Binûn

Tâhâ Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ بَعْضُ الْيَهُودِ لِعَلِيٍّ ﵇: مَا دَفَنْتُمْ نَبِيَّكُمْ حَتَّى اخْتَلَفْتُمْ؟ فَقَالَ:

Yahudilerden biri Ali'ye aleyhisselâm: "Peygamberinizi henüz defnetmemiştiniz ki ihtilafa düştünüz?" dedi. Bunun üzerine [Ali] şöyle dedi:

إِنَّمَا اخْتَلَفْنَا عَنْهُ وَمَا اخْتَلَفْنَا فِيهِ، وَأَنْتُمْ مَا جَفَّتْ أَقْدَامُكُمْ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ حَتَّى قُلْتُمْ لِنَبِيِّكُمُ اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلهة؟

"Biz ancak onun [bıraktığı hilafet meselesi] hakkında ihtilaf ettik, onun [getirdiği din] konusunda ihtilaf etmedik. Siz ise deniz suyundan henüz ayaklarınız kurumamıştı ki peygamberinize: { اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلهة } “Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap” dediniz."

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٠ الى ٩١]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 90-91]

وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١)

{ وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) } “Andolsun, daha önce Harun onlara: «Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Kuşkusuz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; şu halde bana uyun ve emrime itaat edin!» demişti. (90) Onlar da: «Musa bize dönünceye kadar buna tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz» demişlerdi. (91)”

اعْلَمْ أَنَّ هَارُونَ ﵇ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ شَفَقَةً مِنْهُ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى الْخَلْقِ أَمَّا شَفَقَتُهُ عَلَى نَفْسِهِ فَلِأَنَّهُ كَانَ مَأْمُورًا مِنْ عِنْدِ اللَّه بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَكَانَ مَأْمُورًا مِنْ عِنْدِ أَخِيهِ مُوسَى ﵇ بِقَوْلِهِ: اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٢] فَلَوْ لَمْ يَشْتَغِلْ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ لَكَانَ مُخَالِفًا لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَلِأَمْرِ مُوسَى ﵇ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ، أَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَى يُوشَعَ بْنِ نُونٍ أَنِّي مُهْلِكٌ مِنْ قَوْمِكَ أَرْبَعِينَ أَلْفًا مِنْ خِيَارِهِمْ وَسِتِّينَ أَلْفًا مِنْ شِرَارِهِمْ، فَقَالَ: يَا رَبِّ هَؤُلَاءِ الْأَشْرَارُ فَمَا بَالُ الْأَخْيَارِ؟ فَقَالَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَغْضَبُوا لِغَضَبِي.

Bil ki Harun aleyhisselâm bunu ancak hem kendi nefsine hem de insanlara olan şefkatinden ötürü söylemiştir. Kendi nefsine olan şefkatine gelince; çünkü o, Allah katından iyiliği emredip kötülükten sakındırmakla emrolunmuştu. Kardeşi Musa aleyhisselâm tarafından da: { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!” [A'râf: 142] sözüyle görevlendirilmişti. Şayet iyiliği emredip kötülükten nehyetmekle meşgul olmasaydı, Allah Teâlâ'nın emrine ve Musa'nın aleyhisselâm emrine muhalefet etmiş olurdu ki bu caiz değildir. Allah Teâlâ Yûşa b. Nûn'a şöyle vahyetti: "Kavminden kırk bin hayırlı olanı ve altmış bin de şerli olanı helak edeceğim." [Yûşa]: "Ey Rabbim! Bunlar şerli olanlar; peki ya hayırlıların durumu nedir?" dedi. Allah: "Onlar, benim gazaplandığıma gazaplanmadılar" buyurdu.

وَقَالَ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ قَالَ أَنَسٌ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: من أَصْبَحَ وَهْمُّهُ غَيْرُ اللَّه تَعَالَى فَلَيْسَ مِنَ اللَّه فِي شَيْءٍ وَمَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِالْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ.

Sâbit el-Bünânî, Enes'in şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kim derdi Allah Teâlâ'dan başkası olarak sabahlarsa, Allah katında hiçbir değeri yoktur. Kim de Müslümanların derdiyle dertlenmeyerek sabahlarsa, onlardan değildir."

وَعَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مثل المؤمنين في تواددهم وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ كَمَثَلِ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى عُضْوٌ مِنْهُ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى»

Şa'bî'den, o da Nu'mân b. Beşîr'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti: «Müminlerin birbirlerini sevmedeki, birbirlerine merhamet etmedeki ve şefkat göstermedeki misali bir beden gibidir; ondan bir uzuv rahatsızlansa, bedenin diğer kısımları da uykusuzluk ve ateşle ona ortak olur.»

وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْحَسَنُ الْغُورِيُّ: كُنْتُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ فَرَأَيْتُ زَوْرَقًا فِيهَا دِنَانٌ مَكْتُوبٌ عَلَيْهَا لَطِيفٌ فَقُلْتُ لِلْمَلَّاحِ: أَيْشٍ هَذَا فَقَالَ: أَنْتَ صُوفِيٌّ فُضُولِيٌّ وَهَذِهِ خُمُورُ الْمُعْتَضِدِ، فَقُلْتُ لَهُ: أَعْطِنِي ذَلِكَ الْمِدْرَى، فَقَالَ لِغُلَامِهِ: أَعْطَهِ حَتَّى نُبْصِرَ أَيْشٍ يَعْمَلُ فَأَخَذْتُ الْمِدْرَى وَصَعَدْتُ الزَّوْرَقَ فَكُنْتُ أَكْسِرُ دِنًّا دِنًّا وَالْمَلَّاحُ يَصِيحُ حَتَّى بَقِيَ وَاحِدٌ فَأَمْسَكْتُ فَجَاءَ صَاحِبُ السَّفِينَةِ فَأَخَذَنِي وَحَمَلَنِي إِلَى الْمُعْتَضِدِ وَكَانَ سَيْفُهُ قَبْلَ كَلَامِهِ فَلَمَّا وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَيَّ قَالَ مَنْ أَنْتَ؟ قُلْتُ الْمُحْتَسِبُ، قَالَ مَنْ وَلَّاكَ الْحِسْبَةَ؟ قُلْتُ: الَّذِي وَلَّاكَ الْخِلَافَةَ. قَالَ: لِمَ كَسَرْتَ هَذِهِ الدِّنَانَ؟ قُلْتُ شَفَقَةً عَلَيْكَ إِذَا لَمْ تَصِلْ يَدِي إِلَى دَفْعِ مَكْرُوهٍ عَنْكَ. قَالَ: فَلِمَ أَبْقَيْتَ هَذَا الْوَاحِدَ قُلْتُ إِنِّي لَمَّا كَسَرْتُ هَذِهِ الدِّنَانَ فَإِنِّي إِنَّمَا كَسَرْتُهَا حَمِيَّةً فِي دِينِ اللَّه فَلَمَّا وَصَلْتُ إِلَى هَذَا أُعْجِبْتُ فَأَمْسَكْتُ وَلَوْ بَقِيتُ كَمَا كُنْتُ لَكَسَرْتُهُ، فَقَالَ: اخْرُجْ يَا شَيْخُ فَقَدْ وَلَّيْتُكَ الْحِسْبَةَ، فَقُلْتُ كُنْتُ أَفْعَلُهُ للَّه تَعَالَى فَلَا أُحِبُّ أَنْ أَكُونَ شُرْطِيًّا. وَأَمَّا الشَّفَقَةُ عَلَى/ الْمُسْلِمِينَ فَلِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَقِيقَ الْقَلْبِ مُشْفِقًا عَلَى أَبْنَاءِ جِنْسِهِ وَأَيُّ شَفَقَةٍ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَرَى جَمْعًا يَتَهَافَتُونَ عَلَى النَّارِ فَيَمْنَعَهُمْ مِنْهَا،

Ebû Ali el-Hasen el-Gûrî şöyle dedi: Bir yerde bulunuyordum; üzerinde «latîf» yazılı küpler bulunan bir sandal gördüm. Gemiciye: "Bu nedir?" dedim. O da: "Sen fuzuli bir sûfîsin, bunlar Mu'tazıd'ın şaraplarıdır" dedi. Ona: "Şu demir sırığı bana ver" dedim. Hizmetçisine: "Ver de ne yapacağına bir bakalım" dedi. Demiri alıp sandala çıktım; küpleri teker teker kırmaya başladım, gemici de feryat ediyordu. Nihayet geriye bir tane kalınca durdum. Sandalın sahibi gelip beni yakaladı ve Mu'tazıd'a götürdü. Onun kılıcı sözünden önce gelirdi. Gözü bana ilişince: "Sen kimsin?" dedi. "Muhtesibim" dedim. "Seni bu hisbe görevine kim tayin etti?" dedi. "Seni hilafete tayin eden [Allah]" dedim. "Bu küpleri niçin kırdın?" dedi. "Elim senin üzerinden hoşlanılmayacak bir şeyi defetmeye yetmeyince sana şefkatimden ötürü" dedim. "Peki bu bir tanesini niçin bıraktın?" dedi. "Ben bu küpleri kırarken sadece Allah'ın dini uğruna gayret ve taassup göstererek kırıyordum. Buna sıra gelince nefsimde bir ucub (kendini beğenme) hissettim ve durdum; şayet ilk halim üzere kalsaydım onu da kırardım" dedim. Bunun üzerine [Mu'tazıd]: "Çık ey Şeyh! Seni hisbe görevine tayin ettim" dedi. Ben de: "Ben bunu Allah Teâlâ için yapıyordum, bir zabıta (şurta) olmayı istemem" dedim. Müslümanlara/ olan şefkate gelince; çünkü insanın yufka yürekli ve kendi cinsinden olanlara şefkatli olması vaciptir. Bir topluluğun ateşe doğru pervasızca atıldığını görüp de onları bundan menetmekten daha büyük hangi şefkat olabilir?

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْهُ ﵇: «يَقُولُ اللَّه تَعَالَى اطْلُبُوا الْفَضْلَ عِنْدَ الرُّحَمَاءِ مِنْ عِبَادِي تَعِيشُوا فِي أَكْنَافِهِمْ فَإِنِّي جَعَلْتُ فِيهِمْ رَحْمَتِي وَلَا تَطْلُبُوهَا فِي الْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ فَإِنَّ فِيهِمْ غَضَبِي»

Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber'den aleyhisselâm rivayet etti: «Allah Teâlâ şöyle buyurur: İhsanı kullarımdan merhametli olanların yanında arayın ki onların kanatları altında yaşayasınız; zira ben rahmetimi onlara koydum. Onu kalpleri katı olanların yanında aramayın; zira benim gazabım onlardadır.»

،

,

وَعَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: «خَرَجْتُ أُرِيدُ النَّبِيَّ ﷺ فَإِذَا أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ مَعَهُ فَجَاءَ صَغِيرٌ فَبَكَى فَقَالَ لِعُمَرَ: ضُمَّ الصَّبِيَّ إِلَيْكَ فَإِنَّهُ ضَالٌّ فَأَخَذَهُ عُمَرُ فَإِذَا امْرَأَةٌ تُوَلْوِلُ كَاشِفَةً رَأْسَهَا جَزَعًا عَلَى ابْنِهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: أَدْرِكِ الْمَرْأَةَ فَنَادَاهَا فَجَاءَتْ فَأَخَذَتْ وَلَدَهَا وَجَعَلَتْ تَبْكِي وَالصَّبِيُّ فِي حِجْرِهَا فَالْتَفَتَتْ فَرَأَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَاسْتَحْيَتْ فَقَالَ ﵇ عِنْدَ ذَلِكَ:

Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitmek üzere çıktım; bir de baktım ki Ebû Bekir ve Ömer de onunla beraberdir. Küçük bir çocuk geldi ve ağladı. Bunun üzerine Ömer'e: "Çocuğu kucağına al, çünkü o kaybolmuştur" buyurdu. Ömer de onu aldı. Derken bir kadının, çocuğuna olan feryadından ötürü başını açmış bir halde feryat figan ettiğini gördük. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kadına yetişin" buyurdu. Ona seslendiler, kadın geldi, çocuğunu aldı ve çocuk kucağındayken ağlamaya başladı. Dönüp baktığında Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem gördü ve utandı. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu:

أَتَرَوْنَ هَذِهِ رَحِيمَةً بِوَلَدِهَا؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّه كَفَى بِهَذِهِ رَحْمَةً فَقَالَ «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ اللَّه أَرْحَمُ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ هَذِهِ بِوَلَدِهَا» .

"Şunun çocuğuna ne kadar merhametli olduğunu görüyor musunuz?" Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, bundan büyük merhamet olamaz" dediler. Bunun üzerine: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, Allah'ın müminlere olan merhameti, bu kadının çocuğuna olan merhametinden daha fazladır» buyurdu.»

وَيُرْوَى: «أَنَّهُ بَيْنَا رَسُولُ اللَّه ﷺ جَالِسٌ وَمَعَهُ أَصْحَابُهُ إِذْ نَظَرَ إِلَى شَابٍّ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ: مَنْ أَرَادَ أَنَّ يَنْظُرَ إِلَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى هَذَا فَسَمِعَ الشَّابُّ ذَلِكَ فَوَلَّى، فَقَالَ: إِلَهِي وَسَيِّدِي هَذَا رَسُولُكَ يَشْهَدُ عَلَيَّ بِأَنِّي مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَأَنَا أَعْلَمُ أَنَّهُ صَادِقٌ، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَأَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَنِي فِدَاءَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَتُشْعِلَ النَّارَ بِي حَتَّى تَبَرَّ يَمِينُهُ وَلَا تُشْعِلِ النَّارَ بِأَحَدٍ آخَرَ، فَهَبَطَ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: «يَا مُحَمَّدُ بَشِّرِ الشَّابَّ بِأَنِّي قَدْ أَنْقَذْتُهُ مِنَ النَّارِ بِتَصْدِيقِهِ لَكَ وَفِدَائِهِ أُمَّتَكَ بِنَفْسِهِ وَشَفَقَتِهِ عَلَى الْخَلْقِ» .

Rivayet edilir ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte otururken mescidin kapısındaki bir gence baktı ve: "Kim cehennemlik bir adama bakmak isterse şu gence baksın" buyurdu. Genç bunu işitince dönüp gitti ve: "İlahım ve Efendim! İşte senin Resûlün benim cehennemlik olduğuma şahitlik ediyor ve ben onun doğru söylediğini biliyorum. Madem durum böyledir, senden beni Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine fidye kılmanı ve onun yemini doğru çıksın diye ateşi sadece benimle tutuşturmanı, bir başkasını ise ateşle yakmamanı niyaz ediyorum" dedi. Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm indi ve: «Ey Muhammed! Sana olan tasdiki, ümmetine kendisini fidye yapması ve mahlukata olan şefkati sebebiyle o genci cehennemden kurtardığımı ona müjdele» dedi.»

إِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالشَّفَقَةَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَاجِبٌ. ثُمَّ إِنَّ هَارُونَ ﵇ رَأَى الْقَوْمَ مُتَهَافِتِينَ عَلَى النَّارِ وَلَمْ يُبَالِ بِكَثْرَتِهِمْ وَلَا بِقُوَّتِهِمْ بَلْ صَرَّحَ بِالْحَقِّ فقال: يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ الآية وهاهنا دَقِيقَةٌ وَهِيَ أَنَّ الرَّافِضَةَ تَمَسَّكُوا

Bu sabit olunca bil ki iyiliği emretmek ve Müslümanlara şefkat göstermek vaciptir. Sonra Harun aleyhisselâm kavmin ateşe doğru pervasızca atıldığını gördü; onların çokluğuna ve gücüne aldırmaksızın hakkı açıkça ifade etti ve: { يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ } “Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz” ayetini söyledi. Burada ince bir nükte vardır; o da Râfızîlerin şu delile tutunmalarıdır:

بِقَوْلِهِ ﵇ لِعَلِيٍّ: «أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى»

Peygamber'in aleyhisselâm Ali'ye söylediği: «Sen bana göre, Harun'un Musa'ya olan konumundasın» sözüne [tutundular].

ثُمَّ إِنَّ هَارُونَ مَا مَنَعَتْهُ

Sonra Harun'u hiçbir şey alıkoymadı;

التُّقْيَةُ فِي مِثْلِ هَذَا الْجَمْعِ بَلْ صَعَدَ الْمِنْبَرَ وَصَرَّحَ بِالْحَقِّ وَدَعَا النَّاسَ إِلَى مُتَابَعَةِ نَفْسِهِ وَالْمَنْعِ مِنْ مُتَابَعَةِ غَيْرِهِ، فَلَوْ كَانَتْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى الْخَطَأِ لَكَانَ يَجِبُ عَلَى عَلِيٍّ ﵇ أَنْ يَفْعَلَ مَا فَعَلَهُ هَارُونُ ﵇ وَأَنْ يَصْعَدَ عَلَى الْمِنْبَرِ مِنْ غَيْرِ تُقْيَةٍ وَخَوْفٍ وَأَنْ يَقُولَ: فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْأُمَّةَ كَانُوا عَلَى الصَّوَابِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَارُونَ ﵇ سَلَكَ فِي هَذَا الْوَعْظِ أَحْسَنَ الْوُجُوهِ لِأَنَّهُ زَجَرَهُمْ عَنِ الْبَاطِلِ أَوَّلًا بِقَوْلِهِ: إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى ثَانِيًا بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ ثُمَّ دَعَاهَا ثَالِثًا إِلَى مَعْرِفَةِ النُّبُوَّةِ بِقَوْلِهِ: فَاتَّبِعُونِي ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى الشَّرَائِعِ رَابِعًا بِقَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا أَمْرِي وَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الْجَيِّدُ لِأَنَّهُ لَا بُدَّ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ مِنْ إِمَاطَةِ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ وَهُوَ إِزَالَةُ الشُّبُهَاتِ ثُمَّ مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى هِيَ الْأَصْلُ ثُمَّ النُّبُوَّةُ ثُمَّ الشَّرِيعَةُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَخَصَّ هَذَا الْمَوْضِعَ بِاسْمِ الرَّحْمَنِ لِأَنَّهُ كَانَ يُنْبِئُهُمْ بِأَنَّهُمْ مَتَى تَابُوا قَبِلَ اللَّه تَوْبَتَهُمْ لِأَنَّهُ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، وَمِنْ رَحْمَتِهِ أَنْ خَلَّصَهُمْ مِنْ آفَاتِ فِرْعَوْنَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لِجَهْلِهِمْ قَابَلُوا هَذَا التَّرْتِيبَ الْحَسَنَ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِالتَّقْلِيدِ وَالْجُحُودِ فَقَالُوا: لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى كَأَنَّهُمْ قَالُوا: لَا نَقْبَلُ حُجَّتَكَ وَلَكِنْ نَقْبَلُ قَوْلَ/ مُوسَى وَعَادَةُ الْمُقَلِّدِ لَيْسَ إِلَّا ذاك.

Böylesi bir topluluk karşısında takiyye bile onu engellemedi; aksine minbere çıktı, hakkı açıkça söyledi ve insanları kendisine uymaya çağırıp başkasına uymaktan menetti. Şayet Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti hata üzere olsaydı, Ali'nin aleyhisselâm de Harun'un aleyhisselâm yaptığını yapması, hiçbir takiyye ve korku duymadan minbere çıkıp: { فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Bana uyun ve emrime itaat edin!” demesi vacip olurdu. O bunu yapmadığına göre bildik ki ümmet doğru yoldaydı. Bil ki Harun aleyhisselâm bu vaazında en güzel usulü takip etmiştir; zira o, ilk olarak: { إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ } “Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz” diyerek onları batıldan menetti, sonra ikinci olarak: { وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ } “Ve şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır” diyerek Allah Teâlâ'yı tanımaya çağırdı, sonra üçüncü olarak: { فَاتَّبِعُونِي } “Bana uyun” diyerek peygamberliği tanımaya çağırdı, sonra dördüncü olarak: { وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Ve emrime itaat edin” diyerek şeriatın hükümlerine çağırdı. Bu ise en mükemmel sıralamadır; zira her şeyden önce yoldaki eziyeti kaldırmak, yani şüpheleri izale etmek gerekir. Sonra asıl olan Allah Teâlâ'yı tanımaktır, ardından peygamberlik, ardından da şeriattır. Böylece bu sıralamanın en güzel vecih üzere olduğu sabit oldu. O: { وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ } “Ve şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır” derken bu makamı özellikle "Rahmân" ismine tahsis etti; çünkü onlara tövbe ettikleri takdirde Allah'ın tövbelerini kabul edeceğini haber veriyordu, zira O Rahmân ve Rahîm'dir. Firavun'un felaketlerinden onları kurtarmış olması da O'nun rahmetindendir. Fakat onlar cehaletleri sebebiyle delillendirmedeki bu güzel tertibi taklit ve inkâr ile karşıladılar da: { لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى } “Musa bize dönünceye kadar buna tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz” dediler. Sanki şöyle demek istediler: Biz senin delilini kabul etmiyoruz, ancak Musa'nın sözünü kabul ederiz. Mukallidin/ âdeti de bundan başkası değildir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٢ الى ٩٤]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 92-94]

قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)

{ قالَ يَا هارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) } “[Musa] dedi ki: «Ey Harun! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi? (92) Bana uymaktan [alıkoyan neydi]? Yoksa emrime karşı mı geldin?» (93) [Harun] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Sakalım ve saçımdan tutma! Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözüme dikkat etmedin' demenden korktum.» (94)”

اعْلَمْ أَنَّ الطَّاعِنِينَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ أَمَرَ هَارُونَ بِاتِّبَاعِهِ أَوْ لَمْ يَأْمُرْهُ، فَإِنْ أَمَرَهُ بِهِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ هَارُونُ قَدِ اتَّبَعَهُ أَوْ لَمْ يتبعه، فإن اتبعه كانت ملامة موسى لهرون مَعْصِيَةً وَذَنْبًا لِأَنَّ مَلَامَةَ غَيْرِ الْمُجْرِمِ مَعْصِيَةٌ. وَإِنْ لَمْ يَتَّبِعْهُ كَانَ هَارُونُ تَارِكًا لِلْوَاجِبِ فَكَانَ فَاعِلًا لِلْمَعْصِيَةِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّ مُوسَى ﵇ مَا أَمَرَهُ بِاتِّبَاعِهِ كَانَتْ مَلَامَتُهُ إِيَّاهُ بِتَرْكِ الِاتِّبَاعِ مَعْصِيَةً فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ يَلْزَمُ إِسْنَادُ الْمَعْصِيَةِ إِمَّا إِلَى مُوسَى أَوْ إِلَى هَارُونَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُ مُوسَى ﵇: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَارُونُ قَدْ عَصَاهُ، وَأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْعِصْيَانُ مُنْكَرًا، وَإِلَّا لَكَانَ مُوسَى ﵇ كَاذِبًا وَهُوَ مَعْصِيَةٌ، فَإِذَا فَعَلَ هَارُونُ ذَلِكَ فَقَدْ فَعَلَ الْمَعْصِيَةَ.

Bil ki peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine dil uzatanlar bu ayete birkaç yönden tutunmaktadırlar. Birincisi: Musa aleyhisselâm Harun'a ya kendisine uymasını emretmiştir ya da emretmemiştir. Şayet emretmişse, Harun ya ona uymuştur ya da uymamıştır. Eğer uymuşsa, Musa'nın Harun'u azarlaması bir masiyet ve günah olur; zira suçsuz birini azarlamak masiyettir. Eğer uymamışsa, Harun vacibi terk etmiş ve böylece masiyet işlemiş olur. Şayet Musa'nın aleyhisselâm ona kendisine uymasını emretmediğini söylersek, ona uymayı terk etti diye azarlaması yine bir masiyet olur. Böylece her ihtimalde masiyetin ya Musa'ya ya da Harun'a isnat edilmesi gerektiği sabit olur. İkincisi: Musa'nın aleyhisselâm: { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?” sözü inkâr yoluyla sorulmuş bir istifhamdır; dolayısıyla Harun'un ona isyan etmiş olması ve bu isyanın da çirkin bir şey olması gerekir. Aksi halde Musa aleyhisselâm yalan söylemiş olur ki bu da bir masiyettir. Harun bunu yaptığına göre o da masiyet işlemiş olur.

وثالثها: قوله: ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي

Üçüncüsü: O'nun: { ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “Ey anamın oğlu! Sakalım ve saçımdan tutma!” sözüdür.

وَهَذَا مَعْصِيَةٌ لِأَنَّ هَارُونَ ﵇ قَدْ فَعَلَ مَا قَدَرَ عَلَيْهِ مِنَ النَّصِيحَةِ وَالْوَعْظِ وَالزَّجْرِ، فَإِنْ كَانَ مُوسَى ﵇ قَدْ بَحَثَ عَنِ الْوَاقِعَةِ، وَبَعْدَ أَنْ عَلِمَ أَنَّ هَارُونَ قَدْ فَعَلَ مَا قَدَرَ عَلَيْهِ كَانَ الْأَخْذُ بِرَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ مَعْصِيَةً وَإِنْ فَعَلَ ذَلِكَ قَبْلَ تَعَرُّفِ الْحَالِ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا مَعْصِيَةً. ورابعها:

Bu da bir masiyettir; çünkü Harun aleyhisselâm nasihat, vaaz ve men etme konusunda elinden geleni yapmıştır. Şayet Musa aleyhisselâm olayı araştırıp Harun'un elinden geleni yaptığını öğrendikten sonra bunu yapmışsa, onun saçını ve sakalını tutması bir masiyettir; şayet durumu öğrenmeden önce bunu yapmışsa bu da yine bir masiyettir. Dördüncüsü:

إن هارون ﵇ قال: تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي

Harun aleyhisselâm: { لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “Sakalım ve saçımdan tutma!” demiştir.

فَإِنْ كَانَ الْأَخْذُ بِلِحْيَتِهِ وَبِرَأْسِهِ جَائِزًا كَانَ قَوْلُ هَارُونَ لَا تَأْخُذْ مَنْعًا لَهُ عَمَّا كَانَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَهُ فَيَكُونُ ذَلِكَ مَعْصِيَةً، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْأَخْذُ جَائِزًا كَانَ مُوسَى ﵇

Şayet sakalından ve başından tutması caiz idiyse, Harun'un "tutma" demesi, [Musa'yı] yapma hakkı olan bir şeyden men etmesi demek olur ki bu da bir masiyet sayılır. Şayet bu tutma caiz değil idiyse, bu takdirde Musa aleyhisselâm

فَاعِلًا لِلْمَعْصِيَةِ فَهَذِهِ أَمْثِلَةٌ لَطِيفَةٌ فِي هَذَا الْبَابِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْكُلِّ: أَنَّا بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها [الْبَقَرَةِ: ٣٦] أَنْوَاعًا مِنَ الدَّلَائِلِ الْجَلِيَّةِ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صُدُورُ الْمَعْصِيَةِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَحَاصِلُ هَذِهِ الْوُجُوهِ تَمَسُّكٌ بِظَوَاهِرَ قَابِلَةٍ لِلتَّأْوِيلِ وَمُعَارَضَةُ مَا يَبْعُدُ عَنِ التَّأْوِيلِ بِمَا يَتَسَارَعُ إِلَيْهِ التَّأْوِيلُ غَيْرُ جَائِزٍ، إِذَا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ فَاعْلَمْ أَنَّ لَنَا فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذِهِ الْإِشْكَالَاتِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّا وَإِنِ اخْتَلَفْنَا فِي جَوَازِ الْمَعْصِيَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ لَكِنِ اتَّفَقْنَا عَلَى جَوَازِ تَرْكِ الْأَوْلَى عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَالْفِعْلُ الَّذِي يَفْعَلُهُ أَحَدُهُمَا وَيَمْنَعُهُ الْآخَرُ أَعْنِي بِهِمَا/ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ لَعَلَّهُ كَانَ أَحَدُهُمَا أَوْلَى وَالْآخَرُ كَانَ تَرْكَ الْأَوْلَى فَلِذَلِكَ فَعَلَهُ أَحَدُهُمَا وَتَرَكَهُ الْآخَرُ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا التَّأْوِيلُ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ جَازِمًا فِيمَا يَأْتِي بِهِ فِعْلًا كَانَ أَوْ تَرْكًا وَفِعْلُ الْمَنْدُوبِ وَتَرْكُهُ لَا يُجْزَمُ بِهِ، قُلْنَا: تَقْيِيدُ الْمُطْلَقِ بِالدَّلِيلِ غَيْرُ مُمْتَنَعٍ، فَنَحْنُ نَحْمِلُ ذَلِكَ الْجَزْمَ فِي الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ افْعَلْ ذَلِكَ أَوِ اتْرُكْهُ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ الْأَصْلَحَ، وَقَدْ يُتْرَكُ ذَلِكَ الشَّرْطُ إِذَا كَانَ تَوَاطُؤُهُمَا عَلَى رِعَايَتِهِ مَعْلُومًا مُتَقَرِّرًا. وَثَانِيهَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ أَقْبَلَ وَهُوَ غَضْبَانُ عَلَى قَوْمِهِ فَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ وَجَرَّهُ إِلَيْهِ كَمَا يَفْعَلُ الْإِنْسَانُ بِنَفْسِهِ مِثْلَ ذَلِكَ عِنْدَ الْغَضَبِ فَإِنَّ الْغَضْبَانَ الْمُتَفَكِّرَ قَدْ يَعَضُّ عَلَى شَفَتَيْهِ وَيَفْتِلُ أَصَابِعَهُ وَيَقْبِضُ لِحْيَتِهِ فَأَجْرَى مُوسَى ﵇ أَخَاهُ هَارُونَ مَجْرَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ كَانَ أَخَاهُ وَشَرِيكَهُ فَصَنَعَ بِهِ مَا يَصْنَعُ الرَّجُلُ بِنَفْسِهِ فِي حال الفكر والغضب فأما قوله: تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي

masiyet işlemiş olur. İşte bu konudaki latif misaller bunlardır. Bütün bunlara verilecek genel cevap şudur: Biz Bakara Suresi'nde Teâlâ'nın: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Şeytan onları oradan kaydırdı” [Bakara: 36] kavlinin tefsirinde peygamberlerden masiyet sâdır olmasının caiz olmadığına dair apaçık delil türlerini açıklamıştık. Bu vecihlerin özeti, tevile açık zahirî ifadelere tutunmaktır; tevili uzak olan kesin delillere karşı tevile süratle giden zahirlerle karşı çıkmak ise caiz değildir. Bu mukaddime sabit olduğuna göre bil ki bu müşkillere cevap vermede bizim birkaç vechimiz vardır. Birincisi: Peygamberler hakkında masiyetin cevazında ihtilaf etmiş olsak bile, onların evlâ olanı (en faziletli davranışı) terk etmelerinin caiz olduğu konusunda ittifak etmişizdir. Durum böyle olunca, ikisinden birinin yaptığı ve diğerinin engellediği fiil -yani Musa ve Harun'u/ aleyhimesselâm kastediyorum- muhtemelen birisi için evlâ, diğeri için ise evlânın terki idi; bu yüzden biri onu yaptı, diğeri ise terk etti. Eğer: "Bu tevil caiz değildir; çünkü her ikisi de fiil veya terk olarak ortaya koyduğu şeyde kesin kararlı idi; oysa mendup bir fiil ve onun terki hakkında kesin bir hüküm verilmez" denilirse, biz deriz ki: Mutlak olanın delille takyit edilmesi imkânsız değildir. Biz fiil ve terkteki o kesinliği şu manaya hamlederiz: "Eğer en uygun olanı istiyorsan bunu yap veya terk et." İkisinin bunu gözetme konusundaki mutabakatı bilinen ve yerleşmiş bir husus olunca bazen bu şart lafzen terk edilebilir. İkincisi: Musa aleyhisselâm kavmine öfkeli bir halde yöneldi ve tıpkı insanın öfke anında kendi nefsine yaptığı gibi kardeşinin başını tutup kendisine doğru çekti. Zira öfkeli ve derin düşünceli bir kimse bazen dudaklarını ısırır, parmaklarını büker ve sakalını tutar. Musa aleyhisselâm da kardeşi ve ortağı olduğu için kardeşi Harun'u kendi nefsi konumunda tutmuş ve bir adamın düşünce ve öfke halinde kendi nefsine yaptığını ona yapmıştır. O'nun: { لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “Sakalım ve saçımdan tutma!” sözüne gelince;

فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ هَارُونُ ﵇ خَافَ مِنْ أَنْ يَتَوَهَّمَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْ سُوءِ ظَنِّهِمْ أَنَّهُ مُنْكِرٌ عَلَيْهِ غَيْرُ مُعَاوِنٍ لَهُ، ثُمَّ أَخَذَ في شرح القصة فقال: نِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ

Harun'un aleyhisselâm, İsrailoğullarının kötü zanları sebebiyle Musa'nın kendisini kınadığını ve ona yardımcı olmadığını vehmetmelerinden korkmuş olması imkânsız değildir. Sonra kıssayı açıklamaya başlayarak: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun' demenden korktum” dedi.

، وَثَالِثُهَا: أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا عَلَى نِهَايَةِ سُوءِ الظَّنِّ بِمُوسَى ﵇ حَتَّى إِنَّ هَارُونَ غَابَ عَنْهُمْ غَيْبَةً فَقَالُوا لِمُوسَى ﵇: أَنْتَ قَتَلْتَهُ، فَلَمَّا وَاعَدَ اللَّه تَعَالَى مُوسَى ﵇ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتَمَّهَا بِعَشْرٍ وَكَتَبَ لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ثُمَّ رَجَعَ فَرَأَى فِي قَوْمِهِ مَا رَأَى فَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ لِيُدْنِيَهُ فَيَتَفَحَّصَ عَنْ كَيْفِيَّةِ الْوَاقِعَةِ فَخَافَ هَارُونُ ﵇ أَنْ يَسْبِقَ إِلَى قُلُوبِهِمْ مَا لَا أَصْلَ لَهُ فَقَالَ إِشْفَاقًا عَلَى مُوسَى: لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي لِئَلَّا يَظُنَّ الْقَوْمُ مَا لَا يَلِيقُ بِكَ. وَرَابِعُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كَانَ مُوسَى ﵇ رَجُلًا حَدِيدًا مَجْبُولًا عَلَى الْحِدَّةِ وَالْخُشُونَةِ وَالتَّصَلُّبِ فِي كُلِّ شَيْءٍ شَدِيدَ الْغَضَبِ للَّه تَعَالَى وَلِدِينِهِ فَلَمْ يَتَمَالَكْ حِينَ رَأَى قَوْمَهُ يَعْبُدُونَ عِجْلًا مِنْ دُونِ اللَّه تَعَالَى مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوْا مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ أَنْ أَلْقَى أَلْوَاحَ التَّوْرَاةِ لِمَا غَلَبَ عَلَى ذِهْنِهِ مِنَ الدَّهْشَةِ الْعَظِيمَةِ غَضَبًا للَّه تَعَالَى وَحَمِيَّةً وَعَنَّفَ بِأَخِيهِ وَخَلِيفَتِهِ عَلَى قَوْمِهِ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِ إِقْبَالَ الْعَدُوِّ الْمُكَاشِرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ سَاقِطٌ لِأَنَّهُ يُقَالُ: هَبْ أَنَّهُ كَانَ شَدِيدَ الْغَضَبِ وَلَكِنْ مَعَ ذَلِكَ الْغَضَبِ الشَّدِيدِ هَلْ كَانَ يَبْقَى عَاقِلًا مُكَلَّفًا أَمْ لَا؟ فَإِنْ بَقِيَ عَاقِلًا مُكَلَّفًا فَالْأَسْئِلَةُ بَاقِيَةٌ بِتَمَامِهَا أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّكَ ذَكَرْتَ أَنَّهُ أَتَى بِغَضَبٍ شَدِيدٍ وَذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَعَاصِي فَقَدْ زِدْتَ إِشْكَالًا آخَرَ. فَإِنْ قُلْتُمْ بِأَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْغَضَبِ لَمْ يَبْقَ عَاقِلًا وَلَا مُكَلَّفًا فَهَذَا مِمَّا لَا يَرْتَضِيهِ مُسْلِمٌ الْبَتَّةَ فَهَذِهِ أَجْوِبَةُ مَنْ لَمْ يُجَوِّزِ الصَّغَائِرَ وَأَمَّا مَنْ جَوَّزَهَا فَلَا شَكَّ فِي سُقُوطِ السُّؤَالِ واللَّه أَعْلَمُ. أَمَّا قَوْلُهُ: مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَا صِلَةٌ وَالْمُرَادُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَتَّبِعَنِي. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا دَعَاكَ إِلَى أَنْ لَا تَتَّبِعَنِي فَأَقَامَ مَنَعَكَ مَقَامَ دَعَاكَ وَفِي الِاتِّبَاعِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا مَنَعَكَ مِنِ اتِّبَاعِي بِمَنْ أَطَاعَكَ وَاللُّحُوقِ بِي وَتَرْكِ الْمُقَامِ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ. وَالثَّانِي: أَنْ تَتَّبِعَنِي فِي وَصِيَّتِي إِذْ قُلْتُ لَكَ:

Üçüncüsü: İsrailoğulları Musa aleyhisselâm hakkında son derece kötü zan besliyorlardı; hatta Harun onların arasından bir ara kaybolduğunda Musa'ya aleyhisselâm: "Onu sen öldürdün" demişlerdi. Allah Teâlâ Musa'ya aleyhisselâm otuz gece vaat edip bunu on ile tamamlayınca ve levhalarda onun için her şeyden yazınca, Musa geri dönüp kavminde gördüğü manzarayı görünce, olayın mahiyetini etraflıca araştırmak için yaklaştırmak gayesiyle kardeşinin başından tuttu. Harun aleyhisselâm ise onların kalplerine asılsız bir şeyin gelmesinden korktu da Musa'ya şefkatinden ötürü: "Sakalımdan ve saçımdan tutma ki kavim senin hakkında layık olmayan bir zan beslemesin" dedi. Dördüncüsü: el-Keşşâf sahibi dedi ki: "Musa aleyhisselâm sert mizaçlı, yaratılıştan öfkeli, sert ve her konuda tavizsiz, Allah Teâlâ ve O'nun dini uğrunda son derece gayretli ve gazaplı bir zattı. Kavminin onca büyük mucizeyi gördükten sonra Allah Teâlâ'yı bırakıp bir buzağıya taptıklarını görünce, Allah Teâlâ adına duyduğu öfke ve gayretle zihnini kaplayan büyük dehşet sebebiyle Tevrat levhalarını elinden bırakmaktan kendini alamadı; kardeşine ve kavmi üzerindeki vekiline sert davrandı ve ona diş bileyen bir düşman gibi yöneldi." Bil ki bu cevap tutarsızdır; çünkü şöyle denilir: Farz edelim ki o son derece öfkeliydi; peki o şiddetli öfkeyle birlikte akıl sahibi ve mükellef olarak kalıyor muydu, kalmıyor muydu? Şayet akıl sahibi ve mükellef olarak kalıyorduysa, sorular bütün yönleriyle geçerliliğini korur. Bu bapta en fazla söyleyebileceğin şey, onun şiddetli bir öfke gösterdiğidir ki bu da masiyetler cümlesindendir; dolayısıyla başka bir müşkül daha eklemiş olursun. Eğer o öfke anında akıl sahibi ve mükellef olarak kalmadığını söylerseniz, bunu hiçbir Müslüman asla kabul etmez. İşte bunlar küçük günahları (sağâir) peygamberler için caiz görmeyenlerin cevaplarıdır; bunu caiz görenlere göre ise sorunun düşeceğinde şüphe yoktur, en doğrusunu Allah bilir. Musa'nın: { مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ } “Onların saptıklarını gördüğün zaman seni bana uymaktan alıkoyan neydi?” sözüne gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: «لَا» (lâ) fazlalıktır (sıladır); murat ise: «مَا مَنَعَكَ أَنْ تَتَّبِعَنِي» "Bana uymana ne engel oldu?" demektir. İkincisi: Murat, "Seni bana uymamaya sevk eden neydi?" manasında olup «مَنَعَكَ» fiilini «دَعَاكَ» yerine ikame etmiştir. "Uymak" (ittiba') hususunda iki görüş vardır: Birincisi: "Sana itaat edenlerle birlikte bana uymaktan, bana yetişmekten ve onların arasında kalmayı terk etmekten seni alıkoyan neydi?" demektir; bu, Atâ rivayetinde İbn Abbâs'ın görüşüdür. İkincisi: "Sana:

اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٢] فَلِمَ تَرَكْتَ قِتَالَهُمْ وَتَأْدِيبَهُمْ وَهَذَا قَوْلُ مُقَاتِلٍ ثُمَّ قَالَ: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ/ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَارِكَ الْمَأْمُورِ بِهِ عَاصٍ وَالْعَاصِي مُسْتَحِقٌّ

{ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!” [A'râf: 142] dediğimde vasiyetimde bana uymana ne engel oldu? Onlarla savaşmayı ve onları terbiye etmeyi niçin terk ettin?" demektir; bu da Mukâtil'in görüşüdür. Sonra [Musa]: { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?” dedi; bunun manası açıktır./ Bu da emredilen şeyi terk edenin âsi olduğuna, âsinin de cezayı hak ettiğine delalet eder;

لِلْعِقَابِ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها [الْجِنِّ: ٢٣] وَلِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها [النِّسَاءِ: ١٤] فَمَجْمُوعُ الْآيَتَيْنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ، فَأَجَابَ هَارُونُ ﵇ وقال: ابْنَ أُمَ

Zira Teâlâ: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan ederse, şüphesiz onun için içinde ebediyen kalacakları cehennem ateşi vardır” [Cin: 23] ve: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها } “Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, Allah onu içinde ebediyen kalacağı bir ateşe sokar” [Nisâ: 14] buyurmuştur. İki ayetin toplamı emrin vücub ifade ettiğine delalet eder. Bunun üzerine Harun aleyhisselâm cevap verip şöyle dedi: { ابْنَ أُمَ }

قِيلَ: إِنَّمَا خَاطَبَهُ بِذَلِكَ لِيَدْفَعَهُ عَنْهُ فيتركه، وقيل: كان أخاه لأمه: تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي

Denildi ki: Kendisini [öfkeyle yakalamaktan] vazgeçirip bıraksın diye ona böyle hitap etmiştir. Bir görüşe göre de anne bir kardeşiydi: { لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “Sakalım ve saçımdan tutma!”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ، فَإِنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمَنْهِيِّ فَاعِلًا لِلْمَنْهِيِّ عَنْهُ كَقَوْلِهِ: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ٤٨] وَقَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] وَالَّذِي فِيهِ أَنَّهُ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِخْفَافِ بِهِ بَلْ قَدْ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِسَائِرِ الْأَغْرَاضِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ أَخَذَ ذُؤَابَتَيْهِ بِيَمِينِهِ ولحيته بيساره ثم قال: نِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

Bil ki Kur'an'da [Musa'nın fiilen] bunu yaptığına dair bir delalet yoktur; zira bir şeyden nehyedilmiş olmak, nehyedilen kişinin o fiili işlediğine delalet etmez. Nitekim: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme!” [Ahzâb: 48] ve: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” [Zümer: 65] ayetleri böyledir. Ayette geçen husus, kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekmesidir; bu miktar ise onu hafife almaya delalet etmez, bilakis açıkladığımız üzere diğer gayeler için de yapılabilir. İnsanlardan bazıları da der ki: O, sağ eliyle onun perçemini, sol eliyle de sakalını tutmuştur. Sonra Harun şöyle dedi: { إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözüme dikkat etmedin' demenden korktum.”

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَ مُوسَى ﵇: (مَا مَنَعَكَ أَنْ لا تتبعن أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَمَرَهُ بِشَيْءٍ فَكَيْفَ يَحْسُنُ فِي جَوَابِهِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّمَا لَمْ أَمْتَثِلْ قَوْلَكَ خَوْفًا مِنْ أَنْ تَقُولَ: لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

Bir kimse şöyle diyebilir: Musa'nın aleyhisselâm: ({ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي }) “Onların saptıklarını gördüğün zaman seni bana uymaktan alıkoyan neydi? Yoksa emrime karşı mı geldin?” sözü ona bir şey emrettiğine delalet eder. Peki bu soruya cevap olarak: "Ben senin: '{ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } sözüme dikkat etmedin' demenden korktuğum için senin sözünü yerine getirmedim" denilmesi nasıl uygun olur?

فَهَلْ يَجُوزُ مِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى الْعَاقِلِ.

Akıl sahibi bir kimseden böyle bir sözün sâdır olması caiz midir?

وَالْجَوَابُ: لَعَلَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا أَمَرَهُ بِالذَّهَابِ إِلَيْهِ بِشَرْطِ أَنْ لَا يُؤَدِّيَ ذَلِكَ إِلَى فَسَادٍ فِي الْقَوْمِ فَلَمَّا قَالَ مُوسَى: (مَا مَنَعَكَ أَنْ لَا تَتَّبِعَنِ) قَالَ لِأَنَّكَ إِنَّمَا أَمَرْتَنِي بِاتِّبَاعِكَ إِذَا لَمْ يَحْصُلِ الْفَسَادُ فَلَوْ جِئْتُكَ مَعَ حُصُولِ الْفَسَادِ مَا كُنْتُ مُرَاقِبًا لِقَوْلِكَ. قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ: الْهِدَايَةُ أَنْفَعُ مِنَ الدَّلَالَةِ فَإِنَّ السَّحَرَةَ كَانُوا أَجَانِبَ عَنِ الْإِيمَانِ وَمَا رَأَوْا إِلَّا آيَةً وَاحِدَةً فَآمَنُوا وَتَحَمَّلُوا الْعَذَابَ الشَّدِيدَ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ يَرْجِعُوا عَنِ الْإِيمَانِ، وَأَمَّا قَوْمُهُ فَإِنَّهُمْ رَأَوُا انْقِلَابَ الْعَصَا ثُعْبَانًا وَالْتَقَمَ كُلَّ مَا جَمَعَهُ السَّحَرَةُ ثُمَّ عَادَ عَصًا وَرَأَوُا اعْتِرَافَ السَّحَرَةِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِسِحْرٍ وَأَنَّهُ أَمْرٌ إِلَهِيٌّ وَرَأَوُا الْآيَاتِ التِّسْعَ مُدَّةً مَدِيدَةً ثُمَّ رَأَوُا انْفِرَاقَ الْبَحْرِ اثْنَيْ عَشَرَ طَرِيقًا وَأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْجَاهُمْ مِنَ الْغَرَقِ وَأَهْلَكَ أَعْدَاءَهُمْ مَعَ كَثْرَةِ عَدَدِهِمْ، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ مَعَ مَا شَاهَدُوا مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ لَمَّا خَرَجُوا مِنَ الْبَحْرِ وَرَأَوْا قَوْمًا يَعْبُدُونَ الْبَقَرَ قَالُوا: اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ، وَلَمَّا سَمِعُوا صَوْتًا مِنْ عِجْلٍ عَكَفُوا عَلَى عِبَادَتِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْغَرَضُ بِالدَّلَائِلِ بَلْ بِالْهِدَايَةِ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (يَا ابْنَ أُمِّ) بِكَسْرِ الْمِيمِ وَالْإِضَافَةِ وَدَلَّتْ كَسْرَةُ الْمِيمِ عَلَى الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ وتقديره يا ابن أماه واللَّه أعلم.

Cevap şudur: Muhtemelen Musa aleyhisselâm ona kendi yanına gelmesini, kavmin içinde bir fesada yol açmaması şartıyla emretmişti. Musa: ({ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَتَّبِعَنِ }) “Bana uymaktan seni alıkoyan neydi?” deyince, Harun: "Çünkü sen bana ancak fesat çıkmayacaksa sana uymamı emretmiştin; şayet fesat çıkmasıyla birlikte sana gelseydim senin sözünü gözetmemiş olurdum" demiştir. İmam Ebu'l-Kāsım el-Ensârî dedi ki: Hidayet, delilden daha faydalıdır; zira sihirbazlar imana tamamen yabancı idiler ve sadece tek bir mucize gördüler de iman ettiler, dünyadaki şiddetli azaba katlandılar ve imandan dönmediler. Musa'nın kavmine gelince; onlar asânın ejderhaya dönüştüğünü, sihirbazların ortaya koyduğu her şeyi yuttuğunu, sonra tekrar asâya döndüğünü gördüler, sihirbazların bunun sihir olmayıp ilahî bir emir olduğunu itiraf ettiklerine şahit oldular, uzun süre dokuz mucizeyi gördüler, sonra denizin on iki yola yarıldığını, Allah Teâlâ'nın onları boğulmaktan kurtarıp sayıca çok olmalarına rağmen düşmanlarını helak ettiğini gördüler. Sonra bu kimseler bütün bu mucizeleri müşahede etmelerine rağmen denizden çıktıklarında ineğe tapan bir kavmi görünce: "Onların ilahları gibi bize de bir ilah yap" dediler ve buzağıdan bir ses işitince de ona tapmaya koyuldular. Bu da maksadın delillerle değil, ancak hidayetle hâsıl olduğuna delalet eder. Hamza ve Kisâî, mimin kesresi ve izafetle ({ يَا ابْنَ أُمِّ }) şeklinde okumuştur; mimin kesresi yâ'ya delalet eder. Diğerleri ise fetha ile okumuştur, takdiri "yâ ibne ümmâh" (ey anneciğimin oğlu) şeklindedir; en doğrusunu Allah bilir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٥ الى ٩٨]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 95-98]

قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨)

{ قالَ فَما خَطْبُكَ يَا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) } “[Musa] dedi ki: «Peki senin zorun neydi ey Sâmirî?» (95) [Sâmirî] dedi ki: «Ben onların görmediği bir şeyi gördüm de o elçinin izinden bir avuç [toprak] alıp onu attım. Nefsim bana bunu böylece hoş gösterdi.» (96) [Musa] dedi ki: «Öyleyse defol git! Hayatın boyunca senin payına düşen 'Bana dokunmayın!' demendir. Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır. Şimdi tapınıp durduğun ilahına bak! Onu mutlaka yakacağız, sonra da denize savuracağız!» (97) Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; O her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. (98)”

[في قوله تعالى قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُ] اعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا فَرَغَ مِنْ مُخَاطَبَةِ هَارُونَ ﵇ وَعَرَفَ الْعُذْرَ لَهُ فِي التَّأْخِيرِ أَقْبَلَ عَلَى السَّامِرِيِّ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ كَانَ حَاضِرًا مَعَ هَارُونَ ﵇ فَلَمَّا قَطَعَ مُوسَى الْكَلَامَ مَعَ هَارُونَ أَخَذَ فِي التَّكَلُّمِ مَعَ السَّامِرِيِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعِيدًا ثُمَّ حَضَرَ السَّامِرِيُّ مِنْ بَعْدُ أَوْ ذَهَبَ إِلَيْهِ مُوسَى لِيُخَاطِبَهُ، فَقَالَ موسى ﵇: فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ وَالْخَطْبُ مَصْدَرٌ خَطَبَ الْأَمْرَ إِذَا طَلَبَهُ، فَإِذَا قِيلَ لِمَنْ يَفْعَلُ شَيْئًا مَا

[Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُ } “[Musa] dedi ki: «Peki senin zorun neydi ey Sâmirî?»” kavli hakkında] Bil ki Musa aleyhisselâm, Harun'a aleyhisselâm hitabını bitirip onun geri kalma konusundaki mazeretini anlayınca Sâmirî'ye yöneldi. Onun Harun aleyhisselâm ile birlikte hazır bulunmuş olması muhtemeldir; Musa, Harun ile konuşmasını bitirince Sâmirî ile konuşmaya başlamıştır. Uzakta bulunup sonradan gelmiş olması veya Musa'nın ona hitap etmek için yanına gitmiş olması da caizdir. Musa aleyhisselâm: { فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ } “Peki senin zorun neydi ey Sâmirî?” dedi. el-Hatb (الْخَطْب), bir kimse bir işi talep ettiğinde kullanılan "hatabe'l-emr" (خَطَبَ الْأَمْرَ) kökünden masdardır. Bir şey yapan kimseye:

خَطْبُكَ؟ مَعْنَاهُ مَا طَلَبُكَ لَهُ وَالْغَرَضُ مِنْهُ الْإِنْكَارُ عَلَيْهِ وَتَعْظِيمُ صُنْعِهِ ثُمَّ ذَكَرَ السَّامِرِيُّ عُذْرَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ:

"Hatbuke?" (خَطْبُكَ) dendiğinde bunun manası: "Bunu istemekten maksadın neydi?" demektir; buradaki gaye onu kınamak ve yaptığı işin vahametini ortaya koymaktır. Sonra Sâmirî bu husustaki mazeretini zikredip şöyle dedi:

بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

{ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “Ben onların görmediği bir şeyi gördüm”. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ بِالْكَسْرِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِمَا لَمْ تَبْصُرُوا بِالتَّاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ فَوْقُ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ أَيْ بِمَا لَمْ يَبْصُرْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ.

Birinci Mesele: { بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } [kıraatinde sâd harfinin] kesresiyle de okunmuştur. Hamza ve Kisâî, noktalı üst te ile { بِمَا لَمْ تَبْصُرُوا } şeklinde, diğerleri ise ye ile yani "İsrailoğullarının görmediği bir şeyi" manasında okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْإِبْصَارِ قَوْلَانِ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: عَلِمْتُ بِمَا لَمْ يَعْلَمُوا بِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: رَجُلٌ بَصِيرٌ أَيْ عَالِمٌ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَقَالَ الزَّجَّاجُ فِي تَقْرِيرِهِ: أَبْصَرْتُهُ بِمَعْنَى رَأَيْتُهُ وَبَصُرْتُ بِهِ بِمَعْنَى صِرْتُ بِهِ بَصِيرًا عَالِمًا. وَقَالَ آخَرُونَ: رَأَيْتُ مَا لَمْ يَرَوْهُ فَقَوْلُهُ بَصُرْتُ بِهِ بِمَعْنَى أَبْصَرْتُهُ وَأَرَادَ أَنَّهُ رَأَى دَابَّةَ جِبْرِيلَ ﵇ فَأَخَذَ مِنْ مَوْضِعِ حَافِرِ دَابَّتِهِ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ: فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: İbsâr (görme/bilme) hakkında iki görüş vardır: Ebû Ubeyde dedi ki: "Onların bilmediği bir şeyi bildim" demektir. Nitekim Arapların: "adam basîrdir" yani "âlimdir/bilgindir" sözü de bu köktendir; bu, İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ görüşüdür. Zeccâc bu görüşün takririnde: «أَبْصَرْتُهُ» onu gördüm, «بَصُرْتُ بِهِ» ise onun hakkında basiret sahibi/bilgili oldum manasındadır, dedi. Başkaları ise: "Onların görmediği şeyi gördüm" dediler; dolayısıyla { بَصُرْتُ بِهِ } kavli «أَبْصَرْتُهُ» (onu gördüm) manasındadır. Bununla Cebrail'in aleyhisselâm bineğini gördüğünü ve bineğinin bastığı ayak izinden bir avuç toprak aldığını kastetmiştir. Sonra şöyle dedi: { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها } “O elçinin izinden bir avuç [toprak] alıp onu attım”. Bunda da birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ قُبْضَةً بِضَمِّ الْقَافِ وَهِيَ اسْمٌ لِلْمَقْبُوضِ كَالْغُرْفَةِ وَالضُّفَّةِ وَأَمَّا الْقَبْضَةُ فَالْمَرَّةُ مِنَ الْقَبْضِ وَإِطْلَاقُهَا عَلَى الْمَقْبُوضِ مِنْ تَسْمِيَةِ الْمَفْعُولِ بِالْمَصْدَرِ كَضَرْبِ الْأَمِيرِ وَقُرِئَ أَيْضًا فَقَبَصْتُ قَبْصَةً بِالضَّادِ وَالصَّادِ فَالضَّادُ بِجَمِيعِ الْكَفِّ وَالصَّادُ بِأَطْرَافِ الْأَصَابِعِ وَنَظِيرِهُمَا الْخَضْمُ وَالْقَضْمُ الْخَاءُ بِجَمِيعِ الْفَمِ وَالْقَافُ بِمُقَدَّمِهِ. قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ مِنْ أَثَرِ فَرَسِ الرَّسُولِ.

Birinci Mesele: Hasan [el-Basrî] kāf harfinin zammesiyle "kubzaten" (قُبْضَةً) şeklinde okumuştur; bu, avuçlanan şeyin ismi olup "ğurfe" (bir avuç su) ve "daffe" gibidir. Fetha ile "kabza" (قَبْضَة) ise kabzetme (avuçlama) eyleminin bir defa yapılmasıdır; bunun avuçlanan şey için kullanılması ise mef'ûlün masdar ile isimlendirilmesi kabilindendir, tıpkı "darbu'l-emîr" (emirin dövdüğü kimse/vuruşu) tabirinde olduğu gibi. Ayrıca dâd ve sâd ile «فَقَبَصْتُ قَبْصَةً» şeklinde de okunmuştur; dâd ile olanı elin ayasının tamamıyla, sâd ile olanı ise parmak uçlarıyla almaktır. Bu ikisinin benzeri "hadm" (الْخَضْمُ) ve "kadm" (الْقَضْمُ) kelimeleridir; hı ile olanı ağzın tamamıyla yemek, kāf ile olanı ise ön dişlerle kemirmektir. İbn Mes'ûd: «مِنْ أَثَرِ فَرَسِ الرَّسُولِ» (elçinin atının izinden) şeklinde okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: الْمُرَادُ بِالرَّسُولِ جِبْرِيلُ ﵇ وَأَرَادَ بِأَثَرِهِ التُّرَابَ الَّذِي أَخَذَهُ مِنْ مَوْضِعِ حَافِرِ دَابَّتِهِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا أَنَّهُ مَتَى رَآهُ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: إِنَّمَا رَآهُ يَوْمَ فُلِقَ الْبَحْرُ. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَمَّا نَزَلَ لِيَذْهَبَ بِمُوسَى ﵇ إِلَى الطُّورِ أَبْصَرَهُ السَّامِرِيُّ مِنْ بَيْنِ النَّاسِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ السَّامِرِيَّ كَيْفَ اخْتَصَّ بِرُؤْيَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وَمَعْرِفَتِهِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ النَّاسِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ: إِنَّمَا عَرَفَهُ/ لِأَنَّهُ رَآهُ فِي صِغَرِهِ وَحَفِظَهُ مِنَ الْقَتْلِ حِينَ أَمَرَ فِرْعَوْنُ بِذَبْحِ أَوْلَادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَكَانَتِ الْمَرْأَةُ تَلِدُ وَتَطْرَحُ وَلَدَهَا حَيْثُ لَا يَشْعُرُ بِهِ آلُ فِرْعَوْنَ فَتَأْخُذُ الْمَلَائِكَةُ الْوِلْدَانَ فَيُرَبُّونَهُمْ حَتَّى يَتَرَعْرَعُوا وَيَخْتَلِطُوا بِالنَّاسِ فَكَانَ السَّامِرِيُّ مِمَّنْ أَخَذَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَجَعَلَ كَفَّ نَفْسِهِ فِي فِيهِ وَارْتَضَعَ مِنْهُ الْعَسَلَ وَاللَّبَنَ فَلَمْ يَزَلْ يَخْتَلِفُ إِلَيْهِ حَتَّى عَرَفَهُ، فَلَمَّا رَآهُ عَرَفَهُ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ بِمَعْنَى رَأَيْتُ مَا لَمْ يَرَوْهُ وَمَنْ فَسَّرَ الْكَلِمَةَ بِالْعِلْمِ فَهُوَ صَحِيحٌ وَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلِمْتُ أَنَّ تُرَابَ فَرَسِ جِبْرِيلَ ﵇ لَهُ خَاصِّيَّةُ الْإِحْيَاءِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ تَصْرِيحٌ بِهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ فَهَهُنَا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالرَّسُولِ مُوسَى ﵇ وَبِأَثَرِهِ سُنَّتَهُ وَرَسْمَهُ الَّذِي أُمِرَ بِهِ فَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ: فُلَانٌ يَقْفُو أَثَرَ فُلَانٍ وَيَقْبِضُ أَثَرَهُ إِذَا كَانَ يَمْتَثِلُ رَسْمَهُ وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا أَقْبَلَ عَلَى السَّامِرِيِّ بِاللَّوْمِ وَالْمَسْأَلَةِ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي دَعَاهُ إِلَى إِضْلَالِ الْقَوْمِ فِي بَابِ الْعِجْلِ، فَقَالَ: بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ، أَيْ عَرَفْتُ أَنَّ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَيْسَ بِحَقٍّ وَقَدْ كُنْتُ قَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِكَ أَيُّهَا الرَّسُولُ أَيْ شَيْئًا مِنْ سُنَّتِكَ وَدِينِكَ فَقَذَفْتُهُ أَيْ طَرَحْتُهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَعْلَمَهُ مُوسَى ﵇ بِمَا لَهُ مِنَ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا أَوْرَدَ بِلَفْظِ الْإِخْبَارِ عَنْ غَائِبٍ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِرَئِيسِهِ وَهُوَ مُوَاجِهٌ لَهُ مَا يَقُولُ الْأَمِيرُ فِي كَذَا وَبِمَاذَا يَأْمُرُ الْأَمِيرُ، وَأَمَّا دُعَاؤُهُ مُوسَى ﵇ رَسُولًا مَعَ جَحْدِهِ وَكُفْرِهِ فَعَلَى مِثْلِ مذهب من حكى اللَّه عنه قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحِجْرِ: ٦] وَإِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْإِنْزَالِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ الَّذِي ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ لَيْسَ

İkinci Mesele: Müfessirlerin geneli şöyle dediler: Resûl ile kastedilen Cebrail'dir aleyhisselâm. Onun izinden maksat ise bineğinin toynağının yerinden aldığı topraktır. Sonra onu ne zaman gördüğü hususunda ihtilaf ettiler; çoğunluk: "Onu ancak denizin yarıldığı gün gördü" dedi. Ali'den aleyhisselâm ise şöyle rivayet edilmiştir: Cebrail aleyhisselâm Musa'yı aleyhisselâm Tûr'a götürmek üzere indiğinde Sâmirî insanların arasından onu gördü. Sâmirî'nin diğer bütün insanlar arasından Cebrail'i aleyhisselâm görmeye ve tanımaya nasıl mazhar olduğu hususunda da ihtilaf ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Kelbî rivayetinde şöyle demiştir: Onu ancak/ küçüklüğünde görüp tanıdığı için bildi; zira Firavun İsrailoğullarının erkek çocuklarının boğazlanmasını emrettiğinde Cebrail onu ölümden korumuştu. Kadın doğum yapar ve Firavun hanedanı hissetmesin diye çocuğunu bir yere bırakırdı; melekler de çocukları alır, büyüyüp insanlara karışıncaya kadar onları beslerlerdi. Sâmirî de Cebrail'in aleyhisselâm alıp kendi elini ağzına verdiği, ondan bal ve süt emdiği kimselerdendi; Cebrail yanına sık sık gelip giderdi, nihayet onu tanıdı. Onu görünce de tanıdı. İbn Cüreyc dedi ki: Buna göre onun: { بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } sözü "onların görmediği şeyi gördüm" manasındadır. Kelimeyi ilim (bilmek) ile tefsir edeninki de doğrudur; bu takdirde mana: "Cebrail'in aleyhisselâm atının bastığı toprağın hayat verme özelliğine sahip olduğunu bildim" şeklinde olur. Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle dedi: Kur'an'da müfessirlerin zikrettiği bu hususa dair sarih bir ifade yoktur. Burada başka bir vecih daha vardır; o da Resûl ile kastedilenin Musa aleyhisselâm olması, onun izinden kastın ise emrolunduğu sünneti ve yolu olmasıdır. Zira bir kimse hakkında, onun yoluna uyduğunda: "Filanca filancanın izini takip ediyor ve onun izini benimsiyor" denilir. Takdiri şudur: Musa aleyhisselâm Sâmirî'ye yönelip buzağı konusunda kavmi saptırmaya onu sevk eden şeyi kınayarak sorunca, Sâmirî: { بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } dedi; yani "Sizin üzerinde bulunduğunuz şeyin hak olmadığını anladım. Ey Resûl! Senin izinden yani sünnetinden ve dininden bir parçayı almıştım, sonra onu attım yani terk ettim" dedi. Bunun üzerine Musa aleyhisselâm dünyada ve ahirette ona verilecek azabı bildirdi. Onun gaip lafzıyla haber vermesi, bir adamın karşısındaki reisine: "Emîr bu konuda ne buyuruyor ve emîr ne emrediyor?" demesi gibidir. İnkârına ve küfrüne rağmen Musa'yı aleyhisselâm "resûl" diye çağırması ise, Allah'ın kâfirlerden hikâye ettiği: { يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ey kendisine zikir indirilen adam! Sen mutlaka delisin” [Hicr: 6] kavli gibidir; oysa onlar indirildiğine inanmıyorlardı. Bil ki Ebû Müslim'in zikrettiği bu görüşte,

فِيهِ إِلَّا مُخَالَفَةُ الْمُفَسِّرِينَ وَلَكِنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى التَّحْقِيقِ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ لَيْسَ بِمَشْهُورٍ بَاسِمِ الرَّسُولِ وَلَمْ يَجْرِ لَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرٌ حَتَّى تُجْعَلَ لَامُ التَّعْرِيفِ إِشَارَةً إِلَيْهِ فَإِطْلَاقُ لَفْظِ الرَّسُولِ لِإِرَادَةِ جِبْرِيلَ ﵇ كَأَنَّهُ تَكْلِيفٌ بِعِلْمِ الْغَيْبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْإِضْمَارِ وَهُوَ قَبْضَةٌ مِنْ أَثَرِ حَافِرِ فَرَسِ الرَّسُولِ وَالْإِضْمَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّعَسُّفِ فِي بَيَانِ أَنَّ السَّامِرِيَّ كَيْفَ اخْتَصَّ مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ النَّاسِ بِرُؤْيَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وَمَعْرِفَتِهِ ثُمَّ كَيْفَ عَرَفَ أَنَّ لِتُرَابِ حَافِرِ فَرَسِهِ هَذَا الْأَثَرَ وَالَّذِي ذَكَرُوهُ مِنْ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ هُوَ الَّذِي رَبَّاهُ فَبَعِيدٌ، لِأَنَّ السَّامِرِيَّ إِنْ عَرَفَ جِبْرِيلَ حَالَ كَمَالِ عَقْلِهِ عَرَفَ قَطْعًا أَنَّ مُوسَى ﵇ نَبِيٌّ صَادِقٌ فَكَيْفَ يُحَاوِلُ الْإِضْلَالَ وَإِنْ كَانَ مَا عَرَفَهُ حَالَ الْبُلُوغِ فَأَيُّ مَنْفَعَةٍ لِكَوْنِ جِبْرِيلَ ﵇ مُرَبِّيًا لَهُ فِي الطُّفُولِيَّةِ فِي حُصُولِ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَوْ جَازَ اطِّلَاعُ بَعْضِ الْكَفَرَةِ عَلَى تُرَابٍ هَذَا شَأْنُهُ لَكَانَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: فَلَعَلَّ مُوسَى ﵇ اطَّلَعَ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ يُشْبِهُ ذَلِكَ فَلِأَجْلِهِ أَتَى بِالْمُعْجِزَاتِ وَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى سُؤَالِ مَنْ يَطْعَنُ فِي الْمُعْجِزَاتِ وَيَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ لِاخْتِصَاصِهِمْ بِمَعْرِفَةِ بَعْضِ الْأَدْوِيَةِ الَّتِي لَهَا خَاصِّيَّةُ أَنْ تُفِيدَ حُصُولَ تِلْكَ الْمُعْجِزَةِ، أَتَوْا بِتِلْكَ الْمُعْجِزَةِ، وَحِينَئِذٍ يَنْسَدُّ بَابُ الْمُعْجِزَاتِ بِالْكُلِّيَّةِ. أَمَّا قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي فَالْمَعْنَى فَعَلْتُ مَا دَعَتْنِي إِلَيْهِ نَفْسِي وَسَوَّلَتْ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّؤَالِ فَالْمَعْنَى لَمْ/ يَدْعُنِي إِلَى مَا فَعَلْتُهُ أَحَدٌ غَيْرِي بَلِ اتَّبَعْتُ هَوَايَ فِيهِ، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ مِنَ السَّامِرِيِّ أَجَابَهُ بِأَنْ بَيَّنَ حَالَهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَبَيَّنَ حَالَ إِلَهِهِ أَمَّا حَالُهُ فِي الدُّنْيَا فَقَوْلُهُ: فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ: أَنِّي لَا أَمَسُّ وَلَا أُمَسُّ قالوا: وإذا مسه أحد حم الماس والمسوس فَكَانَ إِذَا أَرَادَ أَحَدٌ أَنْ يَمَسَّهُ صَاحَ خَوْفًا مِنَ الْحُمَّى وَقَالَ لَا مِسَاسَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: لَا مِساسَ الْمَنْعُ مِنْ أَنْ يُخَالِطَ أَحَدًا أَوْ يُخَالِطَهُ أَحَدٌ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ مُوسَى

müfessirlere muhalefetten başka bir sakınca yoktur; fakat şu gerekçelerle tahkike daha yakındır: Birincisi: Cebrail aleyhisselâm "er-Resûl" ismiyle meşhur değildir ve lam-ı tarifin ona işaret etmesi için daha önce zikri de geçmemiştir. Dolayısıyla Cebrail'i aleyhisselâm kastetmek üzere "er-Resûl" lafzının mutlak olarak kullanılması adeta gaybı bilmeyi teklif etmek gibidir. İkincisi: Bu görüşte bir gizli takdir (idmâr) zorunludur ki o da "Resûl'ün atının toynağının izinden bir avuç" takdiridir; oysa idmâr asla muhaliftir. Üçüncüsü: Sâmirî'nin diğer bütün insanlar arasından Cebrail'i aleyhisselâm görmeye ve tanımaya nasıl mazhar olduğunu, sonra onun atının toynağının toprağında bu özelliğin bulunduğunu nereden bildiğini açıklamada zorlamaya (taassufa) başvurulması kaçınılmazdır. Onu Cebrail'in aleyhisselâm büyüttüğüne dair zikrettikleri rivayet ise uzaktır; zira Sâmirî, Cebrail'i aklı kemale erdiği çağda tanıdıysa Musa'nın aleyhisselâm hak bir peygamber olduğunu kesin olarak bilmiştir, öyleyse nasıl saptırmaya kalkışır? Şayet onu bülûğ çağında tanımadıysa, çocukluğunda Cebrail'in aleyhisselâm onu yetiştirmiş olmasının bu marifeti elde etmede ne faydası olur? Dördüncüsü: Şayet kâfirlerden bazılarının böyle bir toprağa muttali olması caiz olsaydı, bir kimse şöyle diyebilirdi: "Belki de Musa aleyhisselâm buna benzer başka bir şeye muttali oldu da mucizeleri bu sayede getirdi." Bu da neticede mucizelere dil uzatıp: "Onların bu mucizeyi meydana getirme özelliğine sahip bazı ilaçları bilmeleri sebebiyle getirdikleri niçin caiz olmasın?" diyen kimsenin itirazına döner ki o zaman mucizeler kapısı tamamen kapanır. O'nun: { وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “Nefsim bana bunu böylece hoş gösterdi” kavline gelince; bunun manası: "Nefsimin beni çağırdığı şeyi yaptım" demektir. Tesvîl kelimesi suâlden (istemekten) türetilmiştir; dolayısıyla mana: "Yaptığım şeye beni/ benden başka kimse sevk etmedi, aksine bu konuda heva ve hevesime uydum" şeklindedir. Sonra Musa aleyhisselâm bunu Sâmirî'den işitince, onun dünyadaki ve ahiretteki halini açıklayarak ve ilahının halini beyan ederek ona cevap verdi. Dünyadaki haline gelince; o, Musa'nın: { فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِساسَ } “Öyleyse defol git! Hayatın boyunca senin payına düşen 'Bana dokunmayın!' demendir” kavlidir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Murâdın "Ben dokunmam, bana da dokunulmaz" manası olmasıdır. Dediler ki: Ona biri dokunduğunda hem dokunan hem de dokunulan kimse hummaya yakalanırdı; bu yüzden birisi ona dokunmak istediğinde humma korkusundan feryat eder ve "Lâ misâs!" (dokunmak yok) derdi. İkincisi: { لَا مِساسَ } sözüyle muradın, bir kimseyle kaynaşmaktan veya bir kimsenin onunla kaynaşmasından menedilmesi olmasıdır. Mukâtil dedi ki: Musa

﵇ أَخْرَجَهُ مِنْ مَحَلَّةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَالَ لَهُ: اخْرُجْ أَنْتَ وَأَهْلُكَ فَخَرَجَ طَرِيدًا إِلَى الْبَرَارِي، اعْتَرَضَ الْوَاحِدِيُّ عَلَيْهِ فَقَالَ الرَّجُلُ: إِذَا صَارَ مَهْجُورًا فَلَا يَقُولُ هُوَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّمَا يُقَالُ لَهُ ذَلِكَ، وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا بَقِيَ طَرِيدًا فَرِيدًا فَإِذَا قِيلَ لَهُ: كَيْفَ حَالُكَ فَلَهُ أَنْ يَقُولَ لَا مِسَاسَ أَيْ لَا يَمَاسُّنِي أَحَدٌ وَلَا أَمَاسُّ أَحَدًا، وَالْمَعْنَى إِنِّي أَجْعَلُكَ يَا سَامِرِيُّ فِي الْمَطْرُودِيَّةِ بِحَيْثُ لَوْ أَرَدْتَ أَنْ تُخْبِرَ غَيْرَكَ عَنْ حَالِكَ لَمْ تَقُلْ إِلَّا أَنَّهُ لَا مِسَاسَ وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ وَأَقْرَبُ إِلَى نَظْمِ الْكَلَامِ مِنَ الْأَوَّلِ.

aleyhisselâm onu İsrailoğullarının mahallesinden çıkardı ve ona: "Sen ve ailen çıkın gidin!" dedi; o da çöllere sürgün edilmiş olarak çıktı. Vâhidî buna itiraz ederek şöyle dedi: "Bir adam dışlanıp terk edildiğinde kendisi 'bana dokunmayın' demez, ancak ona böyle denilir." Fakat bu itiraz zayıftır; çünkü adam tek başına sürgün kalıp da kendisine: "Haliniz nicedir?" diye sorulduğunda onun "Lâ misâs" yani "Kimse bana dokunmuyor, ben de kimseye dokunmuyorum" demesi mümkündür. Manası şudur: "Ey Sâmirî! Ben seni öyle bir sürgünlük haline koyacağım ki, başkasına halini haber vermek istesen ancak 'lâ misâs' (temas yok) diyebilirsin." Bu vecih daha güzeldir ve sözün akışına ilkinden daha yakındır.

وَثَالِثُهَا: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ وَهُوَ أنه يجوز في حمله ما أريد مسي النِّسَاءِ فَيَكُونُ مِنْ تَعْذِيبِ اللَّه إِيَّاهُ انْقِطَاعُ نَسْلِهِ فَلَا يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ يُؤْنِسُهُ فَيُخْلِيَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ زِينَتِي الدُّنْيَا اللَّتَيْنِ ذَكَرَهُمَا بِقَوْلِهِ: الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا [الْكَهْفِ: ٤٦] وقرى لا مساس بوزن فجاز وَهُوَ اسْمُ عَلَمٍ لِلْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْمَسِّ، وَأَمَّا شَرْحُ حَالِهِ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَالْمَوْعِدُ بِمَعْنَى الْوَعْدِ أَيْ هَذِهِ عُقُوبَتُكَ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ لَكَ الْوَعْدُ بِالْمَصِيرِ إِلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ فَأَنْتَ مِمَّنْ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ وَذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ: لَنْ تُخْلَفَهُ بِفَتْحِ اللَّامِ أَيْ لَنْ تُخْلَفَ ذَلِكَ الْوَعْدَ أَيْ سَيَأْتِيكَ بِهِ اللَّه وَلَنْ يَتَأَخَّرَ عَنْكَ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْحَسَنُ بِكَسْرِ اللَّامِ أَيْ تَجِيءُ إِلَيْهِ وَلَنْ تَغِيبَ عَنْهُ وَلَنْ تَتَخَلَّفَ عَنْهُ وَفَتْحُ اللَّامِ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ كَأَنَّهُ قَالَ: مَوْعِدًا حَقًّا لَا خُلْفَ فِيهِ وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: لَنْ نُخْلَفَهُ بِالنُّونِ فَكَأَنَّهُ ﵇ حَكَى قَوْلَ اللَّه تَعَالَى بِلَفْظِهِ كَمَا مَرَّ بَيَانُهُ فِي قَوْلِهِ:

Üçüncüsü: Ebû Müslim'in zikrettiği görüştür; o da bununla kadınlara dokunmanın (cinsî münasebetin) kastedilmiş olmasının caiz olmasıdır. Böylece Allah'ın ona azap etmesi neslinin kesilmesi şeklinde olur; onu teselli edecek bir çocuğu bulunmaz ve Allah Teâlâ: { الْمالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Mallar ve evlatlar dünya hayatının süsüdür” [Kehf: 46] ayetiyle zikrettiği iki dünya süsünden onu mahrum bırakmış olur. "Lâ misâse" fegâri vezninde de okunmuştur ki bu, bir defalık dokunmanın özel ismidir. Ahiretteki halinin beyanına gelince; o da Musa'nın: { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ } “Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır” kavlidir. el-Mev'ıd (الْمَوْعِدُ), vaat manasındadır; yani "Bu senin dünyadaki cezandır, sonra senin ahiret azabına varacağına dair kesin bir vaat vardır; dolayısıyla sen hem dünyayı hem ahireti kaybedenlerdensin, apaçık hüsran da işte budur" demektir. Medine ve Kûfe ehli lâmın fethasıyla { لَنْ تُخْلَفَهُ } şeklinde okumuşlardır; yani "Sen o vaatten geri bırakılmayacaksın, Allah onu sana mutlaka getirecek ve senden geciktirilmeyecektir." İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hasan [el-Basrî] ise lâmın kesresiyle [len tuhlîfehû] okumuşlardır; yani "Sen ona gideceksin, ondan gaip olamayacak ve geri kalamayacaksın." Lâmın fethası Ebû Ubeyd'in tercihidir; sanki: "Kendisinde hiçbir cayma olmayan hak bir vaat" demiştir. İbn Mes'ûd'dan nûn ile «لَنْ نُخْلَفَهُ» şeklinde rivayet edilmiştir; sanki Musa aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kelamını:

لِأَهَبَ لَكِ

{ لِأَهَبَ لَكِ } “Sana bağışlamak için”

[مَرْيَمَ: ١٩] وَأَمَّا شَرْحُ حَالِ إِلَهِهِ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً قَالَ الْمُفَضَّلُ فِي ظَلْتَ: إِنَّهُ يُقْرَأُ بِفَتْحِ الظَّاءِ وَكَسْرِهَا وَكَذَلِكَ: فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٥] وَأَصْلُهُ ظَلِلْتَ فَحُذِفَتِ اللَّامُ الْأُولَى وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا كَانَتِ اللَّامُ الثَّانِيَةُ سَاكِنَةً تَسْتَحِبُّ الْعَرَبُ طَرْحَ الْأُولَى وَمَنْ كَسَرَ الظَّاءَ

[Meryem: 19] ayetinde beyanı geçtiği gibi kendi lafzıyla nakletmiştir. İlahının halinin beyanına gelince; o da: { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً } “Şimdi tapınıp durduğun ilahına bak!” kavlidir. Mufaddal, { ظَلْتَ } kelimesi hakkında: Zâ harfinin fethası ve kesresiyle okunduğunu, aynı şekilde: { فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ } “Şaşırıp kalırsınız” [Vâkıa: 65] ayetinin de böyle olduğunu söylemiştir. Kelimenin aslı «ظَلِلْتَ» şeklindedir; birinci lâm hazfedilmiştir. Bu da ancak ikinci lâm sakin olduğunda meydana gelir; zira Araplar birinci lâmı atmayı müstehap görürler. Zâ harfini kesreli okuyan kimse,

نَقَلَ كَسْرَةَ اللَّامِ السَّاقِطَةِ إِلَيْهَا وَمَنْ فَتَحَهَا تَرَكَ الظَّاءَ عَلَى حَالِهَا وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ فِي الْمُضَاعَفِ يَقُولُونَ: مَسْتُهُ وَمَسَسْتُهُ ثُمَّ قَالَ: لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً وَفِي قَوْلِهِ: لَنُحَرِّقَنَّهُ وَجْهَانِ. أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ إِحْرَاقُهُ بِالنَّارِ وَهَذَا أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ صَارَ لَحْمًا وَدَمًا، لِأَنَّ الذَّهَبَ لَا يُمْكِنُ إِحْرَاقُهُ بِالنَّارِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَمَرَ مُوسَى ﵇ بِذَبْحِ الْعِجْلِ فَذُبِحَ فَسَالَ مِنْهُ الدَّمُ ثُمَّ أُحْرِقَ ثُمَّ نُسِفَ رَمَادُهُ وَفِي حَرْفِ ابْنِ مَسْعُودٍ لَنَذْبَحَنَّهُ وَلَنُحَرِّقَنَّهُ وَثَانِيهِمَا لَنُحَرِّقَنَّهُ أَيْ لَنَبْرُدَنَّهُ بِالْمِبْرَدِ، يُقَالُ: حَرَقَهُ يَحْرُقُهُ إِذَا بَرَدَهُ وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَنْقَلِبْ لَحْمًا وَلَا دَمًا فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَصِحُّ أَنْ يُبَرَدَ بِالْمِبْرَدِ، وَيُمْكِنَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ صَارَ لَحْمًا فَذُبِحَ ثُمَّ بُرِدَتْ عِظَامُهُ بِالْمِبْرَدِ/ حَتَّى صَارَتْ بِحَيْثُ يُمْكِنُ نَسْفُهَا، قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِضَمِّ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَمَعْنَاهُ لَنُحَرِّقَنَّهُ بِالنَّارِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ لَنَحْرُقَنَّهُ بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الرَّاءِ خَفِيفَةً يَعْنِي لَنَبْرُدَنَّهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا فَرَغَ مِنْ إِبْطَالِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ السَّامِرِيُّ عَادَ إِلَى بَيَانِ الدِّينِ الْحَقِّ فَقَالَ: إِنَّما إِلهُكُمُ أَيِ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ وَالتَّعْظِيمِ: اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْلَمُ من يعبده ومن لا يعبده.

düşen lâmın kesresini zâ harfine nakletmiştir; fetha ile okuyan ise zâ harfini kendi halinde bırakmıştır. Şeddeli fiillerde de böyle yaparlar ve «مَسْتُهُ» ve «مَسَسْتُهُ» derler. Sonra Musa: { لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً } “Onu mutlaka yakacağız, sonra da denize savuracağız!” buyurdu. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Ateşle yakılmasıdır; bu da buzağının et ve kana dönüştüğüne delalet eden hususlardan biridir, çünkü altının ateşle yakılması mümkün değildir. Süddî dedi ki: Musa aleyhisselâm buzağının boğazlanmasını emretti, boğazlandı ve ondan kan aktı, sonra yakıldı ve külü savruldu. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «لَنَذْبَحَنَّهُ وَلَنُحَرِّقَنَّهُ» (onu mutlaka boğazlayacağız ve yakacağız) şeklindedir. İkincisi: { لَنُحَرِّقَنَّهُ } yani onu eğe ile eğeleyeceğiz demektir. Bir şeyi eğelediğinde Araplar "harakahû yahrukuhû" (حَرَقَهُ يَحْرُقُهُ) derler. Bu kıraat onun et ve kana dönüşmediğine delalet eder; zira et ve kan eğe ile eğelenemez. Şöyle de denilebilir: O et haline gelmişti, boğazlandı, sonra kemikleri savrulabilecek hale gelinceye kadar eğe ile eğelendi./ Genel kıraat nûnun zammesi ve râ'nın teşdidi iledir [lenuharrikannehû]; manası "onu ateşle yakacağız" demektir. Ebû Ca'fer ve İbn Muhaysın ise nûnun fethası ve şeddesiz râ'nın zammesiyle { لَنَحْرُقَنَّهُ } şeklinde okumuşlardır; yani "onu eğeleyeceğiz" demektir. Bil ki Musa aleyhisselâm Sâmirî'nin benimsediği batılı iptal etmeyi tamamlayınca hak dini beyan etmeye dönerek şöyle buyurdu: { إِنَّما إِلهُكُمُ } yani ibadete ve tazime layık olan ilahınız ancak: { اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; O her şeyi ilmiyle kuşatmıştır.” Mukâtil dedi ki: O, kendisine kimin ibadet ettiğini ve kimin etmediğini bilir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٩ الى ١٠٤]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 99-104]

كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣)

{ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) } “Geçmişin haberlerinden bir kısmını sana işte böyle anlatıyoruz. Şüphesiz sana katımızdan bir zikir (Kur'an) verdik. Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o, kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. Onda ebedî kalacaklardır; kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür! Sûr'a üfleneceği gün, işte o gün suçlu günahkârları gömgök (gözleri körleşmiş olarak) mahşerde toplayacağız. Aralarında fısıldaşarak: «Siz (dünyada) sadece on [gün] kaldınız» derler.”

نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤)

{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤) } “Gidişatı en isabetli olanı: «Siz ancak bir gün kaldınız» dediği vakit, onların ne dediklerini biz çok iyi biliriz.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً] اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا شَرَحَ قِصَّةَ مُوسَى ﵇ مَعَ فِرْعَوْنَ أَوَّلًا ثُمَّ مَعَ السَّامِرِيِّ ثَانِيًا أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ سَائِرِ أَخْبَارِ الْأُمَمِ وَأَحْوَالِهِمْ تَكْثِيرًا لِشَأْنِكَ وَزِيَادَةً فِي مُعْجِزَاتِكَ وَلِيَكْثُرَ الِاعْتِبَارُ وَالِاسْتِبْصَارُ لِلْمُكَلَّفِينَ بِهَا فِي الدِّينِ: وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً يَعْنِي الْقُرْآنَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٠] وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ [الزُّخْرُفِ: ٤٤] وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ [ص: ١] مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ [الأنبياء: ٢] يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ [الْحِجْرِ: ٦] ثُمَّ فِي تَسْمِيَةِ الْقُرْآنِ بِالذِّكْرِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ كِتَابٌ فِيهِ ذِكْرُ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النَّاسُ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَذْكُرُ أَنْوَاعَ آلَاءِ اللَّه تَعَالَى وَنَعْمَائِهِ فَفِيهِ التَّذْكِيرُ وَالْمَوَاعِظُ. وَثَالِثُهَا: فِيهِ الذِّكْرُ وَالشَّرَفُ لَكَ وَلِقَوْمِكَ عَلَى مَا قَالَ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزُّخْرُفِ: ٤٤] ، [في قوله تعالى مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ إلى قوله يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ] وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى سَمَّى كُلَّ كُتُبِهِ ذكرا فقال: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ [النحل: ٤٣] وَكَمَا بَيَّنَ نِعْمَتَهُ بِذَلِكَ بَيَّنَ شِدَّةَ الْوَعِيدِ لِمَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا وَالْوِزْرُ هُوَ الْعُقُوبَةُ الثَّقِيلَةُ سَمَّاهَا وِزْرًا تَشْبِيهًا فِي ثِقَلِهَا/ عَلَى الْمُعَاقَبِ وَصُعُوبَةِ احْتِمَالِهَا الَّذِي يَثْقُلُ عَلَى الْحَامِلِ وَيُنْقِضُ ظَهْرَهُ أَوْ لِأَنَّهَا جَزَاءُ الْوِزْرِ وَهُوَ الْإِثْمُ وَقُرِئَ يُحَمَّلُ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى صِفَةَ ذَلِكَ الْوِزْرِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَكُونُ مُخَلَّدًا مُؤَبَّدًا. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا أَيْ وَمَا أَسْوَأَ هَذَا الْوِزْرَ حِمْلًا أَيْ مَحْمُولًا وَحِمْلًا مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَثَانِيهَا: يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَالْمُرَادُ بَيَانُ أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هُوَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Musa aleyhisselâm'ın önce Firavun ile sonra da Sâmirî ile olan kıssasını açıkladığında, bunu şu buyruğuyla peşinden getirdi: Şanını yüceltmek, mucizelerini artırmak ve din konusunda mükelleflerin ibret ve basiretlerini çoğaltmak için diğer ümmetlerin haberlerinden ve durumlarından bir kısmını sana işte böyle anlatıyoruz: { وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } yani Kur'an'ı verdik; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ } [el-Enbiyâ 50], { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ } [ez-Zuhruf 44], { وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } [Sâd 1], { مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ } [el-Enbiyâ 2], { يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } [el-Hicr 6]. Sonra Kur'an'ın Zikir (ذِكْر) olarak isimlendirilmesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Onun, insanların din ve dünyalarına dair muhtaç oldukları şeyleri zikreden (içeren) bir kitap olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın türlü türlü lütuflarını ve nimetlerini zikretmesidir; dolayısıyla onda hatırlatma ve öğütler vardır. Üçüncüsü: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } [ez-Zuhruf 44] buyruğuna göre, onda senin ve kavmin için bir şan ve şeref bulunmasıdır. [Allah Teâlâ'nın: { مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ } kavlinden { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ bütün kitaplarını zikir olarak isimlendirmiş ve: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } [en-Nahl 43] buyurmuştur. Bununla nimetini beyan ettiği gibi, ondan yüz çevirip iman etmeyen kimseye yönelik tehdidin şiddetini de birkaç yönden beyan etmiştir: Birincisi: { مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا } “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o, kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir” buyruğudur. Vizr (وِزْر), ağır cezadır; cezalandırılan kimseye/ ağırlığı ve taşınmasının zorluğu bakımından, yük taşıyan kimseye ağır gelip belini büken yüke benzetilerek vizr diye isimlendirilmiştir veya vizrin (yani günahın) karşılığı olduğu için böyle denmiştir. Kelime «يُحَمَّلُ» (yüklendirilir) şeklinde de okunmuştur. Sonra Allah Teâlâ bu vizrin niteliğini iki yönden beyan etmiştir: Birincisi: Ebedî ve kalıcı olmasıdır. İkincisi: { وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا } kavlidir; yani taşınan bir şey olarak bu vizr onlar için ne kötüdür! «حِمْلًا» kelimesi temyiz olarak mansubdur. İkincisi: { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavlidir; murat, kıyamet gününün Sûr'a üfleneceği gün olduğunu beyan etmektir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو نَنْفُخُ بِفَتْحِ النُّونِ كَقَوْلِهِ: وَنَحْشُرُ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يُنْفَخُ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَنَحْشُرُ بِالنُّونِ لِأَنَّ النَّافِخَ مَلَكٌ الْتَقَمَ الصُّورَ وَالْحَاشِرَ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَقُرِئَ يَوْمَ يَنْفُخُ بِالْيَاءِ الْمَفْتُوحَةِ عَلَى الْغَيْبَةِ وَالضَّمِيرُ للَّه تَعَالَى أَوْ لِإِسْرَافِيلَ ﵇، وَأَمَّا: يَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ فَلَمْ يَقْرَأْ بِهِ إِلَّا الْحَسَنُ وَقُرِئَ فِي الصُّوَرِ بِفَتْحِ الْوَاوِ جَمْعُ صُورَةٍ.

Birinci Mesele: Ebû Amr, { وَنَحْشُرُ } kavlinde olduğu gibi nûnun fethasıyla { نَنْفُخُ } [biz üfleriz] şeklinde okumuştur. Diğerleri ise meçhul fiil kalıbında { يُنْفَخُ } ve nûn ile { وَنَحْشُرُ } şeklinde okumuşlardır; çünkü üfleyen melek Sûr'u ağzına almıştır, toplayıp haşreden ise bizzat Allah Teâlâ'dır. «يَوْمَ يَنْفُخُ» şeklinde gaip sığasında fethalı yâ ile de okunmuştur; bu durumda zamir Allah Teâlâ'ya veya İsrafil aleyhisselâm'a aittir. { يَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ } şeklindeki kıraati ise sadece Hasan [el-Basrî] okumuştur. Vâv harfinin fethasıyla ve suret (صُورَة) kelimesinin çoğulu olarak «فِي الصُّوَرِ» şeklinde de okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الصُّورِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ يُدْعَى بِهِ النَّاسُ إِلَى الْمَحْشَرِ. وَالثَّانِي:

İkinci Mesele: Sûr (الصُّور) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Kendisine üflenen ve onunla insanların mahşere çağrıldığı bir borudur (boynuzdur). İkincisi:

أَنَّهُ جَمْعُ صُورَةٍ وَالنَّفْخُ نَفْخُ الرُّوحِ فِيهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ: الصُّوَرِ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Suret kelimesinin çoğulu olmasıdır; üfleme ise suretlere ruh üflenmesidir. Vâv harfini fethalı olarak { الصُّوَرِ } şeklinde okuyan kimsenin kıraati de buna delalet eder. Ancak birinci görüş, Allah Teâlâ'nın şu kavlinden ötürü daha evladır:

فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ [الْمُدَّثِّرِ: ٨] واللَّه تَعَالَى يُعَرِّفُ النَّاسَ أُمُورَ الْآخِرَةِ بِأَمْثَالِ مَا شُوهِدَ فِي الدُّنْيَا وَمِنْ عَادَةِ النَّاسِ النَّفْخُ فِي الْبُوقِ عِنْدَ الْأَسْفَارِ وَفِي الْعَسَاكِرِ.

{ فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ } [el-Müddessir 8] “O boruya (nâkûra) üflendiği zaman...”. Allah Teâlâ ahiret işlerini insanlara, dünyada müşahede edilen şeylerin benzerleriyle tanıtır; insanların âdeti de yolculuklarda ve ordularda boru çalmaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا النَّفْخِ هُوَ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ لِأَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ النَّفْخَ فِي الصُّورِ كَالسَّبَبِ لِحَشْرِهِمْ فَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً [النَّبَأِ: ١٨] ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Mesele: Bu üflemeden murat ikinci üflemedir; zira bundan sonra gelen: { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً } kavli, Sûr'a üflenmenin onların haşredilmesinin bir sebebi olduğuna delalet eder gibidir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin benzeridir: { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً } [en-Nebe 18]. { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً } kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ: الْمُجْرِمِينَ يَتَنَاوَلُ الْكُفَّارَ وَالْعُصَاةَ فَيَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْعَفْوِ عَنِ الْعُصَاةِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ بِالْمُجْرِمِينَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَعَ اللَّه إِلَهًا آخَرَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا الْكَلَامُ.

Birinci Mesele: Mutezile dedi ki: { الْمُجْرِمِينَ } “suçlu günahkârlar” kavli, kâfirleri ve günahkârları kapsar; dolayısıyla günahkârların affedilmeyeceğine delalet eder. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ise: «Mücrimler ile Allah ile beraber başka bir ilah edinenleri kastetmektedir» demiştir. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالزُّرْقَةِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي زُرْقَ الْعُيُونِ سُودَ الْوُجُوهِ وَهِيَ زُرْقَةٌ تَتَشَوَّهُ بِهَا خِلْقَتُهُمْ وَالْعَرَبُ تَتَشَاءَمُ بِذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُمْ:

İkinci Mesele: Gömgök (zurk/زُرْقَة) ile neyin kastedildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Dahhâk ve Mukâtil şöyle demiştir: Yani gözleri gök, yüzleri karadır; bu, yaratılışlarını çirkinleştiren bir göklüktür ve Araplar bunu uğursuz sayarlar. Eğer: «Allah Teâlâ onların

يُحْشَرُونَ عُمْيًا فَكَيْفَ يَكُونُ أَعْمَى وَأَزْرَقَ؟ قُلْنَا: لَعَلَّهُ يَكُونُ أَعْمَى فِي حَالٍ وَأَزْرَقَ فِي حَالٍ. وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ مِنَ الزُّرْقَةِ الْعَمَى. قَالَ الْكَلْبِيُّ: زُرْقًا أَيْ عُمْيًا، قَالَ الزَّجَّاجُ: يَخْرُجُونَ بُصَرَاءَ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ وَيَعْمُونَ فِي الْمَحْشَرِ.

kör olarak haşredileceklerini haber vermemiş midir, nasıl hem kör hem de mavi/gökgözlü olur?» denilirse; deriz ki: Muhtemelen bir halde kör, diğer bir halde gökgözlü olurlar. İkincisi: Göklükten murat körlüktür. Kelbî: «Zurkā (زُرْقاً) yani körler demektir» demiştir. Zeccâc da şöyle demiştir: İlk başta görür vaziyette çıkarlar, mahşerde ise körleşirler.

وَسَوَادُ الْعَيْنِ إِذَا ذَهَبَ تَزْرَقُّ فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَكُونُ أَعْمَى، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ [إِبْرَاهِيمَ: ٤١] وَشُخُوصُ الْبَصَرِ مِنَ الْأَعْمَى مُحَالٌ، وَقَدْ قَالَ فِي حَقِّهِمُ: اقْرَأْ كِتابَكَ [الْإِسْرَاءِ: ١٤] وَالْأَعْمَى كَيْفَ يَقْرَأُ. فَالْجَوَابُ: أَنَّ أَحْوَالَهُمْ قَدْ تَخْتَلِفُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الزُّرْقَةِ شُخُوصُ أَبْصَارِهِمْ وَالْأَزْرَقُ شَاخِصٌ لِأَنَّهُ لِضَعْفِ بَصَرِهِ يَكُونُ مُحَدِّقًا نَحْوَ الشَّيْءِ يُرِيدُ أَنْ يَتَبَيَّنَهُ وَهَذِهِ حَالُ الْخَائِفِ الْمُتَوَقِّعِ لِمَا يَكْرَهُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ [إِبْرَاهِيمَ: ٤١] . وَرَابِعُهَا: زُرْقًا عِطَاشًا هَكَذَا رَوَاهُ ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ قَالَ: لِأَنَّهُمْ مِنْ شِدَّةِ/ الْعَطَشِ يَتَغَيَّرُ سَوَادُ عُيُونِهِمْ حَتَّى تَزْرَقَّ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مَرْيَمَ: ٨٦] . وَخَامِسُهَا: حَكَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ قَالَ:

Gözün siyahı gittiğinde göğerir (mavileşir). Eğer: «Allah Teâlâ: { إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } [İbrâhîm 42] buyurmuşken nasıl kör olabilir? Zira körün gözünün dikilip bakakalması imkânsızdır; ayrıca onlar hakkında: { اقْرَأْ كِتابَكَ } [el-İsrâ 14] buyurmuştur, kör nasıl okusun?» denilirse, cevap şudur: Onların halleri farklılık gösterebilir. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: Bu göklükten murat, gözlerinin dikilip kalmasıdır; mavi/gökgözlü kimse dik dik bakar, çünkü görme zayıflığından ötürü bir şeyi iyice seçebilmek için gözünü ona diker; bu da hoşlanmadığı şeyi bekleyen korku içindeki kimsenin halidir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ } [İbrâhîm 42] buyruğu gibidir. Dördüncüsü: [Zurk], susuz kalmış kimseler demektir; Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den böyle rivayet etmiştir. O şöyle demiştir: Çünkü onlar şiddetli/ susuzluktan ötürü gözlerinin karası değişip gömgök olur. Bu tefsire, Allah Teâlâ'nın şu kavli delalet eder: { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } [Meryem 86]. Beşincisi: Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den şunu nakletmiştir:

طَامِعِينَ فِيمَا لَا يَنَالُونَهُ. الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ صِفَاتِ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Ulaşamayacakları şeylere tamah eden kimselerdir. Kâfirlerin kıyamet günündeki üçüncü sıfatı Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } “Aralarında fısıldaşarak: «Siz ancak on [gün] kaldınız» derler.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَتَخَافَتُونَ أَيْ يَتَسَارُّونَ. يُقَالُ: خَفَتَ يَخْفِتُ وَخَافَتَ مُخَافَتَةً وَالتَّخَافُتُ السِّرَارُ وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً [طه: ١٠٨] وَإِنَّمَا يَتَخَافَتُونَ لِأَنَّهُ امْتَلَأَتْ صُدُورُهُمْ مِنَ الرُّعْبِ وَالْهَوْلِ أَوْ لِأَنَّهُمْ صَارُوا بِسَبَبِ الْخَوْفِ فِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ فَلَا يُطِيقُونَ الْجَهْرَ.

Birinci Mesele: { يَتَخافَتُونَ } yani gizlice fısıldaşırlar. «خَفَتَ يَخْفِتُ» ve «خَافَتَ مُخَافَتَةً» denilir; tehâfüt (التَّخَافُتُ), fısıldaşmak (gizli konuşmak) demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } [Tâhâ 108] kavlinin benzeridir. Onların fısıldaşarak konuşmaları, göğüslerinin korku ve dehşetle dolmuş olmasındandır yahut korkudan ötürü son derece zayıf düşüp seslerini yükseltmeye güç yetiremeyişlerindendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: إِنْ لَبِثْتُمْ اللُّبْثُ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْقَبْرِ، فَقَالَ قَوْمٌ أَرَادُوا بِهِ اللُّبْثَ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ. قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٢، ١١٣] فَإِنْ قِيلَ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ نَسُوا قَدْرَ لُبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا، أَوْ مَا نَسُوا ذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ غَيْرُ جَائِزٍ إِذْ لَوْ جَازَ ذَلِكَ لَجَازَ أَنْ يَبْقَى الْإِنْسَانُ خَمْسِينَ سَنَةً فِي بَلَدٍ ثُمَّ يَنْسَاهُ. وَالثَّانِي غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ كَذِبٌ وَأَهْلُ الْآخِرَةِ لَا يَكْذِبُونَ لَا سِيَّمَا وَهَذَا الْكَذِبُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لَعَلَّهُمْ إِذَا حُشِرُوا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ وَعَايَنُوا تِلْكَ الْأَهْوَالَ فَلِشِدَّةِ وَقْعِهَا عَلَيْهِمْ ذَهَلُوا عَنْ مِقْدَارِ عُمْرِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَمَا ذَكَرُوا إِلَّا الْقَلِيلَ فَقَالُوا: لَيْتَنَا مَا عِشْنَا إِلَّا تِلْكَ الْأَيَّامَ الْقَلِيلَةَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى لَا نَقَعَ فِي هَذِهِ الْأَهْوَالِ، وَالْإِنْسَانُ عِنْدَ الْهَوْلِ الشَّدِيدِ قَدْ يَذْهَلُ عَنْ أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ وَتَمَامُ تَقْرِيرِهِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: { إِنْ لَبِثْتُمْ } kavlinden muradın dünyada kalmak mı yoksa kabirde kalmak mı olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk dünyada kalmayı kastettiklerini söylemiştir; bu, Hasan [el-Basrî], Katâde ve Dahhâk'ın görüşüdür. Onlar Allah Teâlâ'nın şu kavlini buna delil getirmişlerdir: { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ. قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ } [el-Mü'minûn 112, 113]. Eğer: «Ya onların dünyada kalış sürelerini unuttukları söylenir veya unutmadıkları söylenir. Birincisi caiz değildir; zira eğer bu caiz olsaydı, bir insanın bir memlekette elli yıl kalıp sonra onu unutması da caiz olurdu. İkincisi de caiz değildir; zira bu yalandır ve ahiret ehli yalan söylemez, hele de bu yalanın hiçbir faydası yokken» denilirse, deriz ki, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muhtemelen ilk başta haşredilip o dehşetleri gördüklerinde, bu dehşetlerin üzerlerindeki şiddetli etkisinden ötürü dünyadaki ömürlerinin miktarını unuttular ve çok az bir kısmını hatırladılar da şöyle dediler: «Keşke bu dehşetlere düşmemek için dünyada sadece o birkaç gün yaşasaydık!» İnsan şiddetli dehşet anında en açık şeyleri bile unutabilir; bunun tam açıklaması En'âm Suresi'nde şu ayette zikredilmiştir:

ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] . وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ عَالِمُونَ بِمِقْدَارِ عُمُرِهِمْ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا قَابَلُوا أَعْمَارَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِأَعْمَارِ الْآخِرَةِ وَجَدُوهَا فِي نِهَايَةِ الْقِلَّةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا لَبِثْنَا فِي الدُّنْيَا إِلَّا عَشَرَةَ أَيَّامٍ وَقَالَ أَعْقَلُهُمْ: بَلْ مَا لَبِثْنَا إِلَّا يَوْمًا وَاحِدًا أَيْ قَدْرُ لُبْثِنَا فِي الدُّنْيَا بِالْقِيَاسِ إِلَى قَدْرِ لُبْثِنَا فِي الْآخِرَةِ كَعَشَرَةِ أَيَّامٍ بَلْ كَالْيَوْمِ الْوَاحِدِ بَلْ كَالْعَدَمِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْعَشَرَةَ وَالْوَاحِدَ بِالذِّكْرِ لأن القليل في أمثال هذه الواضع لَا يُعَبَّرُ عَنْهُ إِلَّا بِالْعَشَرَةِ وَالْوَاحِدِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا عَايَنُوا الشَّدَائِدَ تَذَكَّرُوا أَيَّامَ النِّعْمَةِ وَالسُّرُورِ وَتَأَسَّفُوا عَلَيْهَا فَوَصَفُوهَا بِالْقِصَرِ لِأَنَّ أَيَّامَ السُّرُورِ قِصَارٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ أَيَّامَ الدُّنْيَا قَدِ انْقَضَتْ وَأَيَّامَ الْآخِرَةِ مُسْتَقْبَلَةٌ وَالذَّاهِبُ وَإِنْ طَالَتْ مُدَّتُهُ قَلِيلٌ بِالْقِيَاسِ إِلَى الْآتِي وَإِنْ قَصُرَتْ مُدَّتُهُ فَكَيْفَ وَالْأَمْرُ بِالْعَكْسِ وَلِهَذِهِ الْوُجُوهِ رَجَّحَ اللَّه تَعَالَى قَوْلَ مَنْ بَالَغَ فِي التَّقْلِيلِ فَقَالَ: إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ اللُّبْثُ فِي الْقَبْرِ وَيُعَضِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ [الرُّومِ: ٥٥] وَقَالَ: الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ [الرُّومِ: ٥٦] فَأَمَّا مَنْ جَوَّزَ الْكَذِبَ عَلَى أَهْلِ الْقِيَامَةِ فَلَا إِشْكَالَ لَهُ فِي الْآيَةِ، أَمَّا مَنْ لَمْ يُجَوِّزْ، قَالَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا أَحْيَاهُمْ فِي الْقَبْرِ وَعَذَّبَهُمْ ثُمَّ أَمَاتَهُمْ ثُمَّ بَعَثَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَمْ يَعْرِفُوا أَنْ قَدْرَ لُبْثِهِمْ فِي الْقَبْرِ كَمْ كَانَ، فَخَطَرَ بِبَالِ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ فِي تَقْدِيرِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ يَوْمٌ/ وَاحِدٌ، فَلَمَّا وَقَعُوا فِي الْعَذَابِ مَرَّةً أُخْرَى، تَمَنَّوْا زَمَانَ الْمَوْتِ الَّذِي هُوَ زَمَانُ الْخَلَاصِ لِمَا نَالَهُمْ مِنْ هَوْلِ الْعَذَابِ.

{ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } [el-En'âm 23]. İkincisi: Onlar dünyadaki ömürlerinin miktarını bilmektedirler; ancak dünyadaki ömürlerini ahiretteki ömürleriyle kıyasladıklarında onu son derece az buldular. Dolayısıyla bazısı: «Dünyada ancak on gün kaldık» dedi, en akıllıları ise: «Aksine biz sadece bir gün kaldık» dedi; yani dünyada kalış süremiz, ahirette kalış süremize kıyasla on gün gibi, hatta bir gün gibi, hatta yok gibidir. On ve bir sayılarını tahsis etmelerinin sebebi, bu gibi durumlarda azlığın ancak on ve bir ile ifade edilmesidir. Üçüncüsü: Şiddetleri gördüklerinde nimet ve sevinç günlerini hatırlayıp onlara eseflendiler ve o günleri kısa olarak nitelediler; çünkü sevinç günleri kısa olur. Dördüncüsü: Dünya günleri geçmişte kalmıştır, ahiret günleri ise gelecektedir; geçmiş olan, süresi ne kadar uzun olursa olsun, geleceğe kıyasla pek azdır, geleceğin süresi ne kadar kısa olursa olsun. Kaldı ki durum bunun tam tersidir! İşte bu vecihlerden ötürü Allah Teâlâ, süreyi en çok kısaltanın sözünü tercih ederek: { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } buyurmuştur. İkinci Görüş: Bundan murat kabirde kalmaktır. Bunu Allah Teâlâ'nın şu kavli destekler: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } [er-Rûm 55] ve: { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } [er-Rûm 56]. Kıyamet ehlinin yalan söylemesini caiz gören kimse için ayette bir müşkül yoktur; caiz görmeyen kimse ise şöyle der: Allah Teâlâ onları kabirde diriltip azap ettikten sonra öldürünce ve ardından kıyamet günü diriltince, kabirde kalış sürelerinin ne kadar olduğunu bilemediler. Bazılarının hatırına bunun on gün kadar olduğu geldi, diğerleri ise: «O bir/ tek gündür» dedi. Bir kez daha azabın içine düşünce, azabın dehşetinden ötürü kurtuluş zamanı olan ölüm vaktini temenni ettiler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً أَيْ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، فَيَكُونُ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً أَقَلَّ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً أَيْ عَشْرَ سَاعَاتٍ كَقَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها [النَّازِعَاتِ: ٤٦] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْيَوْمُ أَكْثَرَ، واللَّه أَعْلَمُ وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ بَيَّنَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَعْظَمَ مَا نَالَهُمْ مِنَ الْحَيْرَةِ الَّتِي دُفِعُوا عندها إلى هذا الجنس من التخافت.

Üçüncü Mesele: Çoğunluğun görüşüne göre { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } kavli «on gün» demektir; bu takdirde: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } diyen kimsenin sözü daha az [bir süre] olur. Mukâtil ise: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } yani «on saat» demektir, nitekim: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها } [en-Nâziât 46] buyrulmuştur demiştir. Bu takdire göre ise «bir gün» daha çok olur; en doğrusunu Allah bilir. Bil ki Allah Teâlâ bu sözle, onları bu tarz fısıldaşmaya sevk eden büyük şaşkınlığı beyan etmiştir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٥ الى ١١٢]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 105-112]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً (١٠٦) لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩) } “Sana dağlar hakkında sorarlar. De ki: «Rabbim onları un ufak edip savuracak. Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir çöl halinde bırakacaktır. Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin.» O gün, kendisinde hiçbir eğrilik ve sapma olmayan davetçiye uyarlar. Rahman'ın huzurunda sesler kısılmıştır; artık fısıltıdan başka bir şey işitemezsin. O gün, Rahman'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez.”

يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢)

{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢) } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilimle kuşatamazlar. Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm olan Allah'a boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır. Mümin olarak salih amellerden işleyen kimseye gelince, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ أَمْرَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ حَكَى سُؤَالَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِالْحَشْرِ فقال: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ وَفِي تَقْرِيرِ هَذَا السُّؤَالِ وُجُوهٌ. أحدها: أن قوله: يَتَخافَتُونَ [طه: ١٠٣] وَصْفٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِكُلِّ الْمُجْرِمِينَ بِذَلِكَ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: كَيْفَ يَصِحُّ ذَلِكَ وَالْجِبَالُ حَائِلَةٌ وَمَانِعَةٌ مِنْ هَذَا التَّخَافُتِ/ وَثَانِيهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ تَكُونُ الْجِبَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ وَكَانَ سُؤَالُهُمْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ. وَثَالِثُهَا: لَعَلَّ قَوْمَهُ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ تَدَّعِي أَنَّ الدُّنْيَا سَتَنْقَضِي فَلَوْ صَحَّ مَا قُلْتَهُ لَوَجَبَ أَنْ تَبْتَدِئَ أَوَّلًا بِالنُّقْصَانِ ثُمَّ تَنْتَهِيَ إِلَى الْبُطْلَانِ، لَكِنَّ أَحْوَالَ الْعَالَمِ بَاقِيَةٌ كَمَا كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ مَا قُلْتَهُ مِنْ خَرَابِ الدُّنْيَا؟ وَهَذِهِ شُبْهَةٌ تَمَسَّكَ بِهَا جَالِينُوسُ فِي أن السموات لا تفنى، قال: لأنها لو فنبت لَابْتَدَأَتْ فِي النُّقْصَانِ أَوَّلًا حَتَّى يَنْتَهِيَ نُقْصَانُهَا إِلَى الْبُطْلَانِ، فَلَمَّا لَمْ يَظْهَرْ فِيهَا النُّقْصَانُ عَلِمْنَا أَنَّ الْقَوْلَ بِالْبُطْلَانِ بَاطِلٌ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى رَسُولَهُ بِالْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ وَضَمَّ إِلَى الْجَوَابِ أُمُورًا أُخَرَ فِي شَرْحِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ وَأَهْوَالِهَا.

Bil ki Allah Teâlâ kıyamet gününün durumunu tavsif edince, haşre iman etmeyenlerin sorusunu naklederek şöyle buyurdu: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağlar hakkında sorarlar.” Bu sorunun ortaya konulmasında birkaç vecih vardır. Birincisi: { يَتَخافَتُونَ } [Tâhâ 103] kavli, Allah Teâlâ'nın bütün mücrimleri bu özellikle nitelemesidir; sanki onlar: «Dağlar araya girip bu fısıldaşmaya engel olurken bu nasıl sahih olur?»/ dediler. İkincisi: Dahhâk şöyle demiştir: Mekke müşrikleri hakkında indi; onlar: «Ey Muhammed, kıyamet günü dağlar nasıl olacak?» dediler. Onların sorusu alay yolluydu. Üçüncüsü: Muhtemelen kavmi şöyle dedi: «Ey Muhammed, sen dünyanın son bulacağını iddia ediyorsun; şayet söylediğin doğru olsaydı, önce eksilmeye başlaması, sonra da yokluğa ermesi gerekirdi. Oysa âlemin halleri ilk gündeki gibi devam etmektedir. Dünyanın harap olacağına dair söylediğin şey nasıl sahih olabilir?» Bu, Câlînûs'un (Galen) göklerin yok olmayacağına dair tutunduğu bir şüphedir. O şöyle demiştir: «Çünkü eğer yok olacak olsalardı, önce eksilmeye başlarlardı ve nihayetinde eksilmeleri yoklukla sonuçlanırdı. Onlarda bir eksilme görülmediğine göre, yok olacaklarını söylemenin batıl olduğunu anladık.» Sonra Allah Teâlâ Resulü'ne bu soruya cevap vermesini emretti ve cevaba, kıyametin hallerini ve dehşetlerini açıklayan başka hususları da ekledi.

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Sıfat: { فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } “De ki: «Rabbim onları un ufak edip savuracak»” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ: فَقُلْ مَعَ فَاءِ التَّعْقِيبِ لِأَنَّ مَقْصُودَهُمْ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ الطَّعْنُ فِي الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، فَلَا جَرَمَ أَمَرَهُ بِالْجَوَابِ مَقْرُونًا بِفَاءِ التَّعْقِيبِ. لِأَنَّ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الْأُصُولِيَّةِ غَيْرُ جَائِزٍ، أَمَّا فِي الْمَسَائِلِ الفروعية فجائزة، لِذَلِكَ ذَكَرَ هُنَاكَ قُلْ مِنْ غَيْرِ حَرْفِ التَّعْقِيبِ.

Birinci Mesele: Ta'kib fâ'sı ile birlikte { فَقُلْ } buyurmasının sebebi, onların bu sorudan maksatlarının haşr ve neşre ta'netmek olmasıdır; bu yüzden ona cevabı ta'kib fâ'sı ile birlikte vermesini emretmiştir. Çünkü böyle usûle dair (temel) bir meselede beyanın geciktirilmesi caiz değildir; fürûa dair meselelerde ise caizdir, bu yüzden orada ta'kib harfi olmaksızın { قُلْ } şeklinde zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: يَنْسِفُها عَائِدٌ إِلَى الْجِبَالِ وَالنَّسْفُ التَّذْرِيَةُ، أَيْ تَصِيرُ الْجِبَالُ كَالْهَبَاءِ الْمَنْثُورِ تُذْرَى تَذْرِيَةً فَإِذَا زَالَتِ الجبال الْحَوَائِلُ فَيُعْلَمُ صِدْقُ قَوْلِهِ: يَتَخافَتُونَ قَالَ الْخَلِيلُ: يَنْسِفُها أَيْ يُذْهِبُهَا وَيُطَيِّرُهَا، أَمَّا الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَيَذَرُها فَهُوَ عَائِدٌ إِلَى الْأَرْضِ فَاسْتَغْنَى عَنْ تَقْدِيمِ ذِكْرِهَا كَمَا فِي عَادَةِ النَّاسِ مِنَ الْإِخْبَارِ عَنْهَا بِالْإِضْمَارِ كَقَوْلِهِمْ: مَا عَلَيْهَا أَكْرَمُ مِنْ فُلَانٍ وَقَالَ تَعَالَى: مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَإِنَّمَا قَالَ: فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً لِيُبَيِّنَ أَنَّ ذَلِكَ النَّسْفَ لَا يُزِيلُ الِاسْتِوَاءَ لِئَلَّا يُقَدَّرَ أَنَّهَا لَمَّا زَالَتْ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ صَارَتْ هُنَاكَ حَائِلَةً، هَذَا كُلُّهُ إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ سُؤَالِهِمُ الِاعْتِرَاضَ عَلَى كَيْفِيَّةِ الْمُخَافَتَةِ، أَمَّا لَوْ كَانَ الْغَرَضُ مِنَ السُّؤَالِ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّهُ لَا نُقْصَانَ فِيهَا فِي الْحَالِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَنْتَهِيَ أَمْرُهَا إِلَى الْبُطْلَانِ، كَانَ تَقْرِيرُ الْجَوَابِ: أَنَّ بُطْلَانَ الشَّيْءِ قَدْ يَكُونُ بُطْلَانًا يَقَعُ تَوْلِيدِيًّا، فَحِينَئِذٍ يَجِبُ تَقْدِيمُ النُّقْصَانِ عَلَى الْبُطْلَانِ وَقَدْ يَكُونُ بطلانا يقع دفعة واحدة، وهاهنا لَا يَجِبُ تَقْدِيمُ النُّقْصَانِ عَلَى الْبُطْلَانِ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ يُفَرِّقُ تَرْكِيبَاتِ هَذَا الْعَالَمِ الجسماني دفعة بقدرته ومشيئته فلا حاجة هاهنا إِلَى تَقْدِيمِ النُّقْصَانِ عَلَى الْبُطْلَانِ.

İkinci Mesele: { يَنْسِفُها } kavlindeki zamir dağlara racidir; nesf (النَّسْفُ) savurmak demektir. Yani dağlar savrulan toz zerreleri gibi olur; engeller olan dağlar zail olunca da: { يَتَخافَتُونَ } sözünün doğruluğu bilinir. Halîl şöyle demiştir: «يَنْسِفُها» yani onları giderir ve uçurur demektir. { فَيَذَرُها } kavlindeki zamire gelince; o yeryüzüne racidir. İnsanların: «Onun üzerinde falandan daha cömerdi yoktur» demeleri ve Allah Teâlâ'nın: { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } buyurması gibi yeryüzünden zamirle bahsetme âdeti bulunduğundan, önceden açıkça zikredilmesine ihtiyaç duyulmamıştır. { فَيَذَرُها قَاعًا صَفْصَفاً } buyurması ise, bu savurmanın düzlüğü bozmadığını, bir yerden başka bir yere savrulup orada bir engel oluşturduğunun zannedilmemesini beyan etmek içindir. Bütün bunlar, onların sorularından maksadın fısıldaşmanın keyfiyetine itiraz olması halindedir. Şayet sorudan gaye, zikrettiğimiz gibi «Şu anda onlarda bir eksilme yoktur, dolayısıyla işlerinin yoklukla sonuçlanmaması gerekir» itirazı ise, cevabın takriri şöyle olur: Bir şeyin yok olması bazen tedricî/tevellüdî bir şekilde gerçekleşir; bu takdirde yok oluştan önce eksilmenin gelmesi gerekir. Bazen de yok oluş bir defada aniden gerçekleşir; burada ise yok oluştan önce eksilmenin gelmesi gerekmez. Allah Teâlâ, bu cismanî âlemin terkiblerini kudreti ve meşietiyle bir defada dağıtacağını beyan etmiştir; dolayısıyla burada yok oluştan önce eksilmenin vuku bulmasına gerek yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْأَرْضَ ذَلِكَ الْوَقْتَ بِصِفَاتٍ. أَحَدُهَا: كَوْنُهَا قَاعًا وَهُوَ الْمَكَانُ الْمُطْمَئِنُّ وَقِيلَ مُسْتَنْقَعُ الْمَاءِ. وَثَانِيهَا: الصَّفْصَفُ وَهُوَ الَّذِي لَا نَبَاتَ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْقَاعُ الْأَرْضُ الْمَلْسَاءُ الْمُسْتَوِيَةُ وَكَذَلِكَ الصَّفْصَفُ. وَثَالِثُهَا: قَوْلِهِ: لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَدْ فَرَّقُوا

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ o vakitte yeryüzünü birtakım sıfatlarla tavsif etmiştir: Birincisi: «Kā'» (قَاع) olmasıdır ki bu, çukur/düz yerdir; su birikintisi olduğu da söylenmiştir. İkincisi: «Safsaf» (صَفْصَف) olmasıdır ki üzerinde hiç bitki bulunmayan yerdir. Ebû Müslim: «Kā', pürüzsüz düz arazidir; safsaf da böyledir» demiştir. Üçüncüsü: { لَا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } “Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebilirsin” kavlidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Onlar

بَيْنَ الْعِوَجِ وَالْعَوَجِ فَقَالُوا: الْعِوَجُ بِالْكَسْرِ فِي الْمَعَانِي وَالْعَوَجُ بِالْفَتْحِ فِي الْأَعْيَانِ، فَإِنْ قِيلَ: الْأَرْضُ عَيْنٌ فَكَيْفَ صَحَّ فِيهَا الْمَكْسُورُ الْعَيْنِ؟ قُلْنَا: اخْتِيَارُ هَذَا اللَّفْظِ لَهُ مَوْقِعٌ بَدِيعٌ فِي وَصْفِ الْأَرْضِ بِالِاسْتِوَاءِ وَنَفْيِ الِاعْوِجَاجِ، وَذَلِكَ لِأَنَّكَ لَوْ عَمَدْتَ إِلَى قِطْعَةِ/ أَرْضٍ فَسَوَّيْتَهَا وَبَالَغْتَ فِي التَّسْوِيَةِ فَإِذَا قَابَلْتَهَا الْمَقَايِيسَ الْهَنْدَسِيَّةَ وَجَدْتَ فِيهَا أَنْوَاعًا مِنَ الْعِوَجِ خَارِجَةً عَنِ الْحِسِّ الْبَصَرِيِّ قَالَ فَذَاكَ الْقَدْرُ فِي الِاعْوِجَاجِ لَمَّا لَطُفَ جِدًّا أُلْحِقَ بِالْمَعَانِي فَقِيلَ فِيهِ: عِوَجٌ بِالْكَسْرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ تَكُونُ ذَلِكَ الْيَوْمَ كُرَةً حَقِيقِيَّةً لِأَنَّ الْمُضَلَّعَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَّصِلَ بَعْضُ سُطُوحِهِ بِالْبَعْضِ لَا عَلَى الِاسْتِقَامَةِ بَلْ عَلَى الِاعْوِجَاجِ وَذَلِكَ يُبْطِلُهُ ظَاهِرُ الْآيَةِ. وَرَابِعُهَا: الْأَمْتُ النُّتُوءُ الْيَسِيرُ، يُقَالُ: مَدَّ حَبْلَهُ حَتَّى مَا فِيهِ أَمْتٌ وَتَحَصَّلَ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعِ أَنَّ الْأَرْضَ تَكُونُ ذَلِكَ الْيَوْمَ مَلْسَاءَ خَالِيَةً عَنِ الِارْتِفَاعِ وَالِانْخِفَاضِ وَأَنْوَاعِ الِانْحِرَافِ وَالِاعْوِجَاجِ.

«Ivece» (عِوَج) ile «Avec» (عَوَج) arasını ayırmışlar ve şöyle demişlerdir: Ayn harfinin kesresiyle olan «عِوَج», manalarda (soyut şeylerde); fethasıyla olan «عَوَج» ise somut varlıklarda (aynî şeylerde) kullanılır. Eğer: «Yeryüzü somut bir varlıktır, öyleyse onda ayn harfi kesreli olan kelime nasıl sahih olmuştur?» denilirse; deriz ki: Bu lafzın seçilmesi, yeryüzünün düzlüğünü ve eğriliğin nefyini nitelemede eşsiz bir yere sahiptir. Şöyle ki: Bir parça/ araziyi alıp düzeltsen ve düzeltmede son derece mübalağa etsen, onu hendesî (geometrik) ölçülere vurduğunda onda göz duyusunun algılayamayacağı türden eğrilikler bulursun. [Zemahşerî] dedi ki: İşte eğrilikteki bu miktar son derece ince ve gizli olduğu için manalara (soyut şeylere) ilhak edilmiş ve bu sebeple kesre ile «عِوَجٌ» denilmiştir. Bil ki bu ayet, yeryüzünün o gün gerçek bir küre olacağına delalet eder; zira çokgen olan bir cismin yüzeylerinin birbiriyle birleşmesi zorunludur ve bu da düz bir hat üzere değil, eğrilik üzere olur. Bu ise ayetin zahiriyle bağdaşmaz. Dördüncüsü: «Emt» (الْأَمْتُ), azıcık tümsekliktir. «İpini hiçbir pürüz kalmayacak şekilde gerdi» denilir. Bu dört sıfattan hâsıl olan mana şudur: Yeryüzü o gün pürüzsüz, yükseklik ve alçaklıktan, her türlü sapma ve eğrilikten arınmış olacaktır.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ قَوْلُهُ: يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَفِي الدَّاعِي قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الدَّاعِيَ هُوَ النَّفْخُ فِي الصُّورِ وَقَوْلُهُ: لَا عِوَجَ لَهُ أَيْ لَا يَعْدِلُ عَنْ أَحَدٍ بِدُعَائِهِ بَلْ يَحْشُرُ الْكُلَّ. الثَّانِي: أَنَّهُ مَلَكٌ قَائِمٌ عَلَى صَخْرَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ يُنَادِي وَيَقُولُ: أَيَّتُهَا الْعِظَامُ النَّخِرَةُ، وَالْأَوْصَالُ الْمُتَفَرِّقَةُ، وَاللُّحُومُ الْمُتَمَزِّقَةُ، قَوْمِي إِلَى رَبِّكِ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ. فَيَسْمَعُونَ صَوْتَ الدَّاعِي فَيَتْبَعُونَهُ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ إِسْرَافِيلُ ﵇ يَضَعُ قَدَمَهُ عَلَى الصَّخْرَةِ فَإِنْ قِيلَ هَذَا الدُّعَاءُ يَكُونُ قَبْلَ الْإِحْيَاءِ أَوْ بَعْدَهُ؟ قُلْنَا: إِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ بِالدُّعَاءِ إِعْلَامَهُمْ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَعْدَ الْإِحْيَاءِ لِأَنَّ دُعَاءَ الْمَيِّتِ عَبَثٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ إِعْلَامَهُمْ بَلِ الْمَقْصُودُ مَقْصُودٌ آخَرُ مِثْلَ أَنْ يَكُونَ لُطْفًا لِلْمَلَائِكَةِ وَمَصْلَحَةً لَهُمْ فَذَلِكَ جَائِزٌ قَبْلَ الْإِحْيَاءِ.

Kıyamet Gününün İkinci Sıfatı: { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ } “O gün, kendisinde hiçbir eğrilik ve sapma olmayan davetçiye uyarlar” kavlidir. Davetçi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu davetçinin Sûr'a üflenmesi olduğudur; { لَا عِوَجَ لَهُ } kavli ise davetiyle kimseden sapmaz, aksine herkesi haşreder demektir. İkincisi: Beytülmakdis'in kayası üzerinde durup şöyle seslenen bir melektir: «Ey çürümüş kemikler, dağılmış mafsallar, parçalanmış etler! Hesap ve ceza için Rabbinize kalkın!» Davetçinin sesini işitirler ve ona uyarlar. Ayağını kayanın üzerine koyan kişinin İsrafil aleyhisselâm olduğu söylenir. Eğer: «Bu davet dirilmeden önce mi yoksa sonra mı olur?» denilirse; deriz ki: Eğer davetten maksat onları bilgilendirmek ise, bunun dirilmeden sonra olması vaciptir; çünkü ölüyü çağırmak abestir. Şayet maksat onları bilgilendirmek değil de meleklere bir lütuf ve onların maslahatı gibi başka bir gaye ise, bu dirilmeden önce de caizdir.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: خَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ مِنْ شِدَّةِ الْفَزَعِ وَخَضَعَتْ وَخَفِيَتْ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا وَهُوَ الذِّكْرُ الْخَفِيُّ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَقَدْ عَلِمَ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ بِأَنْ لَا مَالِكَ لَهُمْ سِوَاهُ فَلَا يُسْمَعُ لَهُمْ صَوْتٌ يَزِيدُ عَلَى الْهَمْسِ وَهُوَ أَخْفَى الصَّوْتِ وَيَكَادُ يَكُونُ كَلَامًا يُفْهَمُ بِتَحْرِيكِ الشَّفَتَيْنِ لِضَعْفِهِ. وَحُقَّ لِمَنْ كَانَ اللَّه مُحَاسِبَهُ أَنْ يَخْشَعَ طَرْفُهُ وَيَضْعُفَ صَوْتُهُ وَيَخْتَلِطَ قَوْلُهُ وَيَطُولَ غَمُّهُ. وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: الْهَمْسُ وَطْءُ الْأَقْدَامِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا تَسْمَعُ إِلَّا خَفْقَ الْأَقْدَامِ وَنَقْلَهَا إِلَى الْمَحْشَرِ.

Üçüncü Sıfat: { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } “Rahman'ın huzurunda sesler kısılmıştır; artık fısıltıdan başka bir şey işitemezsin” kavlidir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Sesler şiddetli dehşetten ötürü kısılmış, boyun eğmiş ve gizlenmiştir; bu yüzden fısıltıdan (hems) başka bir şey işitmezsin; o da gizli zikirdir. Ebû Müslim şöyle demiştir: İnsanlar ve cinler, kendileri için O'ndan başka hiçbir mâlik olmadığını bilmişlerdir; dolayısıyla onlardan hemsten fazla bir ses işitilmez. Hems ise en gizli sestir; zayıflığından ötürü neredeyse dudakların kıpırdamasıyla anlaşılan bir söze benzer. Hesaba çekicisi Allah olan kimsenin gözünün öne eğilmesi, sesinin kısılması, sözünün karışması ve kederinin uzaması pek yerindedir. İkincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Hasan, İkrime ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Hems, ayak sesleridir; mana şudur: Mahşere doğru giden ayakların yere vuruşundan ve adım atışından başka bir şey işitmezsin.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَنْ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا وَمَنْصُوبًا فَالرَّفْعُ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الشَّفَاعَةِ بِتَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَيْ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا شَفَاعَةُ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَالنَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَأَقُولُ: الِاحْتِمَالُ الثَّانِي أَوْلَى لِوُجُوهٍ:

Dördüncü Sıfat: { يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “O gün, Rahman'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez” kavlidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «مَنْ» kelimesinin merfû veya mansub olması uygundur; merfû olması, muzâfun ileyhin hazfedildiği takdiriyle «şefaat» kelimesinden bedel olmasıdır; yani: «Rahman'ın kendisine izin verdiği kimsenin şefaatinden başkası fayda vermez» demektir. Mansub olması ise mef'ûlün bih olması iledir. Ben derim ki: İkinci ihtimal birkaç vecihten ötürü daha evladır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَوَّلَ يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الْإِضْمَارِ وَتَغْيِيرِ الْأَعْرَابِ وَالثَّانِي: لَا يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى ذَلِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ يُرَادُ بِهِ مَنْ يَشْفَعُ بِهَا وَالِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ إِلَّا شَخْصًا مَرْضِيًّا. وَالثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ دَرَجَةَ الشَّافِعِ دَرَجَةٌ عَظِيمَةٌ فَهِيَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ اللَّه لَهُ فِيهَا وَكَانَ عِنْدَ اللَّه مَرْضِيًّا، فَلَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ صَارَتْ جَارِيَةً مَجْرَى إِيضَاحِ الْوَاضِحَاتِ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْمَشْفُوعِ لَهُ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِيضَاحَ الْوَاضِحَاتِ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُعْتَزِلَةُ/ قَالُوا: الْفَاسِقُ غَيْرُ مَرْضِيٍّ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى فَوَجَبَ أَنْ لَا يَشْفَعَ الرَّسُولُ فِي حَقِّهِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمَشْفُوعَ لَهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَرْضِيًّا عِنْدَ اللَّه. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى ثبوت

Birincisi: Birinci ihtimalde takdir yapmaya ve irabı değiştirmeye ihtiyaç duyulur; ikincisinde ise buna ihtiyaç yoktur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın { لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ } kavliyle kendisine şefaat edilen kimse kastedilmektedir ve istisna da onlara dönmektedir; sanki şöyle buyurmuştur: «Şefaat, razı olunmuş bir şahıs müstesna yaratılmışlardan hiç kimseye fayda vermez.» Üçüncüsü: Şefaat edenin derecesinin yüce bir derece olduğu zaruri olarak bilinmektedir; binaenaleyh bu derece ancak Allah'ın kendisine izin verdiği ve katında razı olunan kimseye hasıl olur. Şayet ayeti buna hamledersek, malumu ilam (açık olanı açıklama) kabilinden olur. Ayeti kendisine şefaat edilen kimseye hamledersek malumu ilam olmaz; dolayısıyla bu daha evladır. Bu sabit olunca deriz ki: Mutezile/ şöyle demiştir: Fâsık kimse Allah Teâlâ katında razı olunmuş değildir; binaenaleyh Resul'ün onun hakkında şefaat etmemesi vaciptir. Çünkü bu ayet, kendisine şefaat edilen kimsenin Allah katında mutlaka razı olunmuş biri olması gerektiğine delalet etmiştir. Bil ki bu ayet, fâsıklar hakkında

الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ الْفُسَّاقِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا يَكْفِي فِي صِدْقِهِ أَنْ يَكُونَ اللَّه تَعَالَى قَدْ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا وَاحِدًا مِنْ أَقْوَالِهِ، وَالْفَاسِقُ قَدِ ارْتَضَى اللَّه تَعَالَى قَوْلًا وَاحِدًا مِنْ أَقْوَالِهِ وَهُوَ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه. فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الشَّفَاعَةُ نَافِعَةً لَهُ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى عَنْ ذَلِكَ النَّفْيِ بِشَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

şefaatin sabit olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir; çünkü: { وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } buyruğunun doğruluğu için Allah Teâlâ'nın onun sözlerinden tek bir sözü razı olmuş olması yeterlidir. Fâsık kimsenin de sözlerinden birini yani «Lâ ilâhe illallâh» şehadetini Allah Teâlâ razı kılmıştır. Olumsuzluktan yapılan istisna olumluluk (ispat) ifade ettiğine göre, şefaatin ona fayda vermesi vaciptir. Eğer: «Allah Teâlâ bu nefyden iki şartla istisna yapmıştır: Birincisi:

حُصُولُ الْإِذْنِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَدْ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا، فَهَبْ أَنَّ الْفَاسِقَ قَدْ حَصَلَ فِيهِ أَحَدُ الشَّرْطَيْنِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ أَذِنَ فِيهِ، وَهَذَا أَوَّلُ الْمَسْأَلَةِ قُلْنَا: هَذَا الْقَيْدُ وَهُوَ أَنَّهُ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا كَافٍ فِي حُصُولِ الِاسْتِثْنَاءِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] فَاكْتَفَى هُنَاكَ بِهَذَا الْقَيْدِ وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِذْنِ فَظَهَرَ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا أَنَّهُ إِذَا رَضِيَ لَهُ قَوْلًا يَحْصُلُ الْإِذْنُ فِي الشَّفَاعَةِ، وَإِذَا حَصَلَ الْقَيْدَانِ حَصَلَ الِاسْتِثْنَاءُ وَتَمَّ الْمَقْصُودُ.

İznin hasıl olmasıdır. İkincisi: Sözünden razı olunmuş olmasıdır. Fâsıkta bu iki şarttan birinin yani Allah Teâlâ'nın onun bir sözünden razı olduğu şartının bulunduğunu kabul edelim; fakat onun hakkında izin verdiğini nereden çıkardınız? Oysa meselenin başı budur» denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } [el-Enbiyâ 28] kavli deliliyle, «sözünden razı olması» kaydı istisnanın hasıl olması için yeterlidir. Zira orada bu kayıtla yetinilmiştir; bu ayet ise iznin de şart olduğuna delalet etmiştir. İkisinin toplamından açıkça anlaşılmıştır ki, bir kimsenin sözünden razı olunduğunda şefaat için izin hasıl olur; iki kayıt da tahakkuk edince istisna gerçekleşir ve maksat tamamlanır.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Sıfat: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilimle kuşatamazlar” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بَيْنَ أَيْدِيهِمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ وَمَنْ قَالَ إِنَّ قَوْلَهُ: مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ الْمُرَادُ بِهِ الشَّافِعُ. قَالَ ذَلِكُ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَيْهِ وَالْمَعْنَى لَا تَنْفَعُ شَفَاعَةُ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ فِي أَنْ تَشْفَعَ لَهُ الْمَلَائِكَةُ وَالْأَنْبِيَاءُ، ثُمَّ قَالَ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ يَعْنِي مَا بَيْنَ أَيْدِي الْمَلَائِكَةِ كَمَا قَالَ فِي آيَةِ الْكُرْسِيِّ، وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ وَفِيهِ تَقْرِيعٌ لِمَنْ يَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ لِيَشْفَعُوا لَهُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْلَمُ مَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْمَلَائِكَةَ وَمَا كَانَ مِنْهُمْ بَعْدَ خَلْقِهِمْ.

Birinci Mesele: { بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } kavlindeki zamir davetçiye uyanlara racidir. { مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } kavlinden muradın şefaatçi olduğunu söyleyen kimse ise, bu zamirin ona raci olduğunu söylemiştir. Mana: «Meleklerin ve peygamberlerin şefaati, ancak Rahman'ın kendisi için meleklerin ve peygamberlerin şefaat etmesine izin verdiği kimseye fayda verir» demektir. Sonra Âyete'l-Kürsî'de buyurduğu gibi: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } yani meleklerin önündekileri bilir buyurmuştur. Bu, Kelbî ve Mukâtil'in görüşüdür; bunda kendilerine şefaat etsinler diye meleklere tapan kimselere bir azarlama vardır. Mukâtil şöyle demiştir: «Melekleri yaratmadan önce olanları da, yaratılmalarından sonra onlardan sadır olanları da bilir.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } kavli hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kelbî şöyle demiştir:

مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَما خَلْفَهُمْ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا. وَثَانِيهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مَنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْأَعْمَالِ وَما خَلْفَهُمْ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ يَعْلَمُ مَا مَضَى وَمَا بَقِيَ وَمَتَى تَكُونُ الْقِيَامَةُ.

Önlerinde olan ahiret işlerini, arkalarında bıraktıkları dünya işlerini bilir. İkincisi: Mücâhid şöyle demiştir: Önlerinde olan dünya işlerini ve amelleri, arkalarında kalan ahiret işlerini, sevap ve cezayı bilir. Üçüncüsü: Dahhâk şöyle demiştir: Geçmişi, geleceği ve kıyametin ne zaman kopacağını bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِي الْعِبَادِ وَمَا خَلْفَهُمْ. ثُمَّ قَالَ: وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً أَيِ الْعِبَادُ لَا يُحِيطُونَ بِمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ عِلْمًا. الثَّانِي: الْمُرَادُ لَا يُحِيطُونَ باللَّه عِلْمًا وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ والأقرب هاهنا قَوْلُهُ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ ذَلِكَ مَوْرِدَ الزَّجْرِ لِيُعْلَمَ أَنَّ سَائِرَ مَا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ وَمَا يَسْتَحِقُّونَ بِهِ الْمُجَازَاةَ مَعْلُومٌ للَّه تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } kavli hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ kulların önlerindekini ve arkalarındakini bildiğini beyan etmiş, sonra: { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } buyurmuştur; yani kullar, kendi önlerindekini ve arkalarındakini ilim bakımından kuşatamazlar. İkincisi: Murat, Allah'ı ilimle kuşatamazlar demektir. Birinci vecih iki yönden daha evladır: Birincisi: Zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir; burada en yakın olan ise { مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } kavlidir. İkincisi: Allah Teâlâ bunu, giriştikleri her şeyin ve hak ettikleri karşılığın Allah Teâlâ tarafından bilindiğinin anlaşılması için bir sakındırma makamında zikretmiştir.

الصِّفَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً وَمَعْنَاهُ أَنَّ فِي ذَلِكَ اليوم تعنوا الْوُجُوهُ أَيْ تَذِلُّ وَيَصِيرُ الْمُلْكُ وَالْقَهْرُ للَّه تَعَالَى دُونَ غَيْرِهِ وَمِنْ/ لَفْظِ الْعَنْوِ أَخَذُوا الْعَانِي وَهُوَ الْأَسِيرُ، يُقَالُ: عَنَا يَعْنُو عَنَاءً إِذَا صَارَ أَسِيرًا وَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى: الْوُجُوهُ وَأَرَادَ بِهِ الْمُكَلَّفِينَ أَنْفُسَهُمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَعَنَتِ مِنْ صِفَاتِ الْمُكَلَّفِينَ لَا مِنْ صِفَاتِ الْوُجُوهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ لِسَعْيِها راضِيَةٌ [الْغَاشِيَةِ: ٨، ٩] وَإِنَّمَا خَصَّ الْوُجُوهَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْخُضُوعَ بها يبين وفيها يظهر وتفسير لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ قَدْ تَقَدَّمَ،

Altıncı Sıfat: { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } kavlidir. Bunun manası şudur: O gün yüzler boyun eğer yani zelil olur; mülk ve kahır başkasına değil sadece Allah Teâlâ'ya ait olur. «Anv» (الْعَنْو) lafzından türeterek esire «ânî» (الْعَانِي) demişlerdir; esir düştüğü zaman «عَنَا يَعْنُو عَنَاءً» denilir. Allah Teâlâ: { الْوُجُوهُ } “yüzler” lafzını zikretmiş, bununla mükelleflerin bizzat kendilerini kastetmiştir; zira { وَعَنَتِ } fiili yüzlerin değil, mükelleflerin sıfatlarındandır. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ لِسَعْيِها راضِيَةٌ } [el-Gāşiye 8, 9] kavli gibidir. Yüzleri tahsis etmesinin sebebi ise boyun eğmenin yüz ile belli olması ve onda zahir olmasıdır. { لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } kavlinin tefsiri daha önce geçmişti.

وَرَوَى أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «اطْلُبُوا اسْمَ اللَّه الْأَعْظَمَ فِي هَذِهِ السور الثلاث الْبَقَرَةِ وَآلِ عِمْرَانَ وَطه» . قَالَ الرَّاوِي: فَوَجَدْنَا الْمُشْتَرِكَ فِي السُّوَرِ الثَّلَاثِ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ

Ebû Ümâme el-Bâhilî, Peygamber ﷺ'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah'ın İsm-i Âzam'ını şu üç surede arayınız: Bakara, Âl-i İmrân ve Tâhâ.» Râvi dedi ki: «Biz bu üç surede ortak olan lafzın { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } olduğunu gördük.»

فَبَيَّنَ تَعَالَى عَلَى وَجْهِ التَّحْذِيرِ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ لَا يَصِحُّ الِامْتِنَاعُ مِمَّا يَنْزِلُ بِالْمَرْءِ مِنَ الْمُجَازَاةِ، وَأَنَّ حَالَهُ مُخَالِفَةٌ لِحَالِ الدُّنْيَا

Allah Teâlâ sakındırma kabilinden beyan etmiştir ki, o gün insanın başına gelecek olan cezadan kaçınmak mümkün değildir ve oradaki hali, dünya haline benzemez;

الَّتِي يَخْتَارُ فِيهَا الْمَعَاصِيَ وَيَمْتَنِعُ مِنَ الطَّاعَاتِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً فَالْمُرَادُ بِالْخَيْبَةِ الْحِرْمَانُ أَيْ حُرِمَ الثَّوَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا وَالْمُرَادُ بِهِ مَنْ وَافَى بِالظُّلْمِ وَلَمْ يَتُبْ عَنْهُ وَاسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْعَفْوِ فَقَالُوا قَوْلُهُ: وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً يَعُمُّ كُلَّ ظَالِمٍ، وَقَدْ حَكَمَ اللَّه تَعَالَى فِيهِ بِالْخَيْبَةِ وَالْعَفْوُ يُنَافِيهِ وَالْكَلَامُ عَلَى عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ خَتَمَ الْكَلَامَ فِيهَا بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً يَعْنِي وَمَنْ يَعْمَلْ شَيْئًا مِنَ الصَّالِحَاتِ وَالْمُرَادُ بِهِ الْفَرَائِضُ فَكَانَ عَمَلُهُ مَقْرُونًا بِالْإِيمَانِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ [طه: ٧٥] فَقَوْلُهُ: فَلا يَخافُ فِي مَوْضِعِ جَزْمٍ لِكَوْنِهِ فِي مَوْضِعِ جَوَابِ الشَّرْطِ وَالتَّقْدِيرُ فَهُوَ لَا يَخَافُ وَنَظِيرُهُ: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] ، فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً [الْجِنِّ: ١٣] وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: فَلَا يَخَفْ عَلَى النَّهْيِ وَهُوَ حَسَنٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى فَلْيَأْمَنْ وَالنَّهْيُ عَنِ الْخَوْفِ أَمْرٌ بِالْأَمْنِ وَالظُّلْمُ هُوَ أَنْ يُعَاقَبَ لَا عَلَى جَرِيمَةٍ أم يُمْنَعَ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَةِ، وَالْهَضْمُ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ ثَوَابِهِ، وَالْهَضِيمَةُ النَّقِيصَةُ وَمِنْهُ هَضِيمُ الْكَشْحِ أَيْ ضَامِرُ الْبَطْنِ وَمِنْهُ: طَلْعُها هَضِيمٌ [الشُّعَرَاءِ: ١٤٨] أَيْ لَازِقٌ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَمِنْهُ انْهَضَمَ طَعَامِي، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الظُّلْمُ أَنْ يَنْقُصَ مِنَ الثَّوَابِ وَالْهَضْمُ أَنْ لَا يُوَفَّى حَقَّهُ مِنَ الْإِعْظَامِ لِأَنَّ الثَّوَابَ مَعَ كَوْنِهِ مِنَ اللَّذَّاتِ لَا يَكُونُ ثَوَابًا إِلَّا إِذَا قَارَنَهُ التَّعْظِيمُ وَقَدْ يَدْخُلُ النَّقْصُ فِي بَعْضِ الثَّوَابِ وَيَدْخُلُ فِيمَا يُقَارِنُهُ مِنَ التَّعْظِيمِ فَنَفَى اللَّه تعالى عن المؤمنين كلا الأمرين.

zira dünyada günahları seçebilmekte ve taatlerden kaçınabilmektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } kavline gelince; hüsrandan (haybet) murat mahrumiyettir; yani zulüm yüklenen kimse sevaptan mahrum kalmıştır. Bundan murat ise zulümle [huzura] gelen ve ondan tövbe etmemiş olan kimsedir. Mutezile, affın menedilmesi hususunda bu ayeti delil getirerek: «{ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } kavli her zalimi kapsar; Allah Teâlâ onun hüsrana uğrayacağına hükmetmiştir, af ise buna manidir» demiştir. Tehdit bildiren genel naslar hakkındaki açıklama daha önce defalarca geçti. Bil ki Allah Teâlâ kıyamet gününün hallerini açıklayınca, bu husustaki sözünü müminlerin hallerini açıklayarak tamamladı ve şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً } yani salih amellerden bir şey işleyen -ki bundan murat farzlardır- ve ameli imanla birlikte olan kimse... Bu da O'nun: { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ } [Tâhâ 75] kavlidir. { فَلا يَخافُ } kavli, şartın cevabı makamında olduğu için cezm mahallindedir; takdiri «fe-hüve lâ yehâfu» (artık o korkmaz) şeklindedir. Bunun benzeri: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } [el-Mâide 95] ve { فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً } [el-Cin 13] ayetleridir. İbn Kesîr, nehiy manasında «فَلَا يَخَفْ» şeklinde okumuştur; bu da güzeldir, çünkü mana «güvende olsun» demektir ve korkudan nehiy, emniyetle emirdir. Zulüm (ظُلْم), suçsuz yere cezalandırılması veya itaatinin sevabından menedilmesidir; hezm (هَضْم) ise sevabının eksiltilmesidir. «Hedîme» (الْهَضِيمَةُ) eksiklik demektir; karnı zayıf ve ince olana «hazîmü'l-keşh» (هَضِيمُ الْكَشْحِ) denilmesi bundandır. { طَلْعُها هَضِيمٌ } [eş-Şuarâ 148] kavli de böyledir; yani [tomurcukları] birbirine yapışık demektir. «Yemeğim hazmoldu (eridi/sindi)» ifadesi de buradan gelir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Zulüm, sevaptan eksiltilmesidir; hezm ise hak ettiği tazimin tam verilmemesidir. Çünkü sevap, lezzetlerden olmakla birlikte ancak tazimle birlikte olduğunda sevap olur; bazen sevabın bir kısmına noksanlık girebileceği gibi, ona eşlik eden tazime de noksanlık girebilir. İşte Allah Teâlâ müminlerden bu iki durumu da nefyetmiştir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]

[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 113-114]

وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤)

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤) } “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü türlü açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut [Kur'an] onlara bir öğüt ve ibret verir. Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumada) acele etme ve: «Rabbim, benim ilmimi artır!» de.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكَذلِكَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَقُصُّ أَيْ وَمِثْلُ ذَلِكَ لَا نَزَالُ وَعَلَى نَهْجِهِ أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ كُلَّهُ ثُمَّ وَصَفَ الْقُرْآنَ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: كَوْنُهُ عَرَبِيًّا لِتَفْهَمَهُ الْعَرَبُ فَيَقِفُوا عَلَى إِعْجَازِهِ وَنَظْمِهِ وَخُرُوجِهِ عَنْ جِنْسِ كَلَامِ الْبَشَرِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ أَيْ كَرَّرْنَاهُ وَفَصَّلْنَاهُ وَيَدْخُلُ تَحْتَ الْوَعِيدِ بَيَانُ الْفَرَائِضِ وَالْمَحَارِمِ لِأَنَّ الْوَعِيدَ فِعْلٌ يَتَعَلَّقُ فَتَكْرِيرُهُ يَقْتَضِي بَيَانَ الْأَحْكَامِ فَلِذَلِكَ قَالَ: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ وَالْمُرَادُ اتِّقَاءُ الْمُحَرَّمَاتِ وَتَرْكُ الْوَاجِبَاتِ وَلَفْظُ لَعَلَّ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٣] أَمَّا قَوْلُهُ: أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً فَفِيهِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِنَّا إِنَّمَا أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرُوا مُتَّقِينَ أَيْ مُحْتَرِزِينَ عَمَّا لَا يَنْبَغِي أَوْ يُحْدِثُ الْقُرْآنُ لَهُمْ ذِكْرًا يَدْعُوهُمْ إِلَى الطَّاعَاتِ وَفِعْلِ مَا يَنْبَغِي، وَعَلَيْهِ سُؤَالَاتٌ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } kavli hakkında] Bil ki { وَكَذلِكَ } kavli, { كَذلِكَ نَقُصُّ } kavline matuftur; yani tıpkı bunun gibi ve bu minval üzere Kur'an'ın tamamını indirdik. Sonra Kur'an'ı iki özellikle nitelemiştir: Birincisi: Arapların onu anlaması, icazına, nazmına ve beşer kelamı cinsinden olmadığına vakıf olabilmeleri için Arapça olmasıdır. İkincisi: { وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ } kavlidir; yani onda tehditleri tekrar tekrar açıkladık ve ayrıntılı kıldık. Tehdit kapsamına farzların ve haramların beyanı da girer; zira vaîd (tehdit), bir fiile taalluk eden şeydir, dolayısıyla onun tekrarlanması hükümlerin beyanını iktiza eder. İşte bu yüzden: { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırlar” buyurmuştur; murat haramlardan ve vacipleri terk etmekten sakınmalarıdır. «لَعَلَّ» lafzının tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [el-Bakara 21] kavlinde geçmişti. { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } kavline gelince; bunda iki vecih vardır. Birincisi: Mananın şöyle olmasıdır: Biz Kur'an'ı ancak takva sahibi olsunlar yani sakıncalı şeylerden korunsunlar veya Kur'an onlarda taatlere ve yapılması gereken şeylere sevk eden bir öğüt ve hatırlatma meydana getirsin diye indirdik. Bu hususta bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْقُرْآنُ كَيْفَ يَكُونُ مُحْدِثًا لِلذِّكْرِ. الْجَوَابُ: لَمَّا حَصَلَ الذِّكْرُ عِنْدَ قِرَاءَتِهِ أُضِيفَ الذِّكْرُ إِلَيْهِ.

Birinci Soru: Kur'an zikri (hatırlatmayı) nasıl meydana getirir (ihdas eder)? Cevap: Zikir onun okunmasıyla hâsıl olduğu için zikrin meydana gelmesi ona izafe edilmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ أُضِيفَ الذِّكْرُ إِلَى الْقُرْآنِ وَمَا أُضِيفَتِ التَّقْوَى إِلَيْهِ. الْجَوَابُ: أَنَّ التَّقْوَى عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ لَا يُفْعَلَ الْقَبِيحُ، وَذَلِكَ اسْتِمْرَارٌ عَلَى الْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ فَلَمْ يَجُزْ إِسْنَادُهُ إِلَى الْقُرْآنِ، أَمَّا حُدُوثُ الذِّكْرِ فَأَمْرٌ حَدَثَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ فَجَازَتْ إِضَافَتُهُ إِلَى الْقُرْآنِ.

İkinci Soru: Zikir Kur'an'a izafe edildiği halde takva niçin ona izafe edilmemiştir? Cevap: Takva, çirkin fiili işlememekten ibarettir; bu ise aslî yokluk (adem-i aslî) üzere devam etmektir, dolayısıyla Kur'an'a isnat edilmesi caiz olmamıştır. Zikrin meydana gelmesi ise yok iken sonradan var olan bir iştir, dolayısıyla Kur'an'a izafe edilmesi caiz olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَلِمَةُ أَوْ لِلْمُنَافَاةِ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ التَّقْوَى وَحُدُوثِ الذِّكْرِ بَلْ لَا يَصِحُّ الِاتِّقَاءُ إِلَّا مَعَ الذِّكْرِ فَمَا

Üçüncü Soru: «Ev» (أَوْ / veya) kelimesi zıtlık ve tenâfî içindir; oysa takva ile zikrin meydana gelmesi arasında bir zıtlık yoktur, bilakis sakınmak ancak zikirle birlikte sahih olur; o halde

مَعْنَى كَلِمَةِ أَوْ. الْجَوَابُ: هَذَا كَقَوْلِهِمْ جَالِسِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ أَيْ لَا تَكُنْ خاليا منهما فكذا هاهنا. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ: إِنَّا أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ لِيَتَّقُوا فَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يُحْدِثَ الْقُرْآنُ لَهُمْ ذِكْرًا وَشَرَفًا وَصِيتًا حَسَنًا، فَعَلَى هَذَيْنِ التَّقْدِيرَيْنِ يَكُونُ إِنْزَالُهُ تَقْوَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَظَّمَ أَمْرَ الْقُرْآنِ رَدَفَهُ بِأَنْ عَظَّمَ نَفْسَهُ فَقَالَ:

«ev» kelimesinin manası nedir? Cevap: Bu, Arapların «Hasan ile veya İbn Sîrîn ile otur» sözü gibidir; yani «ikisinin birden sohbetinden mahrum kalma» demektir; burada da böyledir. İkinci Vecih: Şöyle denilmesidir: Biz Kur'an'ı sakınsınlar diye indirdik; şayet bu gerçekleşmezse, en azından Kur'an onlara bir şan, şeref ve güzel bir nam meydana getirsin. Bu iki takdire göre de Kur'an'ın indirilişi takva vesilesidir. Sonra Allah Teâlâ Kur'an'ın şanını yüceltince, hemen peşinden kendi zatını yücelterek şöyle buyurdu:

فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ تَنْبِيهًا عَلَى مَا يَلْزَمُ خَلْقَهُ مِنْ تَعْظِيمِهِ وَإِنَّمَا وَصْفُهُ بِالْحَقِّ لِأَنَّ مُلْكَهُ لَا يَزُولُ وَلَا يَتَغَيَّرُ وَلَيْسَ بِمُسْتَفَادٍ مِنْ قِبَلِ الْغَيْرِ وَلَا غَيْرُهُ أَوْلَى بِهِ فَلِهَذَا وُصِفَ بِذَلِكَ، وَتَعَالَى تَفَاعَلَ مِنَ الْعُلُوِّ وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ عُلُوَّهُ وَعَظَمَتَهُ وَرُبُوبِيَّتَهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَهُوَ اتِّصَافُهُ بِنُعُوتِ الْجَلَالِ وَأَنَّهُ لَا تكيفه الْأَوْهَامُ وَلَا تُقَدِّرُهُ الْعُقُولُ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْمَنَافِعِ وَالْمَضَارِّ فَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ الْقُرْآنَ لِيَحْتَرِزُوا عَمَّا لَا يَنْبَغِي وَلْيُقْدِمُوا عَلَى مَا يَنْبَغِي، وَأَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ التَّكَمُّلِ بِطَاعَاتِهِمْ وَالتَّضَرُّرِ بِمَعَاصِيهِمْ، فَالطَّاعَاتُ إِنَّمَا تَقَعُ بِتَوْفِيقِهِ وَتَيْسِيرِهِ، وَالْمَعَاصِي إِنَّمَا تَقَعُ عَدْلًا مِنْهُ وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir”; bu, mahlukatına O'nu tazim etmenin vacip olduğunu bildirmek içindir. O'nun «Hak» olarak nitelenmesinin sebebi, mülkünün zeval bulmaması, değişmemesi, başkasından elde edilmiş olmaması ve başkasının buna daha layık olmamasıdır; bu yüzden böyle nitelenmiştir. «Teâlâ» (تَعَالَى) kelimesi ulüvv (yücelik) kökünden tefâul babındadır; O'nun yüceliğinin, büyüklüğünün ve rabliğinin aynı manaya geldiği sabittir. Bu da O'nun celal sıfatlarıyla muttasıf olması, vehimlerin O'na keyfiyet biçememesi, akılların O'nu takdir edememesi, menfaat ve zararlardan münezzeh olmasıdır. Allah Teâlâ Kur'an'ı ancak yapılmaması gereken şeylerden sakınsınlar ve yapılması gereken şeylere yönelsinler diye indirmiştir; zira O Teâlâ, onların taatleriyle yetkinleşmekten ve günahlarıyla zarara uğramaktan münezzehtir. Taatler ancak O'nun tevfiki ve kolaylaştırmasıyla gerçekleşir; günahlar ise O'nun adaleti gereği vuku bulur ve herkes ne için yaratılmışsa ona muvaffak kılınmıştır. { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumada) acele etme” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِهِ بِمَا قَبْلَهُ وَجْهَانِ. الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: إن من قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ [طه: ١٠٥] إلى هاهنا يَتِمُّ الْكَلَامُ وَيَنْقَطِعُ ثُمَّ قَوْلُهُ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ خِطَابٌ/ مُسْتَأْنَفٌ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَيَسْأَلُونَكَ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ. الْوَجْهُ الثَّانِي:

Birinci Mesele: Bu ayetin kendisinden önceki kısımla irtibatı hususunda iki vecih vardır. Birinci Vecih: Ebû Müslim şöyle demiştir: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } [Tâhâ 105] kavlinden buraya kadar olan kısımda söz tamamlanır ve sona erer; sonra: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } kavli müstakil bir hitaptır;/ sanki: «Sana soruyorlar, sen de Kur'an'ı acele etme» buyurmuştur. İkinci Vecih: