaz. Cevap: Murat, tıpkı Teâlâ'nın:
ثُمَّ اهْتَدى الْمُرَادُ دَوَامُ الِاهْتِدَاءِ.
{ ثُمَّ اهْتَدى } kavlinde muradın hidayetin devamı olması gibi, rızanın devamını elde etmektir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى الْمِيعَادِ قَبْلَ الْوَقْتِ الَّذِي/ عَيَّنَهُ اللَّه تَعَالَى لَهُ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ تَعْجِيلًا ثُمَّ ظَنَّ أَنَّ مُخَالَفَةَ أَمْرِ اللَّه تَعَالَى سَبَبٌ لِتَحْصِيلِ رِضَاهُ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِأَجْهَلِ النَّاسِ فَضْلًا عَنْ كَلِيمِ اللَّه تَعَالَى. وَالْجَوَابُ: مَا ذَكَرْنَا أَنَّ ذَلِكَ كَانَ بِالِاجْتِهَادِ وَأَخْطَأَ فِيهِ.
Beşinci Soru: O'nun: { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ } “Sana acele ettim” sözü, Allah Teâlâ'nın kendisi için tayin ettiği vakitten önce buluşma yerine gittiğine delalet eder; aksi halde bu bir acele etme olmazdı. Sonra da Allah Teâlâ'nın emrine muhalefet etmenin O'nun rızasını elde etmeye sebep olacağını zannetmiştir ki bu, Kelîmullâh Teâlâ şöyle dursun, insanların en cahiline bile yakışmaz. Cevap: Belirttiğimiz gibi bu bir ictihad ile idi ve o bunda hata etmiştir.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ: إِلَيْكَ يَقْتَضِي كَوْنَ اللَّه فِي الْجِهَةِ لِأَنَّ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ. الْجَوَابُ: تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَكُنْ فِي الْجَبَلِ فَالْمُرَادُ إِلَى مَكَانِ وَعْدِكَ.
Altıncı Soru: O'nun: { إِلَيْكَ } “sana” ifadesi Allah'ın bir yönde (cihette) olmasını gerektirir; zira ‘ilâ’ (إِلَى) harfi son sınır (gayenin nihayeti) içindir. Cevap: Allah Teâlâ'nın dağda olmadığı hususunda ittifak halindeyiz; dolayısıyla murat, “Senin vaadinin mekânına” [demektir].
السؤال السابع: ما أَعْجَلَكَ سُؤَالٌ عَنْ سَبَبِ الْعَجَلَةِ فَكَانَ جَوَابُهُ اللَّائِقُ بِهِ أَنْ يَقُولَ: طَلَبْتُ زِيَادَةَ رِضَاكَ وَالشَّوْقَ إِلَى كَلَامِكَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي فَغَيْرُ مُنْطَبِقٍ عَلَيْهِ كَمَا تَرَى وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Yedinci Soru: { ما أَعْجَلَكَ } acele etmenin sebebine dair bir sorudur. O halde buna uygun düşen cevap: “Senin rızanın artmasını ve Senin kelamına olan şevki arzuladım” demesiydi. { هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } “Onlar benim peşimdedirler” sözü ise gördüğün gibi soruya mutabık değildir. Cevap iki yöndendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ سُؤَالَ اللَّه تَعَالَى يَتَضَمَّنُ شَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِنْكَارُ نَفْسِ الْعَجَلَةِ. وَالثَّانِي: السُّؤَالُ عَنْ سَبَبِ التَّقَدُّمِ فَكَانَ أَهَمُّ الْأَمْرَيْنِ عِنْدَ مُوسَى ﵇ بِالْجَوَابِ هَذَا الثَّانِي فَقَالَ: لَمْ يُوجَدْ مِنِّي إِلَّا تَقَدُّمٌ يَسِيرٌ لَا يُحْتَفَلُ بِهِ فِي الْعَادَةِ وَلَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَ مَنْ سَبَقْتُهُ إِلَّا تَقَدُّمٌ يَسِيرٌ يَتَقَدَّمُ بِمِثْلِهِ الْوَفْدُ عَنْ قَوْمِهِمْ ثُمَّ عَقَّبَهُ بِجَوَابِ السُّؤَالِ عَنِ الْعَجَلَةِ فَقَالَ: وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى. الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ لَمَّا وَرَدَ عَلَيْهِ مِنْ هَيْبَةِ عِتَابِ اللَّه تَعَالَى مَا وَرَدَ ذَهَلَ عَنِ الْجَوَابِ الْمُنْطَبِقِ الْمُتَرَتِّبِ عَلَى حُدُودِ الْكَلَامِ، وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِحُضُورِ الْمِيقَاتِ مَعَ قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْقَوْمِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُمُ النُّقَبَاءُ السَّبْعُونَ الَّذِينَ قَدِ اخْتَارَهُمُ اللَّه تَعَالَى لِيَخْرُجُوا مَعَهُ إِلَى الطُّورِ فَتَقَدَّمَهُمْ مُوسَى ﵇ شَوْقًا إِلَى رَبِّهِ.
Birincisi: Allah Teâlâ'nın sorusu iki şey içermektedir: Biri acele etmenin kendisini kınamak, ikincisi öne geçmenin sebebini sormaktır. Musa aleyhisselâm nezdinde cevap verilmesi gereken en mühim husus bu ikincisi olmuştur. Bu sebeple şöyle demiştir: Benden sadece adeten önemsenmeyecek az bir öne geçiş sadır oldu; benimle geride bıraktığım kimseler arasında, elçilerin kendi kavimlerinin önüne geçtiği miktardaki az bir öne geçişten başka bir şey yoktur. Sonra bunu acele etme sorusunun cevabıyla takip ettirerek: { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } “Ve razı olasın diye Sana acele ettim Rabbim” demiştir. İkincisi: O aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın azarlamasının heybetinden dolayı başına gelen durum sebebiyle sözün kalıplarına göre sıralanmış uygun cevaptan gaflet etmiştir. Bil ki: { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسى } “Ey Musa! Seni kavminden [ayırıp böyle] acele ettiren nedir?” buyruğunda, Teâlâ'nın ona belirlenmiş bir kavimle birlikte mîkâta hazır olmasını emrettiğine delalet vardır. Kavim ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: “Onlar, kendisiyle birlikte Tûr'a çıkmaları için Allah Teâlâ'nın seçmiş olduğu yetmiş temsilcidir (nukabâ); Musa aleyhisselâm Rabbine duyduğu şevk sebebiyle onların önüne geçmiştir” dediler.
وَقَالَ آخَرُونَ: الْقَوْمُ جُمْلَةُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُمُ الَّذِينَ خَلَّفَهُمْ مُوسَى مَعَ هَارُونَ وَأَمَرَهُ أَنْ يُقِيمَ فِيهِمْ خَلِيفَةً لَهُ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ هُوَ مَعَ السَّبْعِينَ فَقَالَ: هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي يَعْنِي بِالْقُرْبِ مِنِّي يَنْتَظِرُونَنِي، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو وَيَعْقُوبَ إِثْرِي بِالْكَسْرِ وَعَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ أُثْرِي بِالضَّمِّ، وَعَنْهُ أَيْضًا أُولَى بِالْقَصْرِ، وَالْأَثَرُ أَفْصَحُ مِنَ الْأُثْرِ. وَأَمَّا الْأَثْرُ فَمَسْمُوعٌ فِي فرند السيف وهو بمعنى الأثر غريب.
Diğerleri ise şöyle dedi: Kavim, İsrailoğullarının tamamıdır; onlar, Musa'nın Harun ile birlikte geride bıraktığı ve kendisi yetmiş kişiyle dönünceye kadar Harun'a onların içinde kendi yerine halef olarak kalmasını emrettiği kimselerdir. Böylece o: { هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } yani “bana yakın bir yerde beni bekliyorlar” demiştir. Ebû Amr ve Ya'kûb'dan kesre ile { إِثْرِي }, Îsâ b. Ömer'den damme ile { أُثْرِي } ve yine ondan kasr ile { أُولَى } kıraatleri nakledilmiştir; ‘eser’ (الْأَثَر) lafzı ‘üsr’ (الْأُثْر) lafzından daha fasihtir. ‘Esr’ (الْأَثْر) lafzına gelince, bu kılıcın parlaklığı ve dalgaları (ferend) hakkında işitilmiştir, ‘eser’ anlamında kullanılması ise gariptir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٥ الى ٨٩]
[Tâhâ Suresi (20): 85-89. Ayetler]
قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩)
{ قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قالُوا مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) } “[Allah] buyurdu ki: «Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.» (85) Bunun üzerine Musa, öfkeli ve üzgün olarak kavmine döndü. «Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Size [verilen] ahdin üzerinden uzun zaman mı geçti, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini istediniz de mi bana verdiğiniz sözden caydınız?» dedi. (86) Dediler ki: «Sana verdiğimiz sözden kendi gücümüz ve irademizle caymadık; fakat biz o kavmin ziynetinden birtakım ağırlıklar yüklenmiştik, onları [ateşe] attık. Sâmirî de aynı şekilde attı.» (87) Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: «İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur; fakat o unuttu» dediler. (88) Görmüyorlar mı ki o, kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor, onlar için ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetirebiliyor? (89)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لِمُوسَى: وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ [طه: ٨٣] وَقَالَ مُوسَى فِي جَوَابِهِ:
Bil ki Teâlâ Musa'ya: { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ } “Seni kavminden [ayırıp böyle] acele ettiren nedir?” [Tâhâ: 83] buyurup Musa da buna cevabında:
وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى [طه: ٨٤] عَرَّفَهُ اللَّه تَعَالَى مَا حَدَثَ مِنَ الْقَوْمِ بَعْدَ أَنْ فَارَقَهُمْ مِمَّا كَانَ يَبْعُدُ أَنْ يَحْدُثَ لَوْ كَانَ مَعَهُمْ فَقَالَ: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ وهاهنا مَسَائِلُ:
{ وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } “Ve razı olasın diye Sana acele ettim Rabbim” [Tâhâ: 84] deyince; Allah Teâlâ, onlarla birlikte olsaydı meydana gelmesi uzak olan ve kendilerinden ayrıldıktan sonra o kavimden sadır olan hadiseyi ona bildirip: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı” buyurdu. Burada bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ لِوَجْهَيْنِ، الْوَجْهُ
Birinci Mesele: Mutezile şöyle dedi: Buradaki muradın Allah Teâlâ'nın onlarda küfrü yaratması olması iki vecihten ötürü caiz değildir. [Birinci]
الْأَوَّلُ: الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّه أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ وَلَوْ كَانَ اللَّه خَلَقَ الضَّلَالَ فِيهِمْ لَمْ يَكُنْ لِفِعْلِ السَّامِرِيِّ فِيهِ أَثَرٌ وَكَانَ يَبْطُلُ قَوْلُهُ: وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ وَأَيْضًا فَلِأَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا طَالَبَهُمْ بِذِكْرِ سَبَبِ تِلْكَ الْفِتْنَةِ قَالَ: أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَلَوْ حَصَلَ ذَلِكَ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا السَّبَبُ فِيهِ أَنَّ اللَّه خَلَقَهُ فِينَا لَا مَا ذَكَرْتَ فَكَانَ يَبْطُلُ تَقْسِيمُ مُوسَى ﵇ وَأَيْضًا فَقَالَ: أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ بِخَلْقِهِ لَاسْتَحَالَ أَنْ يَغْضَبَ عَلَيْهِمْ فِيمَا هُوَ الْخَالِقُ لَهُ وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِقَوْلِهِ: فَتَنَّا مَعْنًى آخَرُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفِتْنَةَ قَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى الِامْتِحَانِ. يُقَالُ: فَتَنْتُ الذَّهَبَ بِالنَّارِ إِذَا امْتَحَنْتَهُ بِالنَّارِ لِكَيْ يَتَمَيَّزَ الْجَيِّدُ مِنَ الرَّدِيءِ فَهَهُنَا شَدَّدَ اللَّه التَّكْلِيفَ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّامِرِيَّ لَمَّا أَخْرَجَ لَهُمْ ذَلِكَ الْعِجْلَ صَارُوا مُكَلَّفِينَ بِأَنْ يَسْتَدِلُّوا بِحُدُوثِ جُمْلَةِ الْعَالَمِ وَالْأَجْسَامِ عَلَى أَنَّ لَهَا إِلَهًا لَيْسَ بِجِسْمٍ وَحِينَئِذٍ يَعْرِفُونَ أَنَّ الْعِجْلَ لَا يَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ فَكَانَ هَذَا التَّعَبُّدُ تَشْدِيدًا فِي التَّكْلِيفِ فَكَانَ فِتْنَةً وَالتَّشْدِيدُ فِي التَّكْلِيفِ مَوْجُودٌ قَالَ تَعَالَى: أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢] هَذَا تَمَامُ كَلَامِ الْمُعْتَزِلَةِ قَالَ الْأَصْحَابُ: لَيْسَ فِي ظُهُورِ صَوْتٍ عَنْ عِجْلٍ مُتَّخَذٍ مِنَ الذَّهَبِ شُبْهَةٌ أَعْظَمَ مِمَّا فِي الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالدَّلِيلُ الَّذِي يَنْفِي كَوْنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ إِلَهًا أَوْلَى بِأَنْ يَنْفِيَ كَوْنَ ذَلِكَ الْعِجْلِ إِلَهًا فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ حُدُوثُ ذَلِكَ الْعِجْلِ تَشْدِيدًا فِي التَّكْلِيفِ فَلَا يَصِحُّ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى خَلْقِ الضَّلَالِ/ فِيهِمْ، قَوْلُهُمْ: أَضَافَ الْإِضْلَالَ إِلَى السَّامِرِيِّ قُلْنَا: أَلَيْسَ أَنَّ جَمِيعَ الْمُسَبَّبَاتِ الْعَادِيَّةِ تُضَافُ إِلَى أَسْبَابِهَا فِي الظَّاهِرِ وَإِنْ كَانَ الموجد لها هو اللَّه تعالى فكذا هاهنا وَأَيْضًا قُرِئَ وَأَضَلُّهُمُ السَّامِرِيُّ أَيْ وَأَشَدُّهُمْ ضَلَالًا السَّامِرِيُّ وَعَلَى هَذَا لَا يَبْقَى لِلْمُعْتَزِلَةِ الِاسْتِدْلَالُ، ثُمَّ الَّذِي يَحْسِمُ مَادَّةَ الشَّغَبِ التَّمَسُّكُ بِفَصْلِ الدَّاعِي عَلَى مَا سَبَقَ تَقْرِيرُهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا كَثِيرَةً.
Vecih: Allah'ın böyle bir şeyi yapmasının caiz olmadığına delalet eden aklî delillerdir. İkincisi: O: { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı” buyurmuştur; eğer dalaleti onlarda Allah yaratmış olsaydı, bunda Sâmirî'nin fiilinin hiçbir tesiri olmazdı ve O'nun: “Sâmirî onları saptırdı” buyruğu boşa çıkardı. Ayrıca Musa aleyhisselâm o fitnenin sebebini belirtmelerini onlardan talep ettiğinde: { أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size [verilen] ahdin üzerinden uzun zaman mı geçti, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” demiştir. Şayet bu durum Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla gerçekleşmiş olsaydı, onların: “Bunun sebebi senin söylediğin değil, Allah'ın bunu bizde yaratmış olmasıdır” deme hakları olurdu; dolayısıyla Musa'nın aleyhisselâm yaptığı bu taksim boşa çıkardı. Yine o: { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” demiştir; şayet bu O'nun yaratmasıyla olsaydı, bizzat Kendi yarattığı bir şey sebebiyle onlara gazap etmesi imkânsız olurdu. Bu batıl olunca, O'nun: { فَتَنَّا } “imtihan ettik” kavlinin başka bir manaya gelmesi vacip oldu. Bu da fitnenin bazen imtihan manasına gelmesindendir. Nitekim iyisi kötüsünden ayırt edilsin diye ateşte denediğin vakit: “Altını ateşle denedim (fetentü'z-zehebe bi'n-nâr)” denir. İşte burada da Allah onların üzerindeki teklifi ağırlaştırmıştır. Zira Sâmirî o buzağıyı onlara çıkardığında onlar; âlemin ve cisimlerin tamamının sonradan yaratılmış (hâdis) olmasından, cisim olmayan bir ilahlarının bulunduğuna delil getirmekle ve o vakit buzağının ilahlığa elverişli olmadığını anlamakla mükellef oldular. Dolayısıyla bu kulluk vazifesi teklifte bir ağırlaştırma idi ve bu sebeple de bir fitne (imtihan) oldu. Teklifteki ağırlaştırma ise mevcuttur; nitekim Teâlâ: { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ } “İnsanlar «İman ettik» demeleriyle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût: 2] buyurmuştur. Mutezile'nin sözünün tamamı budur. Ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle demiştir: Altından yapılmış bir buzağıdan ses çıkmasında, güneş ve ayda bulunandan daha büyük bir şüphe yoktur; güneş ve ayın ilah olmasını nefyeden delil, o buzağının ilah olmasını nefyetmeye daha da evladır. Dolayısıyla o vakit o buzağının ortaya çıkışı teklifte bir ağırlaştırma olmaz, bu sebeple ayeti buna hamletmek sahih olmaz; binaenaleyh ayeti, onlarda dalaletin yaratılmasına hamletmek vacip olmuştur. Onların: “Saptırmayı Sâmirî'ye nispet etmiştir” şeklindeki sözlerine gelince, biz deriz ki: Âdet üzere cereyan eden bütün neticeler, onları var eden gerçekte Allah Teâlâ olduğu halde zahirde kendi sebeplerine nispet edilmez mi? İşte burada da böyledir. Ayrıca bu kısım { وَأَضَلُّهُمُ السَّامِرِيُّ } şeklinde de okunmuştur ki; yani “onların sapıklıkça en şiddetlisi Sâmirî idi” demektir. Buna göre Mutezile'nin tutunacağı bir delil kalmaz. Sonra, bu tartışmanın kökünü kazıyacak olan şey; bu kitapta defalarca daha önce ortaya konulduğu üzere saik (dâî) bahsine tutunmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِالْقَوْمِ هاهنا هُمُ الَّذِينَ خَلَّفَهُمْ مَعَ هَارُونَ ﵇ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ وَكَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ افْتَتَنُوا بِالْعَجَلِ غَيْرَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا.
İkinci Mesele: Buradaki kavimden murat, Harun aleyhisselâm ile birlikte deniz kıyısında geride bıraktığı kimselerdir. Bunlar altı yüz bin kişi idiler; on iki bin kişi müstesna hepsi buzağı sebebiyle fitneye düşmüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: كَانَ السَّامِرِيُّ عِلْجًا مِنْ أَهْلِ كَرْمَانَ وَقَعَ إِلَى مِصْرَ وَكَانَ مِنْ قَوْمٍ يَعْبُدُونَ الْبَقْرَ وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ أَنَّهُ كَانَ مِنْ عُظَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَبِيلَةٍ يُقَالُ لَهَا السَّامِرَةُ، قَالَ الزَّجَّاجُ وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: بَلْ كَانَ رَجُلًا مِنَ الْقِبْطِ جَارًا لِمُوسَى ﵇ وَقَدْ آمَنَ بِهِ.
Üçüncü Mesele: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ Said b. Cübeyr rivayetinde şöyle demiştir: Sâmirî, Kirman ahalisinden Mısır'a gelip yerleşmiş iri yapılı gayrimüslim bir yabancı (ilc) idi ve sığıra tapan bir kavimdendi. Çoğunluğun benimsediği görüşe göre ise o, İsrailoğullarının ileri gelenlerinden olup Sâmire denilen bir kabileye mensuptu. Zeccâc dedi ki: Atâ da İbn Abbâs'tan naklen: “Aksine o, Kıptîlerden bir adam olup Musa'nın aleyhisselâm komşusuydu ve ona iman etmişti” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: رُوِيَ فِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمْ أَقَامُوا بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ عِشْرِينَ لَيْلَةً وَحَسِبُوهَا أَرْبَعِينَ مَعَ أَيَّامِهَا وَقَالُوا:
Dördüncü Mesele: Kıssada rivayet edildiğine göre onlar, onun ayrılışından sonra yirmi gece ikamet etmişler, bunları gündüzleriyle birlikte kırk sayarak şöyle demişlerdir:
قَدْ أَكْمَلْنَا الْعِدَّةَ ثُمَّ كَانَ أَمْرُ الْعِجْلِ بَعْدَ ذَلِكَ وَالتَّوْفِيقُ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ لِمُوسَى عِنْدَ مَقْدِمِهِ: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الْفِتْنَةِ الْمُتَرَقَّبَةِ بِلَفْظِ الْمَوْجُودَةِ الْكَائِنَةِ عَلَى عَادَتِهِ. الثَّانِي: أَنَّ السَّامِرِيَّ شَرَعَ فِي تَدْبِيرِ الْأَمْرِ لَمَّا غَابَ مُوسَى ﵇ وَعَزَمَ عَلَى إِضْلَالِهِمْ حَالَ مُفَارَقَةِ مُوسَى ﵇ وَكَأَنَّهُ قَدَّرَ الْفِتْنَةَ مَوْجُودَةً.
“Süreyi tamamladık.” Sonra bundan sonra buzağı hadisesi meydana gelmiştir. Bununla Musa'ya oraya vardığı anda: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } “Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik” buyurması arasındaki uyum iki yöndendir: Birincisi: Teâlâ'nın, vuku bulması beklenen fitneyi Kendi âdeti üzere gerçekleşmiş ve var olan lafzıyla haber vermesidir. İkincisi: Sâmirî'nin, Musa aleyhisselâm gözden kaybolduğunda bu işin tedbirine girişmesi ve Musa'nın aleyhisselâm ayrıldığı anda onları saptırmaya kesin karar vermesidir; sanki Teâlâ fitneyi gerçekleşmiş saymıştır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنَّمَا رَجَعَ مُوسَى ﵇ بعد ما اسْتَوْفَى الْأَرْبَعِينَ ذَا الْقَعْدَةِ وَعَشْرَ ذِي الْحِجَّةِ.
Beşinci Mesele: Musa aleyhisselâm ancak Zilkade ayını ve Zilhicce'nin on gününü kapsayan kırk günü tamamladıktan sonra geri dönmüştür.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ذَكَرُوا فِي الْأَسَفِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّهُ شِدَّةُ الْغَضَبِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَلْزَمُ التَّكْرَارُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: غَضْبَانَ يُفِيدُ أَصْلَ الْغَضَبِ وَقَوْلَهُ: أَسِفًا يُفِيدُ كَمَالَهُ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْأَكْثَرُونَ حُزْنًا وَجَزَعًا يُقَالُ أَسِفَ
Altıncı Mesele: ‘Esef’ (الْأَسَف) hakkında bazı vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun öfkenin şiddeti olmasıdır. Bu takdire göre bir tekrar gerekmez; çünkü O'nun: { غَضْبانَ } “öfkeli” sözü öfkenin aslını, { أَسِفاً } “üzgün/kızgın” sözü ise onun kemalini ifade eder. İkincisi: Çoğunluk [bunun] hüzün ve keder olduğunu söylemiştir. Nitekim hüzünlendiği zaman «أَسِفَ يَأْسَفُ أَسَفًا»
يَأْسَفُ أَسَفًا إِذَا حَزِنَ فَهُوَ آسِفٌ. وَثَالِثُهَا: قَالَ قَوْمُ: الْآسِفُ الْمُغْتَاظُ وَفَرَّقُوا بَيْنَ الِاغْتِيَاظِ وَالْغَضَبِ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يُوصَفُ بِالْغَيْظِ وَيُوصَفُ بِالْغَضَبِ مِنْ حَيْثُ كَانَ الْغَضَبُ إِرَادَةَ الْإِضْرَارِ بِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ وَالْغَيْظُ تَغَيُّرٌ يَلْحَقُ الْمُغْتَاظَ وَذَلِكَ لَا يَصِحُّ إِلَّا عَلَى الْأَجْسَامِ كَالضَّحِكِ والبكاء [في قوله تعالى فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً إلى قوله وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً] ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ عَاتَبَهُمْ بَعْدَ رُجُوعِهِ إِلَيْهِمْ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْكُفْرَ فِيهِمْ وَإِلَّا لَمَا عَاتَبَهُمْ بَلْ يَجِبُ أَنْ يُعَاتَبَ اللَّه تَعَالَى قَالَ الْأَصْحَابُ: وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] وَمَجْمُوعُ تِلْكَ الْمُعَاتَبَاتِ أُمُورٌ. أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
denir, bu durumda olan kimseye de ‘âsif’ (آسِف) denir. Üçüncüsü: Bir grup: Âsif, içi hınçla dolan kimsedir (muğtâz), demiştir. Gayz ile gazap arasını şöyle ayırmışlardır: Allah Teâlâ ‘gayz’ ile nitelenmez, fakat ‘gazap’ ile nitelenir; zira gazap kendisine gazap edilene zarar vermeyi irade etmektir, gayz ise gayza kapılan kimsede meydana gelen bir başkalaşmadır ve bu da gülmek ve ağlamak gibi ancak cisimler hakkında sahih olur. [Allah Teâlâ'nın: { فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً } buyruğundan { وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } buyruğuna kadar olan kısımda] sonra Allah Teâlâ, Musa'nın aleyhisselâm kavmine döndükten sonra onları azarladığını nakletmiştir. Mutezile şöyle demiştir: Bu durum, O'nun: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } buyruğundan muradın Teâlâ'nın onlarda küfrü yaratması olmadığına delalet eder; aksi takdirde onları azarlamazdı, bilakis [hâşâ] Allah Teâlâ'nın muhatap alınması gerekirdi. Ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise: O da: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu ancak senin bir fitnendir (imtihanındır)” [A'râf: 155] sözüyle bunu yapmıştır, dediler. Bu azarlamaların bütünü birtakım hususlardır: Birincisi: O'nun: { يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً } “Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?” sözüdür. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ هَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِمْ لَوْ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِإِلَهٍ آخَرَ سِوَى الْعِجْلِ أَمَّا لَمَّا اعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ سِوَاهُ عَلَى مَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قالوا هذا/ إلهكم وَإِلَهُ مُوسَى كَيْفَ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِمْ هَذَا الْكَلَامُ. الْجَوَابُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِالْإِلَهِ لَكِنَّهُمْ عَبَدُوا الْعِجْلَ عَلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي يَذْكُرُهُ عَبَدَةُ الْأَصْنَامِ.
Birinci Soru: O'nun: { أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz size vaat etmedi mi?” sözü; bu hitap onlara ancak buzağıdan başka bir ilahı itiraf etmiş olsalardı yöneltilebilirdi. Halbuki Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği üzere: «Bu sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahıdır» diyerek o buzağıdan başka bir ilahın bulunmadığına inandıklarına göre, bu söz onlara nasıl yöneltilebilir? Cevap: Onlar ilahı itiraf etmekteydiler, fakat buzağıya putperestlerin zikrettiği tevile dayanarak tapmışlardı.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْوَعْدِ الْحَسَنِ. الْجَوَابُ: ذَكَرُوا وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَا وَعَدَهُمْ مِنْ إِنْزَالِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِمْ لِيَقِفُوا عَلَى الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ وَيَحْصُلَ لَهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ مَزِيَّةٌ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ [طه: ٨٠] . وَثَانِيهَا: أَنَّ الْوَعْدَ الْحَسَنَ هُوَ الْوَعْدُ الصِّدْقُ بِالثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَاتِ. وَثَالِثُهَا: الْوَعْدُ هُوَ الْعَهْدُ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَذَلِكَ الْعَهْدُ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي إلى قوله: ثُمَّ اهْتَدى [طه: ٨١، ٨٢] وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَفَنَسِيتُمْ ذَلِكَ الَّذِي قَالَ اللَّه لَكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ. وَرَابِعُهَا: الوعد الحسن هاهنا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَعْدًا حَسَنًا فِي مَنَافِعِ الدِّينِ وَأَنْ يَكُونَ فِي مَنَافِعِ الدُّنْيَا، أَمَّا مَنَافِعُ الدِّينِ فَهُوَ الْوَعْدُ بِإِنْزَالِ الْكِتَابِ الشَّرِيفِ الْهَادِي إِلَى الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ وَالْوَعْدُ بِحُصُولِ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ. وَأَمَّا مَنَافِعُ الدُّنْيَا فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَبْلَ إِهْلَاكِ فِرْعَوْنَ كَانَ قَدْ وَعَدَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ، وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ: أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَالْمُرَادُ أَفَنَسِيتُمْ ذَلِكَ الْعَهْدَ أَمْ تَعَمَّدْتُمُ الْمَعْصِيَةَ، وَاعْلَمْ أَنَّ طُولَ الْعَهْدِ يَحْتَمِلُ أُمُورًا: أَحَدُهَا: أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ بِنِعَمِ اللَّه تَعَالَى مِنْ إِنْجَائِهِ إِيَّاكُمْ مِنْ فِرْعَوْنَ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ الْمَعْدُودَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ [الْحَدِيدِ: ١٦] . وَثَانِيهَا:
İkinci Soru: O “güzel vaat” ile kastedilen nedir? Cevap: Birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Şeriatları ve hükümleri öğrenmeleri ve bu sebeple insanlar arasında bir üstünlük elde etmeleri için onlara Tevrat'ı indirmeyi vadetmiş olmasıdır ki bu, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “Size Tûr'un sağ tarafını vadetmiştik” [Tâhâ: 80] kavlinde zikrettiği husustur. İkincisi: Güzel vaat, taatlere karşılık sevap verileceğine dair doğru vaattir. Üçüncüsü: Vaat ahittir; bu Mücâhid'in görüşüdür. Bu ahit ise Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي } “Onda taşkınlık etmeyin, yoksa üzerinize gazabım iner” kavlinden: { ثُمَّ اهْتَدى } “sonra doğru yolda giden kimse” [Tâhâ: 81-82] kavline kadar olan kısımdır. Bunun delili bundan sonra gelen: { أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size [verilen] ahdin üzerinden uzun zaman mı geçti, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” kavlidir; sanki o: “Allah'ın size söylediği «Onda taşkınlık etmeyin» sözünü unuttunuz mu?” demiştir. Dördüncüsü: Buradaki güzel vaadin dinî menfaatler hakkında güzel bir vaat olması muhtemel olduğu gibi, dünyevî menfaatler hakkında olması da muhtemeldir. Dinî menfaatlere gelince; bu, şeriatlara ve hükümlere hidayet eden şerefli bir Kitabın indirilmesi vaadi ile ahirette büyük bir sevabın hâsıl olması vaadidir. Dünyevî menfaatlere gelince; Teâlâ'nın Firavun'u helak etmeden önce onlara onların topraklarını ve yurtlarını vadetmiş olmasıdır ki bunu gerçekleştirmiştir. Sonra Musa: { أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } demiştir; yani kastedilen: “O ahdi unuttunuz mu, yoksa kasten mi masiyet işlediniz?” demektir. Bil ki ahdin uzaması birkaç ihtimali barındırır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın sizi Firavun'dan kurtarması gibi nimetlerinin ve Bakara Suresi'nin başlarında sayılan diğer nimetlerinin üzerinden uzun zaman mı geçti, [demektir]. Bu, O'nun: { فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Üzerlerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı” [Hadîd: 16] buyruğu gibidir. İkincisi:
يُرْوَى أَنَّهُمْ عَرَفُوا أَنَّ الْأَجَلَ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً فَجَعَلُوا كُلَّ يَوْمٍ بِإِزَاءِ لَيْلَةٍ وَرَدُّوهُ إِلَى عِشْرِينَ.
Rivayet edildiğine göre onlar sürenin kırk gece olduğunu bildiler, her günü bir gecenin karşılığı sayarak bunu yirmiye indirdiler.
قَالَ الْقَاضِي: هَذَا رَكِيكٌ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَكَادُ يَشْتَبِهُ عَلَى أَحَدٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ وَعَدَهُمْ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً فَلَمَّا زَادَ اللَّه تَعَالَى فِيهَا عَشَرَةً أُخْرَى كَانَ ذَلِكَ طُولَ الْعَهْدِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَهَذَا لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ أَحَدًا لَا يُرِيدُ ذَلِكَ وَلَكِنَّ الْمَعْصِيَةَ لَمَّا كَانَتْ تُوجِبُ ذَلِكَ، وَمُرِيدُ السَّبَبِ مُرِيدٌ لِلْمُسَبَّبِ بِالْعَرَضِ صَحَّ هَذَا الْكَلَامُ وَاحْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْغَضَبَ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ لَا مِنْ صِفَاتِ الذَّاتِ لِأَنَّ صِفَةَ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى لَا تَنْزِلُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَجْسَامِ. أَمَّا قَوْلُهُ:
Kâdı şöyle dedi: Bu tutarsızdır; zira bu durum neredeyse hiç kimseye kapalı kalmaz. Üçüncüsü: Musa aleyhisselâm onlara otuz gece vadetmişti; Allah Teâlâ buna on gece daha ekleyince bu, sürenin uzaması oldu. O'nun: { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz?” kavline gelince, bunu zahiri üzere yürütmek mümkün değildir; çünkü hiç kimse bunu istemez. Fakat masiyet bunu gerektirdiği ve sebebi irade eden kimse bilvasıta o sebebin neticesini de irade etmiş sayıldığı için bu ifade sahih olmuştur. Âlimler bununla, gazabın zatî sıfatlardan değil fiilî sıfatlardan olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ'nın zâtının sıfatı cisimlerden hiçbir şeye inmez/hulûl etmez. O'nun:
فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى مَوْعِدٍ كَانَ مِنْهُ ﵇ مَعَ الْقَوْمِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَا وَعَدُوهُ مِنَ اللَّحَاقِ بِهِ وَالْمَجِيءِ عَلَى أَثَرِهِ. وَالثَّانِي: مَا وَعَدُوهُ مِنَ الْإِقَامَةِ عَلَى دِينِهِ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِمْ مِنَ
{ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “Bana verdiğiniz sözden caydınız” sözüne gelince; bu, o aleyhisselâm ile kavim arasında bir sözleşme bulunduğuna delalet eder. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Muradın, onların kendisine yetişeceklerine ve peşinden geleceklerine dair verdikleri söz olmasıdır. İkincisi: Kendisi
الطُّورِ، فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَفِي أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْجَوَابِ مَنْ هُوَ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا أَيْ بِأَمْرٍ كُنَّا نَمْلِكُهُ وَقَدْ يُضِيفُ الرَّجُلُ فِعْلَ قَرِيبِهِ إِلَى نَفْسِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ [الْبَقَرَةِ: ٥٠] ، وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً [الْبَقَرَةِ: ٧٢] وَإِنْ كَانَ الْفَاعِلُ لِذَلِكَ آبَاءَهُمْ لَا هُمْ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: الشُّبْهَةُ قَوِيَتْ عَلَى عَبَدَةِ الْعِجْلِ فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَى مَنْعِهِمْ عَنْهُ وَلَمْ نَقْدِرْ أَيْضًا عَلَى مُفَارَقَتِهِمْ لِأَنَّا خِفْنَا/ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِ التَّفْرِقَةِ وَزِيَادَةِ الْفِتْنَةِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا قَوْلُ عَبَدَةِ الْعِجْلِ وَالْمُرَادُ أَنَّ غَيْرَنَا أَوْقَعَ الشُّبْهَةَ فِي قُلُوبِنَا وَفَاعِلُ السَّبَبِ فَاعِلُ الْمُسَبَّبِ وَمُخْلِفُ الْوَعْدِ هُوَ الَّذِي أَوْقَعَ الشُّبْهَةَ فَإِنَّهُ كَانَ كَالْمَالِكِ لَنَا. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُعْقَلُ رُجُوعُ قَرِيبٍ مِنْ سِتِّمِائَةِ أَلْفِ إِنْسَانٍ مِنَ الْعُقَلَاءِ الْمُكَلَّفِينَ عَنِ الدِّينِ الْحَقِّ دُفْعَةً وَاحِدَةً إِلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ الَّذِي يُعْرَفُ فَسَادُهَا بِالضَّرُورَةِ، ثُمَّ إِنَّ مِثْلَ هَذَا الْجَمْعِ لَمَّا فَارَقُوا الدِّينَ وَأَظْهَرُوا الْكُفْرَ فَكَيْفَ يُعْقَلُ رُجُوعُهُمْ دُفْعَةً وَاحِدَةً عَنْ ذَلِكَ الدِّينِ بِسَبَبِ رُجُوعِ مُوسَى ﵇ وَحْدَهُ إِلَيْهِمْ، قُلْنَا: هَذَا غَيْرُ مُمْتَنِعٍ فِي حَقِّ الْبُلْهِ مِنَ النَّاسِ، وَاعْلَمْ أَنَّ فِي بِمَلْكِنَا ثَلَاثَ قِرَاءَاتٍ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِضَمِّ الْمِيمِ وَنَافِعٌ وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ بِالْكَسْرِ، أَمَّا الْكَسْرُ وَالْفَتْحُ فَهُمَا وَاحِدٌ وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ رِطْلٍ وَرَطْلٍ. وَأَمَّا الضَّمُّ فَهُوَ السُّلْطَانُ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ فَسَّرُوا ذَلِكَ الْعُذْرَ الْمُجْمَلَ فَقَالُوا: وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ حَمَلْنَا مُخَفَّفَةً مِنَ الْحَمْلِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَحَفْصٌ وَابْنُ عَامِرٍ: حُمِّلْنَا مُشَدَّدَةً، فَمَنْ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ فَمَعْنَاهُ حَمَلْنَا مَعَ أَنْفُسِنَا مَا كُنَّا اسْتَعَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّشْدِيدِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ حَمَلَهُمْ عَلَى ذَلِكَ أَيْ أَمَرَهُمْ بِاسْتِعَارَةِ الْحُلِيِّ وَالْخُرُوجِ بِهَا فَكَأَنَّهُ أَلْزَمَهُمْ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: جَعَلَنَا كَالضَّامِنِ لَهَا إِلَى أَنْ نُؤَدِّيَهَا إِلَى حَيْثُ يَأْمُرُنَا اللَّه. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَمَّلَهُمْ ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ أَلْزَمَهُمْ فِيهِ حُكْمَ الْمَغْنَمِ، أَمَّا الْأَوْزَارُ فَهِيَ الْأَثْقَالُ وَمِنْ ذَلِكَ سُمِّيَ الذَّنْبُ وِزْرًا لِأَنَّهُ ثِقَلٌ ثُمَّ فِيهِ احْتِمَالَاتٌ. أَحَدُهَا: أَنَّهُ لِكَثْرَتِهَا كَانَتْ أَثْقَالًا. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَغَانِمَ كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَيْهِمْ فَكَانَ يَجِبُ عَلَيْهِمْ حِفْظُهَا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ فَكَانَتْ أَثْقَالًا. وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ بِالْأَوْزَارِ الْآثَامُ وَالْمَعْنَى حَمَلْنَا آثَامًا،
Tûr'dan onlara dönünceye kadar onun dini üzere kalmaya dair verdikleri sözdür. İşte bunun üzerine: { مَا أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا } “Sana verdiğimiz sözden kendi mülkümüzle (gücümüz ve irademizle) caymadık” dediler. Bu cevabı verenin kim olduğu hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Onların buzağıya tapmayan kimseler olmasıdır. Sanki onlar şöyle demişlerdir: Biz sana verdiğimiz sözden kendi mâlik olduğumuz bir işle caymadık. Kişi, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” [Bakara: 50] ve { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani bir nefsi öldürmüştünüz” [Bakara: 72] buyruklarında olduğu gibi -ki bunu yapanlar bizzat kendileri değil babaları idi- akrabasının fiilini bazen kendisine nispet eder. Sanki onlar: “Şüphe buzağıya tapanlara baskın geldi, biz de onları bundan alıkoymaya güç yetiremedik; ayrıca ayrılık çıkmasına ve fitnenin artmasına sebep olur korkusuyla onlardan ayrılmaya da güç yetiremedik” demişlerdir. İkinci Vecih: Bunun buzağıya tapanların sözü olmasıdır; murat ise şudur: Başkası kalplerimize şüphe düşürdü; sebebin faili neticenin de failidir ve sözden cayan da şüpheyi düşüren kimsedir, zira o bizim üzerimizde mâlik gibi idi. Eğer: “Mükellef ve akıl sahibi yaklaşık altı yüz bin insanın hak dinden bir anda dönüp batıllığı zorunlu olarak bilinen buzağıya tapmaya yönelmesi nasıl akla sığar? Sonra böylesi bir topluluk dinden ayrılıp küfrü açığa vurmuşken sadece Musa'nın aleyhisselâm tek başına onların arasına dönmesi sebebiyle o dinden hep birlikte dönmeleri nasıl akla yatkın olur?” denilirse; deriz ki: Bu durum insanların ahmak ve saf olanları hakkında imkânsız değildir. Bil ki { بِمَلْكِنا } kelimesinde üç kıraat vardır: Hamza ve Kisâî mîm'in zammesiyle [mülkinâ], Nâfi ve Âsım mîm'in fethasıyla [melkinâ], Ebû Amr, İbn Âmir ve İbn Kesîr ise kesre ile [milkinâ] okumuşlardır. Kesre ile fetha birdir; bunlar ‘rıtl’ ve ‘ratl’ gibi iki lehçedir. Damme ise hâkimiyet ve kudret (sultan) demektir. Sonra kavim bu mücmel özrü açıklayarak: { وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “Fakat biz o kavmin ziynetinden birtakım ağırlıklar yüklenmiştik” dediler. Hamza, Kisâî, Ebû Amr ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım ‘haml’ kökünden şeddesiz olarak { حَمَلْنَا } okumuşlardır; İbn Kesîr, Nâfi, Hafs ve İbn Âmir ise şeddeli olarak { حُمِّلْنَا } okumuşlardır. Şeddesiz okuyana göre mana: Kavimden emanet olarak aldığımız şeyleri yanımızda taşıdık, demektir. Şeddeli okuyana göre ise bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Musa'nın aleyhisselâm onları buna sevk etmesi, yani takıları emanet alıp onlarla çıkmalarını emretmesidir; sanki onlara bunu yüklemiştir. İkincisi: Allah'ın bize emredeceği yere teslim edinceye kadar bizi onun kefili ve sorumlusu kıldı, [demektir]. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın onlara ganimet hükmünü bağlayıcı kılması manasında bunu onlara yüklemiş olmasıdır. Evzâr (الْأَوْزَار) ise ağırlıklardır; nitekim günaha da bir ağırlık olduğu için ‘vizr’ (وِزْر) denilmiştir. Sonra bunda bazı ihtimaller vardır: Birincisi: Çokluğundan dolayı ağırlıklar olmasıdır. İkincisi: Ganimetler kendilerine haram kılındığı için onları hiçbir fayda olmaksızın korumaları gerekiyordu, bu sebeple ağırlıklar idiler. Üçüncüsü: Evzâr ile günahların kastedilmesidir; mana: “Günahlar yüklendik” demektir.
رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ هَارُونَ ﵇ قَالَ: إِنَّهَا نَجِسَةٌ فَتَطَهَّرُوا مِنْهَا، وَقَالَ السَّامِرِيُّ: إِنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا احْتُبِسَ عُقُوبَةً بِالْحُلِيِّ
Haberde rivayet edildiğine göre Harun aleyhisselâm: “Bunlar pistir, bunlardan arının” demiştir. Sâmirî ise: “Musa aleyhisselâm ancak takılar sebebiyle ceza olarak alıkonuldu” demiştir.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَرَادُوا هَذَا الْقَوْلَ. وَقَدْ يَقُولُ الْإِنْسَانُ لِلشَّيْءِ الَّذِي يَلْزَمُهُ رَدُّهُ هَذَا كُلُّهُ إِثْمٌ وَذَنْبٌ.
Dolayısıyla bu sözü kastetmiş olmaları caizdir. Nitekim insan, geri vermesi gereken bir şey için: “Bunun hepsi günahtır ve vebaldir” diyebilir.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْحُلِيَّ كَانَ الْقِبْطُ يَتَزَيَّنُونَ بِهِ فِي مَجَامِعٍ لَهُمْ يَجْرِي فِيهَا الْكُفْرُ لَا جَرَمَ أَنَّهَا وُصِفَتْ بِكَوْنِهَا أَوْزَارًا كَمَا يُقَالُ مِثْلُهُ فِي آلَاتِ الْمَعَاصِي. أَمَّا قَوْلُهُ: فَقَذَفْناها فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا فِي أَنَّهُمْ أَيْنَ قَذَفُوهَا؟ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَذَفُوهَا فِي حُفْرَةٍ كَانَ هَارُونُ ﵇ أَمَرَهُمْ بِجَمْعِ الْحُلِيِّ فِيهَا انْتِظَارًا لِعَوْدِ مُوسَى ﵇.
Dördüncüsü: Kıptîlerin bu takılarla, içinde küfrün işlendiği toplantılarında süsleniyor olmalarıdır; bu sebeple günah aletleri hakkında benzeri söylendiği gibi onların da günah/ağırlık (evzâr) olarak nitelenmesi gayet tabiidir. O'nun: { فَقَذَفْناها } “onları attık” kavline gelince; onları nereye attıkları hususunda bazı vecihler zikretmişlerdir: Birinci Vecih: Harun'un aleyhisselâm, Musa'nın aleyhisselâm dönüşünü beklemek üzere ziynetleri içinde toplamalarını emrettiği bir çukura attılar.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: قَذَفُوهَا فِي مَوْضِعٍ أَمَرَهُمُ السَّامِرِيُّ بِذَلِكَ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي مَوْضِعٍ جُمِعَ فِيهِ النَّارُ ثُمَّ قَالُوا:
İkinci Vecih: Sâmirî'nin kendilerine emrettiği bir yere attılar. Üçüncü Vecih: İçinde ateş toplanmış bir yere attılar. Sonra şöyle dediler:
فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ أَيْ فَعَلَ السَّامِرِيُّ مِثْلَ مَا فَعَلْنَا، أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ ذَلِكَ الْجَسَدُ حَيًّا أَمْ لَا؟ فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: لَا لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِظْهَارُ خَرْقِ الْعَادَةِ عَلَى يَدِ الضَّالِّ بَلِ السَّامِرِيُّ صَوَّرَ صُورَةً عَلَى شَكْلِ الْعِجْلِ وَجَعَلَ فِيهَا مَنَافِذَ وَمَخَارِقَ بِحَيْثُ تَدْخُلُ فِيهَا الرِّيَاحُ فَيَخْرُجُ صَوْتٌ يُشْبِهُ صَوْتَ الْعِجْلِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ صَارَ حَيًّا وَخَارَ كَمَا يَخُورُ الْعِجْلُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ:
{ فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “Sâmirî de aynı şekilde attı” yani Sâmirî de bizim yaptığımız gibi yaptı. O'nun: { فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ } “Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı” kavline gelince; o cesedin canlı olup olmadığı hususunda ihtilaf ettiler: Birinci görüş: Canlı değildi; çünkü saptıran bir kimsenin eliyle mucize/harikulade hal (hark-ı âdet) zuhur etmesi caiz değildir. Aksine Sâmirî buzağı şeklinde bir suret yapmış, içine rüzgârların girip buzağı sesine benzer bir ses çıkaracağı menfezler ve delikler yerleştirmiştir. İkinci görüş: Canlı hale geldi ve buzağının böğürdüğü gibi böğürdü. Buna birtakım vecihlerle delil getirdiler: Birincisi, onun:
فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ [طه: ٩٦] وَلَوْ لَمْ يَصِرْ حَيًّا لَمَا بَقِيَ لِهَذَا الْكَلَامِ فَائِدَةٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى/ سَمَّاهُ عِجْلًا وَالْعِجْلُ حَقِيقَةٌ فِي الْحَيَوَانِ وَسَمَّاهُ جَسَدًا وَهُوَ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الْحَيَّ. وَثَالِثُهَا: أَثْبَتَ لَهُ الْخُوَارَ وَأَجَابُوا عَنْ حُجَّةِ الْأَوَّلِينَ بِأَنَّ ظُهُورَ خَوَارِقِ الْعَادَةِ عَلَى يَدِ مُدَّعِي الْإِلَهِيَّةِ جَائِزٌ لأنه لا يحصل الالتباس وهاهنا كذلك
{ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım” [Tâhâ: 96] sözüdür; eğer canlı hale gelmeseydi bu sözün bir faydası kalmazdı. İkincisi: Teâlâ onu buzağı (icl) olarak isimlendirmiştir; buzağı ise hakikatte canlı hayvan için kullanılır. Onu ceset (cesed) olarak da isimlendirmiştir; bu da ancak canlıyı kapsar. Üçüncüsü: Ona böğürme fiilini isnat etmiştir. Birincilerin deliline ise şöyle cevap verdiler: İlahlık iddia edenin eliyle harikulade hallerin zuhuru caizdir; zira [onun acizliği açık olduğu için] iltibas (karışıklık) hâsıl olmaz, burada da böyledir.
فَوَجَبَ أَنْ لَا يَمْتَنِعَ،
Dolayısıyla imkânsız olmaması gerekir.
وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَارُونَ ﵇ مَرَّ بِالسَّامِرِيِّ وَهُوَ يَصْنَعُ الْعِجْلَ فَقَالَ:
İkrime İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Harun aleyhisselâm buzağıyı yapmakta olan Sâmirî'ye uğradı ve:
مَا تَصْنَعُ؟ فَقَالَ: أَصْنَعُ مَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ فَادْعُ لِي فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعْطِهِ مَا سَأَلَ فَلَمَّا مَضَى هَارُونُ قَالَ السَّامِرِيُّ:
“Ne yapıyorsun?” dedi. O da: “Fayda veren ve zarar vermeyen bir şey yapıyorum, benim için dua et” dedi. Harun: “Allahım, ona istediğini ver” dedi. Harun gidince Sâmirî:
اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ أَنْ يَخُورَ فَخَارَ
“Allahım! Senden onun böğürmesini diliyorum” dedi ve [buzağı] böğürdü.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ ذَلِكَ مُعْجِزًا لِلنَّبِيِّ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ الْقَوْمَ إِنْ كَانُوا فِي الْجَهَالَةِ بِحَيْثُ اعْتَقَدُوا أَنَّ ذَلِكَ الْعِجْلَ المعمول في تلك الساعة هو الخالق للسموات وَالْأَرْضِ فَهُمْ مَجَانِينُ وَلَيْسُوا بِمُكَلَّفِينَ وَلِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الْجُنُونِ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ مُحَالٌ وَإِنْ لَمْ يَعْتَقِدُوا ذَلِكَ فَكَيْفَ قَالُوا: هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى، وَجَوَابُهُ: لَعَلَّهُمْ كَانُوا مِنَ الْحُلُولِيَّةِ فَجَوَّزُوا حُلُولَ الْإِلَهِ أَوْ حُلُولَ صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ فِي ذَلِكَ الْجِسْمِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا فِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّ ظُهُورَ الْخُوَارِ لَا يُنَاسِبُ الْإِلَهِيَّةَ، وَلَكِنْ لَعَلَّ الْقَوْمَ كَانُوا فِي نِهَايَةِ الْبَلَادَةِ وَالْجَلَافَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَنَسِيَ فَفِيهِ وُجُوهٌ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى كَأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ السَّامِرِيِّ أَنَّهُ نَسِيَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى حُدُوثِ الْأَجْسَامِ وَأَنَّ الْإِلَهَ لَا يَحِلُّ فِي شَيْءٍ وَلَا يَحِلُّ فِيهِ شَيْءٌ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ الْمَعْنَى الَّذِي يَجِبُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَفَلا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً أَيْ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِمْ أَنَّ مَنْ لَا يَتَكَلَّمُ وَلَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ لَا يَكُونُ إِلَهًا وَلَا يَكُونُ لِلْإِلَهِ تَعَلُّقٌ بِهِ فِي الْحَالِيَّةِ وَالْمَحَلِّيَّةِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا قَوْلُ السَّامِرِيِّ وَصَفَ بِهِ مُوسَى ﵇ وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ مُوسَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْإِلَهُ فَذَهَبَ يَطْلُبُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ. الْوَجْهُ الثَّالِثُ:
Bu takdire göre bu durum, peygamber için bir mucize olur. O'nun: { فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } “Bunun üzerine: «İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur» dediler” kavline gelince; bunda bir müşkillik vardır: O kavim, o anda yapılmış olan bu buzağının göklerin ve yerin yaratıcısı olduğuna inanacak kadar bir cehalet içindeydilerse delidirler ve mükellef değildirler; ayrıca böylesine büyük bir topluluğun böyle bir delilik içinde olması imkânsızdır. Eğer buna inanmadılarsa nasıl: “Bu sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahıdır” dediler? Cevabı şudur: Muhtemelen onlar Hulûliyye mezhebindendiler; dolayısıyla ilahın veya O'nun sıfatlarından bir sıfatın o cisme hulûl etmesini caiz gördüler. Gerçi böğürmenin ortaya çıkması ilahlığa uygun düşmediğinden bu da son derece uzaktır; lâkin muhtemelen o kavim nihayetsiz bir anlayışsızlık ve kabalık içindeydi. O'nun: { فَنَسِيَ } “fakat unuttu” kavline gelince, bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bunun Allah Teâlâ'nın kelamı olmasıdır; sanki Sâmirî'nin, cisimlerin sonradan yaratıldığına ve İlahın hiçbir şeye hulûl etmeyeceğine, hiçbir şeyin de O'na hulûl etmeyeceğine delil getirmeyi unuttuğunu haber vermiştir. Sonra da Sübhânehu ve Teâlâ kendisiyle istidlal edilmesi gereken manayı beyan ederek: { أَفَلا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “Görmüyorlar mı ki o, kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor, onlar için ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetirebiliyor?” buyurmuştur; yani konuşmayan, zarar ve fayda vermeyen bir şeyin ilah olamayacağı ve İlahın onunla hulûl eden veya hulûl edilen olma yönünden bir ilişkisi bulunamayacağı hatırlarına gelmedi [demektir]. İkinci Vecih: Bunun Sâmirî'nin sözü olup onunla Musa'yı aleyhisselâm nitelemiş olmasıdır. Mana şudur: “Bu sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahıdır; fakat Musa ilahın bu olduğunu unuttu da onu başka bir yerde aramaya gitti.” Bu, çoğunluğun görüşüdür. Üçüncü Vecih:
فَنَسِيَ وَقْتَ الْمَوْعِدِ فِي الرُّجُوعِ أَمَّا قَوْلُهُ: أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً فَهَذَا اسْتِدْلَالٌ عَلَى عَدَمِ إِلَهِيَّتِهَا بِأَنَّهَا لَا تَتَكَلَّمُ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمُ ﵇: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
Dönüşteki buluşma vaktini unuttu, [demektir]. O'nun: { أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } kavline gelince; bu, onun konuşmaması, fayda ve zarar vermemesi sebebiyle ilah olmadığının delilidir. Bu da İlahın mutlaka bu sıfatlarla muttasıf olması gerektiğine delalet eder. Nitekim bu, İbrahim'in aleyhisselâm kıssasında Teâlâ'nın buyurduğu şu ayet gibidir: { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }
[مَرْيَمَ: ٤٢] وَإِنَّ مُوسَى ﵇ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ لَا يُعَوِّلُ إِلَّا عَلَى دَلَائِلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بقي هاهنا بَحْثَانِ.
“İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem: 42]. Gerçekten de Musa aleyhisselâm çoğu meselede ancak İbrahim'in aleyhisselâm delillerine dayanmaktadır. Burada iki inceleme kalmıştır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الِاخْتِيَارُ أَنْ لَا يَرْجِعُ بِالرَّفْعِ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا [الْمَائِدَةِ: ٧١] بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا تَكُونُ وَقُرِئَ بالنصب أيضا على أَنْ هَذِهِ هِيَ النَّاصِبَةُ لِلْأَفْعَالِ.
Birinci İnceleme: Zeccâc dedi ki: Tercih edilen kıraat, «أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ» (şüphesiz o karşılık vermiyor) manasında merfû olarak { أَلَّا يَرْجِعُ } okunmasıdır. Bu, «أَنَّهُ لَا تَكُونُ» (bir fitne olmayacağını) manasında gelen: { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا } “Bir fitne kopmayacağını sandılar da körleştiler ve sağırlaştılar” [Mâide: 71] ayeti gibidir. Ayrıca bunun fiilleri nasbeden ‘en’ (أَنْ) olduğu kabul edilerek mensûb olarak da okunmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ النَّظَرِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا [الْأَعْرَافِ: ١٤٨] وَهُوَ قَرِيبٌ فِي الْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ فِي ذَمِّ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٩٥] وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْعِجْلَ لَوْ كَانَ يُكَلِّمُهُمْ لَكَانَ إِلَهًا لَأَنَّ الشَّيْءَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِشُرُوطٍ كَثِيرَةٍ فَفَوَاتُ وَاحِدٍ مِنْهَا يَقْتَضِي فَوَاتَ الْمَشْرُوطِ، وَلَكِنَّ/ حُصُولَ الْوَاحِدِ فِيهَا لَا يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَشْرُوطِ. الثَّالِثُ:
İkinci İnceleme: Bu ayet, Allah Teâlâ'yı tanımada aklî istidlalin vacip olduğuna delalet eder. Başka bir ayette de: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا } “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor ve onlara bir yol da göstermiyor?” [A'râf: 148] buyurmuştur. Bu, putperestleri kınama sadedinde söylediği: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها } “Onların yürüyecekleri ayakları mı var?” [A'râf: 195] kavline mana bakımından yakındır. Bundan maksat, şayet buzağı onlarla konuşsaydı ilah olurdu demek değildir; zira bir şeyin birçok şarta bağlı olması caizdir ve bu şartlardan birinin yokluğu o şarta bağlı olanın (meşrûtun) da yokluğunu gerektirir, ancak şartlardan birinin gerçekleşmesi meşrûtun gerçekleşmesini gerektirmez. Üçüncüsü: