Binûn

Tâhâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَخَافُ مِنْ أَنْ يَفُوتَهُ مِنْهُ شَيْءٌ فَيَقْرَأُ مَعَ الْمَلَكِ فَأَمَرَهُ بِأَنْ يَسْكُتَ حَالَ قِرَاءَةِ الْمَلَكِ ثُمَّ يَأْخُذَ بَعْدَ فَرَاغِهِ فِي الْقِرَاءَةِ

Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm, Kur'an'dan bir şeyin kendisinden kaçıp gitmesinden korkar ve melek ile birlikte okurdu. Bunun üzerine Allah ona melek okurken susmasını, melek bitirdikten sonra okumaya başlamasını emretti.

فَكَأَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ كَيْفِيَّةِ نَفْعِ الْقُرْآنِ لِلْمُكَلَّفِينَ وَبَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُتَعَالٍ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَنْبَغِي وَأَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِالْإِحْسَانِ وَالرَّحْمَةِ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَصُونَ رَسُولَهُ عَنِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ فِي أَمْرِ الْوَحْيِ، وَإِذْ حَصَلَ الْأَمَانُ عَنِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ قَالَ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ.

Sanki Allah Teâlâ, Kur'an'ın mükelleflere olan faydasının mahiyetini açıklamış; kendisinin uygunsuz her şeyden münezzeh olduğunu, ihsan ve rahmetle muttasıf bulunduğunu beyan etmiştir. Böyle olan [bir Rabbin], vahy konusunda Resûlü'nü yanılgı ve unutmaktan koruması vaciptir. Yanılma ve unutmaktan yana güvence hasıl olunca da: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } “Kur'an'ı (okumada) acele etme” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَا تَعْجَلْ بِقِرَاءَتِهِ فِي نَفْسِكَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ لَا تَعْجَلَ فِي تَأْدِيَتِهِ إِلَى غَيْرِكَ، وَيَحْتَمِلُ فِي اعْتِقَادِ ظَاهِرِهِ، وَيَحْتَمِلُ فِي تَعْرِيفِ الْغَيْرِ مَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ تَمَامُهُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ بَيَانُهُ، لِأَنَّ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ لَا يُمْكِنُ تَحْصِيلُهُمَا إِلَّا بِالْوَحْيِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ ﵇ لَا يُنْهَى عَنْ قِرَاءَتِهِ لِكَيْ يَحْفَظَهُ وَيُؤَدِّيَهُ فَالْمُرَادُ إِذَنْ أَنْ لَا يَبْعَثَ نَفْسَهُ وَلَا يَبْعَثَ غَيْرَهُ عَلَيْهِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ بِالْوَحْيِ تَمَامُهُ أَوْ بَيَانُهُ أَوْ هُمَا جَمِيعًا، لِأَنَّهُ يَجِبُ التَّوَقُّفُ فِي مَعْنَى الْكَلَامِ مَا لَمْ يَأْتِ عَلَيْهِ الْفَرَاغُ لِمَا يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ عَقِيبَهُ مِنِ اسْتِثْنَاءٍ أَوْ شَرْطٍ أَوْ غَيْرِهِمَا مِنَ الْمُخَصَّصَاتِ فَهَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ. وَلْنَذْكُرْ أَقْوَالَ الْمُفَسِّرِينَ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } “Kur'an'ı (okumada) acele etme” buyruğunun anlamı; içinden kendi kendine okumada acele etme, başkasına tebliğ etmede acele etme, zahiri anlamına hemen inanmada acele etme veya zahirinin gerektirdiği şeyi başkasına bildirmede acele etme ihtimallerini taşır. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce” buyruğuna gelince; bunun anlamı sana onun tamamı vahyedilip bitirilmeden önce veya açıklaması sana vahyedilmeden önce demek olabilir. Çünkü bu iki hususun elde edilmesi ancak vahiy ile mümkündür. Bilinmektedir ki Peygamber aleyhisselâm, ezberlemek ve tebliğ etmek amacıyla okumaktan nehyedilmiş değildir. O halde murat; vahiy yoluyla onun tamamı yahut açıklaması yahut her ikisi birden açıklığa kavuşuncaya kadar ne kendisini ne de başkasını onunla amel etmeye sevk etmemesidir. Zira söz tamamlanmadıkça anlamında tevakkuf etmek (durup beklemek) gerekir; çünkü peşinden bir istisna, bir şart veya tahsis edici başka bir ifadenin gelmesi muhtemeldir. İşte ayetin tefsirindeki tahkik budur. Şimdi müfessirlerin görüşlerini zikredelim: Birincisi: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ }

[الْقِيَامَةِ: ١٦] وَكَانَ ﵇ يَحْرِصُ عَلَى أَخْذِ الْقُرْآنِ مِنْ جِبْرِيلَ ﵇ فَيَعْجَلُ بِقِرَاءَتِهِ قَبْلَ اسْتِتْمَامِ جِبْرِيلَ مَخَافَةَ النِّسْيَانِ فَقِيلَ لَهُ: لَا تَعْجَلْ إِلَى أَنْ يَسْتَتِمَّ وَحْيُهُ فَيَكُونَ أَخَذُكَ إِيَّاهُ عَنْ تَثَبُّتٍ وَسُكُونٍ واللَّه تَعَالَى يَزِيدُكَ فَهْمًا وَعِلْمًا، وَهَذَا قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَالسُّدِّيِّ وَرَوَاهُ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. وَثَانِيهَا: لَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ فَتَقْرَأَهُ عَلَى أَصْحَابِكَ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْكَ بَيَانُ مَعَانِيهِ وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ وَأُسْقُفَّ نَجْرَانَ قَالُوا:

[Kıyâme 16] “Onu aceleyle almak için dilini kımıldatma” buyruğu gibidir. Peygamber aleyhisselâm, unutma endişesiyle Cibrîl'den aleyhisselâm Kur'an'ı almaya çok hırslı davranır ve Cibrîl sözünü bitirmeden önce okumakta acele ederdi. Bunun üzerine kendisine şöyle denildi: Vahyi tamamlanıncaya kadar acele etme ki onu iyice yerleşmiş ve dingin bir halde alasın; Allah Teâlâ da senin anlayışını ve ilmini artıracaktır. Bu, Mukâtil ve es-Süddî'nin görüşüdür; bunu Atâ, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir. İkincisi: Manalarının açıklaması sana vahyedilmeden önce Kur'an'ı ashabına okumada acele etme demektir; bu da Mücâhid ve Katâde'nin görüşüdür. Üçüncüsü: Dahhâk şöyle demiştir: Mekke halkı ve Necran piskoposu şöyle dediler:

يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنَا عَنْ كَذَا وَكَذَا وَقَدْ ضَرَبْنَا لَكَ أَجَلًا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَأَبْطَأَ الْوَحْيُ عَلَيْهِ وَفَشَتِ الْمَقَالَةُ بِأَنَّ الْيَهُودَ قَدْ غَلَبُوا مُحَمَّدًا فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ أَيْ بِنُزُولِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَى إِسْرَافِيلَ وَمِنْهُ إِلَى جِبْرِيلَ وَمِنْهُ إِلَيْكَ: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً. وَرَابِعُهَا:

«Ey Muhammed! Bize falan ve filan şeyden haber ver; sana üç gün mühlet tanıdık.» Bunun üzerine vahiy gecikti ve Yahudilerin Muhammed'e galip geldiği sözü yayıldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } yani Levh-i Mahfuz'dan İsrâfîl'e, ondan Cibrîl'e ve ondan da sana vahyedilmesi tamamlanmadan önce onun inişini acele isteme; { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” Dördüncüsü:

رَوَى الْحَسَنُ أَنَّ امْرَأَةً

Hasan[-ı Basrî] rivayet etti ki bir kadın

أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: زَوْجِي لَطَمَ وَجْهِي فَقَالَ: بَيْنَكُمَا الْقِصَاصُ فَنَزَلَ قَوْلُهُ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ فَأَمْسَكَ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ الْقِصَاصِ حَتَّى نزل قَوْلُهُ تَعَالَى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣٤]

Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: «Kocam yüzüme tokat attı» dedi. Peygamber: «Aranızda kısas vardır» buyurdu. Bunun üzerine: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } “Kur'an'ı (okumada) acele etme” ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah Teâlâ'nın: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } [Nisâ 34] “Erkekler, kadınlar üzerinde hâkimdirler” ayeti ininceye kadar kısastan geri durdu.

وَهَذَا بَعِيدٌ وَالِاعْتِمَادُ عَلَى التَّفْصِيلِ الْأَوَّلِ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً فَالْمَعْنَى أَنَّهُ ﷾ أَمَرَهُ بِالْفَزَعِ إِلَى اللَّه سُبْحَانَهُ فِي زِيَادَةِ الْعِلْمِ الَّتِي تَظْهَرُ بِتَمَامِ الْقُرْآنِ أَوْ بَيَانِ مَا نَزَلَ عَلَيْهِ.

Bu [dördüncü görüş] uzaktır; itimat edilecek olan birinci tafsilattır. Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” buyruğuna gelince, bunun manası; Allah Teâlâ'nın, Kur'an'ın tamamlanmasıyla veya kendisine inen şeylerin açıklanmasıyla ortaya çıkacak olan ilim artışı konusunda Kendisine sığınmasını Peygamber'e emretmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الِاسْتِعْجَالُ الَّذِي نُهِيَ عَنْهُ إِنْ كَانَ فَعَلَهُ بِالْوَحْيِ فَكَيْفَ نُهِيَ عَنْهُ. الْجَوَابُ: لَعَلَّهُ فَعَلَهُ بِالِاجْتِهَادِ، وَكَانَ الْأَوْلَى تَرْكَهُ، فَلِهَذَا نُهِيَ عنه.

Üçüncü Mesele: Nehyedilen bu aceleciliği Peygamber vahiy ile yaptıysa nasıl bundan nehyedildi? Cevap: Muhtemelen bunu ictihad ile yapmıştı ve evla olan ise bunu terk etmekti; bu sebeple bundan nehyedildi.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٥ الى ١١٩]

[Tâhâ Suresi (20), 115-119. Ayetler]

وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لَا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩)

{ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١8) وَأَنَّكَ لَا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩) } “Andolsun, bundan önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık. (115) Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblîs hariç hepsi secde etmişlerdi; o ise kaçınmıştı. (116) Bunun üzerine: «Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çeker bedbaht olursun!» dedik. (117) «Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman [güvence altındadır]. (118) Ve sen orada susamazsın, güneşin sıcağında da kalmazsın.» (119)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ] اعلم أن هذا هي الْمَرَّةُ السَّادِسَةُ مِنْ قِصَّةِ آدَمَ ﵇ فِي الْقُرْآنِ: أَوَّلُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ ثُمَّ فِي الْأَعْرَافِ ثُمَّ فِي الْحِجْرِ ثُمَّ فِي الإسراء ثم في الكهف، ثم هاهنا. وَاعْلَمْ أَنَّ فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا.

[Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ } “Andolsun, bundan önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu” buyruğu hakkında] Bil ki bu, Kur'an'da Âdem'in aleyhisselâm kıssasının geçtiği altıncı yerdir: İlki Bakara suresinde, sonra A'râf'ta, sonra Hicr'de, sonra İsrâ'da, sonra Kehf'te ve sonra da buradadır. Bil ki bu ayetin öncesiyle irtibatında birkaç vecih vardır.

أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ [طه: ٩٩] ثُمَّ إِنَّهُ عَظَّمَ أَمْرَ الْقُرْآنِ وَبَالَغَ فِيهِ ذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ إِنْجَازًا لِلْوَعْدِ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ:

Birincisi: Allah Teâlâ: { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ } [Tâhâ 99] “Sana geçmişin haberlerinden işte böyle anlatıyoruz” buyurup ardından Kur'an'ın şanını yücelterek bunu vurgulayınca, { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ مَا قَدْ سَبَقَ } kavlindeki vaadi yerine getirmek üzere bu kıssayı zikretti. İkincisi: Allah Teâlâ:

وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً [طه: ١١٣] أَرْدَفَهُ بِقِصَّةِ آدَمَ ﵇ كَأَنَّهُ قَالَ:

{ وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } [Tâhâ 113] “Sakınsınlar veya [Kur'an] onlara bir öğüt ve ibret versin diye orada tehditleri türlü şekillerde açıkladık” buyurunca, hemen peşinden Âdem'in aleyhisselâm kıssasını ekledi. Sanki şöyle buyurmuştur:

إِنَّ طَاعَةَ بَنِي آدَمَ لِلشَّيْطَانِ وَتَرْكَهُمُ التَّحَفُّظَ مِنْ وَسَاوِسِهِ أَمْرٌ قَدِيمٌ فَإِنَّا قَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ أَيْ مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ صَرَّفْنَا لَهُمُ الْوَعِيدَ وَبَالَغْنَا فِي تَنْبِيهِهِ حَيْثُ قُلْنَا: إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ نَسِيَ وَتَرَكَ ذَلِكَ الْعَهْدَ فَأَمْرُ الْبَشَرِ فِي تَرْكِ التَّحَفُّظِ مِنَ الشَّيْطَانِ أَمْرٌ قَدِيمٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَمَّا قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] ذَكَرَ بَعْدَهُ قِصَّةَ آدَمَ ﵇ فَإِنَّهُ بعد ما عَهِدَ اللَّه إِلَيْهِ وَبَالَغَ فِي تَجْدِيدِ الْعَهْدِ وَتَحْذِيرِهِ مِنَ الْعَدُوِّ نَسِيَ، فَقَدْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى ضَعْفِ الْقُوَّةِ الْبَشَرِيَّةِ عَنِ التَّحَفُّظِ فَيَحْتَاجُ حِينَئِذٍ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِرَبِّهِ فِي أَنْ يُوَفِّقَهُ لِتَحْصِيلِ الْعِلْمِ وَيُجَنِّبَهُ عَنِ السَّهْوِ وَالنِّسْيَانِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمَّا قِيلَ لَهُ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ [طه: ١١٤] دَلَّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي الْجِدِّ فِي أَمْرِ الدِّينِ بِحَيْثُ زَادَ عَلَى قَدْرِ الْوَاجِبِ فَلَمَّا وَصَفَهُ بِالْإِفْرَاطِ وَصَفَ آدَمَ بِالتَّفْرِيطِ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُ تَسَاهَلَ فِي ذَلِكَ وَلَمْ يَتَحَفَّظْ حَتَّى نَسِيَ فَوَصَفَ الْأَوَّلَ بِالتَّفْرِيطِ وَالْآخَرَ بِالْإِفْرَاطِ لِيُعْلِمَ أَنَّ الْبَشَرَ لَا يَنْفَكُّ عَنْ نَوْعِ زَلَّةٍ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَمَّا قِيلَ لَهُ: وَلا تَعْجَلْ ضَاقَ قَلْبُهُ وَقَالَ فِي نَفْسِهِ: لَوْلَا أَنِّي أَقْدَمْتُ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي وَإِلَّا لَمَا نُهِيتُ عَنْهُ فَقِيلَ لَهُ: إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَ مَا نُهِيتَ عَنْهُ فَإِنَّمَا فَعَلْتَهُ حِرْصًا مِنْكَ عَلَى الْعِبَادَةِ، وَحِفْظًا لِأَدَاءِ الْوَحْيِ/ وَإِنَّ أَبَاكَ أَقْدَمَ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي لِلتَّسَاهُلِ وَتَرَكَ التَّحَفُّظَ فَكَانَ أَمْرُكَ أَحْسَنَ مِنْ أَمْرِهِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَهْدِ أَمْرٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَوْ نَهْيٌ مِنْهُ كَمَا يُقَالُ فِي أَوَامِرِ الْمُلُوكِ وَوَصَايَاهُمْ أَشَارَ الْمَلِكُ إِلَيْهِ وَعَهِدَ إِلَيْهِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: عَهِدْنَا إِلَيْهِ أَنْ لَا يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَلَا يَقْرَبَهَا، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ

Âdemoğullarının şeytana itaat etmesi ve onun vesveselerinden sakınmayı terk etmesi eski bir durumdur. Çünkü biz bundan önce, yani kendilerine tehditleri türlü şekillerde açıkladığımız şu kimselerden önce Âdem'e ahitte bulunmuş ve: { إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ } “Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır” diyerek onu son derece uyarmıştık. Sonra o, buna rağmen unuttu ve o ahdi terk etti. Dolayısıyla insanın şeytandan sakınmayı terk etmesi kadim bir meseledir. Üçüncüsü: Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } [Tâhâ 114] “Ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” buyurunca, ardından Âdem'in aleyhisselâm kıssasını zikretti. Zira o, Allah'ın kendisine ahitte bulunmasından, ahdi pekiştirmesinden ve düşmana karşı uyarmasından sonra unutmuştur. Bu da beşerî gücün [kendini bütünüyle] koruma hususundaki zayıflığına delalet eder; dolayısıyla insan bu durumda ilim elde etmeye muvaffak kılması, yanılma ve unutmaktan koruması için Rabbinden yardım istemeye muhtaçtır. Dördüncüsü: Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } [Tâhâ 114] “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumada) acele etme” denilince, bu durum onun din işindeki gayretinin vacip olan miktarın üzerine çıkacak derecede olduğuna delalet etti. Allah Teâlâ onu ifratla (aşırı gayretle) nitelendirince, Âdem'i de bu husustaki tefritle (gevşeklikle) nitelendirdi; zira o gevşek davranmış, kendini korumamış ve nihayet unutmuştur. İnsanın bir tür sürçmeden uzak kalamayacağını bildirmek için birincisini ifratla, diğerini ise tefritle niteledi. Beşincisi: Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Acele etme» denilince içi daraldı ve kendi kendine: «Uygunsuz bir işe kalkışmamış olsaydım bundan nehyedilmezdim» dedi. Bunun üzerine ona şöyle denildi: Nehyedildiğin şeyi yaptıysan, sen bunu ancak ibadete olan düşkünlüğün ve vahyi koruyup tebliğ etme arzun sebebiyle yaptın./ Baban ise uygunsuz olan şeye gevşeklik ve sakınmayı terk etme yüzünden kalkıştı. Dolayısıyla senin durumun onun durumundan daha güzeldir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun, bundan önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk” buyruğuna gelince; şüphe yok ki ahitten maksat, kralların emir ve tavsiyelerinde «Kral ona işaret etti, ona ahitte bulundu (emretti)» denildiği gibi Allah Teâlâ'dan bir emir veya nehiydir. Müfessirler: «Ona ağaçtan yememesini ve ona yaklaşmamasını emrettik» demişlerdir. Allah Teâlâ'nın { مِنْ قَبْلُ } “bundan önce” kavlinde ise birkaç vecih vardır: Birincisi: Kendilerine

صَرَّفْنَا لَهُمُ الْوَعِيدَ فِي الْقُرْآنِ. وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ عَهِدْنَا إِلَيْهِ أَنْ لَا يَأْكُلَ مِنْهَا.

Kur'an'da tehditleri türlü şekillerde açıkladığımız şu kimselerden önce demektir. İkincisi: İbn Abbâs: «Ağaçtan yemeden önce ona o ağaçtan yememesini emretmiştik» demiştir.

وَثَالِثُهَا: أَيْ مِنْ قَبْلِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَنَسِيَ فَقَدْ تَكَلَّمْنَا فِيهِ عَلَى سَبِيلِ الاستقصاء في سورة البقرة، ونعيد هاهنا مِنْهُ شَيْئًا قَلِيلًا، وَفِي النِّسْيَانِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مَا هُوَ نَقِيضُ الذِّكْرِ، وَإِنَّمَا عُوتِبَ عَلَى تَرْكِ التَّحَفُّظِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي الضَّبْطِ حَتَّى تَوَلَّدَ مِنْهُ النِّسْيَانُ، وَكَانَ الْحَسَنُ ﵀ يَقُولُ: واللَّه مَا عَصَى قَطُّ إِلَّا بِنِسْيَانٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّسْيَانِ التَّرْكُ وَأَنَّهُ تَرَكَ مَا عُهِدَ إِلَيْهِ مِنَ الِاحْتِرَازِ عَنِ الشَّجَرَةِ وَأَكَلَ مِنْ ثَمَرَتِهَا، وَقُرِئَ: فَنُسِّيَ أَيْ فَنَسَّاهُ الشَّيْطَانُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ مِنْ غَيْرِ تَأْوِيلٍ وَأَنْ يُقَالَ: أَقْدَمَ عَلَيْهَا مَعَ التَّأْوِيلِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ:

Üçüncüsü: Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an'dan önce demektir; bu da Hasan[-ı Basrî]'ın görüşüdür. { فَنَسِيَ } “fakat o unuttu” buyruğuna gelince, bunun hakkında etraflıca Bakara suresinde konuştuk; burada ise ondan pek az bir kısmı tekrar edeceğiz. Nisyan (unutma) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Zikrin (hatırlamanın) zıddı olan manadır. O, ancak sakınmayı ve iyice zapt etmeyi terk ettiği, dolayısıyla bundan unutma doğduğu için azarlanmıştır. Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh şöyle derdi: «Allah'a yemin olsun ki [Âdem] ancak unutarak isyan etmiştir.» İkincisi: Nisyandan maksat terktir; yani o, ağaçtan sakınma konusunda kendisine verilen ahdi terk etmiş ve meyvesinden yemiştir. Kelime { فَنُسِّيَ } şeklinde de okunmuştur; yani şeytan ona unutturdu demektir. Bu takdire göre, «[Âdem] günaha tevil yapmaksızın kalkıştı» denilebileceği gibi «tevil yaparak kalkıştı» da denilebilir; bununla ilgili açıklama Bakara suresinde geçmişti. Allah Teâlâ'nın:

وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

{ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık” buyruğuna gelince; bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْوُجُودُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْعِلْمِ وَمِنْهُ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا وَأَنْ يَكُونَ نَقِيضَ الْعَدَمِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَعَدِمْنَا لَهُ عَزْمًا.

Birinci İnceleme: Vücûd (bulmak/bilmek), ilim manasında olabilir; { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } ifadesi bu kabildendir. Yokluğun zıddı manasında da olabilir; sanki «Onda bir azim görmedik/bulamadık» demiştir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْعَزْمُ هُوَ التَّصْمِيمُ وَالتَّصَلُّبُ، ثُمَّ قَوْلُهُ: وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً يَحْتَمِلُ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا عَلَى الْقِيَامِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَيَكُونُ إِلَى الْمَدْحِ أَقْرَبَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا عَلَى تَرْكِ الْمَعْصِيَةِ أَوْ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا عَلَى التَّحَفُّظِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْغَفْلَةِ، أَوْ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا عَلَى الِاحْتِيَاطِ فِي كَيْفِيَّةِ الِاجْتِهَادِ إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ ﵇ إِنَّمَا أَخْطَأَ بِالِاجْتِهَادِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى فَهَذَا يَشْتَمِلُ عَلَى مَسَائِلَ: إِحْدَاهَا: أَنَّ الْمَأْمُورِينَ كُلُّ الْمَلَائِكَةِ أَوْ بَعْضُهُمْ. وَثَانِيَتُهَا: أَنَّهُ مَا مَعْنَى السُّجُودِ.

İkinci İnceleme: Azim, kesin kararlılık ve sebat göstermektir. { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } kavli; günahı sürdürme konusunda onda bir azim bulmadık manasına gelebilir ki bu övgüye daha yakındır. Yine günahı terk etme hususunda onda bir azim bulmadık veya gafletten sakınma ve korunma hususunda onda bir azim bulmadık yahut eğer «O aleyhisselâm ictihadla hata etti» dersek, ictihadın keyfiyetinde ihtiyatlı davranma konusunda onda bir azim bulmadık manasına gelmesi de muhtemeldir. { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى } “Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblîs hariç hepsi secde etmişlerdi; o ise kaçınmıştı” kavline gelince; bu birkaç meseleyi içerir: Birincisi: Emredilenler bütün melekler midir, yoksa bir kısmı mıdır? İkincisi: Secdenin anlamı nedir?

وَثَالِثَتُهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ هَلْ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْ لَا؟ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَكَيْفَ صَحَّ الِاسْتِثْنَاءُ وَبِأَيِّ شَيْءٍ صَارَ مَأْمُورًا بِالسُّجُودِ؟ وَرَابِعَتُهَا: أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آدَمَ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ أَمْ لَا؟ وَخَامِسَتُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ فِي صِفَةِ إِبْلِيسَ أَنَّهُ أَبَى كَيْفَ لَزِمَ الْكُفْرَ مِنْ ذَلِكَ الْإِبَاءِ وَأَنَّهُ هَلْ كَانَ كَافِرًا ابْتِدَاءً أَوْ كَفَرَ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسَائِلَ مَرَّتْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، أما قوله: فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ: الْأَوَّلُ: مَا سَبَبُ تِلْكَ الْعَدَاوَةِ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ حَسُودًا فَلَمَّا رَأَى آثَارَ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّ آدَمَ ﵇ حَسَدَهُ فَصَارَ عَدُوًّا لَهُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ آدَمَ كَانَ شَابًّا عَالِمًا لِقَوْلِهِ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها، وَإِبْلِيسَ كَانَ شَيْخًا جَاهِلًا لِأَنَّهُ أَثْبَتَ فَضْلَهُ بِفَضِيلَةِ أَصْلِهِ وَذَلِكَ جَهْلٌ، وَالشَّيْخُ الْجَاهِلُ/ أَبَدًا يَكُونُ عَدُوًّا لِلشَّابِّ الْعَالِمِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِبْلِيسَ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ وَآدَمَ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَاءِ وَالتُّرَابِ فَبَيْنَ أَصْلَيْهِمَا عَدَاوَةٌ فَبَقِيَتْ تِلْكَ الْعَدَاوَةُ.

Üçüncüsü: İblîs meleklerden miydi, değil miydi? Eğer meleklerden değil idiyse istisna nasıl sahih oldu ve ne ile secde etmekle emrolundu? Dördüncüsü: Bu durum Âdem'in Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem daha faziletli olduğuna delalet eder mi, etmez mi? Beşincisi: İblîs'in vasfı hakkındaki «kaçındı» ifadesi karşısında bu kaçınmadan ötürü küfür nasıl lazım geldi ve o başlangıçtan beri mi kâfirdi, yoksa bu sebeple mi kâfir oldu? Bil ki bu meseleler etraflı bir şekilde Bakara suresinde geçmişti. Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْنا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “Bunun üzerine: «Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çeker bedbaht olursun!» dedik” buyruğuna gelince; bunda birkaç soru vardır: Birincisi: Bu düşmanlığın sebebi nedir? Cevap: Birkaç vecihtendir: Birincisi: İblîs hasetçi idi; Allah Teâlâ'nın Âdem aleyhisselâm hakkındaki nimetlerinin eserlerini görünce ona haset etti ve ona düşman oldu. İkincisi: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli gereğince Âdem âlim bir gençti; İblîs ise kendi üstünlüğünü aslı/maddesi ile ispatlamaya kalktığı için cahil bir ihtiyar idi, zira bu bir cehalettir. Cahil ihtiyar ise/ daima âlim gence düşman olur. Üçüncüsü: İblîs ateşten, Âdem ise su ve topraktan yaratılmıştır; dolayısıyla asılları arasında bir zıtlık ve düşmanlık vardır ve bu düşmanlık devam etmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَالَ: فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ مَعَ أَنَّ الْمُخْرِجَ لَهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى.

İkinci Soru: Onları cennetten çıkaran Allah Teâlâ olduğu halde niçin: { فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ } “Sakın sizi cennetten çıkarmasın” buyurmuştur?

الْجَوَابُ: لَمَّا كَانَ بِوَسْوَسَتِهِ هُوَ الَّذِي فَعَلَ مَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْخُرُوجُ صَحَّ ذَلِكَ.

Cevap: İblîs vesvesesiyle, sonucunda cennetten çıkmanın meydana geldiği fiili işleyen kimse olduğu için bu isnat sahih olmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ أُسْنِدَ إِلَى آدَمَ وَحْدَهُ فِعْلُ الشَّقَاءِ دُونَ حَوَّاءَ مَعَ اشْتِرَاكِهِمَا فِي الْفِعْلِ. الْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ فِي ضِمْنِ شَقَاءِ الرَّجُلِ وَهُوَ قَيِّمُ أَهْلِهِ وَأَمِيرُهُمْ شَقَاءَهُمْ كَمَا أَنَّ فِي ضِمْنِ سَعَادَتِهِ سَعَادَتَهُمْ فَاخْتَصَّ الْكَلَامُ بِإِسْنَادِهِ إِلَيْهِ دُونَهَا مَعَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى رِعَايَةِ الْفَاصِلَةِ. الثَّانِي: أُرِيدَ بِالشَّقَاءِ التَّعَبُ فِي طَلَبِ الْقُوتِ وَذَلِكَ عَلَى الرَّجُلِ دُونَ الْمَرْأَةِ،

Üçüncü Soru: Fiilde her ikisi de ortak olduğu halde, bedbahtlık/zahmet çekme fiili Havva'ya değil de niçin sadece Âdem'e isnat edilmiştir? Cevap: İki vecihtendir: Birincisi: Ailesinin yöneticisi ve reisi olan erkeğin zahmet ve sıkıntısı içinde ailesinin de zahmet ve sıkıntısı vardır; nitekim onun mutluluğu içinde onların da mutluluğu mevcuttur. Bu sebeple, ayet sonu uyumu da gözetilerek söz Havva'ya değil Âdem'e isnatla tahsis edilmiştir. İkincisi: Şakavetten maksat rızık peşinde koşarken çekilen zahmettir; bu da kadına değil erkeğe aittir.

وَرُوِيَ أَنَّهُ أُهْبِطَ إِلَى آدَمَ ثَوْرٌ أَحْمَرُ وَكَانَ يَحْرُثُ عَلَيْهِ وَيَمْسَحُ الْعَرَقَ عَنْ جَبِينِهِ

Rivayet edildiğine göre Âdem'e kırmızı bir öküz indirilmişti; o da onunla çift sürer ve alnındaki teri silerdi.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman [güvence altındadır]. Ve sen orada susamazsın, güneşin sıcağında da kalmazsın” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ وَأَنَّكَ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ وَوَجْهُ الْفَتْحِ الْعَطْفُ عَلَى أَنْ لَا تَجُوعَ فِيهَا، فَإِنْ قِيلَ: أَنْ لَا تَدْخُلُ عَلَى أَنَّ فَلَا يُقَالُ أَنْ أَنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَالْوَاوُ نَائِبَةٌ عَنْ أَنَّ وَقَائِمَةٌ مَقَامَهَا فَلِمَ أُدْخِلَتْ عَلَيْهَا؟ قُلْنَا: الْوَاوُ لَمْ تُوضَعْ لِتَكُونَ أَبَدًا نَائِبَةً عَنْ أَنَّ، إِنَّمَا هِيَ نَائِبَةٌ عَنْ كُلِّ عَامِلٍ، فَلَمَّا لَمْ تَكُنْ حَرْفًا مَوْضُوعًا لِلتَّحْقِيقِ خَاصَّةً كَانَ لَمْ يَمْتَنِعِ اجْتِمَاعُهُمَا كَمَا امْتَنَعَ اجْتِمَاعُ أَنْ وَأَنَّ.

Birinci Mesele: { وَأَنَّكَ } kelimesi fetha ile ve kesra ile okunmuştur. Fetha ile okunuşun izahı, { أَنْ لَا تَجُوعَ فِيهَا } ifadesine atıf olmasıdır. Şayet: «(أَنْ) edatı (أَنَّ) edatının üzerine dahil olmaz; dolayısıyla (أَنْ أَنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ) denilmez. Vâv harfi de (أَنْ) edatının yerine geçer ve onun makamında bulunur; öyleyse nasıl (أَنَّ) üzerine dahil olmuştur?» denilirse, deriz ki: Vâv, daima (أَنْ) edatının naibi olsun diye konulmamıştır; o ancak her âmilin naibidir. Özellikle tahkik için konulmuş bir harf olmayınca, (أَنْ) ile (أَنَّ) edatlarının bir arada bulunmasının imkânsız olduğu gibi vâv ile bir arada bulunmaları imkânsız olmamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الشِّبَعُ وَالرِّيُّ وَالْكُسْوَةُ وَالِاكْتِنَانُ فِي الظِّلِّ هِيَ الْأَقْطَابُ الَّتِي يَدُورُ عَلَيْهَا أَمْرُ الْإِنْسَانِ.

İkinci Mesele: Doymak, suya kanmak, giyinmek ve gölgede barınmak, insanın durumunun etrafında döndüğü temel kutuplardır.

فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى حُصُولَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَهُ فِي الْجَنَّةِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى الْكَسْبِ وَالطَّلَبِ وَذَكَرَهَا بِلَفْظِ النَّفْيِ لِأَضْدَادِهَا الَّتِي هِيَ الْجُوعُ وَالْعُرْيُ وَالظَّمَأُ وَالضُّحَى لِيَطْرُقَ سَمْعُهُ شَيْئًا مِنْ أَصْنَافِ الشِّقْوَةِ الَّتِي حَذَّرَهُ مِنْهَا حَتَّى يُبَالِغَ فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ السَّبَبِ الَّذِي يُوقِعُهُ فِيهَا، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا كَأَنَّهَا تَفْسِيرُ الشَّقَاءِ الْمَذْكُورِ فِي قوله:

Allah Teâlâ bu şeylerin cennette, çalışıp çabalamaya ve talep etmeye ihtiyaç kalmaksızın Âdem için sağlandığını zikretmiş; kendisini içine düşürecek sebepten son derece sakınması amacıyla, uyarmış olduğu bedbahtlık çeşitlerinden bir kısmını kulağı işitsin diye bunları zıtlarının olumsuzlanması lafzıyla zikretmiştir ki bunlar da açlık, çıplaklık, susuzluk ve güneşin sıcağıdır. Bütün bu hususlar sanki Allah'ın şu buyruğunda geçen zahmet ve bedbahtlığın tefsiridir:

فَتَشْقى.

{ فَتَشْقى } “sonra zahmet çeker bedbaht olursun”.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]

[Tâhâ Suresi (20), 120-122. Ayetler]

فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢)

{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى (١٢٠) فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١) ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢) } “Nihayet şeytan ona vesvese verip: «Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?» dedi. (120) Bunun üzerine ikisi de ondan yediler; hemen ardından avret yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Âdem Rabbine asi oldu da şaşırıp kaldı. (121) Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti. (122)”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ أَنَّهُ عَظَّمَ آدَمَ ﵇ بِأَنْ جَعَلَهُ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ عَرَّفَهُ شِدَّةَ عَدَاوَةِ إِبْلِيسَ لَهُ وَلِزَوْجِهِ وَأَنَّهُ لِعَدَاوَتِهِ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْمَعْصِيَةِ الَّتِي إِذَا وَقَعَتْ زَالَتْ تِلْكَ النِّعَمُ بِأَسْرِهَا، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ اتَّفَقَ مِنْهُ وَمِنْ حَوَّاءَ الْإِقْدَامُ عَلَى الزَّلَّةِ مَا اتَّفَقَ، وَالْعَجَبُ مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ: «لَوْ أَنَّ أَحْلَامَ بَنِي آدَمَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ وُضِعَتْ فِي كِفَّةِ مِيزَانٍ وَوُضِعَ حُلْمُ آدَمَ فِي الْأُخْرَى لَرَجَحَ حُلْمُهُ بِأَحْلَامِهِمْ» وَلَكِنَّ الْمُكَادَحَةَ مَعَ قَضَاءِ اللَّه تَعَالَى مُمْتَنَعَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ وَاقِعَةَ آدَمَ عَجِيبَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى رَغَّبَهُ فِي دَوَامِ الرَّاحَةِ وَانْتِظَامِ الْمَعِيشَةِ بِقَوْلِهِ: فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى [طه: ١١٧- ١١٩] وَرَغَّبَهُ إِبْلِيسُ أَيْضًا فِي دَوَامِ الرَّاحَةِ بِقَوْلِهِ: هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَفِي انْتِظَامِ الْمَعِيشَةِ بِقَوْلِهِ: وَمُلْكٍ لَا يَبْلى فَكَانَ الشَّيْءُ الَّذِي رَغَّبَ اللَّه آدَمَ فِيهِ هُوَ الَّذِي رَغَّبَهُ إِبْلِيسُ فِيهِ إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَقَّفَ ذَلِكَ عَلَى الِاحْتِرَاسِ عَنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ وَإِبْلِيسَ وَقَّفَهُ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَيْهَا، ثُمَّ إِنَّ آدَمَ ﵇ مَعَ كَمَالِ عَقْلِهِ وَعِلْمِهِ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى مَوْلَاهُ وَنَاصِرُهُ وَمُرَبِّيهِ أَعْلَمَهُ بِأَنَّ إِبْلِيسَ عَدُوُّهُ حَيْثُ امْتَنَعَ مِنَ السُّجُودِ لَهُ وَعَرَّضَ نَفْسَهُ لِلَّعْنَةِ بِسَبَبِ عَدَاوَتِهِ، كَيْفَ قَبِلَ فِي الْوَاقِعَةِ الْوَاحِدَةِ وَالْمَقْصُودِ الْوَاحِدِ قَوْلَ إِبْلِيسَ مَعَ عِلْمِهِ بِكَمَالِ عَدَاوَتِهِ لَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ قَوْلِ اللَّه تَعَالَى مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ هُوَ النَّاصِرُ وَالْمُرَبِّي. وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي هَذَا الْبَابِ طَالَ تَعَجُّبُهُ وَعَرَفَ آخِرِ الْأَمْرِ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ لَا دَافِعَ لِقَضَاءِ اللَّه وَلَا مَانِعَ مِنْهُ، وَأَنَّ الدَّلِيلَ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ وَنِهَايَةِ الْقُوَّةِ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ النَّفْعُ بِهِ إِلَّا إِذَا قَضَى اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ وَقَدَّرَهُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّهُ كَيْفَ وَسْوَسَ، وَبِمَاذَا وَسْوَسَ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ عَدَّى وَسْوَسَ تَارَةً بِاللَّامِ فِي قوله:

Bil ki Allah Teâlâ, Âdem'i aleyhisselâm meleklerin kendisine secde ettiği bir makama getirmekle yücelttiğini; İblîs'in kendisine ve eşine olan şiddetli düşmanlığını ona bildirdiğini ve düşmanlığı sebebiyle onları, işlendiğinde bütün bu nimetlerin yok olup gideceği günaha çağıracağını açıkladığını beyan etmiştir. Sonra buna rağmen kendisinden ve Havva'dan o sürçmeye kalkışma vaki olmuştur. Şaşılacak olan, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet edilen şu sözdür: «Kıyamete kadar gelecek Âdemoğullarının akıl ve hilimleri terazinin bir kefesine, Âdem'in hilmi de diğer kefesine konulsaydı, onun hilmi onların hilimlerine ağır basardı.» Fakat Allah Teâlâ'nın takdiriyle mücadele etmek imkânsızdır. Bil ki Âdem'in hadisesi şaşılacak bir durumdur; zira Allah Teâlâ: { فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } [Tâhâ 117-119] buyruğuyla onu rahata devam etmeye ve geçimin intizamına teşvik etmişti. İblîs de: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } sözüyle onu rahata devam etmeye ve { وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } sözüyle de geçimin intizamına teşvik etti. Dolayısıyla Allah'ın Âdem'i teşvik ettiği şey ile İblîs'in onu teşvik ettiği şey aynı idi; şu kadar var ki Allah Teâlâ bunu o ağaçtan sakınmaya bağlamış, İblîs ise onu ağaca yönelmeye bağlamıştı. Sonra Âdem aleyhisselâm aklının kemaline ve Allah Teâlâ'nın kendi mevlası, yardımcısı ve terbiyecisi olduğunu bilmesine; kendisine secde etmekten kaçındığı ve düşmanlığı yüzünden kendini lanete maruz bıraktığı için İblîs'in kendi düşmanı olduğunu Allah'ın kendisine bildirmiş olmasına rağmen, tek bir hadisede ve aynı maksatta, düşmanlığının tam olduğunu bildiği halde İblîs'in sözünü nasıl kabul etmiş ve yardımcısı ile terbiyecisi olduğunu bildiği halde Allah Teâlâ'nın sözünden nasıl yüz çevirmiştir? Bu konuda düşünen kimsenin hayreti uzar ve işin sonunda anlar ki bu kıssa, Allah'ın kazasını savacak ve engelleyecek hiçbir şey bulunmadığına; delil son derece açık ve nihai derecede kuvvetli olsa bile Allah Teâlâ bunu takdir edip hükmetmedikçe ondan fayda hasıl olmayacağına bir uyarı gibidir. { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ } “Nihayet şeytan ona vesvese verdi” buyruğuna gelince; nasıl vesvese verdiği ve ne ile vesvese verdiği hususu Bakara suresinde geçmişti. Şayet: «Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda vesvese fiili niçin bir defasında lâm harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ [الأعراف: ٢٠] وأخرى بإلى؟ قلنا قوله: فَوَسْوَسَ لَهُمَا مَعْنَاهُ لِأَجْلِهِ وَقَوْلُهُ: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ مَعْنَاهُ أَنْهَى إِلَيْهِ الْوَسْوَسَةَ كَقَوْلِهِ حَدَّثَ لَهُ وَأَسَرَّ إِلَيْهِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ تِلْكَ الْوَسْوَسَةَ كَانَتْ بِتَطْمِيعِهِ في أمرين:

{ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ } [A'râf 20] “Şeytan onlara vesvese verdi” ve diğerinde (إِلَى) ile?» denilirse; deriz ki: { فَوَسْوَسَ لَهُمَا } kavlinin manası onlar için demektir. { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ } kavlinin manası ise «ona konuştu» ve «ona sır verdi» denildiği gibi vesveseyi ona ulaştırdı demektir. Sonra Allah bu vesvesenin onu iki hususta tamaha düşürmek suretiyle olduğunu beyan etti:

أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ أَضَافَ الشَّجَرَةَ إِلَى الْخُلْدِ وَهُوَ الْخُلُودُ لِأَنَّ مَنْ أَكَلَ مِنْهَا صَارَ مُخَلَّدًا بِزَعْمِهِ. الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَمُلْكٍ لَا يَبْلى أَيْ مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ دَامَ مُلْكُهُ، قَالَ الْقَاضِي: لَيْسَ فِي الظَّاهِرِ أَنَّ آدَمَ قَبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ بَلْ لَوَ وُجِدَتْ هَذِهِ الْوَسْوَسَةُ حَالَ كَوْنِ آدَمَ ﵇ نَبِيًّا لَاسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ آدَمُ ﵇ قَبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَحْصُلَ بَيْنَ حَالِ التَّكْلِيفِ وَحَالِ الْمُجَازَاةِ فَتْرَةٌ بِالْمَوْتِ، وَبِالْمَعْنَى فَآدَمُ لَمَّا كَانَ نَبِيًّا امْتَنَعَ أَنْ لَا يَعْلَمَ ذَلِكَ. قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ هَذِهِ الْفَتْرَةِ بَيْنَ حَالِ التَّكْلِيفِ وَحَالِ الْمُجَازَاةِ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لَا حَاجَةَ إِلَى الْفَتْرَةِ أَصْلًا، وَإِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ فَيَكْفِي حُصُولُ الْفَتْرَةِ بِغَشْيٍ أَوْ نَوْمٍ خَفِيفٍ. ثُمَّ إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الْفَتْرَةِ بِالْمَوْتِ فَلِمَ قُلْتَ: النَّبِيُّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَعْلَمَ ذَلِكَ، أَلَيْسَ قَوْمٌ مِنْكُمْ يَقُولُونَ إِنَّ مُوسَى ﵇ إِنَّمَا سَأَلَ الرُّؤْيَةَ لِأَنَّهُ مَا كَانَ يَعْرِفُ امْتِنَاعَهَا عَلَى اللَّه تَعَالَى فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ الْجَهْلُ فَلِمَ لَا يَجُوزُ هَذَا الْجَهْلُ، ثُمَّ مَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ آدَمَ كَانَ نَبِيًّا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَإِنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ وَاقِعَةَ الزَّلَّةِ إِنَّمَا حَصَلَتْ قَبْلَ رِسَالَتِهِ لَا بَعْدَهَا، / ثُمَّ إِنَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ آدَمَ ﵇ قَبِلَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَقِيبَ ذِكْرِ الْوَسْوَسَةِ فَأَكَلَا مِنْهَا، وَهَذَا التَّرْتِيبُ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ كَقَوْلِهِمْ: «زَنَى مَاعِزٌ فَرُجِمَ» «وَسَهَا رَسُولُ اللَّه فَسَجَدَ» فَإِنَّ هَذِهِ الْفَاءَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّجْمَ كَالْمُسَبَّبِ لِلزِّنَا وَالسُّجُودَ كَالْمُسَبَّبِ لِلسَّهْوِ فَكَذَلِكَ هاهنا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْأَكْلُ كَالْمُعَلَّلِ بِاسْتِمَاعِ قَوْلُهُ: هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى وَإِنَّمَا يَحْصُلُ هَذَا التَّعْلِيلُ لَوْ قَبِلَ آدَمُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَإِنَّهُ لَوْ رَدَّ قَوْلَهُ لَمَا أَقْدَمَ عَلَى الْأَكْلِ بِنَاءً عَلَى قَوْلِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ آدَمَ ﵇ قَبِلَ ذَلِكَ مِنْ إِبْلِيسَ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ أَنَّهُمَا لَمَّا أَكَلَا بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَرِيَا مِنَ النُّورِ الَّذِي كَانَ اللَّه أَلْبَسَهُمَا حَتَّى بَدَتْ فُرُوجُهُمَا وَإِنَّمَا جَمَعَ فَقِيلَ سَوْآتُهُمَا كَمَا قَالَ: صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيمِ: ٤] فَإِنْ قِيلَ: هَلْ كَانَ ظُهُورُ سَوْآتِهِمَا كَالْجَزَاءِ عَلَى مَعْصِيَتِهِمَا، قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ كَالْمُعَلَّقِ عَلَى ذَلِكَ الْأَكْلِ، لَكِنْ يَحْتَمِلُ أَنْ لَا يَكُونَ عِقَابًا عَلَيْهِ، بَلْ إِنَّمَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ لِمَصْلَحَةٍ أُخْرَى أَمَّا قَوْلُهُ: وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Birincisi: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } “Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?” kavlidir; ağacı huld (ebedilik) kelimesine izafe etti, çünkü onun iddiasına göre ondan yiyen ebedî olacaktı. İkincisi: { وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } “Ve yok olmayacak bir saltanatı” kavlidir; yani bu ağaçtan yiyenin mülkü ve hâkimiyeti daim olur. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Zahirde Âdem'in bunu ondan kabul ettiği yer almamaktadır; bilakis bu vesvese Âdem aleyhisselâm peygamber iken vaki olmuşsa, Âdem'in aleyhisselâm bunu ondan kabul etmiş olması imkânsızdır. Çünkü mükellefiyet hali ile mükâfat hali arasında ölümle bir fetret (kesinti) meydana gelmesi zorunludur; dolayısıyla Âdem peygamber olduğuna göre bunu bilmemesi imkânsızdır. Biz deriz ki: Mükellefiyet hali ile ceza/mükâfat hali arasında bu fetretin meydana gelmesinin zorunlu olduğunu kabul etmiyoruz. Neden: «Fetrete hiç ihtiyaç yoktur; şayet mutlaka gerekiyorsa bir baygınlık veya hafif bir uyku ile fetretin hasıl olması yeterlidir» denilmesi caiz olmasın? Sonra fetretin ölümle olması mutlaka gerekiyorsa bile, niçin «Peygamberin bunu mutlaka bilmesi gerekir» dedin? Sizden bir topluluk Mûsâ'nın aleyhisselâm [rü'yetullahı] talep etmesinin, bunun Allah Teâlâ hakkında imkânsız olduğunu bilmemesinden kaynaklandığını söylemiyor mu? Bu cehalet caiz oluyorsa, şu cehalet niçin caiz olmasın? Sonra Âdem'in o vakitte peygamber olduğuna delil nedir? Zira bizim mezhebimize göre sürçme hadisesi onun peygamberliğinden sonra değil, peygamberliğinden önce vuku bulmuştur./ Sonra Âdem'in aleyhisselâm bunu kabul ettiğine delalet eden husus, Allah Teâlâ'nın vesveseyi zikretmesinin hemen peşinden: «İkisi de ondan yediler» buyurmasıdır. Bu tertip, Arapların: «Mâiz zina etti ve recmedildi», «Resûlullah yanıldı ve secde etti» sözlerinde olduğu gibi illet bildirmektedir. Zira buradaki fâ harfi, recmin zinanın bir sonucu ve secdenin de yanılmanın bir sonucu olduğunu gösterir. Burada da aynı şekilde yemenin, { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } sözünü dinlemenin bir sonucu olması vaciptir. Bu gerekçelendirme ise ancak Âdem bunu ondan kabul ettiği takdirde hasıl olur. Çünkü onun sözünü reddetmiş olsaydı, onun sözüne binaen yemeye kalkışmazdı. Böylece Âdem'in aleyhisselâm bunu İblîs'ten kabul ettiği sabit oldu. Sonra Allah Sübhânehu, ikisi de o ağaçtan yiyince avret yerlerinin kendilerine açılıverdiğini beyan etti. İbn Abbâs: «Allah'ın kendilerine giydirdiği nurdan soyundular ve nihayet avret yerleri açığa çıktı» demiştir. { صَغَتْ قُلُوبُكُما } [Tahrîm 4] ayetinde olduğu gibi [ikil yerine] çoğul olarak { سَوْآتُهُما } denilmiştir. Şayet: «Avret yerlerinin açığa çıkması günahlarının bir cezası gibi miydi?» denilirse; deriz ki: Şüphesiz bu, o yeme fiiline bağlanmış gibidir; fakat ceza olmaması, bilakis başka bir maslahat sebebiyle vuku bulmuş olması da muhtemeldir. { وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar” buyruğuna gelince; bunda birkaç inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : طَفِقَ يَفْعَلُ كَذَا مِثْلُ جَعَلَ يَفْعَلُ وَأَخَذَ وَأَنْشَأَ وَحُكْمُهَا حُكْمُ كَادَ فِي وُقُوعِ الْخَبَرِ فِعْلًا مُضَارِعًا وَبَيْنَهَا وَبَيْنَهُ مَسَافَةٌ قَصِيرَةٌ، وَهِيَ لِلشُّرُوعِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَكَادَ لِمُقَارَبَتِهِ وَالدُّنُوِّ مِنْهُ.

Birinci İnceleme: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: (طَفِقَ يَفْعَلُ كَذَا) ifadesi; (جَعَلَ يَفْعَلُ), (أَخَذَ) ve (أَنْشَأَ) gibidir (başladı demektir). Haberinin muzari fiil olarak gelmesi hususunda hükmü (كَادَ) fiilinin hükmü gibidir ve bununla onun arasında kısa bir mesafe vardır. Bu fiil işin başlangıcına girişmek içindir; (كَادَ) ise yaklaşmak ve yakın olmak içindir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قُرِئَ يَخِصِّفَانِ لِلتَّكْثِيرِ وَالتَّكْرِيرِ مِنْ خَصَفَ النَّعْلَ، وَهُوَ أَنْ يَخْرِزَ عَلَيْهَا الْخِصَافَ أَيْ يُلْزِقَانِ الْوَرَقَةَ عَلَى سَوْآتِهِمَا لِلسَّتْرِ وَهُوَ وَرَقُ التِّينِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى فَمِنَ النَّاسِ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذَا فِي صُدُورِ الْكَبِيرَةِ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَاصِيَ اسْمٌ لِلذَّمِّ فَلَا يَنْطَلِقُ إِلَّا عَلَى صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci İnceleme: Çokluk ve tekrir bildirmesi için { يَخِصِّفَانِ } şeklinde de okunmuştur; ayakkabıyı yamamak manasındaki «hasefe'n-na'l» (خَصَفَ النَّعْلَ) ifadesinden gelir ki o da üzerine yama dikmektir. Yani örtünmek için yaprakları avret yerlerinin üzerine yapıştırıyorlardı; bu da incir yaprağı idi. Allah Teâlâ'nın: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine asi oldu da şaşırıp kaldı” buyruğuna gelince; insanlardan bazıları Âdem'den büyük günah sadır olduğuna iki vecihle bundan delil getirmişlerdir: Birincisi: Âsi (عَاصِي) lafzı bir kınama ismidir ve Allah Teâlâ'nın:

وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها [النِّسَاءِ: ١٤] وَلَا مَعْنَى لِصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ إِلَّا مَنْ فَعَلَ فِعْلًا يُعَاقَبُ عَلَيْهِ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْغَوَايَةَ وَالضَّلَالَةَ اسْمَانِ مُتَرَادِفَانِ وَالْغَيَّ ضِدُّ الرُّشْدِ وَمِثْلُ هَذَا الِاسْمِ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْفَاسِقَ الْمُنْهَمِكَ فِي فِسْقِهِ. أَجَابَ قَوْمٌ عَنِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ فَقَالُوا: الْمَعْصِيَةُ مُخَالَفَةُ الْأَمْرِ، وَالْأَمْرُ قَدْ يَكُونُ بِالْوَاجِبِ وَالنَّدْبِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: أَشَرْتُ عَلَيْهِ فِي أَمْرِ وَلَدِهِ فِي كَذَا فَعَصَانِي، وَأَمَرْتُهُ بِشُرْبِ الدَّوَاءِ فَعَصَانِي، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَمْتَنِعْ إِطْلَاقُ اسْمِ الْعِصْيَانِ عَلَى آدَمَ لَا لِكَوْنِهِ تَارِكًا لِلْوَاجِبِ بَلْ لِكَوْنِهِ تَارِكًا لِلْمَنْدُوبِ، فَأَجَابَ الْمُسْتَدِلُّ عَنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ بِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَاصِيَ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِقَابِ وَالْعُرْفُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ ذَمٍّ فَوَجَبَ تَخْصِيصُ اسْمِ الْعَاصِي بِتَارِكِ الْوَاجِبِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ تَارِكُ الْمَنْدُوبِ عَاصِيًا لَوَجَبَ وَصْفُ الْأَنْبِيَاءِ بِأَسْرِهِمْ بِأَنَّهُمْ عُصَاةٌ فِي كُلِّ حَالٍ لِأَنَّهُمْ لَا يَنْفَكُّونَ مِنْ تَرْكِ الْمَنْدُوبِ، فَإِنْ قِيلَ: وصف

{ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها } [Nisâ 14] “Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, onu ebedî kalacağı bir ateşe sokar” buyruğu gereğince ancak büyük günah sahibi için kullanılır. Büyük günah sahibi de cezalandırılacağı bir fiili işleyen kimseden başkası değildir. İkinci Vecih: Gavâyet (غَوَايَة) ve dalâlet (ضَلَالَة) eş anlamlı iki kelimedir; gayy (غَيّ) da rüşdün zıddıdır. Böyle bir isim ise ancak fıskına dalmış fasıkı kapsar. Bir topluluk birinci söze şöyle cevap vermiştir: İsyan, emre muhalefet etmektir; emir ise hem vacip hem de mendup için olabilir. Nitekim Araplar: «Çocuğunun meselesinde ona falan şeyi işaret ettim de bana isyan etti», «Ona ilacı içmesini emrettim de bana isyan etti» derler. Emir böyle olduğuna göre, vacibi terk ettiği için değil mendubu terk ettiği için Âdem'e isyan isminin verilmesi imkânsız değildir. Delil getiren kimse bu itiraza şöyle cevap vermiştir: Biz Kur'an'ın zahirinin âsinin cezayı hak ettiğine delalet ettiğini ve örfün de bunun bir kınama ismi olduğunu gösterdiğini açıkladık. Dolayısıyla âsi ismini vacibi terk edene tahsis etmek vacip olmuştur. Ayrıca eğer mendubu terk eden âsi olsaydı, bütün peygamberleri her hallerinde âsi olarak nitelemek gerekirdi; çünkü onlar mendubu terk etmekten uzak kalamazlar. Şayet: «Mendubu terk edenin

تَارِكِ الْمَنْدُوبِ بِأَنَّهُ عَاصٍ مَجَازٌ وَالْمَجَازُ لَا يَطَّرِدُ، قُلْنَا: لَمَّا سَلَّمْتَ كَوْنَهُ مَجَازًا فَالْأَصْلُ عَدَمُهُ، أَمَّا قَوْلُهُ: أَشَرْتُ عَلَيْهِ فِي أَمْرِ وَلَدِهِ فِي كَذَا فَعَصَانِي وَأَمَرْتُهُ بِشُرْبِ الدَّوَاءِ فَعَصَانِي قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ هَذَا الِاسْتِعْمَالَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْعَرَبِ، وَلَئِنْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ وَلَكِنَّهُمْ إِنَّمَا يُطْلِقُونَ ذَلِكَ إِذَا جَزَمُوا عَلَى الْمُسْتَشِيرِ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ الْفِعْلَ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِخْلَالُ بِذَلِكَ الْفِعْلِ/ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَعْنَى الْإِيجَابِ، حَاصِلًا وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْوُجُوبُ حَاصِلًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَفْظَ الْعِصْيَانِ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهُ إِلَّا عِنْدَ تَحَقُّقِ الْإِيجَابِ، لَكِنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْإِيجَابَ مِنَ اللَّه تَعَالَى يَقْتَضِي الْوُجُوبَ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْعِصْيَانِ عَلَى آدَمَ ﵇ إِنَّمَا كَانَ لِكَوْنِهِ تَارِكًا لِلْوَاجِبِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ سَلَّمَ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الْمَعْصِيَةِ مِنْهُ لَكِنَّهُ زَعَمَ أَنَّ الْمَعْصِيَةَ كَانَتْ مِنَ الصَّغَائِرِ لَا مِنَ الْكَبَائِرِ، وَهَذَا قَوْلُ عَامَّةِ الْمُعْتَزِلَةِ وَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ اسْمَ الْعَاصِي اسْمٌ لِلذَّمِّ، وَلِأَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالصَّغِيرَةِ، وَأَجَابَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ بِأَنَّهُ عَصَى فِي مَصَالِحَ الدُّنْيَا لَا فِيمَا يَتَّصِلُ بِالتَّكَالِيفِ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي غَوَى، وَهَذَا أَيْضًا بِعِيدٌ لِأَنَّ مَصَالِحَ الدُّنْيَا تَكُونُ مُبَاحَةً، وَمَنْ يَفْعَلُهَا لَا يُوصَفُ بِالْعِصْيَانِ الَّذِي هُوَ اسْمٌ لِلذَّمِّ وَلَا يُقَالُ: (فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ) وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَغَوى فَأَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ خَابَ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا أَكَلَ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ لِيَصِيرَ مُلْكُهُ دَائِمًا ثُمَّ لَمَّا أَكَلَ زَالَ فَلَمَّا خَابَ سَعْيُهُ وَمَا نَجَحَ قِيلَ إِنَّهُ غَوَى، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْغَيَّ ضِدُّ الرُّشْدِ، وَالرُّشْدُ هُوَ أَنْ يُتَوَصَّلَ بِشَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ يُوَصِّلُ إِلَى الْمَقْصُودِ فَمَنْ تَوَصَّلَ بِشَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ فَحَصَلَ لَهُ ضِدُّ مَقْصُودِهِ كَانَ ذَلِكَ غَيًّا. وَثَانِيهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ:

âsi olarak nitelenmesi mecazdır ve mecaz kıyasa tabi tutulup genellenemez» denilirse; deriz ki: Onun mecaz olduğunu kabul ettiğine göre asıl olan mecazın bulunmamasıdır. «Çocuğunun meselesinde ona falan şeyi işaret ettim de bana isyan etti» ve «Ona ilacı içmesini emrettim de bana isyan etti» sözüne gelince; deriz ki: Bu kullanımın Araplardan nakledildiğini kabul etmiyoruz. Bunu kabul etsek bile, onlar bu ifadeyi ancak akıl danışana o fiili mutlaka yapması ve o fiili aksatmanın caiz olmadığı konusunda kesin konuştuklarında kullanırlar./ Bu durumda, vücub (bağlayıcılık) gerçekleşmemiş olsa bile îcâb (emretme) manası hasıl olur. Bu da isyan lafzının ancak îcâbın tahakkuk etmesi durumunda kullanılabileceğini gösterir. Ancak biz Allah Teâlâ'dan gelen îcâbın vücub gerektirdiği hususunda icma ettik; bu yüzden Âdem'e aleyhisselâm isyan lafzının verilmesinin ancak vacibi terk etmesinden dolayı olması gerekir. İnsanlardan bazıları ayetin ondan günah sadır olduğuna delalet ettiğini kabul etmiş, ancak günahın büyük günahlardan değil küçük günahlardan olduğunu ileri sürmüştür. Bu, Mu'tezile'nin çoğunluğunun görüşüdür ve bu da zayıftır. Çünkü biz âsi lafzının bir kınama ismi olduğunu ve Kur'an'ın zahirinin onun cezayı hak ettiğine delalet ettiğini açıkladık; bu ise küçük günaha yakışmaz. Ebû Müslim el-İsfahânî ise onun tekliflerle ilgili konularda değil dünya maslahatlarında isyan ettiği, { غَوى } kelimesi hakkındaki sözün de böyle olduğu şeklinde cevap vermiştir. Bu da uzaktır; çünkü dünya maslahatları mübahtır ve onları yapan kimse kınama ismi olan isyan ile nitelenmez; ayrıca [onun hakkında] «onları aldatarak düşürdü» denilmez. Allah Teâlâ'nın: { فَغَوى } “şaşırıp kaldı” kavline sarılmaya gelince, buna birkaç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Cennet nimetinden mahrum kaldı; çünkü o, mülkünün daim olması için o ağaçtan yedi, fakat yiyince [nimet] zeval buldu. Çabası boşa çıkıp muvaffak olamayınca onun azdığı/şaşırdığı (غَوَى) söylendi. Bunun tahkiki şudur: Gayy, rüşdün zıddıdır; rüşd, maksada ulaştıracak bir şeyle bir şeye ulaşmaktır. Bir vesileyle bir şeye yönelip de maksadının zıddı hasıl olan kimse için bu durum gayy (şaşkınlık/hüsran) olur. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir:

غَوَى أَيْ بَشِمَ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذَا وَإِنْ صح على لغة من يقلب الياء المكسورة مَا قَبْلَهَا أَلِفًا، فَيَقُولُ فِي فَنِيَ وَبَقِيَ فنا وبقا، وهم بنو طيء فَهُوَ تَفْسِيرٌ خَبِيثٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَوْلَى عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ وَالْأَحْسَمَ لِلشَّغَبِ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ كَانَتْ قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَقَدْ شَرَحْنَا ذلك في سورة البقرة. وهاهنا بَحْثٌ لَا بُدَّ مِنْهُ وَهُوَ أَنْ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ وَإِنْ دَلَّ عَلَى أَنَّ آدَمَ عَصَى وَغَوَى لَكِنْ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ آدَمَ كَانَ عَاصِيًا غَاوِيًا، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا أُمُورٌ: أَحَدُهَا: قَالَ الْعُتْبِيُّ: يُقَالُ لِرَجُلٍ قَطَعَ ثَوْبًا وَخَاطَهُ قَدْ قَطَعَهُ وَخَاطَهُ، وَلَا يُقَالُ:

{ غَوَى } yani çok yemekten hazımsızlık çekti (midesi bozuldu). «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: «Bu görüş, öncesi kesreli olan yâ harfini elife çevirip de (فَنِيَ) ve (بَقِيَ) yerine (فَنَا) ve (بَقَا) diyen Tayy kabilesinin lügatine göre sahih olsa bile çirkin bir tefsirdir.» Bil ki bu konuda bana göre en evla ve tartışmayı kökünden kesecek olan görüş: «Bu hadise peygamberlikten önceydi» denilmesidir; nitekim bunu Bakara suresinde açıklamıştık. Burada yapılması zorunlu olan bir inceleme vardır: Kur'an'ın zahiri Âdem'in isyan edip şaşırdığına delalet etse bile, hiç kimsenin «Âdem âsi ve azgındı» demesi caiz değildir. Bizim bu sözümüzün doğruluğuna birtakım hususlar delalet eder: Birincisi: Utbî şöyle demiştir: Bir kumaşı kesip diken adama «onu kesti ve dikti» denilir; fakat

خَائِطٌ وَلَا خَيَّاطٌ حَتَّى يَكُونَ مُعَاوِدًا لِذَلِكَ الْفِعْلِ مَعْرُوفًا بِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الزَّلَّةَ لَمْ تَصْدُرْ عَنْ آدَمَ ﵇ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ إِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ إِنَّمَا وَقَعَتْ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، لَمْ يَجُزْ بَعْدَ أَنْ قَبِلَ اللَّه تَوْبَتَهُ وَشَرَّفَهُ بِالرِّسَالَةِ وَالنُّبُوَّةِ، إِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَيْهِ كَمَا لَا يُقَالُ لِمَنْ أَسْلَمَ بَعْدَ الْكُفْرِ إِنَّهُ كَافِرٌ بِمَعْنَى أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا، بَلْ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْوَاقِعَةُ وَقَعَتْ بَعْدَ النُّبُوَّةِ لَمْ يَجُزْ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ تَابَ عَنْهَا، كَمَا أَنَّ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ إِذَا شَرِبَ الْخَمْرَ أَوْ زَنَى ثُمَّ تَابَ وَحَسُنَتْ تَوْبَتُهُ لَا يُقَالُ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ إِنَّهُ شَارِبُ خَمْرٍ أو زان فكذا هاهنا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَنَا: عَاصٍ وَغَاوٍ يُوهِمُ كَوْنَهُ عَاصِيًا فِي أَكْثَرِ الْأَشْيَاءِ وَغَاوِيًا عَنْ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَلَمْ تَرِدْ هَاتَانِ اللَّفْظَتَانِ فِي الْقُرْآنِ مُطْلَقَتَيْنِ بَلْ مَقْرُونَتَيْنِ بِالْقِصَّةِ الَّتِي عَصَى فِيهَا فَكَأَنَّهُ قَالَ: عَصَى فِي كَيْتَ وَكَيْتَ وَذَلِكَ لَا يُوهِمُ التَّوَهُّمَ الْبَاطِلَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ مِنَ اللَّه تَعَالَى مَا لَا يَجُوزُ مِنْ غَيْرِهِ، كَمَا يَجُوزُ لِلسَّيِّدِ فِي عَبِيدِهِ وَوَلَدِهِ عِنْدَ مَعْصِيَتِهِ مِنْ إِطْلَاقِ الْقَوْلِ مَا لَا يَجُوزُ لِغَيْرِ السَّيِّدِ فِي عَبْدِهِ وَوَلَدِهِ، أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى فَالْمَعْنَى ثُمَّ اصْطَفَاهُ فَتَابَ عَلَيْهِ أَيْ عَادَ/ عَلَيْهِ بِالْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ وَهَدَاهُ رُشْدَهُ حَتَّى رَجَعَ إِلَى النَّدَمِ وَالِاسْتِغْفَارِ وَقَبِلَ اللَّه مِنْهُ ذَلِكَ،

o fiili tekrarlayıp onunla tanınmadıkça ona «diken» veya «terzi» denilmez. Bilinmektedir ki bu sürçme Âdem'den aleyhisselâm ancak bir defa sadır olmuştur; dolayısıyla bu ismin ona verilmesinin caiz olmaması vacip olmuştur. İkincisi: Bu olayın peygamberlikten önce meydana geldiği kabul edilse bile, Allah onun tövbesini kabul ettikten ve onu peygamberlik ve risaletle şereflendirdikten sonra, tıpkı küfürden sonra Müslüman olan birine kâfir olduğu kastedilerek «kâfir» denilemeyeceği gibi bu ismin ona verilmesi caiz değildir. Hatta bu olayın peygamberlikten sonra vuku bulduğu kabul edilse dahi, o aleyhisselâm bundan tövbe ettiği için yine böyle denilmesi caiz olmaz; nitekim Müslüman bir adam şarap içse veya zina etse, sonra tövbe edip tövbesi güzelleşse, bundan sonra ona «şarap içen» veya «zinakâr» denilmez; burada da böyledir. Üçüncüsü: Bizim «âsi ve azgın» dememiz, onun çoğu şeyde isyan ettiği ve Allah Teâlâ'yı tanımaktan saptığı vehmini verir. Halbuki bu iki kelime Kur'an'da mutlak olarak gelmemiş, bilakis isyan ettiği kıssaya bitişik olarak gelmiştir; sanki: «Şunda ve şunda isyan etti» buyurmuştur ve bu da zikrettiğimiz batıl vehmi uyandırmaz. Dördüncüsü: Efendinin, isyanı anında kölesi ve çocuğu hakkında başkasına caiz olmayan sözleri söylemesinin caiz olması gibi Allah Teâlâ için de başkasına caiz olmayan hitaplar caizdir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى } “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti” buyruğuna gelince; manası, sonra onu seçti ve tövbesini kabul etti, yani/ affı ve mağfiretiyle ona yöneldi; pişmanlığa ve istiğfara dönünceye kadar onu doğru yoluna iletti ve Allah bunu ondan kabul etti demektir.

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَوْ جُمِعَ بُكَاءُ أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَى بُكَاءِ دَاوُدَ كَانَ بُكَاؤُهُ أَكْثَرَ، وَلَوْ جُمِعَ كُلُّ ذَلِكَ إِلَى بُكَاءِ نُوحٍ لَكَانَ بُكَاءُ نُوحٍ أَكْثَرَ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ نُوحًا لِنَوْحِهِ عَلَى نَفْسِهِ، وَلَوْ جُمِعَ كُلُّ ذَلِكَ إِلَى بُكَاءِ آدَمَ لَكَانَ بُكَاءُ آدَمَ عَلَى خَطِيئَتِهِ أَكْثَرَ»

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bütün dünya ehlinin ağlaması Dâvûd'un ağlamasıyla toplansa, onun ağlaması daha çok olurdu. Bütün bunlar Nûh'un ağlamasıyla toplansa, Nûh'un ağlaması daha çok olurdu; o, kendi haline feryat edip ağladığı (nevh ettiği) için Nûh diye isimlendirilmiştir. Bütün bunlar Âdem'in ağlamasıyla toplansaydı, Âdem'in hatası üzerine ağlaması daha çok olurdu.»

وَقَالَ

Vehb [b. Münebbih] şöyle demiştir:

وَهْبٌ: إِنَّهُ لَمَّا كَثُرَ بُكَاؤُهُ أَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي إِنَّكَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ» فَقَالَهَا آدَمُ ﵇ ثُمَّ قَالَ قُلْ: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ» ثُمَّ قَالَ قُلْ: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي فَتُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»

Âdem'in ağlaması çoğalınca, Allah Teâlâ ona vahyedip şöyle demesini emretti: «Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni tenzih ederim ve hamdinle tesbih ederim; ben kötülük işledim ve nefsime zulmettim, beni bağışla, şüphesiz sen bağışlayanların en hayırlısısın.» Âdem aleyhisselâm bunu söyledi. Sonra Allah: «Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni tenzih ederim ve hamdinle tesbih ederim; ben kötülük işledim ve nefsime zulmettim, bana merhamet et, şüphesiz sen merhametlilerin en merhametlisisin» de buyurdu. Sonra: «Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni tenzih ederim ve hamdinle tesbih ederim; ben kötülük işledim ve nefsime zulmettim, tövbemi kabul et, şüphesiz sen tövbeleri kabul eden, çok merhametli olansın» de buyurdu.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هَذِهِ الْكَلِمَاتُ هِيَ الَّتِي تَلَقَّاهَا آدَمُ ﵇ مِنْ رَبِّهِ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Âdem'in aleyhisselâm Rabbinden belleyip aldığı kelimeler işte bunlardır.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٧]

[Tâhâ Suresi (20), 123-127. Ayetler]

قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧)

{ قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧) } “[Allah] buyurdu ki: «Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz. (123) Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.» (124) [O] der ki: «Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?» (125) [Allah] buyurur ki: «İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutmuştun. Bugün de sen öylece unutulursun!» (126) Haddini aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayan kimseyi işte böyle cezalandırırız; ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha kalıcıdır. (127)”

اعْلَمْ أَنَّ عَلَى أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالًا وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: اهْبِطا، إِمَّا أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مَعَ شَخْصَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ فَإِنْ كَانَ خِطَابًا لِشَخْصَيْنِ فَكَيْفَ قَالَ بَعْدَهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً وَهُوَ خِطَابُ الْجَمْعِ وَإِنْ كَانَ خِطَابًا لِأَكْثَرَ مِنْ شَخْصَيْنِ فَكَيْفَ قَالَ: اهْبِطا وَذَكَرُوا فِي جَوَابِهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْخِطَابُ لِآدَمَ وَمَعَهُ ذُرِّيَّتُهُ وَلِإِبْلِيسَ وَمَعَهُ ذُرِّيَّتُهُ فَلِكَوْنِهِمَا جِنْسَيْنِ صَحَّ قَوْلُهُ: اهْبِطا وَلِأَجْلِ اشْتِمَالِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْجِنْسَيْنِ عَلَى الْكَثْرَةِ صَحَّ قَوْلُهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ ثَانِيهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَمَّا كَانَ آدَمُ وَحَوَّاءُ ﵉ أَصْلًا لِلْبَشَرِ وَالسَّبَبِ اللَّذَيْنِ مِنْهُمَا تَفَرَّعُوا جُعِلَا كَأَنَّهُمَا/ الْبَشَرُ أَنْفُسُهُمْ فَخُوطِبَا مُخَاطَبَتَهُمْ فَقَالَ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ عَلَى لَفْظِ الْجَمَاعَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَقَالَ الْقَاضِي: يَكْفِي فِي تَوْفِيَةِ هَذَا الظَّاهِرِ حَقَّهُ أَنْ يَكُونَ إِبْلِيسُ وَالشَّيَاطِينُ أَعْدَاءً لِلنَّاسِ وَالنَّاسُ أَعْدَاءً لَهُمْ، فَإِذَا انْضَافَ إِلَى ذَلِكَ عَدَاوَةُ بَعْضِ الْفَرِيقَيْنِ لِبَعْضٍ لَمْ يَمْتَنِعْ دُخُولُهُ فِي الْكَلَامِ، وَقَوْلُهُ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الذُّرِّيَّةُ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْهُدَى، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الرُّسُلُ وَبَعْضُهُمْ قَالَ: الْآخَرُ وَالْأَدِلَّةُ وَبَعْضُهُمْ قَالَ الْقُرْآنُ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْهُدَى عِبَارَةٌ عَنِ الدَّلَالَةِ فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ ذَلِكَ، وَفِي قَوْلِهِ: فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْهُدَى الَّذِي ضَمِنَ اللَّه عَلَى اتِّبَاعِهِ ذَلِكَ اتِّبَاعُ الْأَدِلَّةِ، وَاتِّبَاعُهَا لَا يَتَكَامَلُ إِلَّا بِأَنْ يَسْتَدِلَّ بِهَا وَبِأَنْ يَعْمَلَ بِهَا، وَمِنْ هَذَا حَالُهُ فَقَدْ ضَمِنَ اللَّه تَعَالَى لَهُ أَنْ لَا يَضِلَّ وَلَا يَشْقَى، وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: لَا يَضِلُّ فِي الدُّنْيَا وَلَا يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ. وَثَانِيهَا: لَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَهْدِيهِ إِلَى الْجَنَّةِ وَيُمَكِّنُهُ فِيهَا. وَثَالِثُهَا: لَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى فِي الدُّنْيَا فَإِنْ قِيلَ: الْمُتَّبِعُ لِهُدَى اللَّه قَدْ يحلقه الشَّقَاءُ فِي الدُّنْيَا، قُلْنَا: الْمُرَادُ لَا يَضِلُّ فِي الدِّينِ وَلَا يَشْقَى بِسَبَبِ الدَّيْنِ فَإِنْ حَصَلَ الشَّقَاءُ بِسَبَبٍ آخَرَ فَلَا بَأْسَ، وَلَمَّا وَعَدَ اللَّه تَعَالَى مَنْ يَتَّبِعُ الْهُدَى أَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ فِيمَنْ أَعْرَضَ، فَقَالَ: وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي وَالذِّكْرُ يَقَعُ عَلَى الْقُرْآنِ وَعَلَى سَائِرِ كُتُبِ اللَّه تَعَالَى عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْأَدِلَّةُ، وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً فَالضَّنْكُ أَصْلُهُ الضِّيقُ وَالشِّدَّةُ وَهُوَ مَصْدَرٌ ثُمَّ يُوصَفُ بِهِ فَيُقَالُ: مَنْزِلٌ ضَنْكٌ، وَعَيْشٌ ضَنْكٌ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: مَعِيشَةٌ ذَاتُ ضَنْكٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الضِّيقَ الْمُتَوَعَّدَ بِهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الدُّنْيَا أَوْ

Bil ki bu ayetin başında bir soru vardır: { اهْبِطا } “İkiniz inin” hitabı ya iki kişiye ya da daha fazlasına yönelik bir hitaptır. Eğer iki kişiye hitap ise, peşinden gelen { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Artık benden size bir hidayet geldiğinde” ifadesi çoğul hitabı olduğu halde nasıl böyle buyrulmuştur? Eğer ikiden fazla kişiye hitap ise nasıl { اهْبِطا } [ikil olarak] buyrulmuştur? Bunun cevabında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Hitap, beraberindeki zürriyetiyle birlikte Âdem'e ve beraberindeki zürriyetiyle birlikte İblîs'e yöneliktir. Dolayısıyla iki cins olmaları hasebiyle { اهْبِطا } buyrulması sahih olmuş; iki cinsten her birinin çokluğu içermesi sebebiyle de { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } buyrulması sahih olmuştur. İkincisi: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Âdem ve Havva aleyhimesselâm insanlığın aslı ve insanların kendilerinden türediği iki sebep olunca, sanki/ insanların kendileri imiş gibi kabul edilip onlara insanların muhatap kılındığı gibi hitap edilmiş ve çoğul lafzıyla { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } buyrulmuştur. Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” buyruğuna gelince; Kādî şöyle demiştir: Bu zahirin hakkını tam olarak vermek için İblîs ve şeytanların insanlara düşman olması, insanların da onlara düşman olması yeterlidir. Buna iki gruptan bazısının bazısına olan düşmanlığı da eklenirse bunun söze dahil olması imkânsız değildir. { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ } “Artık benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa” kavlinde, muradın zürriyet olduğuna delalet vardır. Hidayetten neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları resuller, diğer bazıları deliller, bazıları da Kur'an demiştir. Tahkik şudur ki: Hidayet, delalet etmekten (yol göstermekten) ibarettir; dolayısıyla bütün bunlar onun kapsamına girer. { فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى } “o sapmaz ve bedbaht olmaz” buyruğunda, Allah'ın kendisine uyulması karşılığında bunu garanti ettiği hidayetten maksadın delillere uymak olduğuna delalet vardır. Delillere uymak ise ancak onlarla istidlal etmek ve onlarla amel etmekle tamamlanır. Kim bu halde olursa, Allah Teâlâ onun sapmayacağını ve bedbaht olmayacağını garanti etmiştir. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Dünyada sapmaz, ahirette de bedbaht olmaz. İkincisi: Ahirette sapmaz ve bedbaht olmaz; çünkü Allah Teâlâ onu cennete iletir ve orada ona yer verir. Üçüncüsü: Dünyada sapmaz ve bedbaht olmaz. Şayet: «Allah'ın hidayetine uyan kimseye de dünyada sıkıntı ve zahmet erişebilir» denilirse; deriz ki: Murad, dinde sapmaz ve din sebebiyle bedbaht olmaz demektir; şayet başka bir sebepten sıkıntı gelirse bunda bir beis yoktur. Allah Teâlâ hidayete uyan kimseye vadide bulununca, peşinden yüz çeviren kimse hakkındaki tehdidi getirerek şöyle buyurdu: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse”; zikir, daha önce beyan edildiği üzere Kur'an'a ve Allah Teâlâ'nın diğer bütün kitaplarına ıtlak olunur; delillerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” kavline gelince; dank (ضَنْك) kelimesinin aslı darlık ve şiddettir; bu bir masdardır, sonra onunla niteleme yapılarak: «Dar ev» ve «dar geçim» denilir; sanki «darlık sahibi bir geçim» buyurmuştur. Bil ki tehdit olarak bildirilen bu darlık ya dünyada ya

فِي الْقَبْرِ أَوْ فِي الْآخِرَةِ أَوْ فِي الدِّينِ أَوْ فِي كُلِّ ذَلِكَ أَوْ أَكْثَرِهِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَقَالَ بِهِ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْلِمَ لِتَوَكُّلِهِ عَلَى اللَّه يَعِيشُ فِي الدُّنْيَا عَيْشًا طَيِّبًا كَمَا قَالَ: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً [النَّحْلِ: ٩٧] وَالْكَافِرُ باللَّه يَكُونُ حَرِيصًا عَلَى الدُّنْيَا طَالِبًا لِلزِّيَادَةِ أَبَدًا فَعِيشَتُهُ ضَنْكٌ وَحَالَتُهُ مُظْلِمَةٌ، وَأَيْضًا فَمِنَ الْكَفَرَةِ مَنْ ضَرَبَ اللَّه عَلَيْهِ الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ لِكُفْرِهِ قَالَ تَعَالَى: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٦١] وَقَالَ: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ [الْمَائِدَةِ: ٦٦] وَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ٩٦] وَقَالَ: اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [نُوحٍ: ١٠- ١٢] وَقَالَ: وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً [الْجِنِّ: ١٦] . وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ عَذَابُ الْقَبْرِ، فَهَذَا قَوْلُ عَبْدِ اللَّه بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَعَبْدِ اللَّه بْنِ عَبَّاسٍ

kabirde ya ahirette ya dinde yahut bunların hepsinde veya çoğundadır. Birincisine gelince: Müfessirlerden bir grup bu görüşü benimsemiştir; zira Müslüman, Allah'a tevekkülü sebebiyle Allah'ın: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } [Nahl 97] “Onu güzel bir hayatla yaşatırız” buyurduğu gibi dünyada güzel bir hayat sürer. Allah'ı inkâr eden kâfir ise dünyaya hırslı olup daima artış peşinde koşar; dolayısıyla geçimi dar ve hali karanlıktır. Ayrıca kâfirlerden öyleleri vardır ki küfürleri sebebiyle Allah üzerlerine zillet ve yoksulluk vurmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } [Bakara 61] “Üzerlerine zillet ve yoksulluk vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerindendir” buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } [Mâide 66] “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerindeki [nimetlerden] hem de ayaklarının altındakilerden yerlerdi.” Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [A'râf 96] “Eğer o kentlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık.” Yine şöyle buyurmuştur: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } [Nûh 10-12] “Rabbinizden bağışlanma dileyin; şüphesiz O çok bağışlayıcıdır. [Öyle yapın ki] üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin; mallarla ve oğullarla size yardım etsin.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً } [Cin 16] “Eğer o yolda dosdoğru gitselerdi, onlara bol su içirirdik.” İkincisi ise kabir azabıdır; bu, Abdullah b. Mes'ûd, Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Abbâs'ın görüşüdür.

وَرَفَعَهُ أَبُو هُرَيْرَةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ عَذَابَ الْقَبْرِ لِلْكَافِرِ قَالَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهُ لَيُسَلَّطُ عَلَيْهِ فِي قَبْرِهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ تِنِّينًا»

Ebû Hüreyre bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfu olarak naklederek şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kâfir için kabir azabı vardır. Nefsim kudret elinde olan [Allah'a] yemin ederim ki ona kabrinde doksan dokuz ejderha musallat edilir.»

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ الْآيَةُ فِي الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى الْمَخْزُومِيِّ وَالْمُرَادُ ضَغْطَةُ الْقَبْرِ تَخْتَلِفُ فِيهَا أَضْلَاعُهُ. وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ الضِّيقُ فِي الْآخِرَةِ فِي جَهَنَّمَ، فَإِنَّ طَعَامَهُمْ فِيهَا الضَّرِيعُ وَالزَّقُّومُ، وَشَرَابَهُمُ الْحَمِيمُ وَالْغِسْلِينُ فَلَا يَمُوتُونَ فِيهَا/ وَلَا يَحْيَوْنَ وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالْكَلْبِيِّ. وَأَمَّا الرَّابِعُ: وَهُوَ الضِّيقُ فِي أَحْوَالِ الدِّينِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ هِيَ أَنْ تُضَيَّقَ عَلَيْهِ أَبْوَابُ الْخَيْرِ فَلَا يَهْتَدِي لِشَيْءٍ مِنْهَا.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bu ayet el-Esved b. Abdi'l-Uzzâ el-Mahzûmî hakkında inmiştir. Kastedilen de kabir sıkmasıdır ki onda [kişinin] kaburga kemikleri birbirine geçer. Üçüncüsü: Âhirette, cehennemdeki darlıktır; zira onların oradaki yiyeceği darî' (kuru diken) ve zakkum, içecekleri ise hamîm (kaynar su) ve gıslîn (irin)dir; orada ne ölürler ne de yaşarlar. Bu, Hasan[-ı Basrî], Katâde ve el-Kelbî'nin görüşüdür. Dördüncüsü: Din hususlarındaki darlıktır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Dar geçim, hayır kapılarının ona daraltılması ve bunlardan hiçbirine hidayet bulamamasıdır.

سُئِلَ الشِّبْلِيُّ عَنْ قَوْلِهِ ﵇: «إِذَا رَأَيْتُمْ أَهْلَ الْبَلَاءِ فَاسْأَلُوا اللَّه الْعَافِيَةَ» فَقَالَ أَهْلُ الْبَلَاءِ هُمْ أَهْلُ الْغَفَلَاتِ عَنِ اللَّه تَعَالَى فَعُقُوبَتُهُمْ أَنْ يَرُدَّهُمُ اللَّه تَعَالَى إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَيُّ مَعِيشَةٍ أَضْيَقُ وَأَشَدُّ مِنْ أَنْ يُرَدَّ الْإِنْسَانُ إِلَى نَفْسِهِ،

Şiblî'ye Peygamber'in aleyhisselâm: «Bela ehlini gördüğünüz zaman Allah'tan afiyet isteyiniz» hadisi sorulduğunda şöyle demiştir: Bela ehli, Allah Teâlâ'dan gafil olan kimselerdir. Onların cezası, Allah Teâlâ'nın onları nefislerine havale etmesidir. İnsanın kendi nefsine havale edilmesinden daha dar ve daha şiddetli hangi geçim olabilir ki?

وَعَنْ عَطَاءٍ قَالَ: الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ هِيَ مَعِيشَةُ الْكَافِرِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مُوقِنٍ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ.

Atâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: Dar geçim, kâfirin yaşantısıdır; çünkü o, sevap ve cezaya kesin olarak inanmamaktadır.

وَأَمَّا الْخَامِسُ: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الضِّيقُ فِي كُلِّ ذَلِكَ أَوْ أَكْثَرِهِ

Beşincisi ise: Kastedilenin bütün bunlardaki yahut bunların çoğundaki darlık olmasıdır.

فَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «عُقُوبَةُ الْمَعْصِيَةِ ثَلَاثَةٌ: ضِيقُ الْمَعِيشَةِ وَالْعُسْرُ فِي الشِّدَّةِ، وَأَنْ لَا يَتَوَصَّلَ إِلَى قُوَّتِهِ إِلَّا بِمَعْصِيَةِ اللَّه تَعَالَى»

Nitekim Ali'den aleyhisselâm, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Günahın cezası üçtür: Geçim darlığı, zorlukta güçlük ve rızkına ancak Allah Teâlâ'ya isyan ederek ulaşabilmektir.»

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: هَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الْإِسْرَاءِ: ٩٧] وَكَمَا فُسِّرَتِ الزُّرْقَةُ بِالْعَمَى، ثُمَّ قِيلَ: إِنَّهُ يُحْشَرُ بَصِيرًا فَإِذَا سِيقَ إِلَى الْمَحْشَرِ عَمِيَ وَالْكَلَامُ فِيهِ وَعَلَيْهِ قد تقدم في قوله: زُرْقاً [طه: ١٣٢] . وَثَانِيهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي أَعْمَى عَنِ الْحُجَّةِ، وَهِيَ رِوَايَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ فِي الْقِيَامَةِ لَا بُدَّ أَنْ يُعْلِمَهُمُ اللَّه تَعَالَى بُطْلَانَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ حَتَّى يَتَمَيَّزَ لَهُمُ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ لَا يُوصَفُ بِذَلِكَ إِلَّا مَجَازًا، وَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ كَانَ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ كَذَلِكَ وَلَا يَلِيقُ بِهَذَا قَوْلُهُ: وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً وَلَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فِي حَالِ الدُّنْيَا أَقُولُ وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الِاعْتِرَاضَ أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ ذَلِكَ الْعَمَى بِمَا أَنَّ الْمُكَلَّفَ نَسِيَ الدَّلَائِلَ فِي الدُّنْيَا فَلَوْ كَانَ الْعَمَى الْحَاصِلُ فِي الْآخِرَةِ بَيْنَ ذَلِكَ النِّسْيَانِ لَمْ يَكُنْ لِلْمُكَلَّفِ بِسَبَبِ ذَلِكَ ضَرَرٌ، كَمَا أَنَّهُ مَا كَانَ لَهُ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ ذَلِكَ ضَرَرٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ تَحْقِيقَ الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ مَأْخُوذٌ مِنْ أَمْرٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْجَاهِلَةَ فِي الدُّنْيَا الْمُفَارَقِةَ عَنْ أَبْدَانِهَا عَلَى جَهَالَتِهَا تَبْقَى عَلَى تِلْكَ الْجَهَالَةِ فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ تِلْكَ الْجَهَالَةَ تَصِيرُ هُنَاكَ سَبَبًا لِأَعْظَمِ الْآلَامِ الرُّوحَانِيَّةِ. وَبَيْنَ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَبَيْنَ طَرِيقَةِ الْقَاضِي الْمَبْنِيَّةِ عَلَى أُصُولِ الِاعْتِزَالِ بَوْنٌ شَدِيدٌ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ مِنْ حَشْرِهِ أَعْمَى أَنَّهُ لَا يَهْتَدِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى طَرِيقٍ يَنَالُ مِنْهُ خَيْرًا بَلْ يَبْقَى وَاقِفًا مُتَحَيِّرًا كَالْأَعْمَى الَّذِي لَا يَهْتَدِي إِلَى شَيْءٍ، أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي

Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “Ve onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu, O'nun: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } [İsrâ 97] “Kıyamet gününde onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzükoyun haşrederiz” buyruğu gibidir ve gök gözlülüğün körlükle tefsir edilmesi gibidir. Sonra şöyle denilmiştir: O, [önce] görür olarak haşredilir, mahşere sevk edildiğinde ise kör olur. Bu konudaki açıklama ve değerlendirme daha önce { زُرْقاً } [Tâhâ 102] ayetinde geçmişti. İkincisi: Mücâhid, Dahhâk ve Mukâtil şöyle demiştir: Yani delilden [yoksun ve] kör olarak [haşrederiz]. Bu, Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayetidir. Kâdî [Abdülcebbâr] der ki: Bu görüş zayıftır; çünkü kıyamette Allah Teâlâ'nın, hak ile batılın kendilerine açıkça ayrışması için üzerinde bulundukları şeyin batıl olduğunu onlara mutlaka bildirmesi gerekir. Bu durumda olan bir kimse ise ancak mecaz yoluyla böyle nitelendirilebilir; bununla kastedilen de onun bundan önce öyle olduğudur. [Fakat] onun: { وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً } “Halbuki ben görüyordum” sözü buna uymaz; zira o dünya halindeyken böyle [hüccet sahibi] değildi. Derim ki: Bu itirazı pekiştiren hususlardan biri de, Allah Teâlâ'nın bu körlüğü, mükellefin dünyadaki delilleri unutmuş olmasıyla gerekçelendirmiş olmasıdır. Şayet ahirette hâsıl olan körlük sırf bu unutkanlık olsaydı, dünyada bunun sebebiyle mükellefe bir zarar gelmediği gibi [ahirette de] bir zarar gelmezdi. Bil ki bu itiraza verilecek tahkikli cevap başka bir esasa dayanır: Dünyada cahil olup bedenlerinden bu cehalet üzere ayrılan ruhlar, ahirette de bu cehalet üzere kalırlar ve bu cehalet orada en büyük ruhânî acıların sebebi olur. Bu yöntem ile Kâdî'nin İ'tizâl usulüne dayanan yöntemi arasında büyük bir uçurum vardır. Üçüncüsü: Cübbâî şöyle demiştir: Onun kör olarak haşredilmesinden kasıt; kıyamet gününde kendisinden bir hayır elde edebileceği bir yola hidayet bulamaması, bilakis hiçbir şeye yol bulamayan bir kör gibi şaşkın bir vaziyette durup kalmasıdır. O'nun: { قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي } “Dedi ki: Rabbim, beni niçin... haşrettin?” buyruğuna gelince,

أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى

{ أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى } “...kör olarak haşrettin? Halbuki ben gören biriydim. [Allah] buyurdu ki: İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun, bugün de sen öylece unutulursun.”

فَفِي تَقْرِيرِ هَذَا الْجَوَابِ وَجْهَانِ:

Bu cevabın açıklanmasında iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ بِهِ هَذَا الْعَمَى جَزَاءً عَلَى تَرْكِهِ اتِّبَاعَ الْهُدَى وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُ. وَالثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ إِذَا فَارَقَتْ أَبْدَانَهَا جَاهِلَةً ضَالَّةً عَنِ الِاتِّصَالِ بِالرُّوحَانِيَّاتِ بَقِيَتْ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ بَعْدَ الْمُفَارَقَةِ وَعَظُمَتِ الْآلَامُ الرُّوحَانِيَّةُ، فَلِهَذَا عَلَّلَ اللَّه تَعَالَى حُصُولَ الْعَمَى فِي الْآخِرَةِ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الدَّلَائِلِ فِي الدُّنْيَا، وَمَنْ فَسَّرَ الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَ بِالضِّيقِ فِي الدُّنْيَا، قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِهِ فِي الدُّنْيَا فَلَهُ الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ فِي الدُّنْيَا، وَالْعَمَى فِي الْآخِرَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ فَقَدِ/ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَبَعْضُهُمْ قَالَ: أَشْرَكَ وَكَفَرَ، وَبَعْضُهُمْ قَالَ: أَسْرَفَ فِي أَنْ عَصَى اللَّه وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى الْمُرَادَ بِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ: أَسْرَفَ وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَجْزِي مَنْ هَذَا حَالُهُ بِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْمَعِيشَةِ الضَّنْكِ وَالْعَمَى وَبَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ: عَذَابَ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى أَمَّا الْأَشَدُّ فَلِعِظَمِهِ، وَأَمَّا الْأَبْقَى فَلِأَنَّهُ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ.

Birincisi: Allah Teâlâ bu körlüğü ona, hidayete uymayı terk etmesinin ve ondan yüz çevirmesinin bir cezası olarak indirmiştir. İkincisi: Beşerî ruhlar, bedenlerinden cahil ve ruhâniyatla irtibattan sapmış olarak ayrıldıklarında, ayrılıktan sonra da bu hal üzere kalırlar ve ruhânî acıları büyür. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, ahirette körlüğün meydana gelmesini, dünyada delillerden yüz çevirmekle gerekçelendirmiştir. Dar geçimi dünyadaki darlık olarak tefsir eden kimse ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ, dünyada Kendi zikrinden yüz çeviren kimse için dünyada dar geçim, ahirette ise körlük olduğunu açıklamıştır. O'nun: { وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ } “Haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayanları işte böyle cezalandırırız” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları: [Buradaki israf] şirk koştu ve inkâr etti, demiş; bazıları da: Allah'a isyan ederek haddi aştı, demiştir. Allah Teâlâ { وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ } “Rabbinin ayetlerine inanmayan” buyruğu ile bununla ne kastedildiğini açıklamıştır; çünkü bu, O'nun { أَسْرَفَ } “haddi aşan” buyruğunun tefsiri gibidir ve bu durumda olan kimseyi daha önce zikredilen dar geçim ve körlük ile cezalandıracağını bildirmiştir. Bundan sonra da: { عَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” diye beyan buyurmuştur. Daha şiddetli olması büyüklüğünden, daha kalıcı olması ise kesintisiz olmasındandır.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٨ الى ١٣٠]

[Tâhâ Suresi (20), 128-130. Ayetler]

أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠)

{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠) } “Yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerinden önceki nice nesilleri helâk etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi (ibret almadılar mı)? Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. (128) Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu. (129) O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün etrafında (uçlarında) da tesbih et ki rızaya eresin. (130)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مِنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِهِ كَيْفَ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَتْبَعَهُ بِمَا يَعْتَبِرُ [بِهِ] الْمُكَلَّفُ مِنَ الْأَحْوَالِ الْوَاقِعَةِ فِي الدُّنْيَا بِمَنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَقَالَ: أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ وَالْقِرَاءَةُ الْعَامَّةُ أَفَلَمْ يَهْدِ بِالْيَاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ تَحْتُ وَفَاعِلُهُ هُوَ قَوْلُهُ: كَمْ أَهْلَكْنا قَالَ الْقَفَّالُ: جَعَلَ كَثْرَةَ مَا أَهْلَكَ مِنَ الْقُرُونِ مُبَيَّنًا لَهُمْ، كَمَا جَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ وَاعِظًا لَهُمْ وَزَاجِرًا، وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ أَفَلَمْ نَهْدِ لَهُمْ بِالنُّونِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي أَفَلَمْ نُبَيِّنْ لَهُمْ بَيَانًا يَهْتَدُونَ بِهِ لَوْ تَدَبَّرُوا وَتَفَكَّرُوا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَمْ أَهْلَكْنا فَالْمُرَادُ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي كَثْرَةِ مَنْ أَهْلَكَهُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ أَنَّ قُرَيْشًا يُشَاهِدُونَ تِلْكَ الْآيَاتِ الْعَظِيمَةَ الدَّالَّةَ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ النِّعَمِ، وَمَا حَلَّ بِهِمْ مِنْ ضُرُوبِ الْهَلَاكِ، وَلِلْمُشَاهَدَةِ فِي ذَلِكَ مِنَ الِاعْتِبَارِ مَا لَيْسَ لِغَيْرِهِ، وَبَيَّنَ أَنَّ فِي تِلْكَ الْآيَاتِ آيَاتٌ لِأُولِي النُّهَى، أَيْ لِأَهْلِ الْعُقُولِ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ لِلنُّهْيَةِ مَزِيَّةً عَلَى الْعَقْلِ، وَالنُّهَى لَا يُقَالُ إِلَّا فِيمَنْ لَهُ عَقْلٌ يَنْتَهِي بِهِ عَنِ الْقَبَائِحِ، كَمَا أَنَّ لِقَوْلِنَا: أُولُو الْعَزْمِ مَزِيَّةً على أولو الْحَزْمِ، فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ: أَهْلُ الْوَرَعِ وَأَهْلُ التَّقْوَى، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى الْوَجْهَ الَّذِي لِأَجْلِهِ لَا يُنَزَّلُ الْعَذَابُ مُعَجَّلًا عَلَى/ مَنْ كَذَّبَ وَكَفَرَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالَ: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى وَفِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ وَأَجَلٌ مُسَمًّى لَكَانَ لِزَامًا، وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْكَلِمَةَ هِيَ إِخْبَارُ اللَّه تَعَالَى مَلَائِكَتَهُ وَكَتْبُهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، أَنَّ أُمَّتَهُ ﵇ وَإِنْ كَذَّبُوا فَسَيُؤَخَّرُونَ وَلَا يُفْعَلُ بِهِمْ مَا يُفْعَلُ بِغَيْرِهِمْ مِنَ الِاسْتِئْصَالِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا لِأَجْلِهِ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ بَعْضُهُمْ: لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ، وَقَالَ آخَرُونَ: عَلِمَ أَنَّ فِي نَسْلِهِمْ مَنْ يُؤْمِنُ وَلَوْ أَنْزَلَ بِهِمُ الْعَذَابَ لَعَمَّهُمُ الْهَلَاكُ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمَصْلَحَةُ فِيهِ خَفِيَّةٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ، وَقَالَ أَهْلُ السُّنَّةِ: لَهُ بِحُكْمِ الْمَالِكِيَّةِ أَنْ يَخُصَّ مَنْ شَاءَ بِفَضْلِهِ وَمَنْ شَاءَ بِعَذَابِهِ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ، إِذْ لَوْ كَانَ فِعْلُهُ لِعِلَّةٍ لَكَانَتْ تِلْكَ الْعِلَّةُ إِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً لَزِمَ قِدَمُ الْفِعْلِ، وَإِنْ كَانَتْ حَادِثَةً افْتَقَرَتْ إِلَى عِلَّةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، فَلِهَذَا قَالَ

Bil ki Allah Teâlâ, Kendi zikrinden yüz çeviren kimsenin kıyamet günü nasıl haşredileceğini beyan buyurunca, bunun peşinden mükellefin dünyada peygamberleri yalanlayanların başına gelen durumlardan ibret alacağı şeyleri zikrederek: { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } buyurdu. Genel kıraat, alttan iki noktalı yâ ile { أَفَلَمْ يَهْدِ } şeklindedir ve bunun fâili { كَمْ أَهْلَكْنا } sözüdür. Kaffâl şöyle demiştir: Nasıl ki benzeri durumları onlara bir öğüt ve caydırıcı kıldıysa, helâk ettiği nesillerin çokluğunu da onlara bir açıklama kılmıştır. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise nûn ile { أَفَلَمْ نَهْدِ لَهُمْ } şeklinde okumuştur. Zeccâc: Yani tefekkür edip düşündükleri takdirde kendisiyle hidayete erecekleri bir açıklamayı onlara yapmadık mı, demektir, demiştir. O'nun { كَمْ أَهْلَكْنا } buyruğuna gelince, bununla kastedilen Allah Teâlâ'nın geçmiş nesillerden helâk ettiği kimselerin çokluğunu mübalağalı şekilde ifade etmektir. { يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } “Yurtlarında gezip dolaşırlar” buyruğuyla da Kureyşlilerin, onların içinde bulundukları nimetlere ve başlarına gelen helâk türlerine delalet eden bu büyük alametleri bizzat müşahede ettiklerini kastetmiştir. Bu hususta bizzat müşahede etmenin, başka şeylerde olmayan bir ibret yönü vardır. Bu ayetlerde akıl sahipleri için, yani akıl ehli için kesin deliller olduğunu beyan etmiştir. En uygun olanı, nühyenin akıldan üstün bir meziyeti olmasıdır; nühâ ancak kendisini çirkinliklerden meneden bir akla sahip kimse hakkında kullanılır; nitekim bizim “ülü'l-azm” sözümüzün “ülü'l-hazm” [sözüne] bir üstünlüğü gibidir. Bundan dolayı onlardan bazıları: Takva ehli ve verâ ehli, demişlerdir. Sonra Allah Teâlâ, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayıp inkâr eden kimselere azabın niçin hemen peşin olarak indirilmediğinin gerekçesini beyan ederek: { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى } buyurdu. Bunda takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı [azap] kaçınılmaz olurdu.” Şüphe yoktur ki o söz; Allah Teâlâ'nın meleklerine bildirmesi ve Levh-i Mahfuz'a, [Peygamber'in] aleyhisselâm ümmetinin yalanlasalar bile tehir edileceklerini, diğerlerine yapılan kökten helâk etme muamelesinin onlara yapılmayacağını yazmasıdır. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine bunun niçin yapılmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları: Çünkü Allah onların içinden iman edecek kimselerin bulunduğunu bildiği için, demiş; diğerleri: Onların soylarından iman edeceklerin geleceğini bildiği için ve şayet üzerlerine azap indirseydi helâkin hepsini kuşatacağını bildiği için, demiştir; başkaları da: Bundaki maslahat gizlidir, onu ancak Kendisi bilir, demiştir. Ehl-i Sünnet ise şöyle demiştir: Mâlik olması hasebiyle dilediğini bir illet olmaksızın lütfuyla [özel kılmak], dilediğini de azabıyla cezalandırmak O'na aittir. Zira O'nun fiili bir illetten ötürü olsaydı, o illet şayet kadîm ise fiilin de kadîm olması gerekirdi; şayet hâdis ise başka bir illete muhtaç olur ve teselsül gerekirdi. İşte bu sebeple

أَهْلُ التَّحْقِيقِ: كُلُّ شَيْءٍ صَنِيعُهُ لَا لِعِلَّةٍ، وَأَمَّا الْأَجَلُ الْمُسَمَّى فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى فِي الدُّنْيَا لِذَلِكَ الْعَذَابِ وَهُوَ يَوْمُ بَدْرٍ. وَالثَّانِي: وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى فِي الآخرة لذلك العذب وهو أَقْرَبُ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ تَتَضَمَّنُ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ إِلَى الْآخِرَةِ كَقَوْلِهِ: بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ [الْقَمَرِ: ٤٦] لَكَانَ الْعِقَابُ لَازِمًا لَهُمْ فِيمَا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ مِنْ تَكْذِيبِ الرَّسُولِ وَأَذِيَّتِهِمْ لَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ نَبِيَّهُ بِأَنَّهُ لَا يُهْلِكُ أَحَدًا قَبْلَ اسْتِيفَاءِ أَجَلِهِ أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَا يَكْرَهُهُ مِنْ أَقْوَالِهِمْ، فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَوْلَ بَعْضِهِمْ: إِنَّهُ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ أَوْ شَاعِرٌ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَكْذِيبَهُمْ لَهُ فِيمَا يَدَّعِيهِ مِنَ النُّبُوَّةِ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا تَرْكَهُمُ الْقَبُولَ مِنْهُ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِمَّا يَغُمُّهُ وَيُؤْذِيهِ فَرَغَّبَهُ تَعَالَى فِي الصَّبْرِ وَبَعَثَهُ عَلَى الْإِدَامَةِ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَإِبْلَاغِ مَا حُمِّلَ مِنَ الرِّسَالَةِ وَأَنْ لَا يَكُونَ مَا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ صَارِفًا لَهُ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ، ثُمَّ قَالَ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ:

tahkik ehli şöyle demiştir: O'nun yaptığı her şey bir illete bağlı olmaksızın gerçekleşir. Belirlenmiş ecele gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Dünyada o azap için belirlenmiş bir ecel olmasaydı ki o da Bedir günüdür. İkincisi: Ahirette o azap için belirlenmiş bir ecel olmasaydı; en yakın olanı da budur. Bu durumda mana; azabın ahirete tehir edilmesini içeren geçmiş bir söz olmasaydı —nitekim: { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } [Kamer 46] “Asıl onların buluşma zamanı kıyamettir” buyrulduğu gibi— Resul'ü yalanlamaya ve ona eziyet etmeye cüret etmeleri sebebiyle ceza onlara kaçınılmaz olurdu, şeklinde olur. Sonra Allah Teâlâ Peygamberi'ne, ecelini tamamlamadan önce hiç kimseyi helâk etmeyeceğini haber verince, ona onların söylediklerine karşı sabretmesini emretti. Şüphe yok ki kastedilen, onların sözlerinden hoşlanmadığı şeylere sabretmesidir. Bunun bazılarının: “O bir büyücüdür, delidir yahut şairdir” gibi sözleri olması muhtemeldir; nübüvvet olarak iddia ettiği şeyde onu yalanlamaları olması da muhtemeldir; yine kendisinden [tebliği] kabul etmeyi terk etmeleri de muhtemeldir. Çünkü bütün bunlar onu kederlendiren ve inciten şeylerdir. Allah Teâlâ onu sabretmeye teşvik etmiş, Allah Teâlâ'ya davete ve kendisine yüklenen risaleti tebliğe devam etmeye, onların cüret ettikleri şeylerin kendisini bundan alıkoymamasına sevk etmiştir. Sonra el-Kelbî ve Mukâtil: Bu ayet kıtal (savaş) ayetiyle neshedilmiştir, demişlerdir. Sonra O: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } buyurdu; bu da O'nun şu buyruğunun benzeridir:

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [الْبَقَرَةِ: ٤٥] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [Bakara 45] “Sabır ve namazla yardım dileyin.” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بِحَمْدِ رَبِّكَ في موضع الحال أي وَأَنْتَ حَامِدٌ لِرَبِّكَ عَلَى أَنْ وَفَّقَكَ لِلتَّسْبِيحِ وَأَعَانَكَ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: { بِحَمْدِ رَبِّكَ } ifadesi hâl konumundadır; yani seni tesbihe muvaffak kıldığı ve buna yardım ettiği için Rabbine hamd edici olduğun halde [tesbih et demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا أَمَرَ عَقِيبَ الصَّبْرِ بِالتَّسْبِيحِ لِأَنَّ ذِكْرَ اللَّه تَعَالَى يُفِيدُ السَّلْوَةَ وَالرَّاحَةَ إِذْ لَا رَاحَةَ لِلْمُؤْمِنِينَ دُونَ لِقَاءِ اللَّه تَعَالَى.

İkinci Mesele: Sabrın hemen ardından tesbihin emredilmesi, Allah Teâlâ'yı zikretmenin teselli ve rahatlık vermesindendir; zira müminler için Allah Teâlâ'ya kavuşmaktan başka gerçek bir rahatlık yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي التَّسْبِيحِ عَلَى وَجْهَيْنِ، فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الصَّلَاةُ وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ لَا أَزْيَدَ وَلَا أَنْقَصَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: دَخَلَتِ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ فِيهِ، فَقَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ هُوَ صَلَاةُ الْفَجْرِ، وَقَبْلَ غُرُوبِهَا هُوَ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ لِأَنَّهُمَا جَمِيعًا قَبْلَ الْغُرُوبِ، وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحِ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ الْأَخِيرَةُ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَأَطْرافَ النَّهارِ كَالتَّوْكِيدِ لِلصَّلَاتَيْنِ الْوَاقِعَتَيْنِ فِي طَرَفَيِ النَّهَارِ وَهُمَا صَلَاةُ الْفَجْرِ وَصَلَاةُ الْمَغْرِبِ كَمَا اخْتَصَّتْ فِي قَوْلِهِ:

Üçüncü Mesele: Tesbih hakkında iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk bundan kastın namaz olduğu görüşündedir. Bunlar da üç veçhe ayrılmışlardır: Birincisi: Ayet, beş vakit namaza ne fazla ne de eksik olmaksızın delalet eder. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Beş vakit namaz bunun içine girmiştir; güneşin doğmasından önce olan sabah namazıdır, batmasından önce olan ise öğle ve ikindidir; çünkü her ikisi de batıştan öncedir. { وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ } “Gecenin vakitlerinde tesbih et” [buyruğu] akşam ve yatsı namazıdır. O'nun: { وَأَطْرافَ النَّهارِ } “Gündüzün taraflarında da” buyruğu ise gündüzün iki ucunda vaki olan sabah ve akşam namazları için tekit gibidir; nitekim O'nun şu buyruğunda:

وَالصَّلاةِ الْوُسْطى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] بِالتَّوْكِيدِ. الْقَوْلُ/ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَزِيَادَةٍ، أَمَّا دَلَالَتُهَا عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَلِأَنَّ الزَّمَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ قَبْلَ غُرُوبِهَا، فَاللَّيْلُ وَالنَّهَارُ دَاخِلَانِ فِي هَاتَيْنِ الْعِبَارَتَيْنِ، فَأَوْقَاتُ الصَّلَوَاتِ الْوَاجِبَةِ دَخَلَتْ فِيهِمَا، بَقِيَ قَوْلُهُ: وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى وَأَطْرَافُ النَّهَارِ لِلنَّوَافِلِ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَقَلِّ مِنَ الْخَمْسِ، فَقَوْلُهُ:

{ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } [Bakara 238] “Orta namaza [da dikkat edin]” buyruğunda tekit ile tahsis edildiği gibidir. İkinci Görüş: Ayet, beş vakit namaza ve fazlasına delalet eder. Beş vakit namaza delaletine gelince; çünkü zaman ya güneşin doğmasından önce ya da batmasından öncedir; gece ve gündüz bu iki ifadenin içine girmektedir, böylece farz namazların vakitleri bunlara dahil olmuştur. Geriye O'nun: { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى } buyruğu kalmıştır ki gündüzün etrafı (uçları) nafileler içindir. Üçüncü Görüş: Beş vakitten daha azına delalet eder; şöyle ki O'nun:

قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لِلْفَجْرِ، وَقَبْلَ غُرُوبِهَا لِلْعَصْرِ، وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ لِلْمَغْرِبِ وَالْعَتَمَةِ، فَيَبْقَى الظُّهْرُ خَارِجًا. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْوَى وَبِالِاعْتِبَارِ أَوْلَى. هَذَا كُلُّهُ إِذَا حَمَلْنَا التَّسْبِيحَ عَلَى الصَّلَاةِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: لَا يَبْعُدُ حَمْلُهُ عَلَى التَّنْزِيهِ وَالْإِجْلَالِ، وَالْمَعْنَى اشْتَغِلْ بِتَنْزِيهِ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ وَإِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى صَبَّرَهُ أَوَّلًا عَلَى مَا يَقُولُونَ مِنْ تَكْذِيبِهِ وَمِنْ إِظْهَارِ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ، وَالَّذِي يَلِيقُ بِذَلِكَ أَنْ يَأْمُرَ بِتَنْزِيهِهِ تَعَالَى عَنْ قَوْلِهِمْ حَتَّى يَكُونَ دَائِمًا مُظْهِرًا لِذَلِكَ وَدَاعِيًا إِلَيْهِ فَلِذَلِكَ قَالَ مَا يَجْمَعُ كُلَّ الْأَوْقَاتِ.

{ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } buyruğu sabah namazı, { وَقَبْلَ غُرُوبِها } ikindi namazı, { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ } ise akşam ve yatsı namazı içindir; böylece öğle namazı hariçte kalır. Birinci görüş daha kuvvetli ve değerlendirme açısından daha evladır. Bütün bunlar tesbihi namaza hamletmemiz durumundadır. Ebû Müslim şöyle demiştir: Bunu tenzih ve ta'zîme hamletmek de uzak değildir. Mana: Bu vakitlerde Allah Teâlâ'yı tenzih etmekle meşgul ol, demektir. Bu görüş zahire ve daha önce zikredilenlere daha yakındır; zira Allah Teâlâ onu önce yalanlamaları, şirk ve küfrü açığa vurmaları hususunda sabretmeye yönlendirmiştir; buna uygun olan ise, O'nu onların sözlerinden tenzih etmeyi emretmesidir ki bunu daima açığa vuran ve ona davet eden olsun. İşte bu sebeple bütün vakitleri toplayan bir ifade buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَفْضَلُ الذِّكْرِ مَا كَانَ بِاللَّيْلِ لِأَنَّ الْجَمْعِيَّةَ فِيهِ أَكْثَرُ. وَذَلِكَ لِسُكُونِ النَّاسِ وَهَدْءِ حَرَكَاتِهِمْ وَتَعْطِيلِ الْحَوَاسِّ عَنِ الْحَرَكَاتِ وَعَنِ الْأَعْمَالِ، وَلِذَلِكَ قَالَ ﷾: إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا [المزمل: ٦] وقال: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ [الزُّمَرِ: ٩] وَلِأَنَّ اللَّيْلَ

Dördüncü Mesele: Zikrin en faziletlisi geceleyin yapılanıdır; zira onda kalbin toparlanması daha fazladır. Bu da insanların sükûnet bulması, hareketlerinin durması, duyuların hareketlerden ve işlerden el çekmesi sebebiyledir. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا } [Müzzemmil 6] “Şüphesiz gece kalkışı daha tesirli ve okuyuş bakımından daha sağlamdır” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ } [Zümer 9] “Yoksa o, gece vakitlerinde secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden, ahiretten sakınan kimse gibi midir?” Bir de gece,

وَقْتُ السُّكُونِ وَالرَّاحَةِ. فَإِذَا صُرِفَ إِلَى الْعِبَادَةِ كَانَتْ عَلَى الْأَنْفُسِ أَشَقَّ وَلِلْبَدَنِ أَتْعَبَ فَكَانَتْ أَدْخَلَ فِي اسْتِحْقَاقِ الْأَجْرِ وَالْفَضْلِ.

sükûn ve dinlenme vaktidir. Dolayısıyla ibadete sarf edildiğinde nefislere daha meşakkatli ve beden için daha yorucu olur; bu yüzden de ecir ve fazileti hak etmeye daha fazla vesile teşkil eder.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: النَّهَارُ لَهُ طَرَفَانِ فَكَيْفَ قَالَ: وَأَطْرافَ النَّهارِ بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يَقُولَ كَمَا قَالَ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ [هُودٍ: ١١٤] ، وَجَوَابُهُ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ أَقَلُّ الْجَمْعِ اثْنَانِ فَسَقَطَ السُّؤَالُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا جُمِعَ لِأَنَّهُ يَتَكَرَّرُ فِي كُلِّ نَهَارٍ وَيَعُودُ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكَ تَرْضى فَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا:

Beşinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: Gündüzün iki ucu vardır, o halde nasıl { وَأَطْرافَ النَّهارِ } “Gündüzün uçlarında” [çoğul olarak] demiştir? Bilakis, O'nun: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } [Hûd 114] “Gündüzün iki ucunda namaz kıl” dediği gibi söylemesi daha uygun değil miydi? Buna cevap şudur: İnsanlardan bazıları çoğulun en azı ikidir demiş, böylece soru düşmüştür. Bazıları da şöyle demiştir: Çoğul getirilmiştir; çünkü bu her gündüz tekrarlanmakta ve dönmektedir. Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكَ تَرْضى } “Tâ ki rızaya eresin” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır. Birincisi:

أَنَّ هَذَا كَمَا يَقُولُ الْمَلِكُ الْكَبِيرُ: يَا فُلَانُ اشْتَغِلْ بِالْخِدْمَةِ فَلَعَلَّكَ تَنْتَفِعُ بِهِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ إِنِّي أُوصِلُكَ إِلَى دَرَجَةٍ عَالِيَةٍ فِي النِّعْمَةِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضُّحَى: ٥] وَقَوْلُهُ: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الْإِسْرَاءِ: ٧٩] ، وَثَانِيهَا: لَعَلَّكَ تَرْضَى مَا تَنَالُ مِنَ الثَّوَابِ. وَثَالِثُهَا: لَعَلَّكَ تَرْضَى مَا تَنَالُ مِنَ الشَّفَاعَةِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ: لَعَلَّكَ تَرْضى بِضَمِّ التَّاءِ وَالْمَعْنَى لَا يَخْتَلِفُ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى إِذَا أَرْضَاهُ فَقَدْ رضيه وإذا رضيه فقد أرضاه.

Bu, büyük bir hükümdarın: “Ey falan, hizmetle meşgul ol, umulur ki bundan faydalanırsın” demesi gibidir ve kastedilen: “Seni nimet hususunda yüce bir dereceye ulaştıracağım” demektir. Bu, O'nun: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } [Duhâ 5] “Rabbin sana verecek de sen razı olacaksın” buyruğuna ve: { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } [İsrâ 79] “Rabbinin seni Makam-ı Mahmud'a göndereceğini umabilirsin” buyruğuna işarettir. İkincisi: Elde edeceğin sevaptan razı olasın diye, demektir. Üçüncüsü: Nail olacağın şefaatten razı olasın diye, demektir. Kisâî ve Âsım, tâ harfinin zammesiyle { لَعَلَّكَ تُرْضى } şeklinde okumuşlardır; mana değişmez, zira Allah Teâlâ onu hoşnut ettiğinde, ondan razı olmuş demektir; ondan razı olduğunda da onu hoşnut etmiş demektir.

[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٣١ الى ١٣٥]

[Tâhâ Suresi (20), 131-135. Ayetler]

وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢) وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)

{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢) وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤) قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥) } “Kendilerini sınamak için onlardan bazı sınıflara verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir. (131) Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırlı ol. Biz senden rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir. (132) Dediler ki: «Rabbinden bize bir mucize getirse ya!» Onlara önceki sahifelerdeki açık deliller gelmedi mi? (133) Eğer Biz onları ondan önce bir azapla helâk etseydik, elbette: «Rabbimiz, alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uymamız için bize bir peygamber gönderseydin ya!» derlerdi. (134) De ki: «Herkes beklemektedir, siz de bekleyin! Dosdoğru yolun sahiplerinin kimler olduğunu ve doğru yola kimin ulaştığını yakında bileceksiniz!» (135)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا صَبَّرَ رَسُولَهُ ﵇ عَلَى مَا يَقُولُونَ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَعْدِلَ إِلَى التَّسْبِيحِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِنَهْيِهِ عَنْ مَدِّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَا مَتَّعَ بِهِ الْقَوْمَ فَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, Resulü'ne aleyhisselâm onların söylediklerine sabretmesini emredip tesbihe yönelmesini bildirince, bunun peşinden o kavme tattırdığı nimetlere gözlerini dikmesini nehyederek: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ نَظَرُ الْعَيْنِ وَهَؤُلَاءِ قَالُوا:

Birinci Mesele: O'nun { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Bundan kasıt gözle bakmaktır. Bunlar şöyle demişlerdir:

مَدُّ النَّظَرِ تَطْوِيلُهُ وَأَنْ لَا يَكَادَ يَرُدَّهُ اسْتِحْسَانًا لِلْمَنْظُورِ إِلَيْهِ إِعْجَابًا بِهِ كَمَا فَعَلَ نَظَّارَةُ قارون حيث قالوا: يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ [الْقَصَصِ: ٧٩] حَتَّى وَاجَهَهُمْ أولوا الْعِلْمِ وَالْإِيمَانِ بِقَوْلِهِمْ:

Göz dikmek (nazarın uzatılması), bakışı uzatmak ve bakılan şeye duyulan hayranlık ve beğeniden ötürü gözü neredeyse ondan ayıramamaktır; nitekim Kârûn'u seyredenlerin: { يَا لَيْتَ لَنا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } [Kasas 79] “Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bize de verilseydi; doğrusu o çok büyük bir nasip sahibidir” dediklerinde yaptıkları gibi. Hatta ilim ve iman sahipleri onlara karşı çıkarak şöyle demişlerdi:

وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً [الْقَصَصِ: ٨٠] وَفِيهِ أَنَّ النَّظَرَ غَيْرَ الْمَمْدُودِ مَعْفُوٌّ عَنْهُ وَذَلِكَ كَمَا إِذَا نَظَرَ الْإِنْسَانُ إِلَى شَيْءٍ مَرَّةً ثُمَّ غَضَّ، وَلَمَّا كَانَ النَّظَرُ إِلَى الزَّخَارِفِ كَالْمَرْكُوزِ فِي الطِّبَاعِ قِيلَ: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أَيْ لَا تَفْعَلْ مَا أَنْتَ مُعْتَادٌ لَهُ. وَلَقَدْ شَدَّدَ الْمُتَّقُونَ فِي وُجُوبِ غَضِّ الْبَصَرِ عَنْ أَبْنِيَةِ الظَّلَمَةِ وَعُدَدِ الْفَسَقَةِ فِي اللِّبَاسِ وَالْمَرْكُوبِ وَغَيْرِ ذَلِكَ لِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِعُيُونِ النَّظَّارَةِ، فَالنَّاظِرُ إِلَيْهَا مُحَصِّلٌ لِغَرَضِهِمْ وَكَالْمُقَوِّي لَهُمْ عَلَى اتِّخَاذِهَا. الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الَّذِي نُهِيَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ لَيْسَ هُوَ النَّظَرَ، بَلْ هُوَ الْأَسَفُ أَيْ لَا تَأْسَفْ عَلَى مَا فَاتَكَ مِمَّا نَالُوهُ مِنْ حَظِّ الدُّنْيَا.

{ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } [Kasas 80] “Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyenler için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır.” Bunda, uzatılmayan [anlık] bakışın affedildiğine işaret vardır; bu da insanın bir şeye bir kez bakıp sonra gözünü çevirmesi gibidir. [Dünyanın] süslerine bakmak fıtratta yerleşik gibi olduğundan: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } denilmiştir; yani âdet edindiğin şeyi yapma [demektir]. Takva sahipleri, zalimlerin binalarına, fâsıkların giyim, binek ve diğer hususlardaki teçhizatlarına bakmaktan gözü sakındırmanın gerekliliği konusunda çok titiz davranmışlardır; zira onlar bu şeyleri seyircilerin gözleri için edinmişlerdir. Dolayısıyla onlara bakan kimse onların maksadını hâsıl etmiş ve bunları edinmeleri hususunda adeta onlara destek vermiş olur. İkinci Görüş: Ebû Müslim şöyle demiştir: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } buyruğu ile nehyedilen şey [sadece] bakmak değil, bilakis eseflenmektir; yani onların elde ettiği dünya payından senin kaçırdığın şeylere esef edip üzülme demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

قَالَ أَبُو رَافِعٍ: «نَزَلَ ضَيْفٌ بِالنَّبِيِّ ﷺ فَبَعَثَنِي إِلَى يَهُودِيٍّ لِبَيْعٍ أَوْ سَلَفٍ، فَقَالَ: واللَّه لَا أَفْعَلُ ذَلِكَ إِلَّا بِرَهْنٍ فَأَخْبَرْتُهُ بِقَوْلِهِ فَأَمَرَنِي أَنْ أَذْهَبَ بِدِرْعِهِ إِلَيْهِ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ»

Ebû Râfi şöyle demiştir: «Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir misafir indi; bunun üzerine bir alışveriş veya borç almak üzere beni bir Yahudiye gönderdi. [Yahudi]: “Allah'a yemin ederim ki bunu ancak bir rehin karşılığında yaparım” dedi. Onun bu sözünü kendisine haber verince, zırhını ona götürmemi emretti. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } buyruğu indi.»

وَقَالَ ﵇: «إِنَّ اللَّه لَا يَنْظُرُ إِلَى صُوَرِكُمْ وَلَا إِلَى أَمْوَالِكُمْ وَلَكِنْ يَنْظُرُ إِلَى قُلُوبِكُمْ وَإِلَى أَعْمَالِكُمْ»

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; fakat kalplerinize ve amellerinize bakar.»

وَقَالَ أَبُو

Ebû'd-

الدَّرْدَاءِ: الدُّنْيَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَمَالُ/ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَلَهَا يَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ. وَعَنِ الْحَسَنِ: لَوْلَا حُمْقُ النَّاسِ لَخَرِبَتِ الدُّنْيَا. وَعَنْ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ﵇ قَالَ: لَا تَتَّخِذُوا الدُّنْيَا رَبًّا فَتَتَّخِذَكُمْ لَهَا عَبِيدًا، وَعَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَأَى مَا عِنْدَ السَّلَاطِينِ يَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَالَ الصَّلَاةَ يَرْحَمُكُمُ اللَّه، أَمَّا قَوْلُهُ ﷿:

Derdâ şöyle demiştir: Dünya, yurdu olmayanın yurdu, malı olmayanın malıdır; onu ancak aklı olmayan kimse [hırsla] toplar. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: İnsanların ahmaklığı olmasaydı dünya harap olurdu. Meryem oğlu İsa'dan aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir: Dünyayı rab edinmeyiniz ki o da sizi kendisine köle edinmesin. Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre o, sultanların yanındakileri gördüğü vakit bu ayeti okur ve: “Namaza [gelin], Allah size merhamet etsin” derdi. Allah Teâlâ'nın:

إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ [أَيْ] أَلْذَذْنَا بِهِ، وَالْإِمْتَاعُ الْإِلْذَاذُ بِمَا يُدْرَكُ مِنَ الْمَنَاظِرِ الْحَسَنَةِ وَيُسْمَعُ مِنَ الْأَصْوَاتِ الْمُطْرِبَةِ وَيُشَمُّ مِنَ الرَّوَائِحِ الطَّيِّبَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَلَابِسِ وَالْمَنَاكَحِ، يُقَالُ أَمْتَعَهُ إِمْتَاعًا وَمَتَّعَهُ تَمْتِيعًا وَالتَّفْعِيلُ يَقْتَضِي التَّكْثِيرَ، أَمَّا قَوْلُهُ: أَزْواجاً مِنْهُمْ أَيْ أَشْكَالًا وَأَشْبَاهًا مِنَ الْكُفَّارِ وَهِيَ مِنَ الْمُزَاوَجَةِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ وَهِيَ الْمُشَاكَلَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَشْكَالٌ فِي الذَّهَابِ عَنِ الصَّوَابِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَصْنَافًا مِنْهُمْ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالزَّجَّاجُ: رِجَالًا مِنْهُمْ، أَمَّا قَوْلُهُ: زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَفِي انْتِصَابِهِ أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: عَلَى الذَّمِّ وَهُوَ النَّصْبُ عَلَى الِاخْتِصَاصِ أَوْ عَلَى تَضْمِينِ مَتَّعْنَا مَعْنَى أَعْطَيْنَا وَكَوْنِهِ مَفْعُولًا ثَانِيًا لَهُ أَوْ عَلَى إِبْدَالِهِ مِنْ مَحَلِّ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ أَوْ عَلَى إِبْدَالِهِ مِنْ أَزْوَاجًا عَلَى تَقْدِيرِ ذَوِي، فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى الزَّهْرَةِ فِيمَنْ حَرَّكَ قُلْنَا مَعْنَى الزَّهْرَةِ بِعَيْنِهِ وَهُوَ الزِّينَةُ وَالْبَهْجَةُ كَمَا جَاءَ فِي الْجَهْرَةِ. قُرِئَ: أَرِنَا اللَّه جَهْرَةً، وَأَنْ يَكُونَ جَمْعُ زَاهِرٍ وَصْفًا لَهُمْ بِأَنَّهُمْ زَهْرَةُ هَذِهِ الدُّنْيَا لِصَفَاءِ أَلْوَانِهِمْ وَتَهَلُّلِ وُجُوهِهِمْ بِخِلَافِ مَا عَلَيْهِ الصُّلَحَاءُ مِنْ شُحُوبِ الْأَلْوَانِ وَالتَّقَشُّفِ فِي الثِّيَابِ، أَمَّا قَوْلُهُ: لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: لِنُعَذِّبَهُمْ بِهِ كَقَوْلِهِ: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [التَّوْبَةِ: ٥٥] . وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:

{ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ } buyruğu; kendisiyle lezzetlendirdiğimiz şeylere [demektir]. İmtâ' (faydalandırmak), güzel manzaralardan idrak edilen, neşelendirici seslerden işitilen, güzel kokulardan koklanan ve bunlardan başka giyecek ve evlilik gibi şeylerden lezzet almaktır. Bir kimse için “emte'ahû imtâan” ve “metta'ahû temtîan” denilir; tef'îl babı çokluk iktiza eder. O'nun: { أَزْواجاً مِنْهُمْ } “Onlardan çiftlere (sınıflara)” buyruğuna gelince; kâfirlerden emsaller ve benzerler demektir. Bu, eşyalar arasındaki tezavücden (eşleşmeden) gelir ki o da benzeşmektir; zira onlar doğru yoldan uzaklaşma hususunda birbirinin benzerleridir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: Onlardan sınıflara, demiştir. el-Kelbî ve Zeccâc ise: Onlardan adamlara, demişlerdir. O'nun: { زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının süsü” buyruğunun mensup olmasına gelince, bunda dört vecih vardır: Birincisi: Zem üzere ihtisas ile mensup olması veya { مَتَّعْنا } fiilinin { أَعْطَيْنَا } manasını tazammun edip onun ikinci mef'ûlü olması veya cer-mecrurun mahallinden bedel olması yahut [başında] “zevi” takdiriyle { أَزْواجاً } kelimesinden bedel olmasıdır. Şayet: [Harekeli okuyan kimsenin kıraatindeki] Zehre (زَهْرَة) kelimesinin manası nedir? denilirse, deriz ki: Tıpkı cehre (جَهْرَة) kelimesinde geldiği gibi tamı tamına zehre manasında olup zinet ve neşedir; nitekim { أَرِنَا اللَّه جَهْرَةً } şeklinde okunmuştur. Ya da zâhir (parlak) kelimesinin çoğulu olup, salih kimselerin benizlerinin solgunluğu ve elbiselerindeki sade/hırpani durumun aksine, renklerinin berraklığı ve yüzlerinin parıltısı sebebiyle onların bu dünyanın parlak süsü olduklarını niteleyen bir vasıftır. O'nun: { لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Kendilerini onda sınamak için” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } [Tevbe 55] “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak dünya hayatında kendilerine azap etmek ister” buyruğunda olduğu gibi onunla kendilerine azap etmek için demektir. İkincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:

إِضْلَالًا مِنِّي لَهُمْ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ تَشْدِيدًا فِي التَّكْلِيفِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ الدُّنْيَا عِنْدَ حُضُورِهَا وَالْإِقْبَالَ إِلَى اللَّه أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ عَدَمِ حُضُورِهَا وَلِذَلِكَ كَانَ رُجُوعُ الْفُقَرَاءِ إِلَى خِدْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَالتَّضَرُّعِ إِلَيْهِ أَكْثَرَ مِنْ تَضَرُّعِ الْأَغْنِيَاءِ، وَلِأَنَّ عَلَى مَنْ أوتي الدنيا ضروبا من التكاليف لَوْلَاهَا لَمَا لَزِمَتْهُمْ تِلْكَ التَّكَالِيفُ وَلِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْمَعَاصِي يَكُونُ الِاجْتِنَابُ عَنِ الْمَعَاصِي أَشَقَّ عَلَيْهِ مِنَ الْعَاجِزِ الْفَقِيرِ، فَمِنْ هَذِهِ الْجِهَاتِ تَكُونُ الزِّيَادَةُ فِي الدُّنْيَا تَشْدِيدًا فِي التَّكْلِيفِ ثُمَّ قَالَ لِرَسُولِهِ: وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ مَطْلُوبَكَ الَّذِي تَجِدُهُ مِنَ الثَّوَابِ خَيْرٌ مِنْ مَطْلُوبِهِمْ وَأَبْقَى، لِأَنَّهُ يَدُومُ وَلَا يَنْقَطِعُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ حَالُ مَا أوتوه من مِنَ الدُّنْيَا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أُوتِيتَهُ مِنْ يَسِيرِ الدُّنْيَا إِذَا قَرَنْتَهُ بِالطَّاعَةِ خَيْرٌ لَكَ مِنْ حَيْثُ الْعَاقِبَةِ وَأَبْقَى، فَذَكَرَ الرِّزْقَ فِي الدُّنْيَا وَوَصَفَهُ بِحُسْنِ عَاقَبَتِهِ إِذَا رَضِيَ بِهِ وَصَبَرَ عَلَيْهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أُعْطِيَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالدَّرَجَاتِ الرَّفِيعَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى أَقَارِبِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى كُلِّ أَهْلِ دِينِهِ، وَهَذَا أَقْرَبُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ [مَرْيَمَ: ٥٥] وَإِنِ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَنْ يَضُمُّهُ الْمَسْكَنُ إِذِ التَّنْبِيهُ عَلَى الصَّلَاةِ وَالْأَمْرُ بِهَا فِي أَوْقَاتِهَا مُمْكِنٌ فِيهِمْ دُونَ سَائِرِ الْأُمَّةِ يَعْنَى كَمَا أَمَرْنَاكَ بِالصَّلَاةِ فَأْمُرْ أَنْتَ قَوْمَكَ بِهَا، أَمَّا قَوْلُهُ: وَاصْطَبِرْ عَلَيْها فَالْمُرَادُ كَمَا تَأْمُرُهُمْ فَحَافِظْ عَلَيْهَا فِعْلًا، فَإِنَّ الْوَعْظَ بِلِسَانِ الْفِعْلِ أَتَمُّ مِنْهُ بِلِسَانِ الْقَوْلِ،

Benden onlar için bir saptırma olsun diye [demektir]. Üçüncüsü: el-Kelbî ve Mukâtil, mükellefiyeti kendilerine ağırlaştırmak için demişlerdir; zira dünya hazır bulunduğunda ondan yüz çevirip Allah'a yönelmek, dünya bulunmadığı zamankinden daha zordur. Bu sebeple fakirlerin Allah Teâlâ'nın kulluğuna yönelmesi ve O'na yalvarması, zenginlerin yalvarmasından daha çoktur. Ayrıca kendisine dünya verilen kimseye öyle mükellefiyet çeşitleri yüklenir ki bunlar olmasaydı o mükellefiyetler kendilerine gerekmezdi; bir de günah işlemeye gücü yeten kimsenin günahlardan kaçınması, aciz ve fakir kimseden daha meşakkatlidir. İşte bu yönlerden ötürü dünyadaki artış, mükellefiyetin ağırlaşması demektir. Sonra Resulü'ne şöyle buyurmuştur: { وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir.” En açık olanı, kastedilenin; sevaptan bulacağın matlubunun, onların matlubundan daha hayırlı ve daha kalıcı olduğudur; zira o devam eder ve kesilmez; oysa onlara dünyadan verilen şeylerin hali böyle değildir. Kastedilenin şu olması da muhtemeldir: İtaat ile birleştirdiğin zaman sana dünyadan verilen az şey, akıbet itibariyle senin için daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Böylece dünyadaki rızkı zikretmiş ve ona razı olup sabrettiğinde onu güzel akıbetiyle nitelemiştir. Kendisine verilen nübüvvet ve yüce derecelerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. O'nun: { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret” buyruğuna gelince; onlardan bazıları bunu akrabalarına hamletmiş, bazıları da bütün din ehline hamletmiştir; en uygun olanı da budur ve bu, O'nun: { وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } [Meryem 55] “O, ailesine namazı ve zekâtı emrederdi” buyruğu gibidir. Bununla birlikte aynı evi paylaşan kimselerin kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira namaza dikkat çekmek ve vakitlerinde onu emretmek diğer ümmete nazaran onlar hakkında mümkündür; yani Biz sana namazı emrettiğimiz gibi sen de kavmine onu emret, demektir. O'nun: { وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “Onda sabırlı ol” buyruğuna gelince; kastedilen, onlara emrettiğin gibi bizzat fiilen de onu koru [demektir]; zira fiil lisanıyla yapılan öğüt, kavil lisanıyla yapılandan daha kâmildir.

وَكَانَ رَسُولُ اللَّه/ ﷺ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ يَذْهَبُ إِلَى فَاطِمَةَ وَعَلِيٍّ ﵉ كُلَّ صَبَاحٍ وَيَقُولُ: «الصَّلَاةَ» وَكَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَشْهُرًا،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet indikten sonra her sabah Fâtıma ile Ali'ye radıyallâhu anhümâ gider ve: «Namaza!» derdi; bunu aylarca yapmıştır.

ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَأْمُرُهُمْ بِذَلِكَ لِمَنَافِعِهِمْ وَأَنَّهُ مُتَعَالٍ عَنِ الْمَنَافِعِ بِقَوْلِهِ: لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَفِيهِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُرِيدُ مِنْهُ وَمِنْهُمُ الْعِبَادَةُ وَلَا يُرِيدُ مِنْهُ أَنْ يَرْزُقَهُ كَمَا تُرِيدُ السَّادَةُ مِنَ الْعَبِيدِ الْخَرَاجَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦، ٥٧] . وَثَانِيهَا: لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً لِنَفْسِكَ وَلَا لِأَهْلِكَ بَلْ نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَنَرْزُقُ أَهْلَكَ، فَفَرِّغْ بَالَكَ لِأَمْرِ الْآخِرَةِ، وَفِي معناه قول

Sonra Allah Teâlâ, onlara bunu sırf kendi menfaatleri için emrettiğini ve Kendisinin menfaatlerden münezzeh olduğunu: { لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ } “Biz senden rızık istemiyoruz; seni Biz rızıklandırıyoruz” buyruğuyla beyan etti. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: Mana şudur; Allah Teâlâ ondan ve onlardan ancak ibadet istemektedir, efendilerin kölelerden haraç istemesi gibi ondan Kendisini rızıklandırmasını istememektedir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } [Zâriyât 56-57] “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım. Ben onlardan bir rızık istemiyorum, Beni doyurmalarını da istemiyorum.” İkincisi: Biz ne senin nefsin için ne de ailen için senden bir rızık istemiyoruz; bilakis seni de aileni de Biz rızıklandırıyoruz; o halde zihnini ahiret işine teksif et [demektir].

النَّاسِ: مَنْ كَانَ فِي عَمَلِ اللَّه كَانَ اللَّه فِي عَمَلِهِ. وَثَالِثُهَا: الْمَعْنَى أَنَّا لَمَّا أَمَرْنَاكَ بِالصَّلَاةِ فَلَيْسَ ذَلِكَ لِأَنَّا نَنْتَفِعُ بِصَلَاتِكَ. فعبر عن هذا المعنى بقوله: لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً بَلْ نَحْنُ نَرْزُقُكَ فِي الدُّنْيَا بِوُجُوهِ النِّعَمِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالثَّوَابِ،

İnsanların: “Kim Allah'ın amelinde olursa, Allah da onun işinde [yardımcısı] olur” sözü de bu manadadır. Üçüncüsü: Mana şudur: Biz sana namazı emrettiğimizde bu, senin namazından faydalandığımız için değildir. İşte bu manayı: { لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً } “Senden bir rızık istemiyoruz” sözüyle ifade etmiştir; bilakis dünyada nimet çeşitleriyle, ahirette de sevap ile Biz seni rızıklandırıyoruz [demektir].

قَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ سَلَامٍ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا نَزَلَ بِأَهْلِهِ ضِيقٌ أَوْ شِدَّةٌ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ»

Abdullah b. Selâm şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ailesine bir darlık yahut sıkıntı isabet ettiğinde onlara namaz kılmayı emreder ve bu ayeti okurdu.»

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ رُخْصَةٌ فِي تَرْكِ التَّكَسُّبِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي وَصْفِ الْمُتَّقِينَ: رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ [النُّورِ: ٣٧] ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى فَالْمُرَادُ وَالْعَاقِبَةُ الْجَمِيلَةُ لِأَهْلِ التَّقْوَى يَعْنِي تَقْوَى اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ حَكَى عَنْهُمْ شُبْهَتَهُمْ، فَكَأَنَّهُ مِنْ تَمَامِ قَوْلِهِ: فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ [طه: ١٣٠] وَهِيَ قَوْلُهُمْ: لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أُوهِمُوا بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ يُكَلِّفُهُمُ الْإِيمَانَ مِنْ غَيْرِ آيَةٍ، وَقَالُوا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥] وَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ ما في القرآن إذ وَافَقَ مَا فِي كُتُبِهِمْ مَعَ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ لَمْ يَشْتَغِلْ بِالدِّرَاسَةِ وَالتَّعَلُّمِ وَمَا رَأَى أُسْتَاذًا الْبَتَّةَ كَانَ ذَلِكَ إِخْبَارًا عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا. وَثَانِيهَا: أَنَّ بَيِّنَةَ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى مَا فِيهَا مِنَ الْبِشَارَةِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِنَبُّوتِهِ وَبَعْثَتِهِ. وَثَالِثُهَا: ذَكَرَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْقَفَّالُ [أَنَّ] الْمَعْنَى: أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى مِنْ أَنْبَاءِ الْأُمَمِ الَّتِي أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا سَأَلُوا الْآيَاتِ وَكَفَرُوا بِهَا كَيْفَ عَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ فَمَاذَا يُؤَمِّنُهُمْ أَنْ يَكُونَ حَالُهُمْ فِي سُؤَالِ الْآيَاتِ كَحَالِ أُولَئِكَ، وَإِنَّمَا أَتَاهُمْ هَذَا الْبَيَانُ فِي الْقُرْآنِ، فَلِهَذَا وَصَفَ الْقُرْآنَ بِكَوْنِهِ: بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَ الضَّمِيرَ الرَّاجِعَ إِلَى الْبَيِّنَةِ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْبُرْهَانِ وَالدَّلِيلِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى أَزَاحَ لَهُمْ كُلَّ عُذْرٍ وَعِلَّةٍ فِي التَّكْلِيفِ، فَقَالَ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا وَالْمُرَادُ كَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ فَيَكُونَ عُذْرًا لَهُمْ، فَأَمَّا الْآنُ وَقَدْ أَرْسَلْنَاكَ وَبَيَّنَّا عَلَى لِسَانِكَ لَهُمْ مَا عَلَيْهِمْ وَمَا لَهُمْ فَلَا حُجَّةَ لَهُمُ الْبَتَّةَ بَلِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ. ومعنى: مِنْ قَبْلِهِ يَحْتَمِلُ مِنْ قَبْلِ إِرْسَالِهِ وَيَحْتَمِلُ مِنْ قَبْلِ مَا أَظْهَرَهُ مِنَ الْبَيِّنَاتِ فَإِنْ قِيلَ فَمَا معنى قوله: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ ...

Bil ki bu ayette kazanç sağlamayı (kesbi) terk etmeye bir ruhsat yoktur; çünkü Allah Teâlâ takva sahiplerini nitelerken: { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } [Nûr 37] “Onlar öyle adamlardır ki ne bir ticaret ne de bir alışveriş kendilerini Allah'ı anmaktan alıkoymaz” buyurmuştur. O'nun: { وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } “Akıbet takvanındır” buyruğuna gelince; kastedilen, güzel akıbet takva ehli içindir, yani Allah Teâlâ'ya karşı takva sahibi olanlar içindir. Sonra Allah Teâlâ bu tavsiyeden sonra onların şüphelerini nakletti; sanki bu, O'nun: { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } [Tâhâ 130] “Onların söylediklerine sabret” buyruğunun tamamlayıcısı gibidir. O şüphe de: { لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden bize bir mucize getirse ya!” sözleridir. Bu sözle, onun kendilerine bir mucize olmaksızın imanı teklif ettiği vehmini verdiler; başka bir yerde de: { فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ } [Enbiyâ 5] “Öncekilere gönderildiği gibi o da bize bir mucize getirsin” dediler. Allah Teâlâ buna: { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Onlara önceki sahifelerdeki açık deliller gelmedi mi?” buyruğuyla cevap verdi. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Resul sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir okuma ve öğrenmeyle meşgul olmadığı ve kesinlikle hiçbir hoca görmediği halde Kur'an'dakilerin onların kitaplarındakine uygun düşmesi gaybdan haber vermekti ve bu da bir mucize olurdu. İkincisi: Önceki sahifelerdeki açık delil, o sahifelerde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvveti ve gönderilişi hakkında yer alan müjdedir. Üçüncüsü: İbn Cerîr ve Kaffâl mananın şöyle olduğunu zikretmişlerdir: Mucizeler isteyip de onları inkâr ettiklerinde helâk ettiğimiz ümmetlerin haberlerinden önceki sahifelerde bulunan açık delil kendilerine gelmedi mi; onları hemen cezalandırmamız karşısında mucize isteme hususundaki durumlarının o helâk edilenlerin durumları gibi olmasından onları güvende kılan nedir? Onlara bu açıklama ancak Kur'an'da gelmiştir; işte bu sebeple Kur'an'ı: { بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Önceki sahifelerdeki açık delil” olarak nitelemiştir. Bil ki [bazı kıraatlerdeki müzekker] zamirin beyyineye dönmesi, onun burhan ve delil manasında olmasından dolayıdır. Sonra Allah Teâlâ mükellefiyet konusunda onlardan her türlü mazereti ve illeti bertaraf ettiğini beyan ederek: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً } buyurdu. Kastedilen; bunu söyleme imkânları olurdu da bu onlar için bir mazeret teşkil ederdi; fakat şu anda Biz seni gönderip onların aleyhine ve lehine olan şeyleri senin dilinle beyan etmişken artık onların hiçbir hücceti yoktur, bilakis hüccet onların aleyhinedir. { مِنْ قَبْلِهِ } “Ondan önce” ifadesinin manası; [peygamberin] gönderilmesinden önce olması muhtemel olduğu gibi, onun ortaya koyduğu beyyinelerden önce olması da muhtemeldir. Şayet: O'nun: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ ... }

لَقالُوا [طه: ١٣٤] وَالْهَالِكُ لَا يَصِحُّ أَنْ يَقُولَ قُلْنَا الْمَعْنَى لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ:

{ ... لَقالُوا } [Tâhâ 134] buyruğunun manası nedir? Helâk olmuş kimsenin [bunu] söylemesi sahih olmaz, denilirse, deriz ki: Mana; kıyamet gününde bunu söyleme hakları olurdu demektir. Bundan dolayı:

مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِعَذَابِ الْآخِرَةِ،

{ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } “Alçalıp rezil olmadan önce” buyurmuştur; bu da ancak ahiret azabına uygun düşer.

رُوِيَ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ﵁ قَالَ قَالَ ﵇: «يَحْتَجُّ عَلَى اللَّه تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَةٌ: الْهَالِكُ فِي الْفَتْرَةِ يَقُولُ لَمْ يَأْتِنِي رَسُولٌ وَإِلَّا كُنْتُ أَطْوَعَ خَلْقِكَ لَكَ. وَتَلَا قَوْلَهُ: لَوْلا/ أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا

Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü Allah Teâlâ'ya karşı üç kişi hüccet ileri sürer: Fetret döneminde helâk olan kimse: “Bana peygamber gelmedi, gelseydi Sana yaratılmışların en itaatkârı olurdum” der ve O'nun: { لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً } “Bize bir peygamber gönderseydin ya!” buyruğunu okur.

وَالْمَغْلُوبُ عَلَى عَقْلِهِ يَقُولُ لَمْ تَجْعَلْ لِي عَقْلًا أَنْتُفِعُ بِهِ، وَيَقُولُ الصَّبِيُّ: كُنْتُ صَغِيرًا لَا أَعْقِلُ فَتُرْفَعُ لَهُمْ نَارٌ، وَيُقَالُ لَهُمْ: ادْخُلُوهَا فَيَدْخُلُهَا مَنْ كَانَ فِي عِلْمِ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ شَقِيٌّ وَيَبْقَى مَنْ فِي عِلْمِهِ أَنَّهُ سَعِيدٌ، فَيَقُولُ اللَّه تَعَالَى لَهُمْ: «عَصَيْتُمُ الْيَوْمَ فَكَيْفَ بِرُسُلِي لَوْ أَتَوْكُمْ»

Aklını yitirmiş kimse: “Bana faydalanacağım bir akıl vermedin” der. Çocuk ise: “Ben küçüktüm, aklım ermiyordu” der. Bunun üzerine onlara bir ateş yükseltilir ve kendilerine: “Oraya girin!” denilir. Allah Teâlâ'nın ilminde şakî (cehennemlik) olan kimse oraya girer; ilminde saîd (cennetlik) olan kimse ise kalır. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara: «Bugün Bana isyan ettiniz, peygamberlerim size gelseydi onlara karşı kim bilir nasıl olurdunuz!» buyurur.»

وَالْقَاضِي طَعَنَ فِي الْخَبَرِ وَقَالَ: لَا يَحْسُنُ الْعِقَابُ عَلَى مَنْ لَا يَعْقِلُ، وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:

Kâdî [Abdülcebbâr] bu haberi tenkit etmiş ve: Aklı ermeyen kimseye ceza vermek uygun düşmez, demiştir. Bil ki bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ فِعْلِ اللُّطْفِ إِذِ الْمُرَادُ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَفْعَلَ بِالْمُكَلَّفِينَ مَا يُؤْمِنُونَ عِنْدَهُ وَلَوْ لَمْ يَفْعَلْ لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا هَلَّا فَعَلْتَ ذَلِكَ بِنَا لِنُؤْمِنَ؟ وَهَلَّا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتْبَعَ آيَاتِكَ؟ وإن كان في الْمَعْلُومُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ بَعَثَ إِلَيْهِمُ الرَّسُولَ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ حُجَّةٌ، فَصَحَّ أَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ حُجَّةً لَهُمْ إِذَا كَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ عِنْدَهُ إِذَا أَطَاعُوهُ.

Birinci Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet, lütuf fiilinin vacip olduğuna delalet eder; zira kastedilen, Allah'ın mükelleflere yanında iman edecekleri şeyi yapmasının vacip olduğudur. Şayet bunu yapmasaydı: “İman etmemiz için bunu bize yapsaydın ya! Ayetlerine uymamız için bize bir peygamber gönderseydin ya!” deme hakları olurdu. Kendilerine peygamber gönderse bile iman etmeyecekleri Allah'ın malumu olsa bile bunda bir hüccet olmazdı. Dolayısıyla bunun onlar için ancak, O'na itaat ettiklerinde yanında iman edeceklerinin malum olması halinde bir hüccet olacağı sahih olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ قَوْلُهُ: لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَقْبَلُ الِاحْتِجَاجَ مِنْ عِبَادِهِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ قَوْلُهُ: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] كَمَا ظَنَّهُ أَهْلُ الْجَبْرِ مِنْ أَنَّ مَا هُوَ جَوْرٌ مِنَّا

İkinci Mesele: Kâ'bî şöyle demiştir: O'nun { لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً } buyruğu, Allah Teâlâ'nın kullarından gelen hüccet getirmeyi kabul ettiğine en açık delildir; ayrıca O'nun: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } [Enbiyâ 23] “O, yaptığından sorgulanamaz” buyruğunun, cebir ehlinin zannettiği gibi bizden [sadır olduğunda] zulüm olan bir şeyin

يَكُونُ عَدْلًا مِنْهُ بَلْ تَأْوِيلُهُ: أَنَّهُ لَا يَقَعُ مِنْهُ إِلَّا الْعَدْلُ فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يَقْبَلُ الْحُجَّةَ فَلَوْ لَمْ يَكُونُوا قَادِرِينَ عَلَى مَا أُمِرُوا بِهِ لَكَانَ لَهُمْ فِيهِ أَعْظَمُ حُجَّةً.

O'ndan [sadır olduğunda] adalet olacağı manasında olmadığına, bilakis tevilinin: O'ndan adaletten başkasının vaki olmayacağı manasında olduğuna delildir. Allah Teâlâ'nın hücceti kabul ettiği sabit olunca, şayet emrolundukları şeye güç yetiremiyor olsalardı, bu onlar için [ileri sürecekleri] en büyük hüccet olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوُجُوبَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِالشَّرْعِ إِذْ لَوْ تَحَقَّقَ الْعِقَابُ قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ لَكَانَ الْعِقَابُ حَاصِلًا قَبْلَ مَجِيءِ الشَّرْعِ.

Üçüncü Mesele: Ashabımız şöyle demiştir: Ayet, vücûbiyetin (sorumluluğun) ancak şeriatla tahakkuk ettiğine delalet eder; zira şeriatın gelişinden önce ceza tahakkuk etseydi, şeriat gelmeden önce de ceza hâsıl olmuş olurdu.