Binûn

Enbiyâ Suresi aleyhimüsselâm — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] فَالنَّصُّ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ أَحَدٌ سِوَاهُ عَالِمًا بِالْغَيْبِ وَلَوْ كَانَ لَهُ شَرِيكٌ لَكَانَ عَالِمًا بِالْغَيْبِ وَهُوَ خِلَافُ النَّصِّ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى صَرَّحَ بِكَلِمَةِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٣] فِي سَبْعَةٍ وَثَلَاثِينَ مَوْضِعًا مِنْ كِتَابِهِ وَصَرَّحَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ فِي مَوَاضِعَ مثل قَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ [الْبَقَرَةِ: ١٦٣] وَقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الْإِخْلَاصِ: ١] وَكُلُّ ذَلِكَ صَرِيحٌ فِي الْبَابِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] حُكْمٌ بِهَلَاكِ كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَمَنْ عُدِمَ بَعْدَ وَجُودِهِ لَا يَكُونُ قَدِيمًا، وَمَنْ لَا يَكُونُ قَدِيمًا لَا يَكُونُ إِلَهًا. وَخَامِسُهَا: قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩١] وَقَوْلِهِ: إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٤٢] . وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ [الأنعام: ١٧] وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ [يُونُسَ: ١٠٧] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ [الزُّمَرِ: ٣٨] . وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ [الْأَنْعَامِ: ٤٦] وَهَذَا الْحَصْرُ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ. وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الزُّمَرِ: ٦٢] فَلَوْ وُجِدَ الشَّرِيكُ لَمْ يَكُنْ خَالِقًا فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ فَائِدَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَسْأَلَةٍ لَا تَتَوَقَّفُ مَعْرِفَةُ صِدْقِ الرُّسُلِ عَلَيْهَا فَإِنَّهُ يُمْكِنُ إِثْبَاتُهَا بِالسَّمْعِ وَالْوَحْدَانِيَّةُ لَا تَتَوَقَّفُ مَعْرِفَةُ صِدْقِ الرُّسُلِ عَلَيْهَا، فَلَا جَرَمَ يُمْكِنُ إِثْبَاتُهَا بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ طَعَنَ فِي دَلَالَةِ التَّمَانُعِ فَسَرَّ الْآيَةَ بِأَنَّ الْمُرَادَ لَوْ كَانَ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ آلِهَةٌ تَقُولُ بِإِلَهِيَّتِهَا عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ لَزِمَ فَسَادُ الْعَالَمِ لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ لَا تَقْدِرُ عَلَى تَدْبِيرِ الْعَالَمِ فَيَلْزَمُ فَسَادُ الْعَالَمِ قَالُوا وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ قَوْلَهُ: أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ ثُمَّ ذَكَرَ الدَّلَالَةَ عَلَى فَسَادِ هَذَا فَوَجَبَ أَنْ يَخْتَصَّ الدَّلِيلُ بِهِ وباللَّه التَّوْفِيقُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } [En'âm 59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez” buyruğudur. Bu nass, O'ndan başka hiç kimsenin gaybı bilmemesini gerektirir. Şayet O'nun bir ortağı olsaydı gaybı bilirdi; bu ise nassa aykırıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, Kitabı'nda otuz yedi yerde { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [Bakara 163] “O'ndan başka ilah yoktur” ifadesini açıkça belirtmiş, { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } [Bakara 163] “İlahınız tek bir ilahtır” ve { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [İhlâs 1] “De ki: O Allah tektir” buyrukları gibi birçok yerde de vahdaniyeti sarahaten ifade etmiştir. Bunların hepsi bu hususta açıktır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [Kasas 88] “O'nun zatından başka her şey yok olucudur” buyruğudur; [bu,] O'nun dışındaki her şeyin helak olacağına dair bir hükümdür. Varlığından sonra yok olan kimse kadim olamaz; kadim olmayan da ilah olamaz. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer her ikisinde (göklerde ve yerde) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka fesada uğrardı” buyruğudur; bu da O'nun: { وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } [Mü'minûn 91] “...ve elbette biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı” ve { إِذاً لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } [İsrâ 42] “Öyle olsaydı, Arş'ın sahibine mutlaka bir yol ararlardı” buyrukları gibidir. Altıncısı: O'nun: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ } [En'âm 17] “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka kaldıracak yoktur” ve { وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ } [Yûnus 107] “Eğer sana bir hayır murat ederse, O'nun lütfunu geri çevirecek kimse yoktur” buyruklarıdır; başka bir ayette de: { قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } [Zümer 38] “De ki: 'Gördünüz mü Allah'tan başka taptıklarınızı? Eğer Allah bana bir zarar vermek dilese, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?'” buyurmuştur. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } [En'âm 46] “De ki: 'Ne dersiniz, eğer Allah işitme duyunuzu ve gözlerinizi alır, kalplerinizi de mühürlerse, Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?'” buyruğudur; bu hasr (sınırlandırma), ortağın nefyine delalet eder. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } [Zümer 62] “Allah her şeyin yaratıcısıdır” buyruğudur. Şayet bir ortak bulunsaydı yaratıcı olmazdı, dolayısıyla onda bir fayda olmazdı. Bil ki peygamberlerin doğruluğunun bilinmesinin kendisine bağlı olmadığı her mesele sem' (nakil) ile ispat edilebilir. Vahdaniyet de peygamberlerin doğruluğunun bilinmesinin kendisine bağlı olduğu hususlardan değildir; bu yüzden şüphesiz sem'î delillerle ispat edilmesi mümkündür. Bil ki temanü deliline itiraz eden kimse bu ayeti şöyle tefsir etmiştir: Murad şudur; şayet gökte ve yerde putperestlerin ilahlığını iddia ettikleri ilahlar olsaydı, âlemin fesadı gerekirdi; çünkü onlar âlemi idare etmeye güç yetiremeyen cansız varlıklardır, dolayısıyla âlemin fesadı gerekir. Dediler ki: Bu daha uygundur; çünkü Teâlâ onlardan naklen: { أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ } “Yoksa onlar yerden, kendileri ölüleri diriltecek birtakım ilahlar mı edindiler?” buyurmuş, sonra bunun batıl olduğuna delili zikretmiştir, bu sebeple delilin buna tahsis edilmesi vacip olmuştur. Tevfik Allah'tandır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ الْقَاطِعَةَ عَلَى التَّوْحِيدِ قَالَ بَعْدَهُ: فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ أَيْ هُوَ مُنَزَّهٌ لِأَجْلِ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ عَنْ وَصْفِهِمْ بِأَنَّ مَعَهُ إِلَهًا، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالتَّسْبِيحِ إِنَّمَا يَنْفَعُ بَعْدَ إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا وَعَلَى أَنَّ طَرِيقَةَ التَّقْلِيدِ طَرِيقَةٌ مَهْجُورَةٌ.

Birinci Mesele: Sübhânehu tevhide dair kesin delili ikame edince ardından: { فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir” buyurdu. Yani O, bu deliller sebebiyle onların kendisiyle beraber bir ilah bulunduğuna dair nitelemelerinden münezzehtir. Bu, tesbih ile meşgul olmanın ancak Teâlâ'nın münezzeh olduğuna dair delil ikame edildikten sonra fayda vereceğine ve taklit yolunun terk edilmiş bir yol olduğuna dikkat çekmedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ أَيُّ فَائِدَةٍ لِقَوْلِهِ: فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ/ وَلِمَ لَمْ يَكْتَفِ بِقَوْلِهِ: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ؟ وَجَوَابُهُ أَنَّ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ مَعَ عَبْدَةِ الْأَصْنَامِ، إِلَّا أَنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى يَعُمُّ جَمِيعَ الْمُخَالِفِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ الدَّلِيلِ الْعَامِّ نَبَّهَ عَلَى نُكْتَةٍ خَاصَّةٍ بِعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، وَهِيَ أَنَّهُ كَيْفَ يَجُوزُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَجْعَلَ الْجَمَادَ الَّذِي لَا يَعْقِلُ وَلَا يُحِسُّ شَرِيكًا فِي الْإِلَهِيَّةِ لِخَالِقِ العرش العظيم وموجد السموات وَالْأَرَضِينَ وَمُدَبِّرِ الْخَلَائِقِ مِنَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ وَاللَّوْحِ وَالْقَلَمِ وَالذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْجَمَادِ وَالنَّبَاتِ وَأَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ أجمعين.

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: O'nun: { فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir” buyurmasının ne faydası vardır ve niçin sadece { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir” demekle yetinmemiştir? Cevap şudur: Bu münazara putperestlerle vuku bulmuştur; ancak Allah Teâlâ'nın zikrettiği delil bütün muhalifleri kapsar. Sonra Teâlâ, genel delili zikrettikten sonra putperestlere has bir nükteye dikkat çekmiştir ki o da şudur: Akıl sahibi birinin, aklı ve hissi olmayan bir cemadı (cansız varlığı); yüce Arş'ın yaratıcısı, göklerin ve yerlerin var edicisi, nur, karanlık, Levh, Kalem, zat, sıfatlar, cemadat, nebatat ve bütün hayvan türlerinden oluşan mahlukatın müdebbirine ilahlıkta nasıl ortak koşması caiz olabilir!

أما قوله تعالى: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى بَحْثَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يُسْأَلُ عَنْ شَيْءٍ مِنْ أَفْعَالِهِ وَلَا يُقَالُ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْخَلَائِقَ مَسْؤُولُونَ عَنْ أَفْعَالِهِمْ، أَمَّا الْبَحْثُ الْأَوَّلُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlarsa sorguya çekilirler” buyruğuna gelince; bil ki bu [ayet] iki bahsi içermektedir: Birincisi: Allah Teâlâ'ya fiillerinden hiçbir şey sorulmaz ve O'na: 'Niçin yaptın?' denilmez. İkincisi: Mahlukat fiillerinden sorumludur. Birinci bahse gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا أَنَّ عُمْدَةَ مَنْ أَثْبَتَ للَّه شَرِيكًا لَيْسَتْ إِلَّا طَلَبَ اللَّمِّيَّةِ فِي أَفْعَالِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الثَّنَوِيَّةَ وَالْمَجُوسَ وَهُمُ الَّذِينَ أَثْبَتُوا الشَّرِيكَ للَّه تَعَالَى قَالُوا: رَأَيْنَا فِي الْعَالَمِ خَيْرًا وَشَرًّا وَلَذَّةً وَأَلَمًا وَحَيَاةً وَمَوْتًا وَصِحَّةً وَسَقَمًا وَغِنًى وَفَقْرًا، وَفَاعِلُ الْخَيْرِ خَيِّرٌ وَفَاعِلٌ الشَّرِّ شِرِّيرٌ، وَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ الْوَاحِدُ خَيِّرًا وَشِرِّيرًا مَعًا، فَلَا بُدَّ مِنْ فَاعِلَيْنِ لِيَكُونَ أَحَدُهُمَا فَاعِلًا لِلْخَيْرِ وَالْآخَرُ فَاعِلًا لِلشَّرِّ.

Birinci Mesele: Bu ayetin öncekiyle irtibat yönü şudur: Allah'a ortak koşan kimsenin dayanağı, Allah Teâlâ'nın fiillerinde illet (nedensellik) aramaktan başka bir şey değildir. Şöyle ki: Seneviyye ve Mecusiler —ki onlar Allah Teâlâ'ya ortak koşanlardır— şöyle dediler: 'Âlemde hayır ve şer, lezzet ve elem, hayat ve ölüm, sıhhat ve hastalık, zenginlik ve fakirlik gördük. Hayrın faili hayırlı, şerrin faili ise şerlidir. Tek bir failin hem hayırlı hem şerli olması ise imkânsızdır. O halde biri hayrın faili, diğeri şerrin faili olmak üzere iki failin bulunması zorunludur.'

وَيَرْجِعُ حَاصِلُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ إِلَى أَنَّ مُدَبِّرَ الْعَالَمِ لَوْ كَانَ وَاحِدًا لَمَا خَصَّ هَذَا بِالْحَيَاةِ وَالصِّحَّةِ وَالْغِنَى، وَخَصَّ ذَلِكَ بِالْمَوْتِ وَالْأَلَمِ وَالْفَقْرِ. فَيَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى طَلَبِ اللَّمِّيَّةِ فِي أَفْعَالِ اللَّه تَعَالَى. فَلَمَّا كَانَ مَدَارُ أَمْرِ الْقَائِلِينَ بِالشَّرِيكِ عَلَى طَلَبِ اللَّمِّيَّةِ لَا جَرَمَ أَنَّهُ ﷾ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الدَّلِيلَ عَلَى التَّوْحِيدِ ذَكَرَ مَا هُوَ النُّكْتَةُ الْأَصْلِيَّةُ فِي الْجَوَابِ عَنْ شُبْهَةِ الْقَائِلِينَ بِالشَّرِيكِ، لِأَنَّ التَّرْتِيبَ الْجَيِّدَ فِي الْمُنَاظَرَةِ أَنْ يَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ الدَّلِيلِ الْمُثْبِتِ لِلْمَطْلُوبِ. ثُمَّ يَذْكُرَ بَعْدَهُ مَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ شُبْهَةِ الْخَصْمِ.

Bu şüphenin özü şuna döner: Âlemin müdebbiri tek olsaydı, bunu hayat, sıhhat ve zenginlikle; şunu ise ölüm, elem ve fakirlikle tahsis etmezdi. Dolayısıyla bunun özü, Allah Teâlâ'nın fiillerinde illet aramaya döner. Şirki savunanların davasının mihveri illet aramak üzerine kurulu olunca, şüphesiz O [Celle Celâluhu] tevhid delilini zikrettikten sonra, ortak koşanların şüphesine cevap niteliğindeki asıl nükteyi zikretmiştir; çünkü münazarada güzel olan tertip, matlubu ispat eden delili zikretmekle başlayıp ardından hasmın şüphesine cevap olan şeyi zikretmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الدَّلَالَةِ على أنه سبحانه: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ أَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ فَإِنَّهُمُ اسْتَدَلُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ مُعَلَّلًا بِعِلَّةٍ لَكَانَتْ عِلِّيَّةُ تِلْكَ الْعِلَّةِ مُعَلَّلَةً بِعِلَّةٍ أُخْرَى وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ فَلَا بُدَّ فِي قَطْعِ التَّسَلْسُلِ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى مَا يَكُونُ غَنِيًّا عَنِ الْعِلَّةِ وَأَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِذَلِكَ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى وَصِفَاتُهُ، وَكَمَا أَنَّ ذَاتَهُ مُنَزَّهَةٌ عَنِ الِافْتِقَارِ إِلَى الْمُؤَثِّرِ وَالْعِلَّةِ، وَصِفَاتَهُ مُبَرَّأَةٌ عَنِ الِافْتِقَارِ إِلَى الْمُبْدِعِ وَالْمُخَصِّصِ فَكَذَا فَاعِلِيَّتُهُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُقَدَّسَةً عَنِ الِاسْتِنَادِ إِلَى الْمُوجِبِ وَالْمُؤَثِّرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ فَاعِلِيَّتَهُ لَوْ كَانَتْ مُعَلَّلَةً بِعِلَّةٍ لَكَانَتْ تِلْكَ الْعِلَّةُ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً أَوْ مُمْكِنَةً فَإِنْ كَانَتْ وَاجِبَةً لَزِمَ مِنْ وُجُوبِهَا وُجُوبُ كَوْنِهِ فَاعِلًا، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مُوجِبًا بِالذَّاتِ لَا فَاعِلًا بِالِاخْتِيَارِ، وَإِنْ كَانَتْ مُمْكِنَةً كَانَتْ تِلْكَ الْعِلَّةُ فِعْلًا للَّه تَعَالَى أَيْضًا فَتَفْتَقِرُ فَاعِلِيَّتُهُ لِتِلْكَ الْعِلَّةِ إِلَى عِلَّةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ عِلَّةَ فَاعِلِيَّةِ اللَّه تَعَالَى لِلْعَالَمِ إِنْ كَانَتْ قَدِيمَةً لَزِمَ أَنْ تَكُونَ فَاعِلِيَّتُهُ لِلْعَالَمِ قَدِيمَةً فَيَلْزَمُ قَدِمُ الْعَالَمِ وَإِنْ كَانَتْ مُحْدَثَةً افْتَقَرَ إِلَى عِلَّةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَرَابِعُهَا: أَنَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَمَكِّنًا مِنْ تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْغَرَضِ بِدُونِ تِلْكَ الْوَاسِطَةِ أَوْ لَا يَكُونَ مُتَمَكِّنًا/ مِنْهُ. فَإِنْ كَانَ مُتَمَكِّنًا مِنْهُ كَانَ تَوَسُّطُ تِلْكَ الْوَاسِطَةِ عَبَثًا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُتَمَكِّنًا مِنْهُ كَانَ عَاجِزًا وَالْعَجْزُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، أَمَّا الْعَجْزُ عَلَيْنَا فَغَيْرُ مُمْتَنِعٍ فَلِذَلِكَ كَانَتْ أَفْعَالُنَا مُعَلَّلَةً بِالْأَغْرَاضِ، وَكُلُّ ذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ. وَخَامِسُهَا:

İkinci Mesele: O Sübhânehu'nun: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” olduğuna dair delil hakkındadır. Ehl-i Sünnet buna dair birtakım vecihlerle istidlal etmiştir: Birincisi: Şayet her şey bir illet ile illetlendirilmiş olsaydı, o illetin illet oluşu da başka bir illetle illetlendirilir ve teselsül gerekirdi. Teselsülü kesmek için ise illete muhtaç olmayan bir şeyde nihayete ermek zorunludur; buna en layık olan şeyler ise Allah Teâlâ'nın zatı ve sıfatlarıdır. O'nun zatı bir müessire ve illete muhtaç olmaktan münezzeh olduğu, sıfatları da bir var ediciye ve tahsis ediciye muhtaç olmaktan beri olduğu gibi, failiyeti de zorunlu kılıcı bir sebebe ve müessire dayanmaktan mukaddes olmak zorundadır. İkincisi: O'nun failiyeti bir illetle illetlendirilmiş olsaydı, o illet ya vacip ya da mümkün olurdu. Şayet vacip olsaydı, onun vacip oluşundan O'nun fail olmasının vacip olması gerekirdi; bu takdirde O, iradeyle fail değil, bizzat zorunlu kılıcı (mûcip bi'z-zât) olurdu. Şayet mümkün olsaydı, o illet de Allah Teâlâ'nın bir fiili olurdu ve O'nun bu illete yönelik failiyeti başka bir illete muhtaç olur, teselsül gerekirdi; bu ise muhaldir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın âleme yönelik failiyetinin illeti kadim olsaydı, âleme yönelik failiyetinin de kadim olması gerekirdi; bu durumda âlemin kıdemi gerekirdi. Şayet ihdas edilmiş (sonradan olma) olsaydı, başka bir illete muhtaç olur ve teselsül gerekirdi. Dördüncüsü: Bir fiili bir gaye için işleyen kimse, ya o vasıta olmaksızın o gayeyi elde etmeye muktedirdir ya da buna muktedir değildir. Şayet muktedirse o vasıtanın araya girmesi abes olur; şayet buna muktedir değilse aciz olur. Acizlik ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Bizim hakkımızda ise acizlik imkânsız değildir; bu sebeple fiillerimiz gayelerle illetlendirilmiştir. Bunların hepsi Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Beşincisi:

أَنَّهُ لَوْ كان فعله معللا بغرض لكان الْغَرَضُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى اللَّه تَعَالَى أَوْ إِلَى الْعِبَادِ وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّهُ

Şayet O'nun fiili bir gaye ile illetlendirilmiş olsaydı, o gaye ya Allah Teâlâ'ya ya da kullara dönerdi. Birincisi muhaldir; çünkü O,

مُنَزَّهٌ عَنِ النَّفْعِ وَالضُّرِّ، وَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْغَرَضَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْعِبَادِ، وَلَا غَرَضَ لِلْعِبَادِ إِلَّا حُصُولُ اللَّذَّاتِ وَعَدَمُ حُصُولِ الْآلَامِ، واللَّه تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى تَحْصِيلِهَا ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ مِنَ الْوَسَائِطِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا لِأَجْلِ شَيْءٍ. وَسَادِسُهَا: هُوَ أَنَّهُ لَوْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ لَكَانَ وُجُودُ ذَلِكَ الْغَرَضِ وَعَدَمُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَلَى السَّوَاءِ أَوْ لَا يَكُونَ، فَإِنْ كَانَ عَلَى السَّوَاءِ اسْتَحَالَ أَنْ يَكُونَ غَرَضًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى السَّوَاءِ لَزِمَ كَوْنُهُ تَعَالَى نَاقِصًا بِذَاتِهِ كَامِلًا بِغَيْرِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَإِنْ قُلْتَ وُجُودُ ذَلِكَ الْغَرَضِ وَعَدَمُهُ وَإِنْ كَانَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ عَلَى السَّوَاءِ. أَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِبَادِ فَالْوُجُودُ أَوْلَى مِنَ الْعَدَمِ، قُلْنَا: تَحْصِيلُ تِلْكَ الْأَوْلَوِيَّةِ لِلْعَبْدِ وَعَدَمُ تَحْصِيلِهَا لَهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ عَلَى السَّوِيَّةِ أَوْ لَا عَلَى السَّوِيَّةِ، وَيَعُودُ التَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ. وَسَابِعُهَا: وَهُوَ أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا هُوَ سُبْحَانَهُ أَوْ مُلْكُهُ وَمُلْكُهُ وَمَنْ تَصَرَّفَ فِي مُلْكِ نَفْسِهِ لَا يُقَالُ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ. وَثَامِنُهَا: وَهُوَ أَنَّ مَنْ قَالَ لِغَيْرِهِ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ؟ فَهَذَا السُّؤَالُ إِنَّمَا يَحْسُنُ حَيْثُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَقْدِرَ السَّائِلُ عَلَى مَنْعِ الْمَسْؤُولِ مِنْهُ عَنْ فِعْلِهِ وَذَلِكَ مِنَ الْعَبْدِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، فَإِنَّهُ لَوْ فَعَلَ أَيَّ فِعْلٍ شَاءَ فَالْعَبْدُ كَيْفَ يَمْنَعُهُ عَنْ ذَلِكَ؟ إِمَّا بِأَنْ يُهَدِّدَهُ بِالْعِقَابِ وَالْإِيلَامِ وَذَلِكَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، أَوْ بِأَنْ يُهَدِّدَهُ بِاسْتِحْقَاقِ الذم والخروج عن الحكمة والإنصاف بِالسَّفَاهَةِ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ وَذَلِكَ أَيْضًا مُحَالٌ، لِأَنَّ اسْتِحْقَاقَهُ لِلْمَدْحِ وَاتِّصَافَهُ بِصِفَاتِ الْحِكْمَةِ وَالْجَلَالِ أُمُورٌ ذَاتِيَّةٌ لَهُ، وَمَا ثَبَتَ لِلشَّيْءِ لِذَاتِهِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَتَبَدَّلَ لِأَجْلِ تَبَدُّلِ الصِّفَاتِ الْعَرَضِيَّةِ الْخَارِجِيَّةِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ للَّه فِي أَفْعَالِهِ لِمَ فَعَلْتَ هَذَا الْفِعْلَ؟ فَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ صُنْعُهُ وَلَا عِلَّةَ لِصُنْعِهِ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ سَلَّمُوا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ للَّه لِمَ فَعَلْتَ هَذَا الْفِعْلَ وَلَكِنَّهُمْ بَنَوْا ذَلِكَ عَلَى أَصْلٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِقُبْحِ الْقَبَائِحِ، وَعَالِمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهَا، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَفْعَلَ الْقَبِيحَ، وَإِذَا عَرَفْنَا ذَلِكَ عَرَفْنَا إِجْمَالًا إِنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ اللَّه تَعَالَى فَهُوَ حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ لِلْعَبْدِ أَنْ يَقُولَ للَّه لِمَ فَعَلْتَ هَذَا.

fayda ve zarardan münezzehtir. Bu batıl olunca gayenin mutlaka kullara dönmesi gerektiği belirlenmiş olur; kulların gayesi ise ancak lezzetleri elde etmek ve elemlerin meydana gelmemesidir. Allah Teâlâ ise bunları hiçbir vasıta olmaksızın doğrudan elde etmeye kadirdir. Durum böyle olunca, bir şeyi bir şey uğruna yapması imkânsız hale gelir. Altıncısı: Bir fiili bir gaye için yapsaydı, o gayenin varlığı ve yokluğu O'na nispetle ya eşit olurdu ya da eşit olmazdı. Şayet eşit olsaydı gaye olması imkânsız olurdu; şayet eşit olmasaydı Teâlâ'nın zatı itibarıyla noksan, başkasıyla kâmil olması gerekirdi; bu ise muhaldir. Şayet: 'O gayenin varlığı ve yokluğu O'na nispetle eşit olsa bile, kullara nispetle varlık yokluktan evladır' dersen; deriz ki: Kul için bu evleviyetin elde edilmesi ile elde edilmemesi O'na nispetle ya eşittir ya da eşit değildir ve ilk taksim geri döner. Yedincisi: Mevcut olan ya Sübhânehu'dur ya da O'nun mülkü ve mülküdür; kendi mülkünde tasarruf eden kimseye ise: 'Bunu niçin yaptın?' denilmez. Sekizincisi: Bir kimseye: 'Bunu niçin yaptın?' diyen birinin bu sorusu, ancak soranın sorulanı fiilinden menetmeye muktedir olma ihtimali bulunduğu yerde uygun düşer; bu ise kul tarafından Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Zira O dilediği herhangi bir fiili yapsa, kul O'nu bundan nasıl menedebilir? Ya O'nu ceza ve elem vermekle tehdit ederek [meneder] ki bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir; ya da Mutezile'nin dediği gibi O'nu yerilmeyi hak etmekle, hikmetten ve adaletten çıkarak sefihlikle vasıflanmakla tehdit ederek [meneder] ki bu da muhaldir. Çünkü O'nun övgüyü hak etmesi, hikmet ve celal sıfatlarıyla muttasıf olması O'nun için zati hususlardır; bir şey için zatı gereği sabit olan şeyin, harici arızi sıfatların değişmesi sebebiyle değişmesi imkânsızdır. Böylece bu vecihlerle sabit oldu ki Allah'a fiillerinde: 'Bu fiili niçin yaptın?' denilmesi caiz değildir; zira her şey O'nun sanatıdır ve O'nun sanatının illeti yoktur. Mutezile'ye gelince; onlar Allah'a 'Bu fiili niçin yaptın?' denilmesinin caiz olmadığını kabul etmişler, ancak bunu başka bir asıl üzerine bina etmişlerdir ki o da şudur: Teâlâ çirkin olan şeylerin çirkinliğini bilir ve kendisinin onlardan müstağni olduğunu da bilir; böyle olan bir kimsenin çirkin fiil işlemesi ise imkânsızdır. Bunu bildiğimizde, Allah Teâlâ'nın yaptığı her şeyin hikmet ve doğru olduğunu icmali olarak bilmiş oluruz. Durum böyle olunca, kulun Allah'a: 'Bunu niçin yaptın?' demesi caiz olmaz.

أَمَّا الْبَحْثُ الثَّانِي: وهو قوله تعالى: وَهُمْ يُسْئَلُونَ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمُكَلَّفِينَ مَسْؤُولِينَ عَنْ أَفْعَالِهِمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

İkinci bahse, yani Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “onlarsa sorguya çekilirler” buyruğuna gelince; bu, mükelleflerin fiillerinden sorumlu olduklarına delalet eder ve bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذَا السُّؤَالِ إِمَّا فِي الْإِمْكَانِ الْعَقْلِيِّ أَوْ فِي الْوُقُوعِ السَّمْعِيِّ، أَمَّا الْإِمْكَانُ الْعَقْلِيُّ فَالْخِلَافُ فِيهِ مَعَ مُنْكِرِي التَّكَالِيفِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى قَوْلِهِمْ بِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَالُوا: التَّكْلِيفَ إِمَّا أَنْ يَتَوَجَّهَ عَلَى الْعَبْدِ حَالَ اسْتِوَاءِ دَاعِيَتِهِ إِلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، أَوْ حَالَ رُجْحَانِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ. وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّ حَالَ الِاسْتِوَاءِ يَمْتَنِعُ التَّرْجِيحُ وَحَالَ امْتِنَاعِ التَّرْجِيحِ يَكُونُ التَّكْلِيفُ/ بِالتَّرْجِيحِ تَكْلِيفًا بِالْمُحَالِ، وَالثَّانِي مُحَالٌ لِأَنَّ حَالَ الرُّجْحَانِ يَكُونُ الرَّاجِحُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ وَالْمَرْجُوحُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ. وَالتَّكْلِيفُ بِإِيقَاعِ مَا يَكُونُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ عَبَثٌ، وَبِإِيقَاعِ مَا هُوَ مُمْتَنِعُ الْوُقُوعِ تَكْلِيفٌ بِمَا لَا يُطَاقُ. وَثَانِيهَا: قَالُوا كُلُّ مَا عَلِمَ اللَّه وُقُوعَهُ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ فَيَكُونُ التَّكْلِيفُ بِهِ عَبَثًا، وَكُلُّ مَا عَلِمَ اللَّه تَعَالَى عَدَمَهُ كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، فَيَكُونُ التَّكْلِيفُ بِهِ تَكْلِيفًا بِمَا لَا يُطَاقُ.

Birinci Mesele: Bu soru hakkındaki kelam ya akli imkân ya da sem'î vuku hakkındadır. Akli imkâna gelince, bu husustaki ihtilaf mükellefiyeti inkâr edenlerle ilgilidir. Onlar görüşlerine birtakım vecihlerle delil getirdiler. Birincisi: Şöyle dediler: Mükellefiyet kula ya fiile ve terke yönelik saikinin eşit olduğu halde ya da birinin diğerine racih (üstün) olduğu halde yönelir. Birincisi muhaldir; çünkü eşitlik halinde tercih imkânsızdır, tercihin imkânsız olduğu halde ise tercihle mükellef tutmak muhal ile mükellef tutmaktır. İkincisi de muhaldir; çünkü rüçhan halinde racih olanın vukuu vacip, mercuh olanın vukuu ise mümteni (imkânsız) olur. Vukuu vacip olanı meydana getirmekle mükellef tutmak abes, vukuu mümteni olanı meydana getirmekle mükellef tutmak ise teklif-i mâ lâ yutak (güç yetirilemeyecek şeyle mükellef kılma) olur. İkincisi: Şöyle dediler: Allah'ın vukuunu bildiği her şeyin vukuu vaciptir, dolayısıyla onunla mükellef tutmak abestir. Allah Teâlâ'nın yokluğunu bildiği her şeyin vukuu ise mümtenidir, dolayısıyla onunla mükellef tutmak teklif-i mâ lâ yutak olur.

وَثَالِثُهَا: قَالُوا: سُؤَالُ العبد ما أَنْ يَكُونَ لِفَائِدَةٍ أَوْ لَا لِفَائِدَةٍ فَإِنْ كَانَ لِفَائِدَةٍ فَتِلْكَ الْفَائِدَةُ إِنْ عَادَتْ إِلَى اللَّه تَعَالَى كَانَ مُحْتَاجًا وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ عَادَتْ إِلَى الْعَبْدِ فَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّ سُؤَالَهُ لَمَّا كَانَ سَبَبًا لِتَوْجِيهِ الْعِقَابِ عَلَيْهِ، لَمْ يَكُنْ هَذَا نَفْعًا عَائِدًا إِلَى الْعَبْدِ بَلْ ضَرَرًا عَائِدًا إِلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي السُّؤَالِ فَائِدَةٌ كَانَ عَبَثًا وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الْحَكِيمِ، بَلْ كَانَ إِضْرَارًا وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الرَّحِيمِ. وَالْجَوَابُ عَنْهَا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ غَرَضَكُمْ مِنْ إِيرَادِ

Üçüncüsü: Şöyle dediler: Kulun sorgulanması ya bir fayda içindir ya da bir fayda için değildir. Şayet bir fayda içinse, o fayda Allah Teâlâ'ya dönerse O muhtaç olur; bu ise muhaldir. Şayet kula dönerse bu da muhaldir; zira onun sorgulanması aleyhine azabın yönelmesine sebep olduğuna göre bu, kula dönen bir fayda değil, bilakis ona dönen bir zarardır. Şayet sorgulamada bir fayda yoksa bu abes olur; bu ise Hakîm olan hakkında caiz değildir, bilakis zarar verme olur ki bu da Rahîm olan hakkında caiz değildir. Bunlara iki vecihten cevap verilir: Birincisi: Sizin mükellefiyeti nefyeden

هَذِهِ الشُّبْهَةِ النَّافِيَةِ لِلتَّكْلِيفِ أَنْ تُلْزِمُونَا نَفْيَ التَّكْلِيفِ فَكَأَنَّكُمْ تُكَلِّفُونَا بِنَفْيِ التَّكْلِيفِ وَهُوَ مُتَنَاقِضٌ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ مَدَارَ كَلَامِكُمْ فِي هَذِهِ الشُّبُهَاتِ عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ التَّكَالِيفَ كُلَّهَا تَكَالِيفٌ بِمَا لَا يُطَاقُ فَلَا يَجُوزُ مِنَ الْحَكِيمِ أَنْ يُوجِبَهَا عَلَى الْعِبَادِ فَيَرْجِعُ حَاصِلُ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ إِلَى أَنَّهُ يُقَالُ لَهُ تعالى: لم كلفت عبادك، إلا أنا قد بينا أنه سبحانه: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ فظهر بهذا أن قوله: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ كالأصل والقاعدة لقوله: وَهُمْ يُسْئَلُونَ فَتَأَمَّلْ فِي هَذِهِ الدَّقَائِقِ الْعَجِيبَةِ لِتَقِفَ عَلَى طَرَفٍ مِنْ أَسْرَارِ عِلْمِ الْقُرْآنِ، وَأَمَّا الْوُقُوعُ السَّمْعِيُّ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ قَوْلَهُ: وَهُمْ يُسْئَلُونَ وإن كان متأكدا بقوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٩٢] وبقوله: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ [الصَّافَّاتِ: ٢٤] إِلَّا أَنَّهُ يُنَاقِضُهُ قَوْلُهُ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرَّحْمَنِ: ٣٩] وَالْجَوَابُ: أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ طَوِيلٌ وَفِيهِ مَقَامَاتٌ فَيَصْرِفُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ السَّلْبِ وَالْإِيجَابِ إِلَى مَقَامٍ آخَرَ دَفْعًا لِلتَّنَاقُضِ.

bu şüpheyi getirmekten maksadınız bize mükellefiyetin nefyini ilzam etmektir; dolayısıyla sanki siz bizi mükellefiyetin nefyi ile mükellef tutuyorsunuz ki bu çelişkidir. İkincisi: Sizin bu şüphelerdeki sözünüzün mihveri tek bir esasa dayanmaktadır ki o da şudur: Bütün mükellefiyetler güç yetirilemeyecek şeylerle mükellef tutmadır, dolayısıyla Hakîm olanın bunları kullara vacip kılması caiz değildir. Böylece bu şüphelerin özü, Teâlâ'ya: 'Kullarını niçin mükellef tuttun?' denilmesine döner. Ancak biz O Sübhânehu'nun: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlarsa sorguya çekilirler” buyurduğunu açıklamıştık. Böylece ortaya çıktı ki O'nun: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” buyruğu, { وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “onlarsa sorguya çekilirler” buyruğu için bir asıl ve kaide gibidir. Kur'an ilminin sırlarından bir parçaya vakıf olmak için bu harikulade incelikleri tefekkür et! Sem'î vukua gelince; bir kimse şöyle diyebilir: O'nun: { وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “onlarsa sorguya çekilirler” buyruğu, { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr 92] “Rabbin hakkı için, onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” ve { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } [Sâffât 24] “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” buyruklarıyla pekiştirilmiş olsa da O'nun: { فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } [Rahmân 39] “İşte o gün insana da cine de günahından sorulmaz” buyruğu buna çelişki teşkil etmektedir. Cevap şudur: Kıyamet günü uzun bir gündür ve onda farklı duraklar vardır; tenakuzun (çelişkinin) bertaraf edilmesi için nefy ve ispatın her biri farklı bir durağa hamledilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ فِيهِ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ كَانَ هُوَ الْخَالِقُ لِلْحَسَنِ وَالْقَبِيحِ لَوَجَبَ أَنْ يُسْأَلَ عَمَّا يَفْعَلُ، بَلْ كَانَ يُذَمُّ بِمَا حَقُّهُ الذَّمُّ، كَمَا يُحْمَدُ بِمَا حَقُّهُ الْمَدْحُ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يُسْأَلَ عَنِ الْأُمُورِ إِذَا كَانَ لَا فَاعِلَ سِوَاهُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ كَانَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُسْأَلُوا عَنْ عَمَلِهِمْ إِذْ لَا عَمَلَ لَهُمْ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ أَعْمَالَهُمْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَعْدِلُوا عَنْهَا مِنْ حَيْثُ خَلَقَهَا وَأَوْجَدَهَا فِيهِمْ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ بِأَنَّهُ يَقْبَلُ حُجَّةَ الْعِبَادِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ: ١٦٥] وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ لَهُمْ عَلَيْهِ الْحُجَّةَ قَبْلَ بَعْثَةِ الرُّسُلِ، وَقَالَ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] وَنَظَائِرُ هَذِهِ الْآيَاتِ كَثِيرَةٌ وَكُلُّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُجَّةَ الْعَبْدِ مُتَوَجِّهَةٌ عَلَى اللَّه تَعَالَى. وَسَادِسُهَا: قَالَ ثُمَامَةُ إِذَا وَقَفَ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ اللَّه تَعَالَى: مَا حَمَلَكَ عَلَى مَعْصِيَتِي؟ فَيَقُولُ عَلَى مَذْهَبِ الْجَبْرِ: يَا رَبِّ إِنَّكَ خَلَقْتَنِي كَافِرًا وَأَمَرْتَنِي بِمَا لَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ وَحُلْتَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ عَلَى مَذْهَبِ الْجَبْرِ يَكُونُ صَادِقًا، وَقَالَ اللَّه تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ/ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ [الْمَائِدَةِ: ١١٩] فَوَجَبَ أَنْ يَنْفَعَهُ هَذَا الْكَلَامُ فَقِيلَ لَهُ، وَمَنْ يَدَعُهُ يَقُولُ: هَذَا الْكَلَامَ أَوْ يَحْتَجُّ؟ فَقَالَ ثُمَامَةُ: أَلَيْسَ إِذَا مَنَعَهُ اللَّه الْكَلَامَ وَالْحُجَّةَ فَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ مَنَعَهُ مِمَّا لَوْ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْهُ لَانْقَطَعَ فِي يَدِهِ، وَهَذَا نِهَايَةُ الِانْقِطَاعِ. وَالْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ: أَنَّهَا مُعَارَضَةٌ بِمَسْأَلَةِ الدَّاعِي وَمَسْأَلَةِ الْعِلْمِ ثُمَّ بِالْوُجُوهِ الثَّمَانِيَةِ الَّتِي بَيَّنَّا فِيهَا أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ طَلَبُ لَمِيَّةِ أَفْعَالِ اللَّه تَعَالَى وَأَحْكَامِهِ.

İkinci Mesele: Mutezile bu hususta birtakım vecihler öne sürdü: Birincisi: Şayet güzelin ve çirkinin yaratıcısı Teâlâ olsaydı, yaptığından sorulması gerekirdi; hatta övgüyü hak eden şeyle övüldüğü gibi yerilmeyi hak eden şeyle de yerilirdi. İkincisi: O'ndan başka fail bulunmadığı takdirde işlerden sorulmaması gerekirdi. Üçüncüsü: Kendilerine ait bir amel bulunmadığı takdirde amellerinden sorulmaları caiz olmazdı. Dördüncüsü: Onları kendilerinde yaratıp var ettiği cihetle amellerinden sapmaları mümkün değildir. Beşincisi: Teâlâ birçok yerde: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } [Nisâ 165] “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik] ki, elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın” buyruğu gibi, kulların kendisine karşı hüccetini kabul ettiğini açıkça belirtmiştir. Bu da elçilerin gönderilmesinden önce kendilerinin O'na karşı bir hücceti olmasını gerektirir. Yine O: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } [Tâhâ 134] “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka şöyle diyeceklerdi: 'Rabbimiz, bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!'” buyurmuştur. Bu ayetlerin benzerleri çoktur ve hepsi kulun hüccetinin Allah Teâlâ'ya karşı yöneldiğine delalet eder. Altıncısı: Sümâme şöyle dedi: Kıyamet günü kul durdurulduğunda Allah Teâlâ: 'Seni bana isyana ne sevk etti?' diye buyurur. Kul da cebir mezhebine göre: 'Ey Rabbim, sen beni kâfir olarak yarattın, bana güç yetiremeyeceğim şeyi emrettin ve benimle onun arasına engel koydun' der. Şüphe yok ki o, cebir mezhebine göre doğru söylemektedir. Allah Teâlâ ise: { هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } [Mâide 119] “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” buyurmuştur; o halde bu sözün ona fayda vermesi vacip olur. Kendisine: 'Bu sözü söylemesine veya hüccet getirmesine kim izin verir?' denildi. Bunun üzerine Sümâme dedi ki: 'Allah onu sözden ve hüccetten menettiğinde, bilmiş olmadı mı ki şayet onu bundan menetmeseydi [kul] O'nun elinde [delille] üstün gelecekti; bu ise aczin nihayetidir.' Bu vecihlere cevap şudur: Bunlar, داعي (saik) meselesi ve ilim meselesi ile, ardından da Allah Teâlâ'nın fiillerinin ve hükümlerinin illetinin aranmasının imkânsız olduğunu açıkladığımız sekiz vecih ile muarazaya uğramıştır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَرَّرَ قَوْلَهُ: أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً اسْتِعْظَامًا لِكُفْرِهِمْ أَيْ وَصَفْتُمُ اللَّه بِأَنَّ لَهُ شَرِيكًا فَهَاتُوا بُرْهَانَكُمْ عَلَى ذَلِكَ. أَمَّا مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، أَوْ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ دَلِيلَ التَّوْحِيدِ أَوَّلًا وَقَرَّرَ الْأَصْلَ الَّذِي عَلَيْهِ تَخْرُجُ شُبُهَاتُ الْقَائِلِينَ بِالتَّثْنِيَةِ ثَانِيًا، أَخَذَ يُطَالِبُهُمْ بِذِكْرِ شُبْهَتِهِمْ ثَالِثًا.

Allah Teâlâ'nın: { أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler? De ki: 'Kesin delilinizi getirin!'” buyruğuna gelince; bil ki O Sübhânehu, inkârlarını büyük bir cürüm saydığı için: { أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً } “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler?” buyruğunu tekrarlamıştır; yani: 'Allah'ı ortağı bulunmakla nitelediniz, öyleyse buna dair kesin delilinizi getirin!' [demektir]. [Bu delil] ya akıl cihetinden ya da nakil cihetindendir; zira O Sübhânehu, önce tevhid delilini zikredip ikinci olarak tesniyeyi (ikiliği) savunanların şüphelerinin dayandığı aslı tespit ettikten sonra, üçüncü olarak onlardan şüphelerini zikretmelerini talep etmeye başlamıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي } “İşte bu, benimle beraber olanların zikri ve benden öncekilerin zikridir” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِهِ وَفِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ أَيْ هَذَا هُوَ الكتاب المنزل على من معي: وهذا ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي أَيِ الْكِتَابُ الْمُنَزَّلُ عَلَى مَنْ تَقَدَّمَنِي مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَهُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ وَالصُّحُفُ، وَلَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا أَنِّي أَذِنْتُ بِأَنْ تَتَّخِذُوا إِلَهًا مِنْ دُونِي بَلْ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا

Birinci Mesele: Ayetin tefsiri hakkındadır ve bunda birtakım görüşler vardır: Birincisi: { هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ } “İşte bu, benimle beraber olanların zikri”, yani benimle beraber olanlara indirilen Kitap'tır; { وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي } “ve benden öncekilerin zikridir”, yani benden önce geçen peygamberlere indirilen Kitap'tır ki o da Tevrat, İncil, Zebur ve sahifelerdir. Bunların hiçbirinde benden başka bir ilah edinmenize izin verdiğime dair bir şey yoktur; bilakis onlarda sadece: 'Şüphesiz ben Allah'ım, ilah yoktur ancak'

أَنَا

'Ben'

كَمَا قَالَ بَعْدَ هَذَا: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتِيَارُ الْقَفَّالِ وَالزَّجَّاجِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ وَالسُّدِّيِّ أَنَّ قَوْلَهُ: وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي صِفَةٌ لِلْقُرْآنِ فَإِنَّهُ كَمَا يَشْتَمِلُ عَلَى أَحْوَالِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَكَذَا يَشْتَمِلُ عَلَى أَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ. الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى قُلْ لَهُمْ هَذَا الْكِتَابُ الَّذِي جِئْتُكُمْ بِهِ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَى بَيَانِ أَحْوَالِ مَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُخَالِفِينَ وَالْمُوَافِقِينَ وَعَلَى بَيَانِ أَحْوَالِ مَنْ قَبْلِي مِنَ الْمُخَالِفِينَ وَالْمُوَافِقِينَ فَاخْتَارُوا لِأَنْفُسِكُمْ، كَأَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ التَّهْدِيدُ.

vardır. Nitekim bundan sonra şöyle buyurmuştur: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ } “Senden önce gönderdiğimiz her elçiye: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse bana kulluk edin' diye mutlaka vahyetmişizdir.” Bu, İbn Abbas'ın görüşü olup el-Kaffâl ve ez-Zeccâc'ın da tercihidir. İkincisi: Saîd b. Cübeyr, Katâde, Mukâtil ve es-Süddî'nin görüşü olup şudur: { وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي } “ve benden öncekilerin zikridir” ifadesi Kur'an'ın bir sıfatıdır; zira Kur'an bu ümmetin hallerini içerdiği gibi geçmiş ümmetlerin hallerini de içermektedir. Üçüncüsü: el-Kaffâl'in zikrettiği görüştür ki mana şudur: Onlara de ki: 'Size getirdiğim bu Kitap, benimle beraber olan muhalif ve muvafıkların hallerinin beyanını ve benden öncekilerden muhalif ve muvafıkların hallerinin beyanını içermektedir; artık kendiniz için seçiminizi yapın!' Sanki bundan maksat tehdittir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ: هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بِالتَّنْوِينِ وَمَنْ مَفْعُولٌ مَنْصُوبٌ بِالذِّكْرِ كَقَوْلِهِ: أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً [الْبَلَدِ: ١٤، ١٥] وَهُوَ الْأَصْلُ وَالْإِضَافَةُ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ كَقَوْلِهِ: غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ [الرُّومِ: ٢، ٣] وَقُرِئَ: مِنْ مَعِي وَمِنْ قَبْلِي، بِكَسْرِ مِيمِ مَنْ عَلَى تَرْكِ الْإِضَافَةِ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَإِدْخَالُ الْجَارِّ عَلَى مَعَ غَرِيبٌ وَالْعُذْرُ فِيهِ أَنَّهُ اسْمٌ هُوَ ظَرْفٌ نَحْوُ قَبْلَ وَبَعْدَ فَدَخَلَ مِنْ عَلَيْهِ كَمَا يَدْخُلُ عَلَى أَخَوَاتِهِ وَقُرِئَ: ذِكْرٌ مَعِيَ وَذِكْرٌ قَبْلِي.

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi dedi ki: Bu ayet, tenvin ile: { هَذَا ذِكْرٌ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرٌ مَنْ قَبْلِي } şeklinde okunmuştur ve مَنْ (men) kelimesi, O'nun: { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً } [Beled 14-15] “yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” buyruğunda olduğu gibi ذِكْرٌ (zikr) ile nasbedilmiş mef'uldür; asıl olan da budur. İzafet ise, O'nun: { غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ } [Rûm 2-3] “Rumlar en yakın yerde yenilgiye uğratıldılar; onlar bu yenilgilerinin ardından galip geleceklerdir” buyruğunda olduğu gibi masdarın mef'ule izafetindendir. Bu kıraatte izafetin terki üzere مَنْ (men) kelimesinin mîm'inin kesresiyle: { مِنْ مَعِي وَمِنْ قَبْلِي } şeklinde de okunmuştur. Cer harfinin مع (maa) üzerine dahil olması gariptir; bunun gerekçesi ise onun قبل (kable) ve بعد (ba'de) gibi zarf olan bir isim olmasıdır, dolayısıyla kardeşlerine dahil olduğu gibi مِنْ (min) de onun üzerine dahil olmuştur. Yine: { ذِكْرٌ مَعِيَ وَذِكْرٌ قَبْلِي } şeklinde de okunmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler, bu yüzden de yüz çevirirler” buyruğuna gelince; bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ دَلِيلَ التَّوْحِيدِ وَطَالَبَهُمْ بِالدَّلَالَةِ عَلَى مَا ادَّعُوهُ وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ لَهُمُ الْبَتَّةَ عَلَيْهِ لَا مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ وَلَا مِنْ جِهَةِ السَّمْعِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّ وُقُوعَهُمْ فِي هَذَا الْمَذْهَبِ الْبَاطِلِ لَيْسَ لِأَجْلِ دَلِيلٍ سَاقَهُمْ إِلَيْهِ، بَلْ ذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَهُمْ مَا هُوَ أَصْلُ الشَّرِّ وَالْفَسَادِ كُلُّهُ وَهُوَ عَدَمُ الْعِلْمِ، ثُمَّ تَرَتَّبَ عَلَى عَدَمِ الْعِلْمِ الْإِعْرَاضُ عَنِ اسْتِمَاعِ الْحَقِّ وَطَلَبِهِ.

Birinci Mesele: O Sübhânehu, tevhid delilini zikredip iddia ettikleri şeye dair delil getirmelerini talep ettikten ve ne akıl cihetinden ne de nakil cihetinden buna dair kesinlikle hiçbir delillerinin bulunmadığını beyan ettikten sonra; onların bu batıl mezhebe düşmelerinin kendilerini buna sevk eden bir delilden ötürü olmadığını, bilakis onların nezdinde bütün şerrin ve fesadın aslı olan bir şeyin, yani ilim yokluğunun (cehaletin) bulunmasından kaynaklandığını zikretmiştir. Sonra ilim yokluğunun üzerine hakkı dinlemekten ve onu aramaktan yüz çevirme terettüp etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ: الْحَقُّ بِالرَّفْعِ عَلَى تَوَسُّطِ التَّوْكِيدِ بَيْنَ السَّبَبِ وَالْمُسَبِّبِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ إِعْرَاضَهُمْ بِسَبَبِ الْجَهْلِ هُوَ الْحَقُّ لَا الْبَاطِلُ.

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi dedi ki: Sebep ile müsebbeb arasında tekidin yer alması üzere: { الْحَقُّ } ref ile okunmuştur; mana ise, cehalet sebebiyle yüz çevirmelerinin batıl değil, hakkın ta kendisi (gerçekleşmiş bir hakikat) olduğudur.

أَمَّا قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ فَاعْلَمْ أَنَّ يُوحِي وَنُوحِي قِرَاءَتَانِ مَشْهُورَتَانِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا سَبَقَهَا من آيات التوحيد.

Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ } “Senden önce gönderdiğimiz her elçiye: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, öyleyse bana kulluk edin' diye mutlaka vahyetmişizdir” buyruğuna gelince; bil ki يُوحِي (yûhî) ve نُوحِي (nûhî) iki meşhur kıraattir. Bu ayet, kendisinden önceki tevhid ayetlerini pekiştirmektedir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٢٦ الى ٢٩]

[Enbiyâ Suresi (21): Ayetler 26-29]

وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ (٢٨) وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩)

{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ (٢٦) لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ (٢٧) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ (٢٨) وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٢٩) } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis [melekler] ikram olunmuş kullardır. (26) Söz ile O'nun önüne geçemezler ve onlar O'nun emriyle hareket ederler. (27) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler ve O'nun korkusundan titrerler. (28) Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız. Biz zalimleri böyle cezalandırırız. (29)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ الْبَاهِرَةِ كَوْنَهُ مُنَزَّهًا عَنِ الشَّرِيكِ وَالضِّدِّ وَالنِّدِّ أَرْدَفَ ذَلِكَ بِبَرَاءَتِهِ عَنِ اتِّخَاذِ الْوَلَدِ فَقَالَ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً نَزَلَتْ فِي خُزَاعَةَ حَيْثُ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه وَأَضَافُوا إِلَى ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى صَاهَرَ الْجِنَّ عَلَى مَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ فَقَالَ: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصَّافَّاتِ: ١٥٨] ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ لِأَنَّ الْوَلَدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ شَبِيهًا بِالْوَالِدِ فَلَوْ كَانَ للَّه وَلَدٌ لَأَشْبَهَهُ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، ثُمَّ لَا بُدَّ وَأَنْ يُخَالِفَهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُمَايَزَةُ

Bil ki O [Celle Celâluhu], apaçık delillerle ortaktan, zıttan ve denk olmaktan münezzeh olduğunu beyan edince; bunu çocuk edinmekten beri olduğunu bildirerek takip etti ve: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً } “'Rahmân çocuk edindi' dediler” buyurdu. Bu ayet, 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' diyen ve buna ilaveten Allah Teâlâ'nın cinlerle hısımlık kurduğunu iddia eden Huzâa kabilesi hakkında indi. Nitekim Allah Teâlâ onlardan naklen: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } [Sâffât 158] “O'nunla cinler arasında bir nesep uydurdular” buyurmuştur. Sonra O [Celle Celâluhu]: { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir” buyruğuyla zatını bundan tenzih etti; çünkü çocuk mutlaka babaya benzer olmak zorundadır. Şayet Allah'ın bir çocuğu olsaydı birtakım yönlerden O'na benzerdi, sonra başka bir yönden de O'na muhalif olması gerekirdi; ortak olunan husus ise farklı olunan husustan başkadır,

فَيَقَعُ التَّرْكِيبُ فِي ذَاتِ اللَّه ﷾ وَكُلُّ مُرَكَّبٍ مُمْكِنٌ، فَاتِّخَاذُهُ لِلْوَلَدِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُمْكِنًا غَيْرَ وَاجِبٍ.

dolayısıyla Allah [Celle Celâluhu]'nun zatında terkip (bileşiklik) meydana gelir; her mürekkep (bileşik) olan ise mümkündür. O'nun çocuk edinmesi, O'nun vacip değil mümkün olduğuna delalet eder.

وَذَلِكَ يُخْرِجُهُ عَنْ حَدِّ الْإِلَهِيَّةِ وَيُدْخِلُهُ فِي حَدِّ الْعُبُودِيَّةِ، وَلِذَلِكَ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْهُ.

Bu ise O'nu ilahlık sınırından çıkarıp kulluk sınırına sokar; işte bu sebeple [Allah] zatını bundan tenzih etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْوَلَدِ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ عِبَادٌ وَالْعُبُودِيَّةُ تُنَافِي الْوِلَادَةَ إِلَّا أَنَّهُمْ مُكْرَمُونَ مُفَضَّلُونَ عَلَى سَائِرِ الْعِبَادِ وَقُرِئَ: مُكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ مِنْ سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ أَسْبِقُهُ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَتْبَعُونَهُ فِي قَوْلِهِ وَلَا يَقُولُونَ شَيْئًا حَتَّى يَقُولَهُ فَلَا يَسْبِقُ قَوْلُهُمْ قَوْلَهُ، وَكَمَا أَنَّ قَوْلَهُمْ تَابِعٌ لِقَوْلِهِ فَعَمَلُهُمْ أَيْضًا كَذَلِكَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَمْرِهِ لَا يَعْمَلُونَ عَمَلًا مَا لَمْ يُؤْمَرُوا بِهِ.

O'nun: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “Bilakis [onlar] ikram olunmuş kullardır” buyruğuna gelince; bil ki O Sübhânehu zatını çocuktan tenzih edince, onların kul olduklarını haber verdi; kulluk ise evlat olmaya zıttır. Ne var ki onlar diğer kullara üstün kılınmış, ikram olunmuş kullardır. [Ayet]: { سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ أَسْبِقُهُ } (onunla yarıştım, onu geçtim/geçerim) kökünden: { مُكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ } şeklinde de okunmuştur. Mana şudur: Onlar sözünde O'na uyarlar, O söylemedikçe hiçbir şey söylemezler; binaenaleyh onların sözü O'nun sözünün önüne geçmez. Sözleri O'nun sözüne tabi olduğu gibi, amelleri de aynı şekilde O'nun emrine dayalıdır; kendilerine emredilmedikçe hiçbir amel işlemezler.

ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ مَا يَجْرِي مَجْرَى السَّبَبِ لِهَذِهِ الطَّاعَةِ فَقَالَ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا عَلِمُوا كَوْنَهُ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ عَلِمُوا كَوْنَهُ عَالِمًا بِظَوَاهِرِهِمْ هُمْ وَبَوَاطِنِهِمْ، فَكَانَ ذَلِكَ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى نِهَايَةِ الْخُضُوعِ وَكَمَالِ الْعُبُودِيَّةِ. وَذَكَرَ/ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْلَمُ مَا قَدَّمُوا وَمَا أَخَّرُوا مِنْ أَعْمَالِهِمْ. وَثَانِيهَا: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمُ الْآخِرَةُ وَمَا خَلْفَهُمُ الدُّنْيَا وَقِيلَ عَلَى عَكْسِ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا:

Sonra O Sübhânehu bu itaate sebep mesabesinde olan hususu zikrederek: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” buyurdu. Mana şudur: Onlar Sübhânehu'nun bütün malumatı bildiğini bildiklerinde, O'nun kendi zahirlerini de batınlarını da bildiğini anladılar; bu da onları nihai bir boyun eğişe ve tam bir kulluğa sevk etti. Müfessirler bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbas dedi ki: Amellerinden öne sürdüklerini de geride bıraktıklarını da bilir. İkincisi: Önlerindeki ahiret, arkalarındaki ise dünyadır; bunun aksi de söylenmiştir. Üçüncüsü:

قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْلَمُ مَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُمْ وَمَا يَكُونُ بَعْدَ خَلْقِهِمْ. وَحَقِيقَةُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَتَقَلَّبُونَ تَحْتَ قُدْرَتِهِ فِي مَلَكُوتِهِ وَهُوَ مُحِيطٌ بِهِمْ، وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ حَالَتَهُمْ فَكَيْفَ يَسْتَحِقُّونَ الْعِبَادَةَ وَكَيْفَ يَتَقَدَّمُونَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّه تَعَالَى فَيَشْفَعُونَ لِمَنْ لَمْ يَأْذَنِ اللَّه تَعَالَى لَهُ. ثُمَّ كَشَفَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى أَيْ لِمَنْ هُوَ عِنْدَ اللَّه مَرْضِيٌّ: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ أَيْ مِنْ خَشْيَتِهِمْ مِنْهُ، فَأُضِيفَ الْمَصْدَرُ إِلَى الْمَفْعُولِ وَمُشْفِقُونَ خَائِفُونَ وَلَا يَأْمَنُونَ مَكْرَهُ

Mukâtil dedi ki: Onları yaratmadan önce ne olduğunu ve yaratıldıktan sonra ne olacağını bilir. Mananın hakikati şudur: Onlar O'nun mülkünde O'nun kudreti altında evrilip çevrilmektedirler ve O onları kuşatmıştır. Durumları bu olunca, ibadeti nasıl hak edebilirler ve Allah Teâlâ'nın huzurunda öne geçip de Allah Teâlâ'nın kendisi için izin vermediği kimseye nasıl şefaat edebilirler! Sonra bu manayı açıklığa kavuşturarak şöyle buyurdu: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, ancak razı olduğu kimseye şefaat ederler”, yani Allah katında kendisinden razı olunan kimseye [şefaat ederler]; { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } “ve O'nun korkusundan titrerler”, yani O'ndan korktukları için [titrerler]; böylece masdar mef'ule izafe edilmiştir. مُشْفِقُونَ (müşfikûn); korkanlardır ve O'nun mekrinden emin olmazlar.

وَعَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ: «أَنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ ﵇ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ سَاقِطًا كَالْحِلْسِ مِنْ خَشْيَةِ اللَّه تَعَالَى»

Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre: “O, miraç gecesi Cibril [aleyhisselâm]'ı Allah Teâlâ'nın korkusundan yere serilmiş bir çul gibi gördü.”

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ [النَّبَأِ: ٣٨] .

Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } [Nebe 38] “Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” buyruğudur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ فَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَنْ يَقُولُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ ذَلِكَ الْقَوْلَ فَإِنَّا نُجَازِي ذَلِكَ الْقَائِلَ بِهَذَا الْجَزَاءِ، وَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ أَوْ مَا قَالُوهُ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وهاهنا مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız” buyruğuna gelince; mana şudur: Meleklerden her kim o sözü söylerse, biz o söyleyeni bu ceza ile cezalandırırız. Bu, onların bunu söylediklerine veya söylemediklerine delalet etmez; bu, Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyruğuna yakındır. Burada meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الصِّفَاتُ تَدُلُّ عَلَى الْعُبُودِيَّةِ وَتُنَافِي الْوِلَادَةَ لِوُجُوهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا بَالَغُوا فِي الطَّاعَةِ إِلَى حَيْثُ لَا يَقُولُونَ قَوْلًا وَلَا يَعْمَلُونَ عَمَلًا إِلَّا بِأَمْرِهِ فَهَذِهِ صِفَاتٌ لِلْعَبِيدِ لَا صِفَاتُ الْأَوْلَادِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِأَسْرَارِ الْمَلَائِكَةِ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَسْرَارَ اللَّه تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ هُوَ لَا هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةَ وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ هِيَ نَفْسُ مَا ذَكَرَهُ عِيسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] . وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَمَنْ يَكُنْ إِلَهًا أَوْ وَلَدًا لِلْإِلَهِ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ عَلَى نِهَايَةِ الْإِشْفَاقِ وَالْوَجَلِ وَذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا مِنْ صِفَاتِ الْعَبِيدِ. وَخَامِسُهَا: نَبَّهَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ عَلَى أَنَّ حَالَهُمْ حَالُ سَائِرِ الْعَبِيدِ الْمُكَلَّفِينَ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ فَكَيْفَ يَصِحُّ كَوْنُهُمْ آلِهَةً.

Birinci Mesele: Bu sıfatlar kulluğa delalet eder ve birtakım vecihlerle evlat olmayı nefyeder: Birincisi: Onlar itaatte öyle bir dereceye vardılar ki O'nun emri olmaksızın hiçbir söz söylemezler ve hiçbir amel işlemezler; bunlar ise evlatların değil kölelerin sıfatlarıdır. İkincisi: O Sübhânehu meleklerin sırlarını bildiği, onlar ise Allah Teâlâ'nın sırlarını bilmediği için, ibadete layık olan ilahın bu melekler değil, sadece O olması vacip oldu. Bu delalet, İsa [aleyhisselâm]'ın: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } [Mâide 116] “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem” sözünde zikrettiği hususun aynısıdır. Üçüncüsü: Onlar ancak razı olduğu kimseye şefaat ederler; ilah olan veya ilahın çocuğu olan kimse ise böyle olmaz. Dördüncüsü: Onlar korku ve ürpertinin son noktasındadırlar; bu da ancak kölelerin sıfatlarındandır. Beşincisi: Teâlâ: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ } “Onlardan her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse, işte böylesini cehennemle cezalandırırız” buyruğu ile onların durumunun vaad ve vaid hususunda diğer mükellef kulların durumu gibi olduğuna dikkat çekmiştir; o halde onların ilah olmaları nasıl sahih olabilir!

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى عَلَى أَنَّ الشَّفَاعَةَ فِي الْآخِرَةِ لَا تَكُونُ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ فِي أَهْلِ الْكَبَائِرِ إِنَّ اللَّه يَرْتَضِيهِمْ. وَالْجَوَابُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالضَّحَّاكُ: إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى أَيْ لِمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ لَنَا فِي إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ وَتَقْرِيرُهُ هُوَ أَنَّ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه فَقَدِ ارْتَضَاهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ وَمَتَى صَدَقَ عليه أنه

İkinci Mesele: Mutezile, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar ancak razı olduğu kimseye şefaat ederler” buyruğu ile ahirette büyük günah sahiplerine şefaatin olmayacağına delil getirdi; çünkü büyük günah sahipleri hakkında Allah'ın onlardan razı olduğu söylenemez. Cevap: İbn Abbas [radıyallâhu anhümâ] ve ed-Dahhâk şöyle dedi: { إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “ancak razı olduğu kimseye”, yani 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseye [şefaat ederler]. Bil ki bu ayet, büyük günah sahipleri için şefaatin ispatında bizim en kuvvetli delillerimizdendir. Bunun takriri şudur: 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseden Teâlâ bu hususta razı olmuştur; kendisi hakkında

ارْتَضَاهُ اللَّه تَعَالَى فِي ذَلِكَ فَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ ارْتَضَاهُ اللَّه لِأَنَّ الْمُرَكَّبَ مَتَى صَدَقَ فَقَدْ صَدَقَ لَا مَحَالَةَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّه قَدِ ارْتَضَاهُ وَجَبَ انْدِرَاجُهُ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ فَثَبَتَ بِالتَّقْرِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ لَنَا عَلَى مَا قَرَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄.

Allah Teâlâ'nın bu hususta ondan razı olduğu doğru olunca, Allah'ın ondan razı olduğu da mutlaka doğru olur; zira mürekkep doğru olduğunda onun cüzlerinin her biri de şüphesiz doğru olur. Allah'ın ondan razı olduğu sabit olunca, onun bu ayetin kapsamına girmesi vacip olur. Böylece zikrettiğimiz takrir ile sabit oldu ki bu ayet, İbn Abbas [radıyallâhu anhümâ]'nın takrir ettiği hususta bizim en kuvvetli delillerimizdendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمَلَائِكَةِ مُكَلَّفِينَ/ مِنْ حَيْثُ قَالَ:

Üçüncü Mesele: Bu ayet üç hususa delalet eder: Birincisi: Meleklerin mükellef olduklarına delalet eder; şu bakımdan ki [Allah]:

لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ وَمِنْ حَيْثُ الْوَعِيدُ. وَثَانِيهَا: تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعْصُومُونَ لِأَنَّهُ قَالَ: وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ قَوْلُهُ: كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ ظَالِمٍ يَجْزِيهِ اللَّه جَهَنَّمَ كَمَا تَوَعَّدَ الْمَلَائِكَةَ بِهِ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَطْعَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَغْفِرُ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ فِي الْآخِرَةِ. وَالْجَوَابُ: أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ مُشْعِرٌ بِالْوَعِيدِ وَهُوَ مُعَارَضٌ بعمومات الوعيد.

{ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “Söz ile O'nun önüne geçemezler ve onlar O'nun emriyle hareket ederler” ve { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } “ve O'nun korkusundan titrerler” buyurmuş ve tehditte bulunmuştur. İkincisi: Meleklerin masum olduklarına da delalet eder; çünkü O: { وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “onlar O'nun emriyle hareket ederler” buyurmuştur. Üçüncüsü: Kâdî Abdülcebbâr dedi ki: O'nun: { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri böyle cezalandırırız” buyruğu, melekleri tehdit ettiği gibi Allah'ın her zalimi cehennemle cezalandıracağına delalet eder; bu da Teâlâ'nın ahirette büyük günah sahiplerini bağışlamayacağına kesin olarak hükmetmeyi gerektirir. Cevap: Bu konudaki en ileri husus, bu umumun tehdit ifade etmesidir; o ise vaad umumlarıyla muaraza halindedir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Enbiyâ Suresi (21): Ayetler 30-33]

أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ (٣٠) وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١) وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ (٣٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣)

{ أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ (٣٠) وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٣١) وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ (٣٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣) } “İnkâr edenler görmediler mi ki, göklerle yer bitişik idi de biz onları ayırdık ve her canlı şeyi sudan yarattık? Hâlâ inanmazlar mı? (30) Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdik ve doğru yolu bulabilsinler diye orada geniş yollar açtık. (31) Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık; onlarsa oradaki delillerden yüz çevirmektedirler. (32) Geceyi ve gündüzü, Güneş'i ve Ay'ı yaratan O'dur; her biri bir yörüngede yüzmektedir. (33)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ شَرَعَ الْآنَ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَهَذِهِ الدَّلَائِلُ أَيْضًا دَالَّةٌ عَلَى كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الشَّرِيكِ، لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ التَّرْتِيبِ الْعَجِيبِ فِي الْعَالَمِ، وَوُجُودُ الْإِلَهَيْنِ يَقْتَضِي وُقُوعَ الْفَسَادِ. فهذه الدلائل تدل من هذه الجهة عَلَى التَّوْحِيدِ فَتَكُونُ كَالتَّوْكِيدِ لِمَا تَقَدَّمَ. وَفِيهَا أَيْضًا رَدٌّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْإِلَهَ الْقَادِرَ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ الشَّرِيفَةِ كَيْفَ يَجُوزُ فِي الْعَقْلِ أَنْ يَعْدِلَ عَنْ عِبَادَتِهِ إِلَى عِبَادَةِ حَجَرٍ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ. فَهَذَا وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ ذَكَرَ هاهنا سِتَّةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الدَّلَائِلِ:

Bil ki O [Celle Celâluhu] şimdi Sânî'in (yaratıcının) varlığına delalet eden delillere başladı. Bu deliller O'nun ortaktan münezzeh olduğuna da delalet eder; çünkü bunlar âlemde harikulade bir tertibin meydana geldiğine delalet eder, iki ilahın varlığı ise fesadın vukuunu gerektirir. Dolayısıyla bu deliller bu cihetten tevhide delalet eder ve daha önce geçenleri pekiştirici mahiyette olur. Bunlarda ayrıca putperestlere karşı da bir ret vardır; şu bakımdan ki, böylesi şerefli mahlukatı yaratmaya muktedir olan bir ilaha ibadetten vazgeçip ne zarar ne de fayda veren bir taşa ibadete yönelmek aklen nasıl caiz olabilir! Bu ayetin öncekiyle irtibat yönü işte budur. Bil ki O [Celle Celâluhu] burada altı tür delil zikretmiştir:

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Tür: O'nun: { أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما } “İnkâr edenler görmediler mi ki, göklerle yer bitişik idi de biz onları ayırdık” buyruğudur ve bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ أَلَمْ يَرَ بِغَيْرِ الْوَاوِ وَالْبَاقُونَ بِالْوَاوِ وَإِدْخَالُ الْوَاوِ يَدُلُّ عَلَى الْعَطْفِ لِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى أَمْرٍ تَقَدَّمَهُ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ رَتَقًا بِفَتْحِ التَّاءِ، وَكِلَاهُمَا فِي معنى/ المفعول كالخلق والنفض أَيْ كَانَتَا مَرْتُوقَتَيْنِ، فَإِنْ قُلْتَ الرَّتْقَ صَالِحٌ أَنْ يَقَعَ مَوْقِعَ مَرْتُوقَتَيْنِ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ فَمَا بَالُ الرَّتْقِ؟ قُلْتُ: هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مَوْصُوفٍ أَيْ كَانَتَا شَيْئًا رَتْقًا.

Birinci Mesele: İbn Kesîr, vav harfi olmaksızın: { أَلَمْ يَرَ } şeklinde, diğerleri ise vav ile okumuştur; vav'ın dahil edilmesi bu sözün kendisinden önceki bir hususa atfedildiğine delalet eder. el-Keşşâf sahibi dedi ki: Tâ harfinin fethasıyla { رَتَقًا } şeklinde de okunmuştur; her ikisi de { الْخَلْقُ } ve { النَّفْضُ } gibi mef'ul manasındadır, yani ikisi bitişik idiler (mertûkateyn). Şayet: 'رَتْقٌ (ratk) masdar olduğu için مَرْتُوقَتَيْنِ (mertûkateyn) yerine geçmeye elverişlidir, peki رَتَقٌ (ratak) nasıldır?' dersen; derim ki: O takdir edilen bir mevsuf üzeredir, yani: 'ikisi bitişik bir şey idiler' [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْمُرَادُ مِنَ الرُّؤْيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا، إِمَّا الرُّؤْيَةُ، وَإِمَّا الْعِلْمُ وَالْأَوَّلُ مُشْكِلٌ، أَمَّا أَوَّلًا فَلِأَنَّ الْقَوْمَ مَا رَأَوْهُمَا كَذَلِكَ الْبَتَّةَ، وَأَمَا ثَانِيًا فَلِقَوْلِهِ ﷾: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْكَهْفِ: ٥١] ، وَأَمَّا الْعِلْمُ فَمُشْكِلٌ لِأَنَّ الْأَجْسَامَ قَابِلَةٌ لِلْفَتْقِ وَالرَّتْقِ فِي أَنْفُسِهَا، فَالْحُكْمُ عَلَيْهَا بِالرَّتْقِ أَوَّلًا وَبِالْفَتْقِ ثَانِيًا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا السَّمْعُ، وَالْمُنَاظَرَةُ مَعَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الرِّسَالَةَ، فَكَيْفَ يَجُوزُ التَّمَسُّكُ بِمِثْلِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ. وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنَ الرُّؤْيَةِ هُوَ الْعِلْمُ وَمَا ذكروه من

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler görmediler mi” buyruğundaki görmekten murad ya gözle görmek ya da bilmektir. Birincisi müşküldür; zira evvela o topluluk ikisini kesinlikle böyle görmemiştir, saniyen O [Celle Celâluhu]'nun: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Kehf 51] “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına şahit tutmadım” buyruğundan ötürüdür. Bilmek [manası] da müşküldür; çünkü cisimler kendi zatlarında bitişik ve ayrı olmaya kabiliyetlidirler, dolayısıyla onlar hakkında önce bitişik sonra da ayrı olduklarına hükmetmenin sem'den (nakilden) başka yolu yoktur; münazara ise peygamberliği inkâr eden kâfirlerledir, öyleyse böylesi bir istidlal ile tutunmak nasıl caiz olur? Cevap: Görmekten murad bilmektir. Zikrettikleri

السُّؤَالِ فَدْفُعُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّا نُثْبِتُ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِسَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ ثُمَّ نَسْتَدِلُّ بِقَوْلِهِ ثُمَّ نَجْعَلُهُ دَلِيلًا على حصول النظام في العالم وانتقاء الْفَسَادِ عَنْهُ وَذَلِكَ يُؤَكِّدُ الدَّلَالَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي التَّوْحِيدِ. وَثَانِيًا: أَنْ يُحْمَلَ الرَّتْقُ وَالْفَتْقُ عَلَى إِمْكَانِ الرَّتْقِ وَالْفَتْقِ وَالْعَقْلُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْأَجْسَامَ يَصِحُّ عَلَيْهَا الِاجْتِمَاعُ وَالِافْتِرَاقُ فَاخْتِصَاصُهَا بِالِاجْتِمَاعِ دُونَ الِافْتِرَاقِ أَوْ بِالْعَكْسِ يَسْتَدْعِي مُخَصِّصًا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا عَالِمِينَ بِذَلِكَ فَإِنَّهُ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ جَوْهَرَةً، ثُمَّ نَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنِ الْهَيْبَةِ فَصَارَتْ ماء، ثم خلق السموات والأرض منها وفتق بينهما، وَكَانَ بَيْنَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَبَيْنَ الْيَهُودِ نَوْعُ صَدَاقَةٍ بِسَبَبِ الِاشْتِرَاكِ فِي عَدَاوَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَاحْتَجَّ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُمْ يَقْبَلُونَ قَوْلَ الْيَهُودِ فِي ذَلِكَ.

sorunun defedilmesi ise birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Biz Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in peygamberliğini diğer mucizelerle ispat ederiz, sonra onun sözüyle istidlal ederiz, sonra da bunu âlemde nizamın meydana geldiğine ve ondan fesadın kalktığına delil kılarız; bu da tevhid hakkında zikredilen delaleti pekiştirir. İkincisi: Ratk (bitişik olma) ve fatk (ayrılma), bitişmenin ve ayrılmanın imkânına hamledilir ve akıl da buna delalet eder; çünkü cisimler hakkında birleşmek ve ayrılmak sahihtir, binaenaleyh onların ayrılmaya değil de birleşmeye veya aksine tahsis edilmesi bir tahsis ediciyi gerektirir. Üçüncüsü: Yahudiler ve Hristiyanlar bunu biliyorlardı; zira Tevrat'ta Allah Teâlâ'nın bir cevher yarattığı, sonra ona heybet nazarıyla baktığı ve onun su haline geldiği, sonra gökleri ve yeri ondan yaratıp aralarını ayırdığı geçmektedir. Putperestler ile Yahudiler arasında ise Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e düşmanlıkta ortak olmaları sebebiyle bir tür dostluk vardı; bu yüzden Allah Teâlâ, onların bu hususta Yahudilerin sözünü kabul edeceklerine binaen kendilerine karşı bu hüccetle delil getirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ كانَتا رَتْقاً وَلَمْ يَقُلْ كُنَّ رَتْقًا لِأَنَّ السموات لَفْظُ الْجَمْعِ وَالْمُرَادُ بِهِ الْوَاحِدُ الدَّالُّ عَلَى الجنس، قال الأخفش: السموات نَوْعٌ وَالْأَرْضُ نَوْعٌ، وَمِثْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فَاطِرٍ: ٤١] وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ أَصْلَحْنَا بَيْنَ الْقَوْمَيْنِ، وَمَرَّتْ بِنَا غَنَمَانِ أَسْوَدَانِ، لِأَنَّ هَذَا الْقَطِيعَ غَنَمٌ وَذَلِكَ غَنَمٌ.

Üçüncü Mesele: { كُنَّ رَتْقًا } (onlar bitişik idiler) demeyip { كانَتا رَتْقاً } (ikisi bitişik idi) buyurmasının sebebi şudur: Çünkü es-Semâvât (gökler) lafzı çoğuldur ancak bununla cinse delalet eden tekil kastedilmiştir. el-Ahfeş dedi ki: Gökler bir tür, yer de bir türdür. Bunun benzeri: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } [Fâtır 41] “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutar” ayetidir. Yine Arapların: 'İki topluluğun arasını düzelttik' ve 'Yanımızdan iki siyah koyun geçti' sözleri de böyledir; çünkü bu sürü de koyundur, şu sürü de koyundur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الرَّتْقُ فِي اللُّغَةِ السَّدُّ، يُقَالُ: رَتَقْتُ الشَّيْءَ فَارْتَتَقَ وَالْفَتْقُ الْفَصْلُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ الْمُلْتَصِقَيْنِ.

Dördüncü Mesele: Ratk (رَتْق) lügatte tıkamak, kapamak demektir; 'Bir şeyi tıkadım, o da tıkandı/kapandı' denilir. Fatk (فَتْق) ise birbirine yapışık iki şeyin arasını ayırmaktır.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّتْقُ مَصْدَرٌ وَالْمَعْنَى كَانَتَا ذَوَاتَيْ رَتْقٍ، قَالَ الْمُفَضَّلُ: إِنَّمَا لَمْ يَقُلْ كَانَتَا رَتْقَيْنِ كَقَوْلِهِ: وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لَا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨] لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ جَسَدٌ كَذَلِكَ فِيمَا نَحْنُ فِيهِ كُلُّ وَاحِدٍ رَتْقٌ.

ez-Zeccâc dedi ki: er-Ratk (الرَّتْقُ) masdardır; mana 'İkisi bitişiklik sahibi idiler (ذَوَاتَيْ رَتْقٍ)' şeklindedir. el-Mufaddal dedi ki: { وَما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لَا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ } [el-Enbiyâ 8] “Biz onları yemek yemez bir ceset kılmadık” kavlinde olduğu gibi { كَانَتَا رَتْقَيْنِ } (ikisi iki bitişik idi) demeyişinin sebebi, her birinin bir ceset olmasıdır; aynı şekilde üzerinde bulunduğumuz konuda da her biri bir 'ratk'tır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ مِنَ الرَّتْقِ وَالْفَتْقِ عَلَى أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَرِوَايَةُ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّ الْمَعْنَى كَانَتَا شَيْئًا وَاحِدًا مُلْتَزِقَتَيْنِ فَفَصَلَ اللَّه بَيْنَهُمَا وَرَفَعَ السَّمَاءَ إِلَى حَيْثُ هِيَ وَأَقَرَّ الْأَرْضَ وَهَذَا الْقَوْلُ يُوجِبُ أَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ مُقَدَّمٌ عَلَى خَلْقِ السَّمَاءِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا فَصَلَ بَيْنَهُمَا تَرَكَ الْأَرْضَ حَيْثُ هِيَ وَأَصْعَدَ الأجزاء السماوية، قال كعب: خلق اللَّه السموات وَالْأَرْضَ مُلْتَصِقَتَيْنِ ثُمَّ خَلَقَ رِيحًا تَوَسَّطَتْهُمَا فَفَتَقَهُمَا بِهَا. وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي صَالِحٍ وَمُجَاهِدٍ أن المعنى كانت السموات مرتتقة فجعلت سبع سموات/ وَكَذَلِكَ الْأَرَضُونَ. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ والحسن وأكثر المفسرين أن السموات وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا بِالِاسْتِوَاءِ وَالصَّلَابَةِ فَفَتَقَ اللَّه السَّمَاءَ بِالْمَطَرِ وَالْأَرْضَ بِالنَّبَاتِ وَالشَّجَرِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ وَالْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ [الطَّارِقِ: ١١، ١٢] وَرَجَّحُوا هَذَا الْوَجْهَ عَلَى سَائِرِ الْوُجُوهِ بِقَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا وَلِلْمَاءِ تَعَلُّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَا. فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْوَجْهُ مَرْجُوحٌ لِأَنَّ الْمَطَرَ لَا يَنْزِلُ من السموات بَلْ مِنْ سَمَاءٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ سَمَاءُ الدُّنْيَا، قُلْنَا: إِنَّمَا أُطْلِقَ عَلَيْهِ لَفْظُ الْجَمْعِ، لِأَنَّ كُلَّ قِطْعَةٍ مِنْهَا سَمَاءٌ، كَمَا يُقَالُ: ثَوْبٌ أَخْلَاقٌ وَبُرْمَةٌ أَعْشَارٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَجُوزُ حَمْلُ الرُّؤْيَةِ عَلَى الْإِبْصَارِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْفَتْقِ الْإِيجَادُ وَالْإِظْهَارُ كَقَوْلِهِ: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الشورى: ١١] وَكَقَوْلِهِ: قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٦] فَأَخْبَرَ عَنِ الْإِيجَادِ بِلَفْظِ الْفَتْقِ وَعَنِ الْحَالِ قَبْلَ الْإِيجَادِ بِلَفْظِ الرَّتْقِ. أَقُولُ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْعَدَمَ نَفْيٌ مَحْضٌ، فَلَيْسَ فِيهِ ذَوَاتٌ مُمَيَّزَةٌ وَأَعْيَانٌ مُتَبَايِنَةٌ، بَلْ كَأَنَّهُ أَمْرٌ وَاحِدٌ مُتَّصِلٌ مُتَشَابِهٌ، فَإِذَا وُجِدَتِ الْحَقَائِقُ فَعِنْدَ الْوُجُودِ وَالتَّكَوُّنِ يَتَمَيَّزُ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ وَيَنْفَصِلُ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ حَسُنَ جَعْلُ الرَّتْقِ مَجَازًا عَنِ الْعَدَمِ وَالْفَتْقِ عَنِ الْوُجُودِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّيْلَ سَابِقٌ عَلَى النَّهَارِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] وكانت السموات والأرض

Beşinci Mesele: Müfessirler ratk ve fatk ile neyin kastedildiği hususunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir ve bu birkaç görüştür: Birincisi: el-Hasan, Katâde, Saîd b. Cübeyr'in görüşü ve İkrime'nin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan rivayetidir ki mana; ikisi bitişik tek bir şey idi, Allah Teâlâ ikisinin arasını ayırdı, semayı bulunduğu yere yükseltti ve yeri yerinde bıraktı. Bu görüş, yerin yaratılışının semanın yaratılışından önce olmasını gerektirir; çünkü O Teâlâ ikisinin arasını ayırdığında yeri olduğu yerde bırakmış ve semavi parçaları yukarı çıkarmıştır. Kâ'b dedi ki: Allah Teâlâ gökleri ve yeri birbirine bitişik olarak yarattı, sonra ikisinin arasına giren bir rüzgâr yarattı ve ikisini onunla ayırdı. İkincisi: Ebû Sâlih ve Mücâhid'in görüşüdür; mana, göklerin bitişik olup yedi gök kılınması, aynı şekilde yerlerin de öyle olmasıdır. Üçüncüsü: İbn Abbâs, el-Hasan ve müfessirlerin çoğunun görüşüdür; gökler ve yer düzlük ve sertlik olarak bitişik idi, Allah semayı yağmurla, yeri de bitki ve ağaçla yardı. Bunun benzeri O Teâlâ'nın: { وَالسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ وَالْأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ } [et-Târık 11, 12] “Dönüşlü olan semaya ve yarılan yere andolsun” kavlidir. Onlar bu vechi, bundan sonra gelen: { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “ve her canlı şeyi sudan yarattık” kavli sebebiyle diğer vecihlere tercih etmişlerdir; zira bu [ifade], suyun daha önce geçen şeyle bir irtibatı olmadıkça uygun düşmez ve bu da ancak murad zikrettiğimiz şey olduğunda gerçekleşir. Eğer: 'Yağmur bütün semalardan değil, tek bir semadan yani dünya semasından indiği için bu vecih mercuhtur' denilirse, biz deriz ki: Çoğul lafzı kullanılmıştır, çünkü onun her bir parçası bir semadır; nitekim 'eski elbiseler' ve 'parçalara ayrılmış tencere' denilmesi gibidir. Bil ki bu tefsire göre [ayetteki] görmeyi (ru'yeti), gözle görmeye (ibsâra) hamletmek caizdir. Dördüncüsü: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin şu görüşüdür: Fatk ile icad etmenin ve izhar etmenin kastedilmiş olması caizdir; tıpkı O Teâlâ'nın: { فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [eş-Şûrâ 11] “Gökleri ve yeri yoktan var eden” ve: { قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ } [el-Enbiyâ 56] “Dedi ki: Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları yoktan var etmiştir” kavillerinde olduğu gibi. Dolayısıyla icadı fatk lafzıyla, icaddan önceki durumu ise ratk lafzıyla haber vermiştir. Derim ki: Bunun tahkiki şudur; yokluk (adem) sırf bir nefiydir (olumsuzluktur), onda birbirinden ayırt edilmiş zatlar ve birbirinden farklı varlıklar yoktur, bilakis sanki tek, bitişik ve birbirine benzer bir durumdur. Hakikatler var olunca ise, varlık ve oluşum anında bir kısmı diğerinden ayırt edilir ve bir kısmı diğerinden ayrılır. Bu yolla ratkın yokluktan, fatkın da varlıktan mecaz kılınması güzel olmuştur. Beşincisi: Gecenin gündüzden önce olmasıdır; zira Allah Teâlâ: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn 37] “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” buyurmuştur. Gökler ve yer

مُظْلِمَةً أَوَّلًا فَفَتَقَهُمَا اللَّه تَعَالَى بِإِظْهَارِ النَّهَارِ الْمُبْصِرِ، فَإِنْ قِيلَ: فَأَيُّ الْأَقَاوِيلِ أَلْيَقُ بِالظَّاهِرِ؟ قُلْنَا: الظَّاهِرُ يَقْتَضِي أَنَّ السَّمَاءَ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، وَالْأَرْضَ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ كَانَتَا رَتْقًا، وَلَا يَجُوزُ كَوْنُهُمَا كَذَلِكَ إِلَّا وَهُمَا مَوْجُودَانِ، وَالرَّتْقُ ضِدُّ الْفَتْقِ فَإِذَا كَانَ الْفَتْقُ هُوَ الْمُفَارَقَةَ فَالرَّتْقُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُلَازَمَةَ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ صَارَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ وَالْخَامِسُ مَرْجُوحًا، وَيَصِيرُ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى الْوُجُوهِ وَيَتْلُوهُ الْوَجْهُ الثَّانِي. وَهُوَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَانَ رَتْقًا فَفَتَقَهُمَا بِأَنْ جَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَبْعًا، وَيَتْلُوهُ الثَّالِثُ وَهُوَ أَنَّهُمَا كَانَا صُلْبَيْنِ مِنْ غَيْرِ فُطُورٍ وَفَرْجٍ، فَفَتَقَهُمَا لِيَنْزِلَ الْمَطَرُ مِنَ السَّمَاءِ، وَيَظْهَرَ النَّبَاتُ عَلَى الْأَرْضِ.

önceleri karanlıktı; Allah Teâlâ aydınlatıcı gündüzü ortaya çıkararak ikisini yardı. Eğer: 'Görüşlerden hangisi lafzın zahirine daha uygundur?' denilirse, deriz ki: Zahir, semanın bulunduğu hal üzere, yerin de bulunduğu hal üzere bitişik (ratk) olmasını gerektirir; ikisinin bu şekilde olması ise ancak var olmaları halinde caiz olur. Ratk, fatkın zıddıdır; fatk ayrılmak olduğuna göre ratkın da bitişik/ayrılmaz olmak olması vaciptir. Bu yolla dördüncü ve beşinci vecihler mercuh hale gelir. Birinci vecih ise vecihlerin en evlası olur, onu ikinci vecih takip eder; o da her birinin tek bir bitişik olup Allah'ın her birini yedişer kılmak suretiyle onları yarmasıdır. Onu da üçüncü vecih takip eder ki o da her ikisinin hiçbir çatlak ve yarık bulunmaksızın sert olması, Allah'ın semadan yağmur inmesi ve yerde bitkilerin ortaya çıkması için ikisini yarmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: دَلَالَةُ هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ وَعَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ ظَاهِرَةٌ، لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَهُمَا رَتْقًا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ لِلْمَلَائِكَةِ، ثُمَّ لَمَّا أَسْكَنَ اللَّه الْأَرْضَ أَهْلَهَا جَعَلَهُمَا فَتْقًا لِمَا فِيهِ مِنْ مَنَافِعِ الْعِبَادِ.

Altıncı Mesele: Bu vecihlerin Sanatkâr'ın (Sâni') ispatına ve O'nun birliğine delaleti açıktır; çünkü hiç kimse bunun benzerine güç yetiremez. En yakın olan şudur ki: O Sübhânehu ve Teâlâ meleklerin maslahatına binaen ikisini bitişik (ratk) yaratmış, sonra Allah yeryüzüne ehlini yerleştirince kulların menfaatine binaen ikisini ayrılmış (fatk) kılmıştır.

النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ الدَّلَائِلِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Delillerin İkinci Türü: O Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ أَفَلا يُؤْمِنُونَ } “Ve her canlı şeyi sudan yarattık; hâlâ inanmazlar mı?” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: وَجَعَلْنَا لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى وَاحِدٍ أَوِ اثْنَيْنِ، فَإِنْ تَعَدَّى إِلَى وَاحِدٍ فَالْمَعْنَى خَلَقْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ حَيَوَانٍ كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ [النُّورِ: ٤٥] أَوْ كَأَنَّمَا خَلَقْنَاهُ مِنَ الْمَاءِ لِفَرْطِ احْتِيَاجِهِ إِلَيْهِ وَحُبِّهِ لَهُ وَقِلَّةِ صَبْرِهِ عَنْهُ كَقَوْلِهِ: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٧] وَإِنْ تَعَدَّى إِلَى اثْنَيْنِ فَالْمَعْنَى صَيَّرْنَا كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ بِسَبَبٍ مِنَ الْمَاءِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ وَمِنْ هَذَا نَحْوُ مِنْ/

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi dedi ki: O'nun { وَجَعَلْنَا } sözü, ya bir ya da iki mef'ûle (nesneye) geçişli olmaktan hali değildir. Eğer bir [mef'ûle] geçişli olursa mana; { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } [en-Nûr 45] “Allah her canlıyı bir sudan yarattı” kavlinde olduğu gibi 'sudan her canlıyı yarattık' yahut { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } [el-Enbiyâ 37] “İnsan aceleden yaratıldı” kavlinde olduğu gibi ona olan aşırı ihtiyacı, sevgisi ve onsuz sabrının azlığı sebebiyle 'sanki onu sudan yarattık' şeklinde olur. Eğer iki [mef'ûle] geçişli olursa mana; her canlı şeyi, sudan ayrılmaz bir sebeple sudan meydana getirdik (dönüştürdük) şeklinde olur ve bu kabilden olarak

فِي قَوْلِهِ ﵇: «مَا أَنَا مِنْ دَدٍ وَلَا الدَّدُ مِنِّي»

onun [aleyhisselâm] şu kavlindeki 'min' (من) gibidir: «Ben bâtıl/oyun şeylerden değilim, bâtıl/oyun da benden değildir.»

وَقُرِئَ حَيًّا وَهُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي.

Ve ikinci mef'ûl olarak { حَيًّا } şeklinde de okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ كَيْفَ قَالَ: وَخَلَقْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ حَيَوَانٍ، وَقَدْ قَالَ: وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ [الْحِجْرِ: ٢٧]

İkinci Mesele: Bir söz söyleyen şöyle diyebilir: Allah Teâlâ: { وَالْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ } [el-Hicr 27] “Cânnı (cinleri) da daha önce zehirli ateşten yarattık” buyurduğu halde,

وَجَاءَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ مِنَ النُّورِ

haberlerde Allah Teâlâ'nın melekleri nurdan yarattığı geldiği,

وَقَالَ تَعَالَى فِي حَقِّ عِيسَى ﵇: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي [الْمَائِدَةِ: ١١٠] وَقَالَ فِي حَقِّ آدَمَ: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] وَالْجَوَابُ: اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا إِلَّا أَنَّ الْقَرِينَةَ الْمُخَصِّصَةَ قَائِمَةٌ، فَإِنَّ الدَّلِيلَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُشَاهَدًا مَحْسُوسًا لِيَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى الْمَقْصُودِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَخْرُجُ عَنْهُ الْمَلَائِكَةُ وَالْجِنُّ وَآدَمُ وَقِصَّةُ عِيسَى ﵈، لِأَنَّ الْكُفَّارَ لَمْ يَرَوْا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ.

ve İsa [aleyhisselâm] hakkında O Teâlâ: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي } [el-Mâide 110] “Hani benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yaratıyor, sonra ona üflüyordun da iznimle bir kuş oluveriyordu” buyurduğu ve Âdem hakkında: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } [Âl-i İmrân 59] “Onu topraktan yarattı” buyurduğu halde 'Biz sudan her canlıyı yarattık' nasıl denilmiştir? Cevap: Lafız her ne kadar genel (âmm) olsa da tahsis edici karine mevcuttur; zira delilin, maksada daha yakın olması için müşahede edilen ve hissedilen bir şey olması gerekir. Bu yolla melekler, cinler, Âdem ve İsa'nın [aleyhimesselâm] kıssası bunun dışına çıkar; çünkü kâfirler bunlardan hiçbirini görmemişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ بَعْضُهُمُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ الْحَيَوَانُ فَقَطْ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ يَدْخُلُ فِيهِ النَّبَاتُ وَالشَّجَرُ لِأَنَّهُ مِنَ الْمَاءِ صَارَ نَامِيًا وَصَارَ فِيهِ الرُّطُوبَةُ وَالْخُضْرَةُ وَالنُّورُ وَالثَّمَرُ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَلْيَقُ بِالْمَعْنَى الْمَقْصُودِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَفَتَقْنَا السَّمَاءَ لِإِنْزَالِ الْمَطَرِ وَجَعَلْنَا مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ مِنَ النَّبَاتِ وَغَيْرِهِ حَيًّا، حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ النَّبَاتَ لَا يُسَمَّى حَيًّا، قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قوله تعالى: كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الرُّومِ: ٥٠] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلا يُؤْمِنُونَ فَالْمُرَادُ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ بِأَنْ يَتَدَبَّرُوا هَذِهِ الْأَدِلَّةَ فَيَعْلَمُوا بِهَا الْخَالِقَ الَّذِي لَا يُشْبِهُ غَيْرَهُ وَيَتْرُكُوا طَرِيقَةَ الشِّرْكِ.

Üçüncü Mesele: Müfessirler ihtilaf etmişlerdir; bazısı O'nun { كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } kavlinden muradın sadece hayvanlar olduğunu söylemiş, diğerleri ise bilakis bitki ve ağaçların da buna girdiğini, çünkü sudan dolayı büyüdüğünü ve onda ıslaklık, yeşillik, çiçek ve meyvenin oluştuğunu söylemişlerdir. Bu görüş kastedilen manaya daha uygundur; sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Yağmur indirmek için semayı yardık ve yeryüzündeki bitki ve diğer her şeyi ondan canlı kıldık.' Birinci görüşün delili, bitkiye canlı denilemeyeceğidir. Biz deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz, bunun delili O Teâlâ'nın: { كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } [er-Rûm 50] “Ölümünün ardından yeryüzünü nasıl diriltiyor” kavlidir. O Teâlâ'nın: { أَفَلا يُؤْمِنُونَ } kavline gelince murad; bu delilleri düşünüp böylece başkasına benzemeyen Yaratıcı'yı bilerek iman etmezler ve şirk yolunu terk etmezler mi [demektir].

النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Tür: O Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ } “Onları sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar kıldık” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ كَرَاهَةَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ أَوْ لِئَلَّا تَمِيدَ بِهِمْ فَحَذَفَ لَا وَاللَّامَ الْأُولَى وَإِنَّمَا جَازَ حَذْفُ لَا لِعَدَمِ الِالْتِبَاسِ كَمَا تَرَى ذَلِكَ في قوله: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ.

Birinci Mesele: { أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ } ifadesi 'onları sarsmasını kerih görerek' veya 'onları sarsmasın diye (li-ellâ temîde bihim)' manasındadır; 'lâ' (لا) ve birinci 'lâm' (اللام) hazfedilmiştir. 'Lâ' harfinin hazfedilmesi ise karışıklık (iltibas) bulunmadığı için caiz olmuştur; nitekim bunu O'nun: { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli bilmesin diye” kavlinde görmektesin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الرَّوَاسِي الْجِبَالُ، وَالرَّاسِي هُوَ الدَّاخِلُ فِي الْأَرْضِ.

İkinci Mesele: er-Revâsî (الرَّوَاسِي) dağlardır; er-Râsî (الرَّاسِي) ise yere saplanıp girmiş olandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ الْأَرْضَ بُسِطَتْ عَلَى الْمَاءِ فَكَانَتْ تَنْكَفِئُ بِأَهْلِهَا كَمَا تَنْكَفِئُ السَّفِينَةُ، لِأَنَّهَا بُسِطَتْ عَلَى الْمَاءِ فَأَرْسَاهَا اللَّه تَعَالَى بِالْجِبَالِ الثِّقَالِ.

Üçüncü Mesele: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] dedi ki: Yeryüzü suyun üzerine serildi, bu yüzden geminin içindekileri sallayıp devirmesi gibi o da ehlini sallayıp deviriyordu; çünkü o suyun üzerine serilmişti, bunun üzerine Allah Teâlâ onu ağır dağlarla sabitledi.

النَّوْعُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dördüncü Tür: O Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Doğru yolu bulabilsinler diye orada geniş yollar kıldık” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: الْفَجُّ الطَّرِيقُ الْوَاسِعُ، فَإِنْ قُلْتَ فِي الْفِجَاجِ مَعْنَى الْوَصْفِ فَمَا لَهَا قُدِّمَتْ عَلَى السُّبُلِ وَلَمْ تُؤَخَّرْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً قُلْتُ لَمْ تُقَدَّمْ وَهِيَ صِفَةٌ، وَلَكِنَّهَا جُعِلَتْ حَالًا كَقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi dedi ki: el-Fecc (الْفَجُّ) geniş yol demektir. Eğer desen ki: 'Ficâc' kelimesinde sıfat manası vardır, o halde O Teâlâ'nın: { لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً } “Oradaki geniş yollardan yürüyesiniz diye” kavlinde olduğu gibi niçin 'sübül' kelimesinden sonraya bırakılmayıp öne geçirilmiştir? Derim ki: O sıfat olduğu halde öne geçirilmemiş, bilakis şairin şu sözünde olduğu gibi hâl kılınmıştır:

لِعَزَّةَ مُوحِشًا طَلَلٌ قَدِيمُ

“Azze'ye aittir, ıssız bir halde eski kalıntı.”

وَالْفَرْقُ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى أَنَّ قَوْلَهُ سُبُلًا فِجَاجًا، إِعْلَامٌ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ فِيهَا طُرُقًا وَاسِعَةً، وَأَمَّا قَوْلُهُ:

Mana cihetinden fark şudur: { سُبُلًا فِجَاجًا } sözü, O Sübhânehu'nun orada geniş yollar kıldığını bildirmektir. O'nun:

فِجاجاً سُبُلًا فَهُوَ إِعْلَامٌ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ حِينَ خَلَقَهَا جَعَلَهَا عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ بَيَانٌ لِمَا أُبْهِمَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى.

{ فِجاجاً سُبُلًا } sözüne gelince, bu da O Sübhânehu'nun onları yarattığı sırada o sıfat üzere yarattığını bildirmektir; dolayısıyla bu ayet, birinci ayette müphem bırakılan şeyin beyanıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: فِيها قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهَا عَائِدَةٌ إِلَى الْجِبَالِ، أَيْ وَجَعَلْنَا فِي الْجِبَالِ الَّتِي هِيَ رَوَاسِي فِجَاجًا سُبُلًا، أَيْ طُرُقًا وَاسِعَةً وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَالضَّحَّاكِ وَرِوَايَةُ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ كَانَتِ الْجِبَالُ مُنْضَمَّةً فَلَمَّا أَغْرَقَ اللَّه قَوْمَ نُوحٍ فَرَّقَهَا فِجَاجًا وَجَعَلَ فِيهَا طُرُقًا. الثَّانِي: / أَنَّهَا عَائِدَةٌ إِلَى الْأَرْضِ، أَيْ وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ فِجَاجًا وَهِيَ الْمَسَالِكُ وَالطُّرُقُ وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ.

İkinci Mesele: O'nun { فِيها } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi, onun dağlara raci olmasıdır; yani 'Biz o sabit dağlarda geniş yollar kıldık' demektir ki bu Mukâtil ve Dahhâk'in görüşü, Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayeti ve İbn Ömer'den [nakledilendir]. İbn Ömer dedi ki: Dağlar bitişikti; Allah Nûh kavmini boğunca onları geniş yollar halinde ayırdı ve içlerinde yollar kıldı. İkincisi: Yeryüzüne raci olmasıdır; yani 'Yeryüzünde geniş geçitler kıldık' demektir ki bunlar geçitler ve yollardır; bu da el-Kelbî'nin görüşüdür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ مَعْنَاهُ لِكَيْ يَهْتَدُوا إِذِ الشَّكُّ لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّه تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: O'nun { لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } kavlinin manası 'doğru yolu bulsunlar diye'dir; zira Allah Teâlâ hakkında şüphe caiz değildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي يَهْتَدُونَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: لِيَهْتَدُوا إِلَى الْبِلَادِ. وَالثَّانِي: لِيَهْتَدُوا إِلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى بِالِاسْتِدْلَالِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَهَذَا التَّأْوِيلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ الِاهْتِدَاءَ. وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ قَدْ تَقَدَّمَ، وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنَّ الِاهْتِدَاءَ إِلَى الْبِلَادِ وَالِاهْتِدَاءَ إِلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى يَشْتَرِكَانِ فِي مَفْهُومٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَصْلُ الِاهْتِدَاءِ فَيُحْمَلُ اللَّفْظُ عَلَى ذَلِكَ الْمُشْتَرِكِ وَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْآيَةُ مُتَنَاوِلَةً لِلْأَمْرَيْنِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ كَوْنُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرِكِ مُسْتَعْمَلًا فِي مَفْهُومَيْهِ مَعًا.

Dördüncü Mesele: { يَهْتَدُونَ } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Beldelere [ulaşacak] yolu bulsunlar diye. İkincisi: İstidlal yoluyla Allah Teâlâ'nın birliğine hidayet bulsunlar diye. Mutezile dedi ki: Bu tevil, O Teâlâ'nın bütün mükelleflerden hidayet bulmalarını dilediğine delalet eder. Bununla ilgili açıklama daha önce geçmişti. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır; o da beldelere yol bulmak ile Allah Teâlâ'nın birliğine hidayet bulmanın tek bir mefhumda yani hidayetin aslı mefhumunda ortak olmalarıdır. Dolayısıyla lafız bu ortak manaya hamledilir ve bu durumda ayet her iki işi de kapsar; bundan da müşterek lafzın her iki mefhumunda birden kullanılmış olması gerekmez.

النَّوْعُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Tür: O Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ } “Gökyüzünü korunmuş bir tavan kıldık; onlar ise oradaki ayetlerden yüz çevirmektedirler” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: سَمَّى السَّمَاءَ سَقْفًا لِأَنَّهَا لِلْأَرْضِ كَالسَّقْفِ لِلْبَيْتِ.

Birinci Mesele: Semayı tavan olarak isimlendirdi, çünkü o yeryüzü için evin tavanı gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمَحْفُوظِ قَوْلَانِ: أحدهما: أنه محفوظ من الوقوع والسقوط اللذين يَجْرِي مِثْلُهُمَا عَلَى سَائِرِ السُّقُوفِ كَقَوْلِهِ: وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْحَجِّ: ٦٥] وَقَالَ: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ [الرُّومِ: ٢٥] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فَاطِرٍ: ٤١] وَقَالَ: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] . الثَّانِي: مَحْفُوظًا مِنَ الشَّيَاطِينِ قَالَ تَعَالَى: وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ [الْحِجْرِ: ١٧] ثم هاهنا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَحْفُوظٌ بِالْمَلَائِكَةِ مِنَ الشَّيَاطِينِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَحْفُوظٌ بِالنُّجُومِ مِنَ الشَّيَاطِينِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْوَى لِأَنَّ حَمْلَ الْآيَاتِ عَلَيْهِ مِمَّا يَزِيدُ هَذِهِ النِّعْمَةَ عِظَمًا لِأَنَّهُ

İkinci Mesele: Korunmuş (mahfuz) lafzı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: O Teâlâ'nın: { وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [el-Hacc 65] “Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü tutar”, { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } [er-Rûm 25] “Göğün ve yerin O'nun emriyle durması da O'nun delillerindendir”, { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } [Fâtır 41] “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutar” ve: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما } [el-Bakara 255] “İkisini koruyup gözetmek O'na ağır gelmez” buyurduğu gibi, diğer tavanların başına gelen çökme ve düşmeden korunmuştur. İkincisi: Şeytanlardan korunmuştur. O Teâlâ: { وَحَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } [el-Hicr 17] “Ve onu her kovulmuş şeytandan koruduk” buyurmuştur. Burada da iki görüş vardır: Birincisi: Şeytanlara karşı meleklerle korunmuştur. İkincisi: Şeytanlara karşı yıldızlarla korunmuştur. Birinci görüş daha kuvvetlidir; çünkü ayetlerin ona hamledilmesi bu nimeti daha da büyütür, zira

سُبْحَانَهُ كَالْمُتَكَفِّلِ بِحِفْظِهِ وَسُقُوطِهِ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ بِخِلَافِ الْقَوْلِ الثَّانِي لِأَنَّهُ لَا يَخَافُ عَلَى السَّمَاءِ مِنِ اسْتِرَاقِ سَمْعِ الْجِنِّ.

O Sübhânehu onu korumayı ve mükelleflerin üzerine düşmesini [engellemeyi] bizzat üstlenmiş gibidir; ikinci görüşün aksine, çünkü semanın üzerine cinlerin kulak hırsızlığı yapmasından korkulmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ مَعْنَاهُ عَمَّا وَضَعَ اللَّه تَعَالَى فِيهَا مِنَ الْأَدِلَّةِ وَالْعِبَرِ فِي حَرَكَاتِهَا وَكَيْفِيَّةِ حَرَكَاتِهَا وَجِهَاتِ حَرَكَاتِهَا وَمَطَالِعِهَا وَمَغَارِبِهَا وَاتِّصَالَاتِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ وَانْفِصَالَاتِهَا عَلَى الْحِسَابِ الْقَوِيمِ وَالتَّرْتِيبِ الْعَجِيبِ الدَّالِّ عَلَى الْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ وَالْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ.

Üçüncü Mesele: O Teâlâ'nın: { وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ } kavlinin manası; Allah Teâlâ'nın onda var ettiği delillerden, ibretlerden, onun hareketlerinden, hareketlerinin keyfiyetinden, hareketlerinin cihetlerinden, doğuş ve batış yerlerinden, kusursuz bir hesap ve yetkin hikmet ile apaçık kudrete delalet eden şaşırtıcı bir tertip üzere birbirine kavuşup ayrılmalarından [yüz çevirmektedirler demektir].

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُرِئَ عَنْ آيَتِهَا عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْمُرَادُ الْجِنْسُ أَيْ هُمْ مُتَفَطِّنُونَ لِمَا يَرِدُ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ كَالِاسْتِضَاءَةِ بِقَمَرِهَا وَالِاهْتِدَاءِ بِكَوَاكِبِهَا، وَحَيَاةِ الْأَرْضِ بِأَمْطَارِهَا وَهُمْ عَنْ كَوْنِهَا آيَةً بَيِّنَةً عَلَى وُجُودِ الْخَالِقِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ مُعْرِضُونَ.

Dördüncü Mesele: Cins murad edilerek tekil olarak { عَنْ آيَتِهَا } şeklinde okunmuştur; yani onlar ayının aydınlatması, yıldızlarıyla yol bulunması, yağmurlarıyla yeryüzünün hayat bulması gibi semadan kendilerine ulaşan dünyevi menfaatleri fark ederler de onun Yaratıcı'nın varlığına ve birliğine apaçık bir delil (ayet) oluşundan yüz çevirirler.

النَّوْعُ السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Altıncı Tür: O Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Geceyi ve gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur; her biri bir yörüngede yüzmektedir” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ: وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ فَصَّلَ تِلْكَ الْآيَاتِ هاهنا لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ خَلَقَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَخْلُقِ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لِيَظْهَرَ بِهِمَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَيَظْهَرَ بِهِمَا مِنَ الْمَنَافِعِ بِتَعَاقُبِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ لَمْ تَتَكَامَلْ نِعَمُ اللَّه تَعَالَى عَلَى عِبَادِهِ بَلْ إِنَّمَا يَكُونُ/ ذَلِكَ بِسَبَبِ حَرَكَاتِهَا فِي أَفْلَاكِهَا، فَلِهَذَا قَالَ: كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ قَدْ ثَبَتَ بِالْأَرْصَادِ أَنَّ لِلْكَوَاكِبِ حَرَكَاتٍ مُخْتَلِفَةً فَمِنْهَا حَرَكَةٌ تَشْمَلُهَا بِأَسْرِهَا آخِذَةٌ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ وَهِيَ حَرَكَةُ الشَّمْسِ الْيَوْمِيَّةُ، ثُمَّ قَالَ جُمْهُورُ الْفَلَاسِفَةِ وَأَصْحَابُ الهيئة، وهاهنا حَرَكَةٌ أُخْرَى مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ قَالُوا وَهِيَ ظَاهِرَةٌ فِي السَّبْعَةِ السَّيَّارَةِ خَفِيَّةٌ فِي الثَّابِتَةِ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَيْهَا بِأَنَّا وَجَدْنَا الْكَوَاكِبَ السَّيَّارَةَ كُلَّمَا كَانَ مِنْهَا أَسْرَعُ حَرَكَةً إِذَا قَارَنَ مَا هُوَ أَبْطَأُ حَرَكَةً فَإِنَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ يَتَقَدَّمُهُ نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَهَذَا فِي الْقَمَرِ ظَاهِرٌ جِدًّا فَإِنَّهُ يَظْهَرُ بَعْدَ الِاجْتِمَاعِ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ مِنْ نَاحِيَةِ الْمَغْرِبِ عَلَى بُعْدٍ مِنَ الشَّمْسِ ثُمَّ يَزْدَادُ كُلَّ لَيْلَةٍ بُعْدًا مِنْهَا إِلَى أَنْ يُقَابِلَهَا عَلَى قَرِيبٍ مِنْ نِصْفِ الشَّهْرِ وَكُلُّ كَوْكَبٍ كَانَ شَرْقِيًّا مِنْهُ عَلَى طَرِيقَتِهِ فِي مَمَرِّ الْبُرُوجِ يَزْدَادُ كُلَّ لَيْلَةٍ قُرْبًا مِنْهُ ثُمَّ إِذَا أَدْرَكَهُ سَتَرَهُ بِطَرَفِهِ الشَّرْقِيِّ وَتَنْكَسِفُ تِلْكَ الْكَوَاكِبُ عَنْهُ بِطَرَفِهِ الْغَرْبِيِّ فَعَرَفْنَا أَنَّ لِهَذِهِ الْكَوَاكِبِ السَّيَّارَةِ حَرَكَةً مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ، وَكَذَلِكَ وَجَدْنَا لِلْكَوَاكِبِ الثَّابِتَةِ حَرَكَةً بَطِيئَةً عَلَى تَوَالِي الْبُرُوجِ فَعَرَفْنَا أَنَّ لَهَا حَرَكَةً مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ. هَذَا مَا قَالُوهُ وَنَحْنُ خَالَفْنَاهُمْ فِيهِ، وَقُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ الشَّمْسَ مَثَلًا لَوْ كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً بِذَاتِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ حَرَكَةً بَطِيئَةً وَلَا شَكَّ أَنَّهَا مُتَحَرِّكَةٌ بِسَبَبِ الْحَرَكَةِ الْيَوْمِيَّةِ مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ لَزِمَ كَوْنُ الْجِرْمِ الْوَاحِدِ مُتَحَرِّكًا حَرَكَتَيْنِ إِلَى جِهَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ دَفْعَةً وَاحِدَةً وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ الْحَرَكَةَ إِلَى الْجِهَةِ تَقْتَضِي حُصُولَ الْمُتَحَرِّكِ فِي الْجِهَةِ الْمُنْتَقِلِ إِلَيْهَا فَلَوْ تَحَرَّكَ الْجِسْمُ الْوَاحِدُ دَفْعَةً وَاحِدَةً إِلَى جِهَتَيْنِ لَزِمَ حُصُولُهُ دَفْعَةً وَاحِدَةً فِي مَكَانَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الشَّمْسُ حَالَ حَرَكَتِهَا إِلَى الْجَانِبِ الشَّرْقِيِّ تَنْقَطِعُ حَرَكَتُهَا إِلَى الْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ وَبِالْعَكْسِ، وَأَيْضًا فَمَا ذَكَرْتُمُوهُ يَنْتَقِضُ بِحَرَكَةِ الرَّحَى إلى جانب الشرقي تنقع حَرَكَتُهَا إِلَى الْجَانِبِ الْغَرْبِيِّ وَبِالْعَكْسِ، وَأَيْضًا فَمَا ذَكَرْتُمُوهُ يَنْتَقِضُ بِحَرَكَةِ الرَّحَى إِلَى جَانِبٍ وَالنَّمْلَةُ الَّتِي تَكُونُ عَلَيْهَا تَتَحَرَّكُ إِلَى خِلَافِ ذَلِكَ الجانب، قلنا: أما الأول فلا يستقيم عل أُصُولِكُمْ لِأَنَّ حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ مَصُونَةٌ عَنِ الِانْقِطَاعِ عِنْدَكُمْ، وَأَمَّا الثَّانِي فَهُوَ مِثَالٌ مُحْتَمَلٌ وَمَا ذَكَرْنَاهُ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ فَلَا يَتَعَارَضَانِ، أَمَّا الَّذِي احْتَجُّوا بِهِ عَلَى أَنَّ لِلْكَوَاكِبِ حَرَكَةً مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ فَهُوَ ضَعِيفٌ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَنَّ جَمِيعَ الْكَوَاكِبِ مُتَحَرِّكَةٌ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ إِلَّا أَنَّ بَعْضَهَا أَبْطَأُ مِنَ الْبَعْضِ

Birinci Mesele: Bil ki O Sübhânehu: { وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ } buyurunca burada o ayetleri tafsil etti; zira O Teâlâ semayı ve yeri yaratıp da kendileriyle gece ve gündüzün ortaya çıkması ve sıcağın-soğuğun birbirini takip etmesiyle menfaatlerin meydana gelmesi için güneşi ve ayı yaratmasaydı, Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki nimetleri tamamlanmazdı; bilakis bu, onların feleklerindeki hareketleri sebebiyle olur. Bundan dolayı: { كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } buyurmuştur. Bunun açıklaması şudur: Biz deriz ki gözlemlerle (rasatlarla) sabittir ki yıldızların farklı hareketleri vardır; bunlardan biri, hepsini birden içine alan ve doğudan batıya doğru giden harekettir ki bu güneşin günlük hareketidir. Sonra filozofların ve heyet (astronomi) ehlinin cumhuru dedi ki: Burada batıdan doğuya doğru bir başka hareket daha vardır; dediler ki: Bu hareket yedi gezegende (seyyarede) açık, sabit yıldızlarda ise gizlidir. Buna şöyle delil getirdiler: Biz gezegenlerden hareketi daha hızlı olanın, hareketi daha yavaş olanla aynı hizaya geldiğinde (kırân yaptığında), ondan sonra doğuya doğru onun önüne geçtiğini gördük. Bu durum ayda son derece açıktır; zira o, kavuşumdan bir veya iki gün sonra batı tarafından, güneşten uzakta görünür; sonra ayın yaklaşık ortasına kadar ona karşıt konuma gelinceye değin her gece ondan olan uzaklığı artar. Burçlar kuşağındaki yolunda ondan daha doğuda olan her yıldıza ise her gece daha da yaklaşır, sonra ona yetiştiğinde onu doğu kenarıyla örter ve o yıldızlar onun batı kenarından tutulurlar (kapanırlar); böylece anladık ki bu gezegenlerin batıdan doğuya doğru bir hareketi vardır. Aynı şekilde sabit yıldızlar için de burçların sırası üzere yavaş bir hareket bulduk ve böylece onların da batıdan doğuya doğru bir hareketi olduğunu anladık. Onların söyledikleri budur; biz ise bu hususta onlara muhalefet ettik ve dedik ki: Bu muhaldir (imkânsızdır); çünkü örneğin güneş zatı gereği batıdan doğuya doğru yavaş bir hareketle hareket etseydi ve hiç şüphesiz günlük hareket sebebiyle de batıdan doğuya doğru [doğudan batıya] hareket ediyor olsa, tek bir cismin aynı anda iki farklı yöne iki hareketle hareket etmesi gerekirdi; bu ise imkânsızdır. Çünkü bir yöne hareket etmek, hareket edenin intikal ettiği o yönde bulunmasını gerektirir; şayet tek bir cisim aynı anda iki yöne hareket etseydi, aynı anda iki mekânda bulunması gerekirdi ki bu imkânsızdır. Eğer: 'Niçin güneşin doğu tarafına hareket ettiği sırada batı tarafına hareketinin kesildiği ve aksinin olduğu söylenemez? Ayrıca zikrettiğiniz şey, değirmenin doğu tarafına dönmesi sırasında batı tarafına hareketinin kesilmesi ve aksiyle; yine değirmenin bir yöne dönmesi ve üzerindeki karıncanın o yönün aksine hareket etmesi örneğiyle nakzedilip bozulur' denilirse, deriz ki: Birincisine gelince, sizin esaslarınıza göre bu doğru olmaz; zira feleklerin hareketleri sizin nezdinizde kesintiye uğramaktan uzaktır. İkincisine gelince, o ihtimalli bir misaldir, bizim zikrettiğimiz ise kesin bir burhandır; dolayısıyla birbiriyle çelişmezler. Yıldızların batıdan doğuya doğru bir hareketi olduğuna dair delil getirdikleri şeye gelince, o zayıftır; zira denilir ki: Niçin bütün yıldızların doğudan batıya doğru hareket ettiği, ancak bazısının bazısından daha yavaş olduğu söylenemez?

فَيَتَخَلَّفُ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّخَلُّفِ فَيُظَنُّ أَنَّهَا تَتَحَرَّكُ إِلَى خِلَافِ تِلْكَ الْجِهَةِ مَثَلًا الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ اسْتِدَارَتُهُ مِنْ أَوَّلِ الْيَوْمِ الْأَوَّلِ إِلَى أَوَّلِ الْيَوْمِ الثَّانِي دَوْرَةٌ تَامَّةٌ وفلك الثوابت استدارته من أول اليوم الأولى إِلَى أَوَّلِ الْيَوْمِ الثَّانِي دَوْرَةٌ تَامَّةٌ إِلَّا مِقْدَارَ ثَانِيَةٍ فَيُظَنُّ أَنَّ فَلَكَ الثَّوَابِتِ تَحَرَّكَ مِنَ الْجِهَةِ الْأُخْرَى مِقْدَارَ ثَانِيَةٍ وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ بَلْ ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَخَلَّفَ بِمِقْدَارِ ثَانِيَةٍ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَجَمِيعُ الْجِهَاتِ شَرْقِيَّةٌ وَأَسْرَعُهَا الْحَرَكَةُ الْيَوْمِيَّةِ، ثُمَّ يَلِيهَا فِي السُّرْعَةِ فَلَكُ الثَّوَابِتِ ثُمَّ يَلِيهَا زُحَلُ وَهَكَذَا إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى فَلَكِ الْقَمَرِ فَهُوَ أَبْطَأُ الْأَفْلَاكِ حَرَكَةً وَهَذَا الَّذِي قُلْنَاهُ مَعَ مَا يَشْهَدُ لَهُ الْبُرْهَانُ الْمَذْكُورُ فَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى تَرْتِيبِ الْوُجُودِ، فَإِنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ نِهَايَةُ الْحَرَكَةِ الْفَلَكَ الْمُحِيطَ وَهُوَ الْفَلَكُ الْأَعْظَمُ/ وَنِهَايَةُ السُّكُونِ الْجِرْمَ الَّذِي هُوَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ وَهُوَ الْأَرْضُ، ثُمَّ إِنَّ كُلَّ مَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْفَلَكِ الْمُحِيطِ كَانَ أَسْرَعَ حَرَكَةً وَمَا كَانَ مِنْهُ أَبْعَدَ كَانَ أَبْطَأَ فَهَذَا مَا نَقُولُهُ فِي حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ فِي أَطْوَالِهَا وَأَمَّا حَرَكَاتُهَا فِي عُرُوضِهَا فَظَاهِرَةٌ وَذَلِكَ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ مُيُولِهَا إِلَى الشَّمَالِ وَالْجَنُوبِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ لَوْ لَمْ يَكُنْ لِلْكَوَاكِبِ حَرَكَةٌ فِي الْمَيْلِ لَكَانَ التَّأْثِيرُ مَخْصُوصًا بِبُقْعَةٍ وَاحِدَةٍ، فَكَانَ سَائِرُ الْجَوَانِبُ تَخْلُو عَنِ الْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ مِنْهُ، وَكَانَ الَّذِي يَقْرُبُ مِنْهُ مُتَشَابِهَ الْأَحْوَالِ وَكَانَتِ الْقُوَّةُ هُنَاكَ لِكَيْفِيَّةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِنْ كَانَتْ حَارَّةً أَفْنَتِ الرُّطُوبَاتِ فَأَحَالَتْهَا كُلَّهَا إِلَى النَّارِيَّةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَيَكُونُ الْمَوْضِعُ الْمُحَاذِي لِمَمَرِّ الْكَوَاكِبِ عَلَى كَيْفِيَّةٍ وَخَطُّ مَا لَا يُحَاذِيهِ عَلَى كَيْفِيَّةٍ أُخْرَى وَخَطُّ الْمُتَوَسِّطِ بَيْنَهُمَا عَلَى كَيْفِيَّةٍ أُخْرَى فَيَكُونُ فِي مَوْضِعٍ شِتَاءٌ دَائِمٌ وَيَكُونُ فِيهِ الْهَوَاءُ وَالْعَجَاجَةُ وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ صَيْفٌ دَائِمٌ يُوجِبُ الِاحْتِرَاقَ وَفِي مَوْضِعٍ آخَرَ رَبِيعٌ

Böylece bazısı bazısından geri kalır ve bu geri kalış sebebiyle onların o yönün aksine hareket ettiği sanılır. Örneğin en büyük feleğin (Felek-i A'zam) birinci günün başından ikinci günün başına kadar olan dönüşü tam bir devirdir; sabit yıldızlar feleğinin birinci günün başından ikinci günün başına kadar olan dönüşü ise bir saniye eksiğiyle tam bir devirdir. Böylece sabit yıldızlar feleğinin diğer yönden bir saniye kadar hareket ettiği zannedilir; halbuki durum öyle değildir, bilakis bu onun bir saniye kadar geri kalmasından ötürüdür. Bu takdire göre bütün yönler doğusaldır ve onların en hızlısı günlük harekettir; hızda onu sabit yıldızlar feleği takip eder, sonra onu Zühal takip eder ve bu şekilde felekler içinde hareketi en yavaş olan ay feleğine varıncaya kadar böylece sürer. Zikredilen burhanın da şehadet ettiği bu söylediğimiz şey, varlığın tertibine daha uygundur; zira bu takdire göre hareketin nihayeti kuşatıcı felek yani en büyük felek, sükûnun (durağanlığın) nihayeti ise son derece uzakta olan cisim yani yeryüzüdür. Sonra kuşatıcı feleğe daha yakın olan her şeyin hareketi daha hızlı, ondan daha uzak olanın hareketi ise daha yavaş olur. Feleklerin uzunlamasına hareketleri hakkında söyleyeceğimiz budur. Genişlemesine hareketlerine gelince, bu açıktır ve kuzeye ile güneye olan eğilimlerinin (meyillerinin) farklı olmasından kaynaklanır. Bu sabit olunca deriz ki: Şayet yıldızların meyilde bir hareketi olmasaydı, tesir tek bir yere mahsus kalırdı; böylece diğer taraflar ondan hâsıl olan menfaatlerden mahrum kalır, ona yakın olan yerin durumları birbirine benzer olur ve oradaki güç tek bir keyfiyete ait olurdu. Şayet sıcak olsaydı bütün nemleri yok eder, hepsini ateş tabiatına çevirirdi. Hülasa, yıldızların geçiş güzergâhının hizasında olan yer bir keyfiyette, onun hizasında olmayan hat başka bir keyfiyette, ikisinin ortasında kalan hat ise bir başka keyfiyette olurdu; böylece bir yerde daimi kış olur, orada [soğuk] hava ve fırtına bulunur; başka bir yerde yakıp kavurmayı gerektiren daimi bir yaz olur; bir başka yerde ise olgunlaşmanın tamamlanmadığı bir ilkbahar

أَوْ خَرِيفٌ لَا يَتِمُّ فِيهِ النُّضْجُ وَلَوْ لَمْ تكن عودات متتالية، وكان الكواكب يَتَحَرَّكُ بَطِيئًا لَكَانَ الْمَيْلُ قَلِيلَ الْمَنْفَعَةِ وَالتَّأْثِيرُ شَدِيدَ الْإِفْرَاطِ، وَكَانَ يَعْرِضُ قَرِيبًا مِمَّا لَوْ لَمْ يَكُنْ مَيْلٌ وَلَوْ كَانَتِ الْكَوَاكِبُ أَسْرَعَ حَرَكَةً مِنْ هَذِهِ لَمَا كَمُلَتِ الْمَنَافِعُ وَمَا تَمَّتْ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ هُنَاكَ مَيْلٌ يَحْفَظُ الْحَرَكَةَ فِي جِهَةٍ مُدَّةً ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى جِهَةٍ أُخْرَى بِمِقْدَارِ الْحَاجَةِ وَيَبْقَى فِي كُلِّ جِهَةٍ بُرْهَةً تَمَّ بِذَلِكَ تَأْثِيرُهُ بِحَيْثُ يَبْقَى مَصُونًا عَنْ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ. وَبِالْجُمْلَةِ، فَالْعُقُولُ لَا تَقِفُ إِلَّا عَلَى الْقَلِيلِ مِنْ أَسْرَارِ الْمَخْلُوقَاتِ فَسُبْحَانَ الْخَالِقِ الْمُدَبِّرِ بِالْحِكْمَةِ الْبَالِغَةِ وَالْقُدْرَةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ.

veya sonbahar olurdu. Birbiri ardınca gelen dönüşler olmasaydı ve yıldızlar yavaş hareket etseydi, meyilin menfaati az, tesiri ise aşırı derecede şiddetli olurdu ve meyil olmadığı takdirde meydana gelebilecek duruma yakın bir hal ortaya çıkardı. Şayet yıldızlar bundan daha hızlı hareket etseydi, menfaatler kemale ermez ve tamamlanmazdı. Fakat orada hareketi bir yönde bir müddet muhafaza eden, sonra ihtiyaç miktarınca diğer yöne intikal eden ve her yönde bir süre kalan bir meyil bulunduğunda, onun tesiri ifrat ve tefrit uçlarından korunacak şekilde tamama ermiştir. Hülasa, akıllar yaratılmışların sırlarından ancak çok azına vâkıf olabilir. Üstün hikmet ve sonsuz kudret ile idare edip yaratan [Allah] noksanlıklardan münezzehtir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ إِلَّا وَيَدْخُلُ فِي الْكَلَامِ مَعَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ النُّجُومُ لِيُثْبِتَ مَعْنَى الْجَمْعِ وَمَعْنَى الْكُلِّ فَصَارَتِ النُّجُومُ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَذْكُورَةً أَوَّلًا فَإِنَّهَا مَذْكُورَةٌ لِعَوْدِ هَذَا الضَّمِيرِ إِلَيْهَا واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Çoğul ve 'kül' (bütün/hepsi) manasını sabit kılmak için güneş ve ayla birlikte kelama yıldızların da dahil olması dışında { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } buyurması caiz olmaz; dolayısıyla yıldızlar başta zikredilmemiş olsalar bile bu zamirin kendilerine dönmesi sebebiyle zikredilmiş olmuşlardır. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْفَلَكُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كُلُّ شَيْءٍ دَائِرٍ وَجَمْعُهُ أَفْلَاكٌ، وَاخْتَلَفَ الْعُقَلَاءُ فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ:

Üçüncü Mesele: el-Felek (الْفَلَكُ), Arap kelamında dönen her şeydir ve çoğulu eflâktir (أَفْلَاكٌ). Akıl sahipleri bu konuda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir:

الْفَلَكُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَإِنَّمَا هُوَ مَدَارُ هَذِهِ النُّجُومِ وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: بَلْ هِيَ أَجْسَامٌ تَدُورُ النُّجُومُ عَلَيْهَا، وَهَذَا أَقْرَبُ إِلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّتِهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْفَلَكُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ تَجْرِي الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ فِيهِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَاءٌ مَجْمُوعٌ تَجْرِي فِيهِ الْكَوَاكِبُ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ السِّبَاحَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا فِي الْمَاءِ، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّهُ يُقَالُ فِي الْفَرَسِ الَّذِي يَمُدُّ يَدَيْهِ فِي الْجَرْيِ سَابِحٌ، وَقَالَ جُمْهُورُ الْفَلَاسِفَةِ وَأَصْحَابُ الْهَيْئَةِ:

Felek bir cisim değildir, o sadece bu yıldızların yörüngesidir; bu Dahhâk'in görüşüdür. Çoğunluk ise: 'Bilakis onlar, yıldızların üzerlerinde döndüğü cisimlerdir' demiştir ki bu Kur'an'ın zahirine daha yakındır. Sonra onun mahiyeti hakkında ihtilaf ettiler; bazısı: 'Felek, güneşin, ayın ve yıldızların içinde aktığı dindirilmiş bir dalgadır' dedi. el-Kelbî: 'Gezegenlerin içinde aktığı toplanmış bir sudur' dedi ve yüzmenin (sibâhatın) ancak suda olacağıyla delil getirdi. Biz deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz; zira koşarken ön ayaklarını uzatan at için de 'yüzücü' (sâbih) denir. Filozofların ve heyet (astronomi) ehlinin cumhuru ise şöyle demiştir:

إِنَّهَا أَجْرَامٌ صُلْبَةٌ لَا ثَقِيلَةٌ وَلَا خَفِيفَةٌ غَيْرُ قَابِلَةٍ لِلْخَرْقِ وَالِالْتِئَامِ وَالنُّمُوِّ وَالذُّبُولِ، فَأَمَّا الْكَلَامُ عَلَى الْفَلَاسِفَةِ فَهُوَ مَذْكُورٌ فِي الْكُتُبِ اللَّائِقَةِ بِهِ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا سبيل إلى معرفة صفات السموات إِلَّا بِالْخَبَرِ.

Onlar ne ağır ne hafif, yarılmayı, bitişmeyi, büyümeyi ve pörsümeyi kabul etmeyen sert cisimlerdir. Filozoflara yönelik açıklama ise buna layık olan kitaplarda zikredilmiştir. Hak olan şudur ki, semaların sıfatlarını bilmenin vahiy/haber dışında bir yolu yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي حَرَكَاتِ الْكَوَاكِبِ وَالْوُجُوهُ الْمُمْكِنَةُ فِيهَا ثَلَاثَةٌ فَإِنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْفَلَكُ سَاكِنًا وَالْكَوَاكِبُ تَتَحَرَّكُ فِيهِ كَحَرَكَةِ السَّمَكِ فِي الْمَاءِ الرَّاكِدِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْفَلَكُ مُتَحَرِّكًا وَالْكَوَاكِبُ تَتَحَرَّكُ فِيهِ

Dördüncü Mesele: İnsanlar yıldızların hareketleri hususunda ihtilaf etmişlerdir ve bu konudaki mümkün vecihler üçtür: Ya felek hareketsiz (sâkin) olup yıldızlar durgun sudaki balığın hareketi gibi onun içinde hareket etmektedir; ya felek hareketli olup yıldızlar da onun içinde

أَيْضًا إِمَّا مُخَالِفًا لِجِهَةِ حَرَكَتِهِ أَوْ مُوَافِقًا لِجِهَتِهِ إِمَّا/ بِحَرَكَةٍ مُسَاوِيَةٍ لِحَرَكَةِ الْفَلَكِ فِي السُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ أَوْ مُخَالِفَةٍ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الفلك متحركا والكواكب سَاكِنًا، أَمَّا الرَّأْيُ الْأَوَّلُ فَقَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ إِنَّهُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يُوجِبُ خَرْقَ الْأَفْلَاكِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَمَّا الرَّأْيُ الثَّانِي فَحَرَكَةُ الْكَوَاكِبِ إِنْ فُرِضَتْ مُخَالِفَةٌ لِحَرَكَةِ الْفَلَكِ فَذَاكَ أَيْضًا يُوجِبُ الْخَرْقَ وَإِنْ كَانَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى جِهَةِ الْفَلَكِ فَإِنْ كَانَتْ مُخَالِفَةً لَهَا فِي السُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ لَزِمَ الِانْخِرَاقُ وَإِنِ اسْتَوَيَا فِي الْجِهَةِ وَالسُّرْعَةِ وَالْبُطْءِ فَالْخَرْقُ أَيْضًا لَازِمٌ لِأَنَّ الْكَوَاكِبَ تَتَحَرَّكُ بِالْعَرْضِ بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ فَتَبْقَى حَرَكَتُهُ الذَّاتِيَّةُ زَائِدَةٌ فَيَلْزَمُ الْخَرْقُ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْكَوْكَبُ مَغْرُوزًا فِي الْفَلَكِ وَاقِفًا فِيهِ وَالْفَلَكُ يَتَحَرَّكُ فَيَتَحَرَّكُ الْكَوْكَبُ بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَدَارَ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى امْتِنَاعِ الْخَرْقِ عَلَى الْأَفْلَاكِ وَهُوَ بَاطِلٌ بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ مُمْكِنَةٌ واللَّه تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ لَفْظُ الْقُرْآنِ أَنْ تَكُونَ الْأَفْلَاكُ وَاقِفَةً وَالْكَوَاكِبُ تَكُونُ جَارِيَةً فِيهَا كَمَا تَسْبَحُ السَّمَكَةُ فِي الْمَاءِ.

ya onun hareket yönünün aksine yahut onun yönüne uygun olarak ya hızda ve yavaşlıkta feleğin hareketine eşit ya da farklı bir hareketle hareket etmektedir; ya da felek hareketli olup yıldızlar hareketsizdir. Birinci görüşe gelince, filozoflar bunun bâtıl olduğunu söylemişlerdir; çünkü bu feleklerin yarılmasını (hark) gerektirir ki bu [onlara göre] imkânsızdır. İkinci görüşe gelince; yıldızların hareketinin feleğin hareketine aykırı olduğu farz edilirse bu da yarılmayı gerektirir. Şayet hareketi feleğin yönüne doğru olup hız ve yavaşlıkta ona aykırı olursa yine yarılma gerekir. Eğer yön, hız ve yavaşlıkta eşit olurlarsa yine yarılma gerekir; çünkü yıldızlar feleğin hareketi sebebiyle arazî olarak hareket eder, dolayısıyla onun zatî hareketi fazla kalır ve yarılma gerekir. Geriye ancak üçüncü kısım kalmıştır; o da yıldızın feleğe çakılı ve onda sabit durması, feleğin hareket etmesi ve feleğin hareketi sebebiyle yıldızın da hareket etmesidir. Bil ki bu sözün dayanağı felekler hakkında yarılmanın imkânsız oluşu üzerinedir; bu ise bâtıldır. Bilakis hak olan, her üç kısmın da mümkün olduğu ve Allah Teâlâ'nın bütün mümkünlere kadir olduğudur. Kur'an lafzının delalet ettiği şey ise, tıpkı balığın suda yüzdüğü gibi feleklerin durucu, yıldızların da onların içinde akıp gidici olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كُلٌّ التَّنْوِينُ فِيهِ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَيْ كُلُّهُمْ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ واللَّه أَعْلَمُ.

Beşinci Mesele: Keşşâf sahibi dedi ki: { كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir; yani 'onların hepsi bir felekte yüzmektedirler' demektir. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: احْتَجَّ أَبُو عَلِيِّ بْنُ سِينَا عَلَى كَوْنِ الْكَوَاكِبِ أَحْيَاءً نَاطِقَةً بِقَوْلِهِ: يَسْبَحُونَ قَالَ وَالْجَمْعُ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْعُقَلَاءِ، وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ [يُوسُفَ: ٤] ، وَالْجَوَابُ: إِنَّمَا جَعَلَ وَاوَ الضَّمِيرِ لِلْعُقَلَاءِ لِلْوَصْفِ بِفِعْلِهِمْ وَهُوَ السِّبَاحَةُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَإِنْ قُلْتَ الْجُمْلَةُ مَا مَحَلُّهَا قُلْتُ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ أَوْ لَا مَحَلَّ لَهَا لِاسْتِئْنَافِهَا، فَإِنْ قُلْتَ: لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَمَرَيْنِ فَلَكٌ عَلَى حِدَةٍ فَكَيْفَ قِيلَ جَمِيعُهُمْ يَسْبَحُونَ فِي فَلَكٍ؟ قُلْتُ: هَذَا كَقَوْلِهِمْ كَسَاهُمُ الْأَمِيرُ حُلَّةً وَقَلَّدَهُمْ سَيْفًا أَيْ كل واحد منهم.

Altıncı Mesele: Ebû Ali İbn Sînâ, yıldızların canlı ve konuşan varlıklar olduğuna { يَسْبَحُونَ } kavliyle delil getirmiş ve demiştir ki: Vâv ve nûn ile çoğul yapılma ancak akıl sahipleri için olur; bir de O Teâlâ'nın: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ } [Yûsuf 4] “Güneş'i ve Ay'ı da bana secde ederlerken gördüm” kavliyle delil getirmiştir. Cevap şudur: Çoğul zamirinin akıl sahipleri için kılınması, onların fiili olan yüzme (sibâhat) ile nitelendirildikleri içindir. Keşşâf sahibi dedi ki: 'Cümlenin iraptaki mahalli nedir dersen, derim ki: Güneş ve aydan hâl olarak mansubdur yahut istînâf (başlangıç) cümlesi olduğu için mahalli yoktur. Eğer desen ki: İki aydınlatıcının her birinin müstakil bir feleği vardır, o halde nasıl hepsi bir felekte yüzüyor denilmiştir? Derim ki: Bu onların, 'Emîr onlara bir elbise giydirdi ve bir kılıç kuşandırdı' yani her birine [birer tane verdi] sözü gibidir.'

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 34-36]

وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ (٣٤) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٣٥) وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ (٣٦)

{ وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ (٣٤) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٣٥) وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ (٣٦) } “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen, onlar ebedî mi kalacaklar? (34) Her nefis ölümü tadıcıdır. Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz; ve ancak bize döndürüleceksiniz. (35) O inkâr edenler seni gördükleri zaman, 'İlahlarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar. Oysa onlar Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir. (36)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا اسْتَدَلَّ بِالْأَشْيَاءِ السِّتَّةِ الَّتِي شَرَحْنَاهَا فِي الْفَصْلِ الْمُتَقَدِّمِ وَكَانَتْ تِلْكَ الْأَشْيَاءُ مِنْ أُصُولِ النِّعَمِ الدُّنْيَوِيَّةِ أَتْبَعَهُ بِمَا نَبَّهَ بِهِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الدُّنْيَا جَعَلَهَا كَذَلِكَ لَا لِتَبْقَى وَتَدُومَ أَوْ يَبْقَى فِيهَا مَنْ خُلِقَتِ الدُّنْيَا لَهُ، بَلْ خَلَقَهَا ﷾ لِلِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، وَلِكَيْ يُتَوَصَّلَ بِهَا إِلَى الْآخِرَةِ الَّتِي هِيَ دَارُ الْخُلُودِ.

Bil ki O [celle celâluhû] önceki fasılda açıkladığımız altı şeyle delil getirip o şeyler de dünyevi nimetlerin asıllarından olunca; bu dünyanın baki kalıp devam etmesi veya kendisi için dünyanın yaratıldığı kimselerin onda baki kalması için değil, bilakis O'nun [celle celâluhû] bunu sınama ve imtihan için ve kendisi vasıtasıyla ebediyet yurdu olan ahirete ulaşılması için böyle kıldığına dikkat çektiği şeyi bunun peşinden getirdi.

فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: أَنَّ أُنَاسًا كَانُوا يَقُولُونَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ لَا يَمُوتُ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَثَانِيهَا: كَانُوا يُقَدِّرُونَ أَنَّهُ سَيَمُوتُ فَيَشْمَتُونَ بِمَوْتِهِ فَنَفَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ الشَّمَاتَةَ بِهَذَا أَيْ قَضَى اللَّه تَعَالَى أَنْ لَا يُخَلِّدَ فِي الدُّنْيَا بَشَرًا فَلَا أَنْتَ وَلَا هُمْ إِلَّا عُرْضَةٌ لِلْمَوْتِ أَفَإِنْ مِتَّ أَنْتَ أَيَبْقَى هَؤُلَاءِ لَا وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُ الْقَائِلِ:

O Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik” kavline gelince, bunda üç vecih vardır: Birincisi: Mukâtil dedi ki: Birtakım insanlar Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ölmeyeceğini söylüyorlardı; bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: Onun öleceğini tahmin ediyor ve onun ölümüyle sevinip şımaracaklarını (şematet edeceklerini) sanıyorlardı. Allah Teâlâ bununla ondan bu sevinci nefyetti; yani Allah Teâlâ dünyada hiçbir beşeri ebedi kılmamayı takdir etmiştir, binaenaleyh ne sen ne de onlar ölümden uzak değilsiniz; şimdi sen ölsen onlar baki mi kalacaklar? Hayır! Şairin şu sözü de bu manadadır:

فَقُلْ لِلشَّامِتِينَ بِنَا أَفِيقُوا ... سَيَلْقَى الشَّامِتُونَ كما لقينا

“Bizim halimize sevinenlere de ki: Kendinize gelin! ... Bizim karşılaştığımızla, sevinenler de karşılaşacaktır.”

وَثَالِثُهَا: يَحْتَمِلُ أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَ أَنَّهُ ﵇ خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ جَازَ أَنْ يُقَدِّرَ مُقَدِّرٌ أَنَّهُ لَا يَمُوتُ إِذْ لَوْ مَاتَ لَتَغَيَّرَ شَرْعُهُ فَنَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّ حَالَهُ كَحَالِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي الْمَوْتِ.

Üçüncüsü: Onun [aleyhisselâm] peygamberlerin sonuncusu olduğu ortaya çıkınca, bir takdir edenin 'Şayet ölürse şeriatı değişir, o halde ölmez' diye takdir etmesi caiz görülmüş olabilir; bu sebeple Allah Teâlâ ölüm hususunda onun halinin de diğer peygamberlerin [aleyhimüsselâm] hali gibi olduğuna dikkat çekmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

O Teâlâ'nın: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her nefis ölümü tadıcıdır” kavline gelince, bunda birtakım incelemeler (bahisler) vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ مَخْصُوصٌ فَإِنَّهُ تَعَالَى نَفْسٌ لِقَوْلِهِ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] مَعَ أَنَّ الْمَوْتَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ وَكَذَا الْجَمَادَاتِ لَهَا نُفُوسٌ وَهِيَ لَا تَمُوتُ، وَالْعَامُّ الْمَخْصُوصُ حُجَّةٌ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِيمَا عَدَا هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ الْفَلَاسِفَةِ فِي أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ وَالْعُقُولَ الْمُفَارِقَةَ والنفوس الفلكية لا تموت. والثاني: الذوق هاهنا لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ لِأَنَّ الْمَوْتَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْمَطْعُومِ حَتَّى يُذَاقَ بَلِ الذَّوْقُ إِدْرَاكٌ خَاصٌّ فَيَجُوزُ جَعْلُهُ مَجَازًا عَنْ أصل الإدراك، وأما الموت فالمراد منه هاهنا مُقَدِّمَاتُهُ مِنَ الْآلَامِ الْعَظِيمَةِ لِأَنَّ الْمَوْتَ قَبْلَ دُخُولِهِ فِي الْوُجُودِ يَمْتَنِعُ إِدْرَاكُهُ وَحَالَ وُجُودِهِ يَصِيرُ الشَّخْصُ مَيِّتًا وَالْمَيِّتُ لَا يُدْرِكُ شَيْئًا. وَالثَّالِثُ: الْإِضَافَةُ فِي ذَائِقَةِ الْمَوْتِ فِي تَقْدِيرِ الِانْفِصَالِ لِأَنَّهُ لِمَا يُسْتَقْبَلُ كَقَوْلِهِ: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ [المائدة: ١] ، وهَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] .

Birinci İnceleme: Bu umumi ifade tahsis edilmiştir; zira O Teâlâ: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } [el-Mâide 116] “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise senin nefsinde olanı bilmem” kavli gereğince bir nefistir, bununla birlikte O'nun hakkında ölüm caiz değildir. Aynı şekilde cansız varlıkların da nefisleri vardır ve onlar ölmezler. Tahsis edilmiş genel ifade (âm) ise hüccettir; dolayısıyla bu şeylerin dışındakiler hakkında onunla amel edilmeye devam olunur. Bu da filozofların insan ruhlarının, mücerret akılların ve feleki nefislerin ölmeyeceğine dair sözlerini iptal eder. İkincisi: Buradaki tatma (zevk) lafzını zahiri üzere yürütmek mümkün değildir; çünkü ölüm tadılacak yiyecek cinsinden değildir, bilakis tatmak özel bir idraktir, dolayısıyla onun idrakin aslından mecaz kılınması caizdir. Ölüme gelince, buradaki murad onun büyük acılardan oluşan mukaddimeleridir; çünkü ölüm varlığa girmeden önce onun idrak edilmesi imkânsızdır, varlığı anında ise kişi ölü haline gelir ve ölü hiçbir şeyi idrak edemez. Üçüncüsü: { ذَائِقَةُ الْمَوْتِ } ifadesindeki tamlama (izafet) ayrılma takdirindedir; çünkü { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ } [el-Mâide 1] “Avı helal saymaksızın” ve { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } [el-Mâide 95] “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” kavillerinde olduğu gibi gelecek zaman için kullanılmıştır.