Binûn

Enbiyâ Suresi aleyhimüsselâm — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Sizi bir imtihan olarak şer ve hayır ile deneriz. Ve siz ancak bize döndürüleceksiniz” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الِابْتِلَاءُ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا مَعَ التَّكْلِيفِ، فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى حُصُولِ التَّكْلِيفِ وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ لَمْ يَقْتَصِرْ بِالْمُكَلَّفِ عَلَى مَا أَمَرَ وَنَهَى وَإِنْ كَانَ فِيهِ صُعُوبَةٌ بَلِ ابْتَلَاهُ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا سَمَّاهُ خَيْرًا وَهُوَ نِعَمُ الدُّنْيَا مِنَ الصِّحَّةِ وَاللَّذَّةِ وَالسُّرُورِ وَالتَّمْكِينِ مِنَ الْمُرَادَاتِ. وَالثَّانِي: مَا سَمَّاهُ شَرًّا وَهُوَ الْمَضَارُّ الدُّنْيَوِيَّةُ مِنَ الْفَقْرِ وَالْآلَامِ وَسَائِرِ الشَّدَائِدِ النَّازِلَةِ بِالْمُكَلَّفِينَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْعَبْدَ مَعَ التَّكْلِيفِ يَتَرَدَّدُ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، لِكَيْ يَشْكُرَ عَلَى الْمِنَحِ وَيَصْبِرَ فِي الْمِحَنِ، فَيَعْظُمَ ثَوَابُهُ إِذَا قَامَ بِمَا يَلْزَمُ.

Birinci Mesele: İmtihan ancak teklif ile gerçekleşir. Dolayısıyla bu ayet teklifin varlığına delalet ettiği gibi, Allah Teâlâ'nın mükellefi sadece zorluk da içerse emrettikleri ve nehyettikleriyle sınırlı tutmayıp aksine onu iki şeyle imtihan ettiğine de delalet eder: Birincisi: Sağlık, lezzet, sevinç ve arzulanan şeylere güç yetirme gibi dünya nimetleri olup O'nun 'hayır' olarak isimlendirdiği şeydir. İkincisi ise: Fakirlik, acılar ve mükelleflerin başına gelen diğer sıkıntılar gibi dünyevi zararlar olup O'nun 'şer' olarak isimlendirdiği şeydir. Allah Teâlâ, kulun teklifle birlikte, ihsanlara şükretsin ve sıkıntılara sabretsin de gerekeni yaptığında mükâfatı büyüsün diye bu iki hal arasında gidip geldiğini açıklamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا سَمَّى ذَلِكَ ابْتِلَاءً وَهُوَ عَالِمٌ بِمَا سَيَكُونُ مِنْ أَعْمَالِ الْعَالَمِينَ قَبْلَ وُجُودِهِمْ/ لِأَنَّهُ فِي صُورَةِ الِاخْتِبَارِ.

İkinci Mesele: Âlemlerin yapacağı amelleri onlar var olmadan önce bildiği halde bunu 'imtihan' diye isimlendirmesi, bunun sınama suretinde olmasındandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِتْنَةً مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِنَبْلُوكُمْ مِنْ غَيْرِ لَفْظِهِ.

Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فِتْنَةً } lafzı, kendi lafzından olmayan bir şekilde { نَبْلُوكُمْ } fiilini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlaktır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّتِ التَّنَاسُخِيَّةُ بِقَوْلِهِ: وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ فَإِنَّ الرُّجُوعَ إِلَى مَوْضِعٍ مَسْبُوقٍ بِالْكَوْنِ فِيهِ.

Dördüncü Mesele: Tenasüh ehli (ruh göçüne inananlar), { وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Ve siz ancak bize döndürüleceksiniz” kavlini delil getirmişlerdir; zira bir mekâna dönüş, daha önce orada bulunmuş olmayı gerektirir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مَذْكُورٌ مَجَازًا.

Cevap şudur: Bu [ifade] mecaz olarak zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ أَنَّهُمْ يُرْجَعُونَ إِلَى حُكْمِهِ وَمُحَاسَبَتِهِ وَمُجَازَاتِهِ، فَبَيَّنَ بِذَلِكَ بُطْلَانَ قَوْلِهِمْ فِي نَفْيِ الْبَعْثِ وَالْمَعَادِ، وَاسْتَدَلَّتِ التَّنَاسُخِيَّةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: إِنَّ الرُّجُوعَ إِلَى مَوْضِعٍ مَسْبُوقٍ بِالْكَوْنِ فِيهِ، وَقَدْ كُنَّا مَوْجُودِينَ قَبْلَ دُخُولِنَا فِي هَذَا الْعَالَمِ وَاسْتَدَلَّتِ الْمُجَسِّمَةُ بِأَنَّا أَجْسَامٌ، فَرُجُوعُنَا إِلَى اللَّه تَعَالَى يَقْتَضِي كَوْنَ اللَّه تَعَالَى جِسْمًا. وَالْجَوَابُ عَنْهُ قَدْ تَقَدَّمَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ.

Beşinci Mesele: { وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Ve siz ancak bize döndürüleceksiniz” kavlinden murad, onların O'nun hükmüne, hesabına ve karşılık vermesine döndürülecekleridir. Böylece onların dirilişi ve ahireti inkâr eden sözlerinin batıllığı açıklanmıştır. Tenasüh ehli bu ayeti delil getirerek: 'Bir mekâna dönüş, daha önce orada bulunmuş olmayı gerektirir; nitekim biz bu âleme girmeden önce de mevcuttuk' demişlerdir. Mücessime de: 'Biz cisimiz, dolayısıyla Allah Teâlâ'ya dönüşümüz Allah Teâlâ'nın da cisim olmasını iktiza eder' diye delil getirmiştir. Bunların cevabı ise pek çok yerde geçmişti.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً } “O kâfirler seni gördükleri zaman, seni sadece alaya alırlar” kavline gelince,

قَالَ السُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي جَهْلٍ مَرَّ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ وَكَانَ أَبُو سُفْيَانَ مَعَ أَبِي جَهْلٍ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ لِأَبِي سُفْيَانَ: هَذَا نَبِيُّ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: وَمَا تُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا فِي بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ. فَسَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ قَوْلَهُمَا فَقَالَ لِأَبِي جَهْلٍ: «مَا أَرَاكَ تَنْتَهِي حَتَّى يَنْزِلَ بِكَ مَا نَزَلَ بِعَمِّكَ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَأَمَّا أَنْتَ يَا أَبَا سُفْيَانَ: فَإِنَّمَا قُلْتَ مَا قُلْتَ حَمِيَّةً» فنزلت

Süddî ve Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Cehil hakkında inmiştir. Peygamber ﷺ onun yanından geçmişti; Ebû Süfyân da Ebû Cehil'in yanındaydı. Ebû Cehil, Ebû Süfyân'a: 'İşte bu, Benî Abdümenâf'ın peygamberi!' dedi. Ebû Süfyân ise: 'Benî Abdümenâf içinde bir peygamber olmasını niye yadırgıyorsun?' dedi. Peygamber ﷺ ikisinin sözünü işitince Ebû Cehil'e: “Amcan Velîd b. Mugîre'nin başına gelen senin de başına gelmedikçe vazgeçeceğini sanmıyorum. Sana gelince ey Ebû Süfyân, sen de söylediğin şeyi sadece kavmiyet gayretiyle (hamiyyet) söyledin” buyurdu. Bunun üzerine

هَذِهِ الْآيَةُ،

bu ayet indi.

ثُمَّ فَسَّرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَالذِّكْرُ يَكُونُ بِخَيْرٍ وَبِخِلَافِهِ، فَإِذَا دَلَّتِ الْحَالُ عَلَى أَحَدِهِمَا أُطْلِقَ وَلَمْ يُقَيَّدْ كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ سَمِعْتُ فُلَانًا يَذْكُرُكَ، فَإِنْ كَانَ الذَّاكِرُ صَدِيقًا فَهُوَ ثَنَاءٌ، وَإِنْ كَانَ عَدُوًّا فَهُوَ ذَمٌّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٠] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُبْطِلُ كَوْنَهَا مَعْبُودَةً وَيُقَبِّحُ عِبَادَتَهَا.

Sonra Allah Teâlâ bunu: { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mudur?” sözleriyle açıkladı. Zikir (anma), hayırla olabileceği gibi aksiyle de olur. Hal bunlardan birine delalet ettiğinde kayıtlanmaksızın mutlak olarak kullanılır; nitekim bir adama: 'Filanın seni andığını işittim' dersin; anan kişi dost ise bu bir övgüdür, düşman ise yergidir. Allah Teâlâ'nın: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } [el-Enbiyâ 60] “Onları diline dolayan, kendisine İbrahim denilen bir genç işittik” kavli de böyledir. Anlamı ise; onların ibadete layık oluşunu iptal etmekte ve onlara ibadet etmeyi çirkin göstermektedir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ فالمعنى أنه يَعِيبُونَ عَلَيْهِ ذِكْرَ آلِهَتِهِمُ الَّتِي لَا تَضُرُّ ولا تنفع بأسوء، مَعَ أَنَّهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ الَّذِي هُوَ الْمُنْعِمُ الْخَالِقُ الْمُحْيِي الْمُمِيتُ كَافِرُونَ وَلَا فِعْلَ أَقْبَحُ من ذلك، فيكون الهزء وَاللَّعِبُ وَالذَّمُّ عَلَيْهِمْ يَعُودُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرَادَ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ الْقُرْآنُ وَالْكُتُبُ، وَالْمَعْنَى فِي إِعَادَتِهِمْ أَنَّ الْأُولَى إِشَارَةٌ إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ الْفِعْلَ، وَالثَّانِيَةَ إِبَانَةٌ لِاخْتِصَاصِهِمْ بِهِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فِي أعادتها تأكيدا وتعظيما لفعلهم.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ } “Halbuki onlar Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerin ta kendileridir” kavline gelince; mana şudur: Onlar, ne zarar ne fayda vermeyen ilahlarını kötülükle anmasını ayıplarlarken; asıl nimet veren, yaratan, dirilten ve öldüren Rahmân'ın anılmasını bizzat inkâr etmektedirler. Bundan daha çirkin bir fiil olamaz; dolayısıyla alay, eğlence ve yergi farkında olmadıkları bir yönden kendilerine döner. Rahmân'ın zikrinden Kur'an ve kitapların kastedilmiş olması da muhtemeldir. { هُمْ } zamirinin tekrarlanmasındaki mana ise, birincisinin bu fiili işleyen kavme işaret etmesi, ikincisinin ise bu fiilin onlara has olduğunu beyan etmesidir. Ayrıca bu tekrarda fiillerinin pekiştirilmesi ve çirkinliğinin büyütülmesi vardır.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٣٧ الى ٤١]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 37-41]

خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩) بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠) وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤١)

{ خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩) بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠) وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤١) } “İnsan aceleden yaratılmıştır. Size ayetlerimi göstereceğim, acele etmeyin! (37) 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman?' derler. (38) İnkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği vakti bir bilselerdi! (39) Bilakis o [azap] onlara ansızın gelir de kendilerini şaşkına çevirir; artık ne onu geri çevirmeye güçleri yeter ne de kendilerine mühlet verilir. (40) Andolsun, senden önceki resullerle de alay edildi de içlerinden eğlenenleri, alay konusu edindikleri şey kuşatıverdi. (41)”

/ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratılmıştır” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمُرَادِ مِنَ الْإِنْسَانِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ النَّوْعُ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ. أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ عَذَابَ اللَّه تَعَالَى وَآيَاتِهِ الْمُلْجِئَةَ إِلَى الْعِلْمِ وَالْإِقْرَارِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ [الملك: ٢٥] فَأَرَادَ زَجْرَهُمْ عَنْ ذَلِكَ، فَقَدَّمَ أَوَّلًا ذَمَّ الْإِنْسَانِ عَلَى إِفْرَاطِ الْعَجَلَةِ ثُمَّ نَهَاهُمْ وَزَجَرَهُمْ كَأَنَّهُ قَالَ: لَا يَبْعُدُ مِنْكُمْ أَنْ تَسْتَعْجِلُوا فَإِنَّكُمْ مَجْبُولُونَ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ طَبْعُكُمْ وَسَجِيَّتُكُمْ، فَإِنْ قِيلَ: مُقَدِّمَةُ الْكَلَامِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مُنَاسِبَةً لِلْكَلَامِ، وَكَوْنُ الْإِنْسَانِ مَخْلُوقًا مِنَ الْعَجَلِ يُنَاسِبُ كَوْنَهُ مَعْذُورًا فِيهِ فَلِمَ رَتَّبَ عَلَى هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ قَوْلَهُ: فَلا تَسْتَعْجِلُونِ قُلْنَا: لِأَنَّ الْعَائِقَ كُلَّمَا كَانَ أَشَدَّ، كَانَتِ الْقُدْرَةُ عليه مُخَالَفَتِهِ أَكْمَلَ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ نَبَّهَ بِهَذَا عَلَى أَنَّ تَرْكَ الِاسْتِعْجَالِ حَالَةٌ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ مَرْغُوبٌ فِيهَا. أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ فَهَذَا فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ آدَمُ ﵇، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ والضحاك،

Birinci Mesele: İnsandan neyin murad edildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi: [İnsan] türüdür. İkincisi: Belirli bir şahıstır. Birinci görüşe gelince, açıklaması şöyledir: Onlar Allah Teâlâ'nın azabını ve onları bilmeye ve ikrara mecbur bırakan delillerini aceleyle istiyor ve { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } [el-Mülk 25] “Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman? derler” diyorlardı. Allah onları bundan men etmek istedi; bu sebeple önce insanı aşırı aceleciliği sebebiyle yermeyi öne aldı, sonra da sanki şöyle buyururcasına onları nehyedip uyardı: 'Acele etmeniz sizden uzak bir şey değildir, zira siz buna yatkın yaratılmışsınızdır, bu sizin tabiatınız ve seciyenizdir.' Şayet: 'Sözün mukaddimesinin sözün kendisiyle uyumlu olması gerekir. İnsanın aceleden yaratılmış olması ise onun bunda mazur olmasını iktiza eder; o halde bu mukaddimenin ardından niçin { فَلا تَسْتَعْجِلُونِ } “Artık benden acele istemeyin” buyruğunu getirmiştir?' denilirse, biz deriz ki: Çünkü engel ne kadar güçlü olursa, ona muhalefet etme gücü de o derece kâmil olur. Sanki Allah Teâlâ bununla aceleciliği terk etmenin şerefli, yüce ve arzulanan bir hal olduğuna dikkat çekmiştir. İkinci görüşe, yani muradın belirli bir şahıs olduğuna gelince, bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Murad Hz. Âdem'dir [aleyhisselâm]. Bu; Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, es-Süddî, el-Kelbî, Mukâtil ve Dahhâk'ın görüşüdür.

وروى ابن جريج وَلَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: خَلَقَ اللَّه آدَمَ ﵇ بَعْدَ كُلِّ شَيْءٍ مِنْ آخِرِ نَهَارِ الْجُمُعَةِ، فَلَمَّا دَخَلَ الرُّوحُ رَأْسَهُ وَلَمْ يَبْلُغْ أَسْفَلَهُ، قَالَ: يَا رَبِّ اسْتَعْجِلْ خَلْقِي قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ،

İbn Cüreyc ve Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: 'Allah, Âdem'i [aleyhisselâm] her şeyden sonra, cuma gününün sonunda yarattı. Ruh başına girip henüz alt tarafına ulaşmadığında: Ey Rabbim! Güneş batmadan önce yaratılışımı acele ettir, dedi.'

قَالَ لَيْثٌ: فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ

Leys: 'İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratılmıştır” kavlidir' dedi.

وَعَنِ السُّدِّيِّ لَمَّا نَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ فَدَخَلَ فِي رَأْسِهِ عَطَسَ، فَقَالَتْ لَهُ الْمَلَائِكَةُ: قُلِ الْحَمْدُ للَّه، فَقَالَ ذَلِكَ: فَقَالَ اللَّه لَهُ: يَرْحَمُكَ رَبُّكَ. فَلَمَّا دَخَلَ الرُّوحُ فِي عَيْنَيْهِ نَظَرَ إِلَى ثِمَارِ الْجَنَّةِ، وَلَمَّا دَخَلَ الرُّوحُ فِي جَوْفِهِ اشْتَهَى الطَّعَامَ، فَوَثَبَ قَبْلَ أَنْ تَبْلُغَ الرُّوحُ رِجْلَيْهِ إِلَى ثِمَارِ الْجَنَّةِ. وَهَذَا هُوَ الَّذِي أَوْرَثَ أَوْلَادَهُ الْعَجَلَةَ.

Süddî'den rivayet edildiğine göre: O'na ruh üflenip başına girdiğinde aksırdı. Melekler ona: 'Elhamdülillâh de' dediler; o da öyle dedi. Bunun üzerine Allah ona: 'Rabbin sana merhamet etsin' buyurdu. Ruh gözlerine girince cennet meyvelerine baktı, karnına girince de canı yemek istedi; böylece ruh henüz ayaklarına ulaşmadan cennet meyvelerine doğru sıçradı. İşte çocuklarına aceleciliği miras bırakan da budur.

وَثَانِيهِمَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: نَزَلَتْ

İkincisi: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ], Atâ rivayetinde şöyle demiştir: 'Bu ayet

هذه الآية في النضر بن الحرث وَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ هُوَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى لِأَنَّ الْغَرَضَ ذَمُّ الْقَوْمِ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا حَمَلْنَا لَفْظَ الْإِنْسَانِ عَلَى النَّوْعِ.

en-Nadr b. el-Hâris hakkında inmiştir ve insan ile murad edilen de odur.' Bil ki birinci görüş daha evladır; zira gaye topluluğu yermektir ve bu da ancak insan lafzını tür anlamına hamletmekle hasıl olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ أَجْرَى هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ قَلَبَهَا، أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَلَهُمْ فِيهَا أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ أَيْ خُلِقَ/ عَجُولًا، وَذَلِكَ عَلَى الْمُبَالَغَةِ كَمَا قِيلَ لِلرَّجُلِ الذَّكِيِّ: هُوَ نَارٌ تَشْتَعِلُ، وَالْعَرَبُ قَدْ تُسَمِّي الْمَرْءَ بِمَا يَكْثُرُ مِنْهُ فَتَقُولُ: مَا أَنْتَ إِلَّا أَكْلٌ وَنَوْمٌ، وَمَا هُوَ إِلَّا إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ، قَالَ الشَّاعِرُ:

İkinci Mesele: Müfessirlerden kimisi bu ayeti zahiri üzere yürütmüş, kimisi de takdim-tehirle (kalb yoluyla) yorumlamıştır. Birincilere gelince, onların bu hususta birtakım görüşleri vardır: Birincisi: Muhakkiklerin görüşüdür; o da { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } kavlinin 'insan aceleci yaratılmıştır' demek olduğudur. Bu, çok zeki bir adama: 'O alev alev yanan bir ateştir' denmesi gibi mübalağa yoluyladır. Araplar bazen bir kişiyi kendisinden çokça sadır olan şeyle isimlendirerek: 'Sen ancak yemek ve uykudan ibaretsin' yahut 'O ancak bir yöneliş ve geri dönüştür' derler. Şair şöyle demiştir:

أَمَّا إِذَا ذُكِرَتْ حَتَّى إِذَا غَفَلَتْ ... فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارُ

“O hatırlandığında [böyledir], gaflete düştüğünde ise ... o ancak bir ileri gitme ve geri dönüştür.”

وَهَذَا الْوَجْهُ مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١١] قَالَ الْمُبَرِّدُ: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ أَيْ مِنْ شَأْنِهِ الْعَجَلَةُ كَقَوْلِهِ: خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ [الرُّومِ: ٥٤] أَيْ ضُعَفَاءَ. وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ:

Bu vecih, Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } [el-İsrâ 11] “İnsan pek acelecidir” kavliyle teyit edilmektedir. el-Müberred şöyle demiştir: { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } yani onun şanı acele etmektir; nitekim O'nun: { خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } [er-Rûm 54] “Sizi güçsüzlükten yarattı” kavli de 'güçsüz olarak [yarattı]' demektir. İkincisi: Ebû Ubeyde şöyle demiştir:

الْعَجَلُ الطِّينُ بِلُغَةِ حِمْيَرَ وَأَنْشَدُوا:

Acel (العجل), Himyer lügatinde çamur demektir; nitekim şu beyti okumuşlardır:

وَالنَّخْلُ يَثْبُتُ بَيْنَ الْمَاءِ وَالْعَجَلِ

“Hurma ağacı ise su ile çamur (acel) arasında kök salıp durur.”

وَثَالِثُهَا: قَالَ الْأَخْفَشُ: (مِنْ عَجَلٍ) أَيْ مِنْ تَعْجِيلٍ مِنَ الْأَمْرِ وَهُوَ قَوْلُهُ كُنْ. وَرَابِعُهَا: مِنْ عَجَلٍ، أَيْ مِنْ ضَعْفٍ عَنِ الْحَسَنِ. أَمَّا الَّذِينَ قَلَبُوهَا فَقَالُوا الْمَعْنَى: خُلِقَ الْعَجَلُ مِنَ الْإِنْسَانِ، كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ [الأحقاف: ٢٠] أَيْ تُعْرَضُ النَّارُ عَلَيْهِمْ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ وَأَبْعَدُ الْأَقْوَالِ هَذَا الْقَلْبُ لِأَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى مَعْنَى صَحِيحٍ وَهُوَ عَلَى تَرْتِيبِهِ فَهُوَ أَوْلَى مِنْ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى أَنَّهُ مَقْلُوبٌ، وَأَيْضًا فَإِنَّ قَوْلَهُ: خُلِقَتِ الْعَجَلَةُ مِنَ الْإِنْسَانِ فِيهِ وُجُوهٌ مِنَ الْمَجَازِ. فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَغْيِيرِ النَّظْمِ إِلَى مَا يَجْرِي مَجْرَاهُ فِي الْمَجَازِ.

Üçüncüsü: el-Ahfeş şöyle demiştir: (مِنْ عَجَلٍ) yani emrin acele kılınmasından [yaratılmıştır] ki bu da O'nun 'Ol' (Kün) kavlidir. Dördüncüsü: Hasen'den nakledildiğine göre (مِنْ عَجَلٍ), yani güçsüzlükten [yaratılmıştır] demektir. Kalb (takdim-tehir) yapanlara gelince, onlar mana: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } [el-Ahkâf 20] “İnkâr edenler ateşe sunuldukları gün” yani 'ateş onlara sunulduğu gün' kavlinde olduğu gibi, 'Acele, insandan yaratılmıştır' şeklindedir demişlerdir. Ancak birinci görüş doğruya daha yakındır; bu kalb yolu ise görüşlerin en uzağıdır. Çünkü kelamı kendi tertibi üzere sahih bir manaya hamletmek mümkün olduğunda, onu maklûb (ters yüz edilmiş) saymaktan daha evladır. Ayrıca 'Acele insandan yaratılmıştır' sözünde birtakım mecaz vecihleri bulunmaktadır; o halde nazmı (lafız dizilişini) mecaz yolunda giden bir şeye çevirmenin ne faydası vardır?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْقَوْمُ اسْتَعْجَلُوا الْوَعْدَ عَلَى وَجْهِ التَّكْذِيبِ وَمَنْ هَذَا حَالُهُ لَا يَكُونُ مُسْتَعْجِلًا عَلَى الْحَقِيقَةِ. قُلْنَا: اسْتِعْجَالُهُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَدْخَلُ فِي الذَّمِّ لِأَنَّهُ إِذَا ذَمَّ الْمَرْءُ اسْتِعْجَالَ الْأَمْرِ الْمَعْلُومِ فَبِأَنْ يَذُمَّ عَلَى اسْتِعْجَالِ مَا لَا يَكُونُ مَعْلُومًا لَهُ كَانَ أُولَى، وَأَيْضًا فَإِنَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِمَا تَوَعَّدَهُمْ مِنْ عِقَابِ الْآخِرَةِ أَوْ هَلَاكِ الدُّنْيَا يَتَضَمَّنُ اسْتِعْجَالَ الْمَوْتِ وَهُمْ عَالِمُونَ بِذَلِكَ فَكَانُوا مُسْتَعْجِلِينَ فِي الْحَقِيقَةِ.

Üçüncü Mesele: Bir söz söyleyen şöyle diyebilir: Bu kavim vaadi yalanlama yoluyla acele istemiştir; bu durumda olan bir kimse ise hakikat anlamında acele eden sayılmaz. Biz deriz ki: Onların bu şekilde acele istemeleri yerilmeye daha çok dâhildir; çünkü bir kimse bilinen bir işin acele istenmesinden dolayı yeriliyorsa, kendisince bilinmeyen bir şeyin acele istenmesinden dolayı yerilmeye daha layık olur. Ayrıca onların kendilerine vadedilen ahiret azabını veya dünyadaki helaki acele istemeleri, ölümü acele istemeyi içerir ve onlar bunu bilmektedirler; dolayısıyla hakikatte acele eden kimselerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْآيَاتِ عَلَى أقوال: أحدها: أنها هِيَ الْهَلَاكُ الْمُعَجَّلُ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: فَلا تَسْتَعْجِلُونِ أَيْ أَنَّهَا سَتَأْتِي لَا مَحَالَةَ فِي وَقْتِهَا. وَثَانِيهَا: أَنَّهَا أَدِلَّةُ التَّوْحِيدِ وَصِدْقُ الرَّسُولِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا آثَارُ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ بِالشَّامِ وَالْيَمَنِ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى النَّظْمِ.

Allah Teâlâ'nın: { سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ } “Size ayetlerimi göstereceğim, acele etmeyin!” kavline gelince; ayetlerden neyin murad edildiği hususunda birkaç görüş üzerinde ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunlar dünyada peşin helak ve ahirette azaptır; bu sebeple: { فَلا تَسْتَعْجِلُونِ } “Benden acele istemeyin” yani 'o vaktinde mutlaka gelecektir' buyurmuştur. İkincisi: Bunlar tevhid delilleri ve Resul'ün doğruluğudur. Üçüncüsü: Şam ve Yemen'deki geçmiş asırların kalıntılarıdır. Birincisi nazma en yakın olanıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الِاسْتِعْجَالُ الْمَذْمُومُ الْمَذْكُورُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٥٣] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ لِجَهْلِهِمْ وَغَفْلَتِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ فِي رَفْعِ هَذَا الْحُزْنِ عَنْ قَلْبِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: بِأَنْ بَيَّنَ مَا لِصَاحِبِ هَذَا الِاسْتِهْزَاءِ مِنَ الْعِقَابِ الشَّدِيدِ فَقَالَ: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ قَالَ صَاحِبُ «الكشاف» :

Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman?' derler” kavline gelince; bil ki bu, alay yoluyla zikredilen yerilmiş aceleciliktir ve: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } [el-Ankebût 53] “Senden azabın çarçabuk gelmesini isterler; şayet tayin edilmiş bir vakit olmasaydı azap onlara mutlaka gelirdi” kavli gibidir. Allah Teâlâ onların cehaletleri ve gafletleri sebebiyle böyle söylediklerini beyan etmiştir. Sonra O Sübhânehu, Allah Resûlü'nün ﷺ kalbinden bu hüznü giderme hususunda iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Bu alayı yapanların ne denli şiddetli bir cezaya çarptırılacağını beyan etmek suretiyledir; nitekim: { لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “İnkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği vakti bir bilselerdi!” buyurmuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir:

جَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ وَحِينَ مَفْعُولٌ بِهِ لِيَعْلَمُ أَيْ لَوْ يَعْلَمُونَ الْوَقْتَ الَّذِي يَسْأَلُونَ عَنْهُ بِقَوْلِهِمْ: مَتى هذَا الْوَعْدُ وَهُوَ وَقْتٌ صَعْبٌ شَدِيدٌ تُحِيطُ بِهِمْ فِيهِ النَّارُ مِنْ قُدَّامٍ وَمِنْ خَلْفٍ فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِهَا عَنْ أَنْفُسِهِمْ وَلَا يَجِدُونَ أَيْضًا نَاصِرًا يَنْصُرُهُمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: / فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جاءَنا [غَافِرٍ: ٢٩] لِمَا كَانُوا بِتِلْكَ الصِّفَةِ مِنَ الْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ وَالِاسْتِعْجَالِ وَلَكِنَّ جَهْلَهُمْ بِهِ هُوَ الَّذِي هَوَّنَهُ عَلَيْهِمْ وَإِنَّمَا حَسُنَ حَذْفُ الْجَوَابِ لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ يَدُلُّ عَلَيْهِ. وَهَذَا أَبْلَغُ وَمِثْلُهُ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [الْبَقَرَةِ: ١٦٥] ، وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَالِ: ٥٠] ، وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْدِ: ٣١] وَإِنَّمَا خَصَّ الْوُجُوهَ وَالظُّهُورَ لِأَنَّ مَسَّ الْعَذَابِ لَهُمَا أَعْظَمُ مَوْقِعًا وَلِكَثْرَةِ مَا يُسْتَعْمَلُ ذِكْرُهُمَا فِي دَفْعِ الْمَضَرَّةِ عَنِ النَّفْسِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ شِدَّةَ هَذَا الْعَذَابِ بَيَّنَ أَنَّ وَقْتَ مَجِيئِهِ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَهُمْ بَلْ تَأْتِيهِمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَهَا غَيْرُ مُحْتَسِبِينَ وَلَا لِأَمْرِهَا مُسْتَعِدِّينَ فَتَبْهَتُهُمْ أَيْ تَدَعُهُمْ حَائِرِينَ وَاقِفِينَ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً فِي رَدِّهَا وَلَا عَمَّا يَأْتِيهِمْ مِنْهَا مَصْرِفًا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ أَيْ لَا يُمْهَلُونَ لِتَوْبَةٍ وَلَا مَعْذِرَةٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا لَمْ يُعْلِمِ الْمُكَلَّفِينَ وَقْتَ الْمَوْتِ وَالْقِيَامَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ لِأَنَّ الْمَرْءَ مَعَ كِتْمَانِ ذَلِكَ أَشَدُّ حَذَرًا وَأَقْرَبُ إِلَى التَّلَافِي، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ الْوَجْهَ الثَّانِيَ فِي دَفْعِ الْحُزْنِ عَنْ قَلْبِ رَسُولِهِ فَقَالَ: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وَالْمَعْنَى وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ يَا مُحَمَّدُ كَمَا اسْتَهْزَأَ بِكَ قَوْمُكَ فَحاقَ أَيْ نَزَلَ وَأَحَاطَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أَيْ عُقُوبَةُ اسْتِهْزَائِهِمْ وَحَاقَ وَحَقَّ بِمَعْنَى كَزَالَّ وَزَلَّ وَفِي هَذَا تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَالْمَعْنَى فَكَذَلِكَ يَحِيقُ بِهَؤُلَاءِ وَبَالُ استهزائهم.

Lev (لو) şart edatının cevabı mahzuftur; hîn (حِينَ) ise ya'lemu (يَعْلَمُ) fiilinin mef'ûlüdür. Yani: 'Şayet: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } 'Bu vaad ne zaman?' diyerek sordukları vakti bilselerdi -ki o, ateşin kendilerini önden ve arkadan kuşattığı, onu nefislerinden defetmeye güç yetiremedikleri ve: { فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جاءَنا } [el-Mü'min 29] “Eğer bize gelirse, Allah'ın azabından bizi kim kurtarır?” kavli gereğince kendilerine yardım edecek bir yardımcı da bulamayacakları pek çetin ve şiddetli bir vakittir- inkâr, alay ve acele isteme gibi o vasıf üzere bulunmazlardı; fakat onu bilmeyişleri, onu gözlerinde hafifletmiştir.' Cevabın hazfedilmesi, daha önce geçenlerin ona delalet etmesinden ötürü güzel olmuştur ve bu daha beliğdir. Bunun benzeri: { وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } [el-Bakara 165] “Zulmedenler bir görselerdi”, { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Enfâl 50] “İnkâr edenlerin canlarını alırken bir görseydin” ve { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } [er-Ra'd 31] “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı” ayetleridir. Yüzleri ve sırtları tahsis etmesi ise, azabın buralara dokunmasının daha büyük tesir bırakması ve nefisten zararı defetmede bu ikisinin zikrinin çokça kullanılması sebebiyledir. Sonra O Teâlâ bu azabın şiddetini beyan edince, onun geliş vaktinin kendilerince bilinmediğini, bilakis o saatin onlar hiç hesaba katmazken ve onun işine hazırlanmamışken ansızın geleceğini; { فَتَبْهَتُهُمْ } yani onları şaşkın ve dona kalmış bir halde bırakacağını, onu geri çevirmede hiçbir çareye güç yetiremeyeceklerini ve ondan kendilerine gelen şeyden bir kurtuluş yolu bulamayacaklarını; { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } yani tövbe yahut mazeret için kendilerine mühlet verilmeyeceğini açıklamıştır. Bil ki Allah Teâlâ'nın mükelleflere ölüm ve kıyamet vaktini bildirmemesi bunda bulunan maslahat sebebiyledir; zira insan bu gizlendiğinde daha çok sakınır ve telafi etmeye daha yakın olur. Sonra O Sübhânehu, Resûlü'nün kalbinden hüznü defetmedeki ikinci vechi zikrederek: { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Andolsun, senden önceki resullerle de alay edildi de içlerinden eğlenenleri, alay konusu edindikleri şey kuşatıverdi” buyurmuştur. Mana şudur: Ey Muhammed! Kavminin seninle alay ettiği gibi, senden önceki resullerle de alay edilmişti; bunun üzerine { فَحاقَ } yani o resullerle eğlenenlerin üzerine indi ve onları kuşattı { ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } yani alaylarının cezası. Hâka (حَاقَ) ve hakka (حَقَّ), zâlle (زَالََّ) ve zelle (زَلَّ) gibi aynı manadadır. Bunda Peygamber ﷺ için bir teselli vardır; mana ise: 'İşte bunlar da alaylarının vebaline aynı şekilde uğrayacaklardır' demektir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 42-44]

قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣) بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤)

{ قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣) بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤) } “De ki: 'Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?' Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler. (42) Yoksa onların, bizim dışımızda kendilerini koruyacak ilahları mı var? Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de tarafımızdan sahip çıkılırlar. (43) Bilakis biz onları ve atalarını, ömürleri uzayıncaya kadar yaşattık (nimetlendirdik). Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz? Galip gelenler onlar mıdır? (44)”

[في قوله تعالى قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْكُفَّارَ فِي الْآخِرَةِ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ بِسَائِرِ مَا وَصَفَهُمْ بِهِ أَتْبَعُهُ بِأَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا أَيْضًا لَوْلَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَحْرُسُهُمْ وَيَحْفَظُهُمْ لَمَا بَقُوا فِي السَّلَامَةِ فَقَالَ لِرَسُولِهِ: قل لهؤلاء الكفار الذين يستهزءون وَيَغْتَرُّونَ بِمَا هُمْ عَلَيْهِ: مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهَذَا كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِمَنْ حَصَلَ فِي قَبْضَتِهِ وَلَا مُخَلِّصَ لَهُ مِنْهُ إِلَى أَيْنَ مقرك مِنِّي! هَلْ لَكَ مَحِيصٌ عَنِّي! وَالْكَالِئُ الْحَافِظُ.

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, kâfirlerin ahirette yüzlerinden ateşi savamayacaklarını kendilerini vasfettiği diğer şeylerle birlikte beyan edince; arkasından dünyada da şayet Allah Teâlâ onları gözetip korumasaydı esenlik içinde kalamayacaklarını bildirerek Resûlü'ne şöyle buyurmuştur: Alay eden ve içinde bulundukları duruma aldanan bu kâfirlere: 'Gece ve gündüz sizi kim koruyabilir?' de. Bu, bir adamın kendi kabzasında bulunup da elinden kurtuluşu olmayan kimseye: 'Benden [kaçıp] sığınacağın yer neresi! Benden kurtuluşun var mı?' demesi gibidir. Kâli' (الْكَالِئُ), koruyucu (hâfız) demektir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنَ الرَّحْمنِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { مِنَ الرَّحْمنِ } “Rahmân'dan” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَعْنَاهُ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: مَنْ يَكْلَؤُكُمْ ... مِنَ الرَّحْمنِ أَيْ مِمَّا يَقْدِرُ عَلَى إِنْزَالِهِ بِكُمْ مِنْ عَذَابٍ تَسْتَحِقُّونَهُ. وَثَانِيهَا: مِنْ بَأْسِ اللَّه فِي الْآخِرَةِ. وَثَالِثُهَا: مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَسَائِرِ مَا أَبَاحَهُ اللَّه لِكُفْرِهِمْ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا حَافِظَ لَهُمْ وَلَا دَافِعَ عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ لَوْ أَنْزَلَهَا بِهِمْ وَلَوْلَا تَفَضُّلُهُ بِحِفْظِهِمْ لَمَا عَاشُوا وَلَمَا مُتِّعُوا بِالدُّنْيَا.

Birinci Mesele: Bunun manasında birkaç vecih vardır: Birincisi: { مَنْ يَكْلَؤُكُمْ ... مِنَ الرَّحْمنِ } yani 'Hak ettiğiniz bir azap olarak başınıza indirmeye güç yetirdiği şeyden sizi kim korur?' İkincisi: 'Ahiretteki Allah'ın azabından [sizi kim korur?]' Üçüncüsü: 'Öldürülmekten, esir edilmekten ve küfürleri sebebiyle Allah'ın mübah kıldığı diğer şeylerden [sizi kim korur?]' O Sübhânehu, şayet bunları başlarına indirecek olsa kendileri için hiçbir koruyucu ve bunları defedici bulunmadığını; O'nun onları koruma lütfu olmasaydı yaşayamayacaklarını ve dünyadan yararlandırılamayacaklarını açıklamıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثانية: إنما خص هاهنا اسْمَ الرَّحْمَنِ بِالذِّكْرِ تَلْقِينًا لِلْجَوَابِ حَتَّى يَقُولَ الْعَاقِلُ: أَنْتَ الْكَالِئُ يَا إِلَهُنَا لِكُلِّ الْخَلَائِقِ بِرَحْمَتِكَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الِانْفِطَارِ: ٦] إِنَّمَا خَصَّ اسْمَ الْكَرِيمِ بِالذِّكْرِ تلقينا للجواب.

İkinci Mesele: Burada Rahmân isminin zikredilmesi, akıllı kimsenin: 'Ey İlahımız! Bütün mahlukatı rahmetinle koruyan sensin' diyebilmesi için cevabı telkin etmek maksadıyladır; nitekim: { مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } [el-İnfitâr 6] “Seni Kerîm olan Rabbine karşı aldatan nedir?” kavlinde de Kerîm ismi cevabı telkin etmek için özellikle zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِأَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَقْتَيْنِ آفَاتٍ تَخْتَصُّ بِهِ وَالْمَعْنَى مَنْ يَحْفَظُكُمْ بِاللَّيْلِ إِذَا نِمْتُمْ وَبِالنَّهَارِ إِذَا تَصَرَّفْتُمْ فِي مَعَايِشِكُمْ.

Üçüncü Mesele: Gece ve gündüzü zikretmesi, bu iki vaktin her birine has afetler bulunmasındandır. Mana: 'Gece uyuduğunuzda ve gündüz geçiminiz için uğraştığınızda sizi kim korur?' demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى مَعَ إِنْعَامِهِ عَلَيْهِمْ لَيْلًا وَنَهَارًا بِالْحِفْظِ وَالْحِرَاسَةِ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمُ الَّذِي هُوَ الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ وَالنَّقْلِيَّةُ وَلَطَائِفُ الْقُرْآنِ مُعْرِضُونَ فَلَا يَتَأَمَّلُونَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا لِيَعْرِفُوا أَنَّهُ لَا كَالِئَ لَهُمْ سِوَاهُ وَيَتْرُكُونَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا حَظَّ لَهَا فِي حِفْظِهِمْ وَلَا فِي الْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ.

O'nun: { بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ } “Hayır, onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler” kavline gelince; mana şudur: Allah Teâlâ'nın onları gece ve gündüz koruma ve gözetmeyle nimetlendirmesine rağmen onlar, akli ve nakli deliller ile Kur'an'ın incelikleri olan Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler; dolayısıyla kendileri için O'ndan başka hiçbir koruyucunun olmadığını anlamak ve kendilerini korumada yahut kendilerine nimet vermede hiçbir payı olmayan putlara tapmayı terk etmek üzere bunlardan hiçbirini düşünmezler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمِيمَ صِلَةٌ يَعْنِي أَلَهُمْ آلِهَةٌ تَكْلَؤُهُمْ مِنْ دوننا، والتقدير ألهم آلهة من تَمْنَعُهُمْ. وَتَمَّ الْكَلَامُ ثُمَّ وَصَفَ آلِهَتَهُمْ بِالضَّعْفِ فَقَالَ: لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَهَذَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ فَهَذِهِ الْآلِهَةُ لَا تَسْتَطِيعُ حِمَايَةَ أَنْفُسِهَا عَنِ الْآفَاتِ، وَحِمَايَةُ النَّفْسِ أَوْلَى مِنْ حِمَايَةِ الْغَيْرِ. فَإِذَا لَمْ تَقْدِرْ عَلَى حِمَايَةِ نَفْسِهَا فَكَيْفَ تَقْدِرُ عَلَى حِمَايَةِ غَيْرِهَا، وَفِي قَوْلِهِ: وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْمَازِنِيُّ: أَصْحَبْتُ الرَّجُلَ إِذَا مَنَعْتَهُ فَقَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } “Yoksa onların, bizim dışımızda kendilerini koruyacak ilahları mı var? Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de tarafımızdan sahip çıkılırlar” kavline gelince; bil ki 'em' (أَمْ) edatındaki mîm harfi sıladır (bağlaçtır), yani 'Bizden başka onları koruyacak ilahları mı var?' demektir. Takdiri ise: 'Onları koruyan ilahları mı var?' şeklindedir. Kelam tamamlanmış, sonra da ilahlarını acziyetle vasfederek: { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine yardım etmeye güç yetiremezler” buyurmuştur. Bu, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'Bu ilahlar afetlere karşı kendilerini korumaya güç yetiremezler; oysa kişinin kendini koruması başkasını korumasından önce gelir. Kendilerini korumaya güç yetiremediklerinde, başkalarını korumaya nasıl güç yetirebilirler?' demektir. O'nun: { وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } “Ne de tarafımızdan sahip çıkılırlar” kavlinde ise iki görüş vardır: Birincisi: el-Mâzinî şöyle demiştir: Bir kimseyi koruduğunda 'Onu korudum' (أَصْحَبْتُ الرَّجُلَ) dersin; dolayısıyla O'nun:

وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ مِنْ ذَلِكَ لا من الصحبة. الثاني: أن الصحبة هاهنا بِمَعْنَى النُّصْرَةِ وَالْمَعُونَةِ وَكُلُّهَا سَوَاءٌ فِي الْمَعْنَى يُقَالُ: صَحِبَكَ اللَّه وَنَصَرَكَ اللَّه وَيُقَالُ لِلْمُسَافِرِ: فِي صُحْبَةِ اللَّه وَفِي حِفْظِ اللَّه فَالْمَعْنَى وَلَا هُمْ مِنَّا فِي نُصْرَةٍ وَلَا إِعَانَةٍ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ مَنْ لَا يَكُونُ قَادِرًا عَلَى دَفْعِ الْآفَاتِ وَلَا يَكُونُ مَصْحُوبًا مِنَ اللَّه بِالْإِعَانَةِ، كَيْفَ يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ تَفَضُّلَهُ عَلَيْهِمْ مَعَ كُلِّ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ يَعْنِي مَا حَمَلَهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ إِلَّا الِاغْتِرَارُ بِطُولِ الْمُهْلَةِ. يَعْنِي طَالَتْ أَعْمَارُهُمْ فِي الْغَفْلَةِ فَنَسُوا عَهْدَنَا وَجَهِلُوا مَوْقِعَ مَوَاقِعِ نِعْمَتِنَا وَاغْتَرُّوا بِذَلِكَ.

{ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } kavli bundan (koruma manasından) gelmektedir, arkadaşlık (sohbet) manasından değil. İkincisi: Buradaki suhbet (arkadaşlık/sahip çıkma), yardım ve destek manasındadır ve bunların hepsi anlamca birdir. 'Allah seninle olsun (sahibin olsun)' ve 'Allah sana yardım etsin' denildiği gibi, yolcuya da: 'Allah'ın himayesinde (yoldaşlığında) ol' ve 'Allah'ın korumasında ol' denir. O halde mana: 'Onlar tarafımızdan ne bir yardıma ne de bir desteğe mazhar olurlar' şeklindedir. Hasılı; afetleri defetmeye gücü yetmeyen ve Allah'ın yardımına mazhar kılınmayan bir kimse herhangi bir şeye nasıl güç yetirebilir? Sonra O Sübhânehu bütün bunlara rağmen onlara olan lütfunu: { بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “Bilakis biz onları ve atalarını, ömürleri uzayıncaya kadar yaşattık (nimetlendirdik)” kavliyle beyan etmiştir; yani onları yüz çevirmeye sevk eden şey, mühletin uzamasına aldanmaktan başkası değildir. Yani ömürleri gaflet içinde uzadı; bu yüzden ahdimizi unuttular, nimetlerimizin ulaştığı yerlerin değerini bilmediler ve buna aldandılar.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها فَالْمَعْنَى أَفَلَا يَرَى هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ باللَّه الْمُسْتَعْجِلُونَ بِالْعَذَابِ آثَارَ قُدْرَتِنَا فِي إِتْيَانِ الْأَرْضِ مِنْ جَوَانِبِهَا نَأْخُذُ الْوَاحِدَ بعد الْوَاحِدَ بَعْدَ الْوَاحِدِ وَنَفْتَحُ الْبِلَادَ وَالْقُرَى مِمَّا حَوْلَ مَكَّةَ وَنَزِيدُهَا فِي مُلْكِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنُمِيتُ رُؤَسَاءَ الْمُشْرِكِينَ الْمُمَتَّعِينَ بِالدُّنْيَا/ وَنُنْقِصُ مِنَ الشِّرْكِ بِإِهْلَاكِ أَهْلِهِ أَمَا كَانَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ عِبْرَةٌ فَيُؤْمِنُوا بِرَسُولِ اللَّه ﷺ وَيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ اللَّه وَإِرَادَتِهِ فِيهِمْ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى مُغَالَبَتِهِ ثُمَّ قَالَ: أَفَهُمُ الْغالِبُونَ أَيْ فَهَؤُلَاءِ هُمُ الْغَالِبُونَ أَمْ نَحْنُ وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ وَالتَّقْرِيعِ وَالْمَعْنَى بَلْ نَحْنُ الْغَالِبُونَ وَهُمُ الْمَغْلُوبُونَ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ. وَفِي تَفْسِيرِ النُّقْصَانِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ ﵃ نَنْقُصُهَا بِفَتْحِ الْبُلْدَانِ. وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى يُرِيدُ نُقْصَانَ أَهْلِهَا وَبَرَكَتِهَا. وَثَالِثُهَا: قَالَ عِكْرِمَةُ: تَخْرِيبُ الْقُرَى عِنْدَ مَوْتِ أَهْلِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها } “Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip onu eksiltiyoruz” kavline gelince; mana şudur: Allah'a ortak koşan ve azabın çabuk gelmesini isteyen bu kimseler; yeryüzüne etrafından gelişimizin, birer birer canları alışımızın, Mekke çevresindeki beldeleri ve köyleri fethedip Muhammed'in ﷺ mülküne dâhil edişimizin, dünyadan yararlandırılan müşrik önderlerini öldürüşümüzün ve ehlini helak etmek suretiyle şirki eksiltişimizin güç ve kudret izlerini görmüyorlar mı? Bunda kendileri için bir ibret yok muydu ki Allah'ın Resûlü'ne ﷺ iman etsinler ve Allah'tan, O'nun kendileri hakkındaki iradesinden kaçınamayacaklarını ve O'na asla galip gelemeyeceklerini bilsinler? Sonra: { أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “Galip gelenler onlar mıdır?” yani 'Galip gelenler onlar mıdır yoksa biz miyiz?' buyurmuştur. Bu, takrir ve azarlama bildiren bir istifhamdır; manası ise 'Bilakis galip olan biziz, mağlup olanlar ise onlardır' demektir. Bu ayet hakkındaki açıklama Ra'd Suresi'nde geçmişti. Eksiltmenin (nuksan) tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs, Mukâtil ve el-Kelbî [radıyallâhu anhüm]: 'Beldeleri fethederek onu eksiltiriz' demişlerdir. İkincisi: İbn Abbâs başka bir rivayette: 'Halkını ve bereketini eksiltmeyi murad ediyor' demiştir. Üçüncüsü: İkrime: 'Halkı öldüğünde köylerin harabeye dönmesidir' demiştir.

وَرَابِعُهَا: بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ إِنْ صَحَّتْ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ فَلَا يُعْدَلُ عَنْهَا وَإِلَّا فَالْأَظْهَرُ مِنَ الْأَقَاوِيلِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْغَلَبَةِ فَلِذَلِكَ قَالَ: أَفَهُمُ الْغالِبُونَ وَالَّذِي يَلِيقُ بِذَلِكَ أَنَّهُ يَنْقُصُهَا عَنْهُمْ وَيَزِيدُهَا فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ، قَالَ الْقَفَّالُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي كُفَّارِ مَكَّةَ فَكَيْفَ يَدْخُلُ فِيهَا الْعُلَمَاءُ وَالْفُقَهَاءُ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنَ الْعِبَرِ الَّتِي لَوِ اسْتَعْمَلُوا عَقْلَهُمْ فِيهَا لأعرضوا عن جهلهم.

Dördüncüsü: Âlimlerin vefat etmesiyledir. Bu rivayet şayet Resûlullah'tan ﷺ sahih olarak gelmişse ondan dönülmez; aksi takdirde görüşlerin en zahir olanı galibiyetle ilgili olanıdır; bu sebeple: { أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } “Galip gelenler onlar mıdır?” buyurmuştur. Buna uygun olan da; onu onlardan eksiltip İslam beldelerine katmasıdır. el-Kaffâl şöyle demiştir: 'Bu ayet Mekke kâfirleri hakkında inmiştir; öyleyse âlimler ve fakihler bunun içine nasıl girsin?' Böylece Allah Teâlâ bütün bunların, şayet akıllarını kullansalardı cehaletlerinden vazgeçecekleri ibretlerden olduğunu açıklamıştır.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 45-47]

قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧)

{ قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا مَا يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧) } “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.' Fakat sağırlar, uyarıldıkları vakit bu çağrıyı işitmezler. (45) Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa, hiç şüphesiz: 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz' diyeceklerdir. (46) Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan iş] bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz. Hesap görücüler olarak biz yeteriz. (47)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ إلى قوله لِيَوْمِ الْقِيامَةِ] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ الْأَدِلَّةَ وَبَالَغَ فِي التَّنْبِيهِ عَلَيْهَا عَلَى مَا تَقَدَّمَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ أَيْ بِالْقُرْآنِ الَّذِي هُوَ كَلَامُ رَبِّكُمْ فَلَا تَظُنُّوا أَنَّ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِي بَلِ اللَّه آتِيكُمْ بِهِ وَأَمَرَنِي بِإِنْذَارِكُمْ فَإِذَا قُمْتُ بِمَا أَلْزَمَنِي رَبِّي فَلَمْ يَقَعْ مِنْكُمُ الْقَبُولُ وَالْإِجَابَةُ فَالْوَبَالُ عَلَيْكُمْ يَعُودُ، وَمَثَّلَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا سَمِعُوا مِنْ إِنْذَارِهِ مَعَ كَثْرَتِهِ وَتَوَالِيهِ بِالصُّمِّ الَّذِينَ لَا يَسْمَعُونَ أَصْلًا إِذِ الْغَرَضُ بِالْإِنْذَارِ لَيْسَ السَّمَاعَ بَلِ التَّمَسُّكَ بِهِ فِي إِقْدَامٍ عَلَى وَاجِبٍ وَتَحَرُّزٍ عَنْ مُحَرَّمٍ وَمَعْرِفَةٍ بِالْحَقِّ. فَإِذَا لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْغَرَضُ صَارَ كَأَنَّهُ لَمْ يُسْمَعْ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ وَلَا تُسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ بِالتَّاءِ وَالْيَاءِ أَيْ لَا تُسْمِعُ أَنْتَ أَوْ لَا يُسْمِعُ رَسُولُ اللَّه أَوْ لَا يُسْمِعُ الصُّمَّ مَنْ أَسْمَعَ، فَإِنْ قُلْتَ: الصُّمُّ لَا تَسْمَعُ دُعَاءَ الْبَشَرِ كَمَا لَا يَسْمَعُونَ دُعَاءَ الْمُنْذِرِ. فَكَيْفَ قَالَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ؟ قُلْتُ: اللَّامُ فِي الصُّمِّ/ إِشَارَةٌ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمُنْذَرِينَ كَائِنَةٌ لِلْعَهْدِ لَا لِلْجِنْسِ، وَالْأَصْلُ وَلَا يَسْمَعُونَ الدُّعَاءَ إِذَا مَا يُنْذَرُونَ فَوَضَعَ الظَّاهِرَ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَصَامُمِهِمْ وَسَدِّهِمْ أَسْمَاعَهُمْ إِذَا أُنْذَرُوا أَيْ هُمْ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ مِنَ الْجَرَاءَةِ وَالْجَسَارَةِ عَلَى التَّصَامُمِ عَنْ آيَاتِ الْإِنْذَارِ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حَالَهُمْ سَيَتَغَيَّرُ إِلَى أَنْ يَصِيرُوا بِحَيْثُ إِذَا شَاهَدُوا الْيَسِيرَ مِمَّا أُنْذَرُوا بِهِ فَعِنْدَهُ يَسْمَعُونَ وَيَعْتَذِرُونَ وَيَعْتَرِفُونَ حِينَ لَا يَنْتَفِعُونَ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ وَأَصْلُ النَّفْحِ مِنَ الرِّيحِ اللَّيِّنَةِ وَالْمَعْنَى وَلَئِنْ مَسَّهُمْ شَيْءٌ قَلِيلٌ مِنْ عَذَابِ اللَّه كَالرَّائِحَةِ مِنَ الشَّيْءِ دُونَ جِسْمِهِ لَتَنَادَوْا بِالْوَيْلِ وَاعْتَرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالظُّلْمِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي الْمَسِّ وَالنَّفْحَةِ ثَلَاثُ مُبَالَغَاتٍ: لَفْظُ الْمَسِّ وَمَا فِي النَّفْحِ مِنْ مَعْنَى الْقِلَّةِ وَالنَّزَارَةِ، يُقَالُ: نَفَحَتْهُ الدَّابَّةُ وَهُوَ رُمْحٌ يَسِيرٌ وَنَفَحَهُ بِعَطِيَّةٍ رَضَخَهُ، وَلَفْظُ الْمَرَّةِ. ثُمَّ بَيَّنَ ﷾ أَنَّ جَمِيعَ مَا يَنْزِلُ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَدْلًا فَهُمْ وَإِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَلَنْ يُظْلَمُوا فِي الْآخِرَةِ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ ﷾: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ وَصَفَهَا اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ لِأَنَّ الْمِيزَانَ قَدْ يَكُونُ مُسْتَقِيمًا وَقَدْ يَكُونُ بِخِلَافِهِ، فَبَيَّنَ أَنَّ تِلْكَ الْمَوَازِينَ تَجْرِي عَلَى حَدِّ الْعَدْلِ وَالْقِسْطِ، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وهاهنا مسائل:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ } kavlinden { لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki O Sübhânehu, Kur'an'da delilleri tekrar edip daha önce geçtiği üzere bunlara dikkat çekmede mübalağa edince, bunun peşinden: { قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “De ki: Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum” yani Rabbinizin kelamı olan Kur'an ile uyarıyorum; bunun benim tarafımdan olduğunu sanmayın, bilakis onu size Allah getirmekte ve sizi uyarmamı bana emretmektedir; dolayısıyla ben Rabbimin bana gerekli kıldığı şeyi yerine getirdiğimde sizden kabul ve icabet gerçekleşmezse, bunun vebali size döner, buyurmuştur. Çok ve peş peşe olmasına rağmen uyarısından işittikleri şeyden faydalanmamaları yönüyle onları, aslen işitmeyen sağırlara benzetmiştir; zira uyarıdaki gaye sadece işitmek değil, vacibe yönelme, haramdan sakınma ve hakkı tanıma hususunda ona sarılmaktır. Bu gaye gerçekleşmediğinde ise sanki hiç işitilmemiş gibi olur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَلا تُسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعَاءَ } şeklinde tâ ve yâ harfiyle de okunmuştur; yani 'sen işittiremezsin' veya 'Allah'ın Resulü işittiremez' yahut 'işittiren kimse sağırlara işittiremez' demektir. Şayet: 'Sağırlar, uyarıcının çağrısını işitmedikleri gibi beşerin çağrısını da işitmezler; o halde nasıl: { إِذَا مَا يُنْذَرُونَ } “Uyarıldıkları zaman” buyurmuştur?' dersen, derim ki: { الصُّمِّ } kelimesindeki lâm takısı, cins için değil ahd içindir ve bu uyarılanlara işarettir. Aslı: 'Uyarıldıkları zaman çağrıyı işitmezler' şeklindedir; fakat uyarıldıklarında sağırlık taslamalarına ve kulaklarını tıkamalarına delalet etmesi için zamir yerine zahir isim konulmuştur; yani onlar uyarı ayetlerine karşı sağırlık taslama cüreti ve küstahlığında bu vasıf üzeredirler. Sonra Allah Teâlâ, hallerinin değişeceğini; öyle ki kendilerine vadedilen şeyden az bir şey gördüklerinde işte o vakit -fayda vermeyeceği anda- işiteceklerini, mazeret beyan edip itirafta bulunacaklarını açıklamıştır; nitekim: { وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ } “Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa, hiç şüphesiz: 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz zalimlermişiz' diyeceklerdir” kavlinden murad da budur. Nefh (النَّفْح) kelimesinin aslı hafif rüzgârdandır. Mana ise: 'Şayet onlara, bir şeyin bizzat cisminden ziyade kokusu gibi Allah'ın azabından azıcık bir şey dokunacak olsa, hemen helak çağrısında bulunur ve nefislerinin aleyhine zulmü itiraf ederler' şeklindedir. Keşşâf sahibi: 'Mess (dokunma) ve nefha (esinti) kelimelerinde üç mübalağa vardır: Mess lafzı, nefha kelimesinde bulunan azlık ve seyreklik manası -ki binek hayvanı hafifçe çifte attığında 'hayvan onu tepti' (نَفَحَتْهُ الدَّابَّةُ) denir, birine az bir bağış verdiğinde de 'ona az bir bağış verdi' (نَفَحَهُ بِعَطِيَّةٍ) denir- ve bir defalık bildiren isim (ism-i merre) lafzı olması' demiştir. Sonra O Azze ve Celle, ahirette başlarına gelecek olan her şeyin ancak adalet olacağını; dolayısıyla dünyada nefislerine zulmetmiş olsalar da ahirette asla zulme uğramayacaklarını açıklamıştır. O Azze ve Celle'nin: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ } “Adalet terazilerini kurarız” kavlinin manası da budur. Terazi bazen dosdoğru bazen de aksine olabildiği için Allah Teâlâ onu bu şekilde vasfetmiş; böylece o terazilerin adalet ve hakkaniyet ölçüsü üzere işleyeceğini beyan etmiş ve bunu: { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez” kavliyle pekiştirmiştir. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الأولى: معنى وضعها إحظارها، قَالَ الْفَرَّاءُ: الْقِسْطُ صِفَةُ الْمَوَازِينِ وَإِنْ كَانَ مُوَحَّدًا وَهُوَ كَقَوْلِكَ لِلْقَوْمِ: أَنْتُمْ عَدْلٌ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ ذَوَاتَ الْقِسْطِ وَقَوْلُهُ: لِيَوْمِ الْقِيامَةِ قَالَ الْفَرَّاءُ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ لِأَهْلِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

Birinci Mesele: Terazilerin konulmasının (vaz'ının) manası, onların hazır edilmesidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Müfret (tekil) olsa da el-Kıst (الْقِسْطُ) terazilerin sıfatıdır; bu da bir topluluğa: 'Siz adaletsiniz' (أَنْتُمْ عَدْلٌ) demen gibidir. ez-Zeccâc ise: 'Adalet sahibi terazileri koyarız' şeklinde açıklamıştır. O'nun: { لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } kavli hakkında el-Ferrâ: 'Kıyamet gününde' demiştir; 'kıyamet günü ehli için' de denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي وَضْعِ الْمَوَازِينِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ مُجَاهِدٌ هَذَا مَثَلٌ وَالْمُرَادُ بِالْمَوَازِينِ الْعَدْلُ وَيُرْوَى مِثْلُهُ عَنْ قَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَالْمَعْنَى بِالْوَزْنِ الْقِسْطُ بَيْنَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ فَمَنْ أَحَاطَتْ حَسَنَاتُهُ بِسَيِّئَاتِهِ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ يَعْنِي أَنَّ حَسَنَاتِهِ تَذْهَبُ بِسَيِّئَاتِهِ وَمَنْ أَحَاطَتْ سَيِّئَاتُهُ بحسناته فقد خفت موازينه أَيْ أَنَّ سَيِّئَاتِهِ تَذْهَبُ بِحَسَنَاتِهِ، حَكَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ هَكَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَئِمَّةِ السَّلَفِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَضَعُ الْمَوَازِينَ الْحَقِيقِيَّةَ فَتُوزَنُ بِهَا الْأَعْمَالُ، وَعَنِ الْحَسَنِ: هُوَ مِيزَانٌ لَهُ كِفَّتَانِ وَلِسَانٌ وَهُوَ بَيْدِ جِبْرِيلَ ﵇.

İkinci Mesele: Terazilerin konulması hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Mücâhid: 'Bu bir temsildir, terazilerden murad ise adalettir' demiştir; Katâde ve Dahhâk'tan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Tartıdan murad ise ameller hususunda aralarındaki adalettir; buna göre kimin iyilikleri kötülüklerini kuşatırsa onun tartıları ağır gelmiştir, yani iyilikleri kötülüklerini giderir; kimin de kötülükleri iyiliklerini kuşatırsa onun tartıları hafif gelmiştir, yani kötülükleri iyiliklerini giderir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bu şekilde nakletmiştir. İkincisi: Selef imamlarının görüşü olup O Sübhânehu'nun hakiki teraziler koyacağı ve amellerin bunlarla tartılacağı şeklindedir. Hasen'den nakledildiğine göre: O, iki kefesi ve bir dili olan bir terazidir ve Cibrîl'in [aleyhisselâm] elindedir.

وَيُرْوَى: «أَنَّ دَاوُدَ ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُرِيَهُ الْمِيزَانَ فَلَمَّا رَآهُ غُشِيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ: يَا إِلَهِي مَنِ الَّذِي يَقْدِرُ أَنْ يَمْلَأَ كِفَّتَهُ حَسَنَاتٍ، فَقَالَ: يَا دَاوُدُ إِنِّي إِذَا رَضِيتُ عَنْ عَبْدِي مَلَأْتُهَا بِتَمْرَةٍ»

Şöyle rivayet edilir: “Dâvûd [aleyhisselâm] Rabbinden kendisine teraziyi göstermesini istedi. Onu görünce bayıldı; ayıldığında ise: 'Ey İlahım! Onun kefesini sevaplarla doldurmaya kimin gücü yeter?' dedi. Bunun üzerine Allah: 'Ey Dâvûd! Ben kulumdan razı olduğum vakit onu tek bir hurma ile doldururum' buyurdu.”

ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فِي كَيْفِيَّةِ

Sonra bu görüşe göre amellerin tartılmasının keyfiyeti hususunda

وَزْنِ الْأَعْمَالِ طَرِيقَانِ. أَحَدُهُمَا: أَنْ تُوزَنَ صَحَائِفُ الْأَعْمَالِ. وَالثَّانِي: يُجْعَلُ فِي كِفَّةِ الْحَسَنَاتِ جَوَاهِرُ بِيضٌ مُشْرِقَةٌ وَفِي كِفَّةِ السَّيِّئَاتِ جَوَاهِرُ سُودٌ مُظْلِمَةٌ فَإِنْ قِيلَ: أَهْلُ الْقِيَامَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا عَالِمِينَ بِكَوْنِهِ ﷾ عَادِلًا غَيْرَ ظَالِمٍ أَوْ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ. فَإِنْ عَلِمُوا ذَلِكَ كَانَ مُجَرَّدُ حُكْمِهِ كَافِيًا فِي مَعْرِفَةِ أَنَّ الْغَالِبَ هُوَ الْحَسَنَاتُ أَوِ السَّيِّئَاتُ فَلَا يَكُونُ فِي وَضْعِ الْمِيزَانِ فَائِدَةٌ الْبَتَّةَ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمُوا لَمْ تَحْصُلِ الْفَائِدَةُ فِي وَزْنِ الصَّحَائِفِ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ إِحْدَى الصَّحِيفَتَيْنِ أَثْقَلَ أَوْ أَخَفَّ ظُلْمًا فَثَبَتَ أَنَّ وَضْعَ الْمِيزَانِ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ خَالٍ عَنِ الْفَائِدَةِ. وجوابه على قولنا قوله تعالى: لا يُسْئَلُ/ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] وَأَيْضًا فَفِيهِ ظُهُورُ حَالِ الْوَلِيِّ مِنَ الْعَدُّوِ فِي مَجْمَعِ الْخَلَائِقِ، فَيَكُونُ لِأَحَدِ الْقَبِيلَيْنِ فِي ذَلِكَ أَعْظَمُ السُّرُورِ وَلِلْآخَرِ أَعْظَمُ الْغَمِّ، وَيَكُونُ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ نَشْرِ الصُّحُفِ وَغَيْرِهِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى وُجُودِ الْمَوَازِينِ الْحَقِيقِيَّةِ أَنَّ حَمْلَ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى مُجَرَّدِ الْعَدْلِ مَجَازٌ وَصَرْفُ اللَّفْظِ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ غَيْرُ جَائِزٍ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ جَاءَتِ الْأَحَادِيثُ الْكَثِيرَةُ بِالْأَسَانِيدِ الصَّحِيحَةِ فِي هَذَا الْبَابِ.

amellerin tartılması hususunda iki yol vardır. Birincisi: Amel defterlerinin tartılmasıdır. İkincisi: İyilikler kefesine parlak beyaz mücevherler, kötülükler kefesine ise karanlık siyah mücevherler konulmasıdır. Şayet: 'Kıyamet ehli ya O'nun [celle celâluhû] zalim olmayıp adil olduğunu biliyordur ya da bunu bilmiyordur. Şayet bunu biliyorlarsa, galip gelenin iyilikler mi yoksa kötülükler mi olduğunu anlamak için sadece O'nun hükmü yeterli olur; dolayısıyla terazinin kurulmasında hiçbir fayda olmaz. Şayet bilmiyorlarsa, defterlerin tartılmasında da bir fayda hâsıl olmaz; zira O Sübhânehu'nun defterlerden birini haksız yere daha ağır veya daha hafif kılmış olması muhtemeldir. Böylece her iki takdirde de terazinin konulmasının faydadan hâlî olduğu sabit olur' denilirse, bizim görüşümüze göre buna verilecek cevap Allah Teâlâ'nın: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorumlu tutulurlar” [Enbiyâ, 23] kavlidir. Ayrıca bunda, mahlûkatın toplandığı yerde dostun durumunun düşmandan ayırt edilip açığa çıkması vardır; böylece iki fırkadan biri için bunda en büyük sevinç, diğeri için ise en büyük keder hâsıl olur. Bu da amel defterlerinin açılıp saçılması ve benzeri durumlar gibidir. Bu sabit olduğunda deriz ki: Hakiki terazilerin varlığına delil, bu lafzı sırf adalet manasına hamletmenin mecaz olması ve bir zaruret bulunmaksızın lafzı hakikatten mecaza çevirmenin caiz olmamasıdır; özellikle de bu konuda sahih senetlerle pek çok hadis gelmişken.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ يُنَاقِضُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً [الْكَهْفِ: ١٠٥] ، وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا يُكْرِمُهُمْ وَلَا يُعَظِّمُهُمْ.

Üçüncü Mesele: Bir topluluk: 'Bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } “Kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz)” [Kehf, 105] kavli çelişmektedir' demiştir. Cevap şudur: [Bunun anlamı] Allah'ın onlara ikramda bulunmayacağı ve onları yüceltmeyeceğidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا جَمَعَ الْمُوَازِينَ لِكَثْرَةِ مَنْ تُوزَنُ أَعْمَالُهُمْ وَهُوَ جَمْعُ تَفْخِيمٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْمَوْزُونَاتِ.

Dördüncü Mesele: Teraziler (el-mevâzîn) kelimesinin çoğul getirilmesi, amelleri tartılacak kimselerin çokluğundan dolayıdır ve bu bir tazim çoğuludur; tartılan şeylere (el-mevzûnât) raci olması da caizdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُنْقَصُ مِنْ إِحْسَانِ مُحْسِنٍ وَلَا يُزَادُ في إساءة مسيئ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها } “[Yapılan amel] bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz” kavline gelince; bunun manası, iyilik yapanın iyiliğinden eksiltilmeyeceği ve kötülük yapanın kötülüğüne de fazlalık eklenmeyeceğidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ: مِثْقالَ حَبَّةٍ عَلَى كَانَ التَّامَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ آتَيْنَا بِهَا وَهِيَ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الْإِتْيَانِ بِمَعْنَى الْمُجَازَاةِ وَالْمُكَافَأَةِ لِأَنَّهُمْ أَتَوْهُ بِالْأَعْمَالِ وَأَتَاهُمْ بِالْجَزَاءِ، وَقَرَأَ حُمَيْدٌ: أَثَبْنَا بِهَا مِنَ الثَّوَابِ، وَفِي حَرْفِ أبي جئنا بها.

Birinci Mesele: [Bu lafız], Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer darlık içinde ise” kavlinde olduğu gibi tam fiil olan kâne (كانَ) üzere 'miskâle habbetin' (مِثْقالَ حَبَّةٍ) şeklinde okunmuştur. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] ise bunu [karşılık verme manasında] 'âteynâ bihâ' (آتَيْنَا بِهَا) şeklinde okumuştur; bu da 'el-ityân' kökünden müfâale bâbında olup cezalandırma ve mükâfatlandırma manasındadır, çünkü onlar O'na amelleriyle geldiler, O da onlara karşılığı ile geldi. Humeyd ise sevap manasından hareketle 'esebnâ bihâ' (أَثَبْنَا بِهَا) şeklinde okumuştur. Übeyy'in kıraatinde ise 'ci'nâ bihâ' (جِئْنَا بِهَا) şeklindedir.

المسألة الثانية: لم أنت ضَمِيرُ الْمِثْقَالِ؟ قُلْنَا: لِإِضَافَتِهِ إِلَى الْحَبَّةِ كَقَوْلِهِمْ ذَهَبَتْ بَعْضُ أَصَابِعِهِ.

İkinci Mesele: Miskâl kelimesinin zamiri niçin müennes kılınmıştır? Deriz ki: Arapların 'zehebet ba'du esâbiihî' (ذَهَبَتْ بَعْضُ أَصَابِعِهِ - parmaklarının bir kısmı gitti) demeleri gibi, 'habbe' kelimesine muzaf kılındığı içindir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: زَعَمَ الْجُبَّائِيُّ أَنَّ مَنِ اسْتَحَقَّ مِائَةَ جُزْءٍ مِنَ الْعِقَابِ فأتى بطاعة يستحق بها خمسين جزء من الثواب فهذا الأقل يتحبط بِالْأَكْثَرِ وَيَبْقَى الْأَكْثَرُ كَمَا كَانَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تُبْطِلُ قَوْلَهُ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى تَمَدَّحَ بِأَنَّ الْيَسِيرَ مِنَ الطَّاعَةِ لَا يَسْقُطُ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ الْجُبَّائِيُّ لَسَقَطَتِ الطَّاعَةُ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ.

Üçüncü Mesele: Cübbâî, yüz cüz cezayı hak eden bir kimsenin elli cüz sevap hak ettiren bir itaat yapması durumunda bu az olanın çok olanla boşa çıkacağını (tahabbüt edeceğini) ve çok olanın olduğu gibi kalacağını iddia etmiştir. Bil ki bu ayet onun bu sözünü iptal eder; çünkü Allah Teâlâ itaatten az bir şeyin dahi düşmeyeceğini överek beyan buyurmuştur. Şayet durum Cübbâî'nin dediği gibi olsaydı, itaat hiçbir fayda sağlamaksızın düşmüş olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ: فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَوِ ابْتَدَأَهُ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ قَدْ ظَلَمَ، فَدَلَّ هَذَا الْوَجْهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُعَذِّبُ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ وَلَا يَفْعَلُ الْمَضَارَّ فِي الدُّنْيَا إِلَّا لِلْمَنَافِعِ وَالْمَصَالِحِ. وَالْجَوَابُ: الظُّلْمُ هُوَ التَّصَرُّفُ فِي مِلْكِ الْغَيْرِ وَذَلِكَ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ لِأَنَّهُ الْمَالِكُ الْمُطْلَقُ، ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى اسْتِحَالَةِ الظُّلْمِ عَلَيْهِ عَقْلًا أَنَّ الظُّلْمَ عِنْدَ الْخَصْمِ مُسْتَلْزِمٌ لِلْجَهْلِ أَوِ الْحَاجَةِ الْمُحَالَيْنِ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَمُسْتَلْزِمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَالظُّلْمُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الظَّالِمَ سَفِيهٌ خَارِجٌ عَنِ الْإِلَهِيَّةِ فَلَوْ صَحَّ مِنْهُ الظُّلْمُ لَصَحَّ خُرُوجُهُ عَنِ الْإِلَهِيَّةِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ كَوْنُهُ إِلَهًا مِنَ الْجَائِزَاتِ لَا مِنَ الْوَاجِبَاتِ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي إِلَهِيَّتِهِ.

Dördüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: O'nun: { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez” kavlinde, Allah Teâlâ böyle bir şeye [karşılıksız cezalandırmaya] doğrudan başlayacak olsaydı zulmetmiş olacağına dair bir delalet vardır; dolayısıyla bu yön, O Teâlâ'nın hak etmeyen kimseye azap etmeyeceğine ve dünyadaki zararları da ancak menfaatler ve maslahatlar için var ettiğine delalet etmiştir. Cevap şudur: Zulüm, başkasının mülkünde tasarrufta bulunmaktır; bu ise mutlak mülk sahibi olduğu için Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Sonra zulmün O'nun hakkında aklen imkânsız olduğunu gösteren husus şudur: Hasıma göre zulüm, Allah Teâlâ hakkında muhal olan cehaleti veya ihtiyacı gerektirir; muhali gerektiren şey ise muhaldir. Dolayısıyla zulüm Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Ayrıca zalim kişi ilahlıktan çıkmış bir sefihtir; şayet O'ndan zulüm sadır olması sahih olsaydı O'nun ilahlıktan çıkması da sahih olurdu. Bu takdirde O'nun ilah olması vaciplerden değil caizlerden olurdu ki bu da O'nun ilahlığına halel getirir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنْ قِيلَ الْحَبَّةُ أَعْظَمُ مِنَ الْخَرْدَلَةِ، فَكَيْفَ قَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ؟ قُلْنَا: الْوَجْهُ فِيهِ أَنْ تَفْرِضَ الْخَرْدَلَةَ كَالدِّينَارِ ثُمَّ تَعْتَبِرَ الْحَبَّةَ مِنْ ذَلِكَ الدِّينَارِ. وَالْغَرَضُ الْمُبَالَغَةُ فِي أَنَّ شَيْئًا مِنَ الْأَعْمَالِ صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا غَيْرُ ضَائِعٍ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى.

Beşinci Mesele: Şayet: 'Tane (el-habbe) hardaldan daha büyüktür, o halde nasıl hardaldan bir dane (حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ) denilmiştir?' denilirse, deriz ki: Bunun izahı, hardalı dinar gibi farz etmen, sonra o dinardan daneyi (parçayı) itibar etmendir. Maksat ise küçük olsun büyük olsun amellerden hiçbir şeyin Allah Teâlâ katında zayi olmayacağını mübalağalı bir şekilde ifade etmektir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفى بِنا حاسِبِينَ فَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّحْذِيرُ فَإِنَّ الْمُحَاسِبَ إِذَا كَانَ فِي الْعِلْمِ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَفِي الْقُدْرَةِ بِحَيْثُ لَا يَعْجِزُ عَنْ شَيْءٍ، حَقِيقٌ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ فِي أَشَدِّ الْخَوْفِ مِنْهُ، وَيُرْوَى عَنِ الشِّبْلِيِّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ رُئِيَ فِي الْمَنَامِ فَقِيلَ لَهُ: مَا فَعَلَ اللَّه بِكَ فَقَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { وَكَفى بِنا حاسِبِينَ } “Hesap görücüler olarak biz yeteriz” kavline gelince; bundan maksat sakındırmaktır. Zira hesaba çeken, ilimde kendisine hiçbir şeyin kapalı kalmayacağı bir mertebede ve kudrette hiçbir şeyden âciz olmayacak bir derecede olunca, akıl sahibine düşen O'ndan son derece korkmaktır. Şiblî'den [rahimehullâh] rivayet edildiğine göre o rüyada görülmüş ve kendisine: 'Allah sana ne yaptı?' diye sorulmuş; o da şöyle demiştir:

حَاسَبُونَا فَدَقَّقُوا ... ثم منوا فأعتقوا

'Bizi hesaba çektiler ve ince eleyip sık dokudular... Sonra lütufta bulunup azat ettiler.'

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٨ الى ٥٠]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 48-50]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) } “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn’a Furkân’ı, bir ışığı ve takvâ sahipleri için bir zikri verdik. (48) Onlar, görmedikleri halde Rablerinden korkarlar ve kıyamet saatinden de ürperip titrerler. (49) İşte bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir. Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz? (50)”

[القصة الأولى، قصة موسى ﵇]

[Birinci Kıssa: Mûsâ'nın [aleyhisselâm] Kıssası]

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا تَكَلَّمَ فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ شَرَعَ فِي قِصَصِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، تَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ ﵇ فِيمَا يَنَالُهُ مِنْ قَوْمِهِ وَتَقْوِيَةً لِقَلْبِهِ عَلَى أَدَاءِ الرِّسَالَةِ وَالصَّبْرِ عَلَى كُلِّ عَارِضٍ دُونَهَا وَذَكَرَ هاهنا مِنْهَا قِصَصًا.

Bil ki O Sübhânehu, tevhid, nübüvvet ve meâd delillerinden bahsettikten sonra; kavminden gördüğü eziyetler karşısında Resûl'e [aleyhisselâm] bir teselli olmak, risaleti tebliğ etme hususunda kalbine kuvvet vermek ve bunun önündeki her engele sabretmesini sağlamak üzere peygamberlerin [aleyhimüsselâm] kıssalarına başlamış ve burada onlardan bazı kıssalar zikretmiştir.

الْقِصَّةُ الْأُولَى، قِصَّةُ مُوسَى ﵇ وَوَجْهُ الِاتِّصَالِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ: إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ [الأنبياء: ٤٥] أَتْبَعَهُ بِأَنَّ هَذِهِ عَادَةُ اللَّه تَعَالَى فِي الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ فَقَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْفُرْقَانِ عَلَى أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ هُوَ التَّوْرَاةُ، فَكَانَ فُرْقَانًا إِذْ كَانَ يُفَرَّقُ بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَكَانَ ضِيَاءً إِذْ كَانَ لِغَايَةِ وُضُوحِهِ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى طُرُقِ الْهُدَى وَسُبُلِ النَّجَاةِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَمَعْرِفَةِ الشَّرَائِعِ، وكان ذكرى أَيْ مَوْعِظَةً أَوْ ذِكْرَ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي دِينِهِمْ وَمَصَالِحِهِمْ أَوِ الشَّرَفِ أَمَّا الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَضِياءً فَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَرَأَ ضِيَاءً بِغَيْرِ وَاوٍ وَهُوَ حَالٌ مِنَ الْفُرْقَانِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فَالْمَعْنَى آتَيْنَاهُمُ الْفُرْقَانَ وَهُوَ التَّوْرَاةُ وَآتَيْنَا بِهِ ضِيَاءً وَذِكْرَى لِلْمُتَّقِينَ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ ضِيَاءٌ وَذِكْرَى أَوْ آتَيْنَاهُمَا بِمَا فِيهِ مِنَ الشَّرَائِعِ وَالْمَوَاعِظِ ضِيَاءً وَذِكْرَى . الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْفُرْقَانِ لَيْسَ التَّوْرَاةَ ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ الْفُرْقَانُ هُوَ النَّصْرُ الَّذِي أُوتِيَ مُوسَى ﵇ كَقَوْلِهِ: وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ [الْأَنْفَالِ: ٤١] يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ.

Birinci kıssa, Mûsâ'nın [aleyhisselâm] kıssasıdır. İrtibat vechi şudur: Allah Teâlâ Resûlü'ne ﷺ: { إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum” [Enbiyâ, 45] demesini emredince, bunun kendisinden önceki peygamberlerde de Allah Teâlâ'nın bir sünneti olduğunu bildirerek ardından: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn’a Furkân’ı, bir ışığı ve takvâ sahipleri için bir zikri verdik” buyurmuştur. Furkân'dan ne kastedildiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Onun Tevrat olduğudur; hak ile batılın arasını ayırdığı için Furkân, son derece açık olması sebebiyle Allah Teâlâ'yı tanıma ve şeriatları bilme hususunda hidayet yollarına ve kurtuluş vesilelerine ulaştırdığı için ziya (ışık), bir öğüt veya dinlerinde ve maslahatlarında ihtiyaç duydukları şeylerin hatırlatılması yahut bir şeref olduğu için de zikir olmuştur. O'nun: { وَضِياءً } kavlindeki 'vav' harfine gelince; İkrime, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] onun 'ziyâen' (ضِيَاءً) kelimesini 'vav'sız okuduğunu rivayet etmiştir ki bu Furkân'ın hâli olur. Meşhur kıraate göre ise mana: 'Onlara Furkân'ı ki o Tevrat'tır verdik ve onunla birlikte takvâ sahipleri için bir ışık ve zikir verdik' şeklindedir. Mana şudur: O bizzat kendisi bir ışık ve zikirdir veya ikisine içindeki şeriatlar ve öğütlerle bir ışık ve zikir verdik. İkinci Görüş: Furkân'dan muradın Tevrat olmadığıdır; sonra bu görüş çerçevesinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] nakledildiğine göre Furkân, O'nun: { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ } “ve Furkân günü kulumuza indirdiğimize...” [Enfâl, 41] kavlinde olduğu gibi Mûsâ'ya [aleyhisselâm] verilen zaferdir; yani hakkı diğer batıl dinlerden ayırdığı Bedir günüdür.

وَثَانِيهَا: هُوَ الْبُرْهَانُ الَّذِي فَرَّقَ بِهِ دِينَ الْحَقِّ عَنِ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَثَالِثُهَا: فَلَقَ الْبَحْرَ عَنِ الضَّحَّاكِ. وَرَابِعُهَا: الْخُرُوجُ عَنِ الشُّبُهَاتِ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كعب واعلم أنه تعالى إنما خصص الذكر بِالْمُتَّقِينَ لِمَا فِي قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ فقال صاحب

İkincisi: İbn Zeyd'den [nakledildiğine göre] bu, hak dini batıl dinlerden ayıran bürhandır. Üçüncüsü: Dahhâk'tan [nakledildiğine göre] denizin yarılmasıdır. Dördüncüsü: Şüphelerden kurtulmaktır; bunu Muhammed b. Ka'b söylemiştir. Bil ki Allah Teâlâ, { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakîler için bir hidayettir” [Bakara, 2] ayetinde olduğu gibi, zikri sadece müttakîlere tahsis etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Onlar, gaybda Rablerinden korkarlar” buyruğuna gelince, [el-Keşşâf] sahibi şöyle demiştir:

«الْكَشَّافِ» : مَحَلُّ الَّذِينَ جَرٌّ عَلَى الْوَصْفِيَّةِ أَوْ نَصْبٌ عَلَى الْمَدْحِ أَوْ رَفْعٌ عَلَيْهِ وَفِي مَعْنَى الْغَيْبِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا:

«el-Keşşâf» sahibi: 'Ellezîne' (الَّذِينَ) kelimesinin iraptaki yeri sıfat olarak cer, metih olarak nasb veya metih üzere ref'tir. Gayb kelimesinin anlamı hakkında ise birtakım vecihler vardır: Birincisi:

يَخْشَوْنَ عَذَابَ رَبِّهِمْ فَيَأْتَمِرُونَ بِأَوَامِرِهِ وَيَنْتَهُونَ عَنْ نَوَاهِيهِ وَإِيمَانُهُمْ باللَّه غَيْبِيٌّ اسْتِدْلَالِيٌّ، فَالْعِبَادُ يَعْمَلُونَ للَّه فِي الْغَيْبِ واللَّه لَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄. وَثَانِيهَا: يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَهُمْ غَائِبُونَ عَنِ الْآخِرَةِ وَأَحْكَامِهَا. وَثَالِثُهَا: يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ فِي الْخَلَوَاتِ إِذَا غَابُوا عَنِ النَّاسِ وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ خَشْيَتَهُمْ مِنْ عِقَابِ اللَّه لَازِمٌ لِقُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُظْهِرُونَهُ فِي الْمَلَا دُونَ الْخَلَا وَهُمْ مِنَ عَذَابِ السَّاعَةِ وَسَائِرِ مَا يَجْرِي فِيهَا مِنَ الْحِسَابِ وَالسُّؤَالِ مُشْفِقُونَ فَيَعْدِلُونَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِشْفَاقِ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ وَكَمَا أَنْزَلْتُ عَلَيْهِمُ الْفُرْقَانَ فَكَذَلِكَ هَذَا الْقُرْآنُ الْمُنَزَّلُ عَلَيْكَ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ بَرَكَتُهُ كَثْرَةُ مَنَافِعِهِ وَغَزَارَةُ عُلُومِهِ وَقَوْلُهُ: أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا إِنْكَارَ فِي إِنْزَالِهِ وَفِي عَجَائِبِ مَا فِيهِ فَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ التَّوْرَاةَ، ثُمَّ هَذَا الْقُرْآنُ مُعْجِزٌ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى النَّظْمِ الْعَجِيبِ وَالْبَلَاغَةِ الْبَدِيعَةِ وَاشْتِمَالِهِ عَلَى الْأَدِلَّةِ الْعَقْلِيَّةِ وَبَيَانِ الشَّرَائِعِ، فَمِثْلُ هَذَا الْكِتَابِ مَعَ كَثْرَةِ مَنَافِعِهِ كَيْفَ يُمْكِنُكُمْ إنكاره.

İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] nakledildiğine göre, Rablerinin azabından korkarlar da O'nun emirlerini yerine getirir, yasaklarından kaçınırlar; Allah'a olan imanları ise gaybî ve istidlâlîdir; böylece kullar gaybda Allah için amel ederler, Allah'tan ise hiçbir şey gizli kalmaz. İkincisi: Ahiretten ve onun hükümlerinden uzakta bulundukları halde Rablerinden korkarlar. Üçüncüsü: İnsanlardan uzakta kaldıklarında, tenhalarda Rablerinden korkarlar; en uygun olanı da budur. Manası şudur: Allah'ın azabından korkmaları kalplerinin ayrılmaz bir vasfıdır; ancak bu, onların tenhada değil topluluk içinde açığa vurdukları bir durumdur. Onlar kıyametin azabından ve orada gerçekleşecek olan hesap ve sorgudan da ürperip korkarlar; bu korku sebebiyle de Allah Teâlâ'ya isyan etmekten vazgeçerler. Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: 'Onlara Furkân'ı indirdiğim gibi sana indirilen bu Kur'an da öyledir.' Bu da O'nun: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ } “İşte bu da mübarek bir zikirdir” kavlinin manasıdır; onun bereketi, faydalarının çokluğu ve ilimlerinin zenginliğidir. O'nun: { أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz?” kavline gelince; manası, onun indirilmesinde ve içindeki harikalarda inkâr edilecek bir yön bulunmadığıdır; nitekim Mûsâ ve Hârûn'a Tevrat'ı vermiştik. Sonra bu Kur'an, eşsiz nazmı, harikulade belagati, aklî delilleri ve şeriatların beyanını içermesi sebebiyle bir mucizedir. Faydalarının çokluğu ile birlikte böyle bir kitabı inkâr etmeniz nasıl mümkün olabilir?

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥١ الى ٥٥]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 51-55]

وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) } “Andolsun biz daha önce İbrâhîm’e doğru yolu bulma yeteneğini (rüşdünü) vermiştik ve biz onu biliyorduk. (51) Hani o, babasına ve kavmine: 'Kendilerine tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?' demişti. (52) 'Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk' dediler. (53) [İbrâhîm:] 'Andolsun ki siz de, babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi. (54) 'Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen oyun/şaka yapanlardan mısın?' dediler. (55)”

الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ، [قصة] إبراهيم ﵇

İkinci Kıssa: İbrâhîm'in [aleyhisselâm] [Kıssası]

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ فِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “Andolsun biz daha önce İbrâhîm'e rüşdünü vermiştik” kavlinde birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الرُّشْدِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ النُّبُوَّةُ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَخُصُّ بِالنُّبُوَّةِ مَنْ يَعْلَمُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ يَقُومُ بِحَقِّهَا وَيَجْتَنِبُ/ مَا لَا يَلِيقُ بِهَا وَيَحْتَرِزُ عَمَّا يُنَفِّرُ قَوْمَهُ مِنَ الْقَبُولِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ الِاهْتِدَاءُ لِوُجُوهِ الصَّلَاحِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنْ تَدْخُلَ النُّبُوَّةُ وَالِاهْتِدَاءُ تَحْتَ الرُّشْدِ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُبْعَثَ نَبِيٌّ إِلَّا وَقَدْ دَلَّهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَدَلَّهُ أَيْضًا عَلَى مَصَالِحِ نَفْسِهِ وَمَصَالِحِ قَوْمِهِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الرُّشْدِ.

Birinci Mesele: Rüşd hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Onun nübüvvet olduğudur ve O'nun: { وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “ve biz onu biliyorduk” kavlini buna delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ peygamberliği ancak, gelecekte onun hakkını yerine getireceğini, ona yakışmayan şeylerden kaçınacağını ve kavmini kabulden nefret ettirecek şeylerden sakınacağını bildiği kimseye tahsis eder. İkincisi: Onun din ve dünyadaki salah vechine hidayet bulmak olduğudur; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Eğer onlarda bir olgunluk görürseniz mallarını kendilerine teslim edin” [Nisâ, 6] buyurmuştur. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır ki o da nübüvvet ve hidayetin rüşd kavramının altına girmesidir; zira Allah Teâlâ'nın zâtına ve sıfatlarına delalet etmediği, yine kendi maslahatlarına ve kavminin maslahatlarına yol göstermediği bir kimseyi peygamber olarak göndermesi caiz değildir ve bunların hepsi rüşdtendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي أَنَّ الْإِيمَانَ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ الرُّشْدُ هُوَ التَّوْفِيقُ وَالْبَيَانُ فَقَدْ فَعَلَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ بِالْكُفَّارِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَدْ آتَاهُمْ رُشْدَهُمْ. أَجَابَ الْكَعْبِيُّ: بِأَنَّ هَذَا يُقَالُ فِيمَنْ قَبِلَ لَا فِيمَنْ رَدَّ، وَذَلِكَ كَمَنْ أَعْطَى الْمَالَ لِوَلَدَيْنِ فَقَبِلَهُ أَحَدُهُمَا وَثَمَّرَهُ وَرَدَّهُ الْآخَرُ أَوْ أَخَذَهُ ثُمَّ ضَيَّعَهُ. فَيُقَالُ:

İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), imanın Allah Teâlâ'nın mahlûku olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir. Zira rüşd eğer tevfik ve beyan olsaydı, Allah Teâlâ bunu kâfirlere de yapmış olurdu; bu durumda onlara da rüşdlerini vermiş olması gerekirdi. el-Kâ'bî buna şöyle cevap vermiştir: Bu ifade kabul eden kimse için söylenir, reddeden için söylenmez. Bu durum iki çocuğuna mal verip de birinin onu kabul edip nemalandırması, diğerinin ise reddetmesi veya alıp zayi etmesi gibidir. Nitekim şöyle denilir:

أَغْنَى فُلَانٌ ابْنَهُ فِيمَنْ أَثْمَرَ الْمَالُ، وَلَا يُقَالُ مِثْلُهُ فِيمَنْ ضَيَّعَ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ: هَذَا الْجَوَابُ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا جَعَلْنَا قَبُولَهُ جُزْءًا مِنْ مُسَمَّى الرُّشْدِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمُسَمَّى إِذَا كَانَ مُرَكَّبًا مِنْ جُزْأَيْنِ وَلَا يَكُونُ أَحَدُهُمَا مَقْدُورَ الْفَاعِلِ لَمْ يَجُزْ إِضَافَةُ ذَلِكَ الْمُسَمَّى إِلَى ذَلِكَ الْفَاعِلِ فَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ لَا يَجُوزَ إِضَافَةُ الرُّشْدِ إِلَى اللَّه تَعَالَى بِالْمَفْعُولِيَّةِ لَكِنَّ النَّصَّ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ صريح في أَنَّ ذَلِكَ الرُّشْدَ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ اللَّه تعالى فبطل ما قالوه.

'Falan kişi malı nemalandıran çocuğunu zengin etti' denilir, zayi eden hakkında ise böyle söylenmez. Buna verilen cevap şudur: Bu cevap, ancak onun kabul etmesini rüşdün isimlendirildiği mananın (müsemmânın) bir cüzü kılarsak tamam olur ki bu da batıldır; çünkü müsemmâ iki cüzden mürekkep olduğunda ve bunlardan biri fâilin kudreti dahilinde bulunmadığında, o müsemmâyı o fâile isnat etmek caiz olmaz. Bu durumda rüşdün mef'ullük yoluyla Allah Teâlâ'ya nispet edilmesinin caiz olmaması gerekirdi. Halbuki nass, yani O'nun: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } “Andolsun biz daha önce İbrâhîm'e rüşdünü vermiştik” kavli, bu rüşdün ancak Allah Teâlâ'dan hâsıl olduğu hususunda sarihtir; dolayısıyla onların söyledikleri batıl olmuştur.

المسألة الثانية: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ رَشَدَهُ كَالْعَدَمِ وَالْعُدْمِ، وَمَعْنَى إِضَافَتِهِ إِلَيْهِ أَنَّهُ رُشْدٌ مِثْلُهُ وَأَنَّهُ رُشْدٌ لَهُ شَأْنٌ.

İkinci [yani Üçüncü] Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'el-Adem' (الْعَدَم) ve 'el-udm' (الْعُدْم) gibi [bu kelime de] 'reşedehû' (رَشَدَهُ) şeklinde okunmuştur. Zamirin ona izafe edilmesinin manası, onun kendisi gibi yüce bir rüşd olduğu ve şanına layık bir rüşd olduğudur.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قَبْلُ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ نُبُوَّتَهُ وَاهْتِدَاءَهُ مِنْ قَبْلِ مُوسَى ﵇ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ جَرِيرٍ. وَثَانِيهَا: فِي صِغَرِهِ قَبْلَ بُلُوغِهِ حِينَ كَانَ فِي السِّرْبِ وَظَهَرَتْ لَهُ الْكَوَاكِبُ فَاسْتَدَلَّ بِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” kavline gelince; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs ve İbn Cerîr'den nakledildiğine göre Mûsâ'dan [aleyhisselâm] önce İbrâhîm'e peygamberliğini ve hidayetini verdik demektir. İkincisi: Küçükken, henüz bülûğa ermeden önce mağarada bulunduğu ve yıldızların kendisine görünüp onlarla istidlalde bulunduğu zamandır.

وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ حَمَلَ الرُّشْدَ عَلَى الِاهْتِدَاءِ وَإِلَّا لَزِمَهُ أَنْ يَحْكُمَ بِنُبُوَّتِهِ ﵇ قَبْلَ الْبُلُوغِ عَنْ مُقَاتِلٍ.

Mukâtil'den nakledildiğine göre bu, rüşdü hidayete hamledenlerin görüşüne göredir; aksi takdirde onun [aleyhisselâm] bülûğdan önce peygamber olduğuna hükmetmesi gerekirdi.

وَثَالِثُهَا: يَعْنِي حِينَ كَانَ فِي صُلْبِ آدَمَ ﵇ حِينَ أَخَذَ اللَّه مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ الضَّحَّاكِ.

Üçüncüsü: Dahhâk'ın rivayetinde İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] nakledildiğine göre, Allah'ın peygamberlerden misak aldığı vakit Âdem'in [aleyhisselâm] sulbünde olduğu zamandır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلِمَ مِنْهُ أَحْوَالًا بَدِيعَةً وَأَسْرَارًا عَجِيبَةً وَصِفَاتٍ قَدْ رَضِيَهَا حَتَّى أَهَّلَهُ لِأَنْ يَكُونَ خَلِيلًا لَهُ، وَهَذَا كَقَوْلِكَ فِي رَجُلٍ كَبِيرٍ: أَنَا عَالِمٌ بِفُلَانٍ فَإِنَّ هَذَا الْكَلَامَ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى تَعْظِيمِهِ أَدَلُّ مِمَّا إِذَا شَرَحْتَ جَلَالَ كَمَالِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } “Ve biz onu biliyorduk” kavline gelince; murad şudur: O Sübhânehu, kendisini dost (halîl) edinmeye ehil kılacak derecede onda eşsiz haller, hayranlık uyandıran sırlar ve razı olduğu sıfatlar bilmiştir. Bu, senin büyük bir adam hakkında: 'Ben falanı bilirim' demen gibidir; zira bu söz onu tazim etmeyi gösterme hususunda, onun kemalinin celâlini şerh etmenden daha etkilidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِذْ إِمَّا أَنْ تَتَعَلَّقَ بِآتَيْنَا أَوْ بِرُشْدِهِ أَوْ بِمَحْذُوفٍ أَيِ اذْكُرْ مِنْ أَوْقَاتِ رُشْدِهِ هَذَا الْوَقْتَ.

Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ } “Hani o, babasına ve kavmine demişti ki...” kavline gelince; «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'İz' (إِذْ) edatı ya 'âteynâ' (آتَيْنَا) fiiline ya 'rüşdehû' (رُشْدَهُ) ifadesine ya da mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani onun rüşdünün vakitlerinden şu vakti hatırla demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { مَا هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ } “Sizin tapınıp durduğunuz bu heykeller nedir?” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التِّمْثَالُ اسْمٌ لِلشَّيْءِ الْمَصْنُوعِ مُشَبَّهًا بِخَلْقٍ مِنْ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى، وَأَصْلُهُ مِنْ مَثَّلْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ إِذَا شَبَّهْتَهُ بِهِ وَاسْمُ ذَلِكَ الْمُمَثَّلِ تِمْثَالٌ.

Birinci Mesele: Timsal (et-timsâl), Allah Teâlâ'nın yarattığı bir mahlûka benzetilerek yapılan nesnenin adıdır. Aslı, bir şeyi başka bir şeye benzettiğin zaman söylediğin 'messele'tü'ş-şey'e bi'ş-şey'i' (مَثَّلْتُ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ) kökünden gelir ve o benzetilen suretin ismi de timsaldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا عُبَّادَ أَصْنَامٍ عَلَى صُوَرٍ مَخْصُوصَةٍ كَصُورَةِ الْإِنْسَانِ أَوْ غَيْرِهِ، فَجَعَلَ ﵇ هَذَا الْقَوْلَ مِنْهُ ابْتِدَاءَ كَلَامِهِ لِيَنْظُرَ فِيمَا عَسَاهُمْ يُورِدُونَهُ مِنْ شُبْهَةٍ فَيُبْطِلَهَا عَلَيْهِمْ.

İkinci Mesele: Kavim, insan veya başka suretler gibi belirli suretlerdeki putlara tapmaktaydı; bu sebeple o [aleyhisselâm], ileri sürebilecekleri şüpheleri görüp onları iptal etmek amacıyla bu sözü sözünün başlangıcı kıldı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَمْ يَنْوِ لِلْعَاكِفِينَ مَفْعُولًا وَأَجْرَاهُ مَجْرَى مَا لَا يَتَعَدَّى كَقَوْلِكَ فَاعِلُونَ لِلْعُكُوفِ أَوْ وَاقِفُونَ لَهَا، قَالَ: فَإِنْ قُلْتَ هَلَّا قِيلَ عَلَيْهَا عَاكِفُونَ كَقَوْلِهِ: يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ؟

Üçüncü Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Âkifîn' (الْعَاكِفِينَ) kelimesi için bir mef'ul takdir etmemiş ve senin 'onun için itikâf yapanlar' veya 'onun için bekleyenler' demen gibi onu geçişsiz (lâzım) fiil konumunda tutmuştur. Şöyle demiştir: Şayet 'O'nun: { يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } “Kendilerine ait putlara tapmakta olan...” [A'râf, 138] kavlinde olduğu gibi niçin 'aleyhâ âkifûn' (عَلَيْهَا عَاكِفُونَ) denilmedi?' dersen,

قُلْتُ: لَوْ قَصَدَ التَّعْدِيَةَ لَعَدَّاهُ بِصِلَتِهِ الَّتِي هِيَ عَلَى.

Derim ki: Şayet geçişli kılmayı kastetseydi onu kendi harf-i ceri olan 'alâ' (عَلَى) ile geçişli kılardı.

أَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَجِدُوا فِي جَوَابِهِ إِلَّا طَرِيقَةَ التَّقْلِيدِ الَّذِي يُوجِبُ مزيد النكير لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا عَلَى خَطَأٍ مِنْ أَمْرِهِمْ لَمْ يَعْصِمْهُمْ مِنْ هَذَا الْخَطَأِ أَنَّ آبَاءَهُمْ أَيْضًا سَلَكُوا هَذَا الطَّرِيقَ فَلَا جَرَمَ أَجَابَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِقَوْلِهِ: لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ فَبَيَّنَ أَنَّ الْبَاطِلَ لَا يَصِيرُ حَقًّا بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْمُتَمَسِّكِينَ بِهِ، فَلَمَّا حَقَّقَ ﵇ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يَجِدُوا مِنْ كَلَامِهِ مَخْلَصًا وَرَأَوْهُ ثَابِتًا عَلَى الْإِنْكَارِ قَوِيَّ الْقَلْبِ فِيهِ وَكَانُوا يَسْتَبْعِدُونَ أَنْ يَجْرِيَ مِثْلُ هَذَا الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ مَعَ كَثْرَتِهِمْ وَطُولِ الْعَهْدِ بِمَذْهَبِهِمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا لَهُ: أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ مُوهِمِينَ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ يُقْدِمَ عَلَى الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ جَادًّا فِي ذَلِكَ فَعِنْدَهُ عَدَلَ ﷺ إِلَى بَيَانِ التَّوْحِيدِ.

O'nun: { قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ } “'Biz babalarımızı onlara tapar bulduk' dediler” kavline gelince; bil ki kavim onun bu hitabına karşı, inkârı daha da artıran taklit yolundan başka bir cevap bulamadı. Çünkü onlar kendi durumlarında bir hata üzere iseler, babalarının da bu yoldan gitmiş olması onları bu hatadan kurtarmazdı. Nitekim İbrâhîm [aleyhisselâm] onlara: { لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Andolsun ki siz de, babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz” kavliyle cevap verdi ve batılın, ona tutunanların çokluğu sebebiyle hakka dönüşmeyeceğini beyan etti. O [aleyhisselâm] bunu onlara kesin bir şekilde kanıtlayıp da onun sözünden bir kaçış yolu bulamadıklarında, onun inkârında sebat ettiğini ve bu hususta kalbinin ne kadar metin olduğunu gördüklerinde —ki onlar çokluklarına ve mezheplerinin köklü geçmişine rağmen kendilerine karşı böyle bir inkârın yöneltilmesini uzak görüyorlardı— işte o vakit ona: { أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ } “Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen oyun/şaka yapanlardan mısın?” dediler ve bu sözle onun kendilerini bu şekilde inkâr etmeye gerçekten cüret etmesinin uzak bir ihtimal olduğu vehmini uyandırmaya çalıştılar. İşte o zaman o ﷺ tevhidin beyanına yöneldi.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٦ الى ٦٠]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 56-60]

قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠)

{ قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) } “[İbrâhîm] dedi ki: 'Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim. (56) Allah’a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım.' (57) Nihayet, belki ona başvururlar diye, içlerinden büyüğü hariç onları paramparça etti. (58) 'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerdendir' dediler. (59) 'Kendisine İbrâhîm denilen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler. (60)”

[الآية في قَوْلُهُ تَعَالَى قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَ] اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أُوهِمُوا أَنَّهُ يُمَازِحُ بِمَا خَاطَبَهُمْ بِهِ فِي أَصْنَامِهِمْ أَظْهَرَ ﵇ مَا يَعْلَمُونَ بِهِ أَنَّهُ مُجِدٌّ فِي إِظْهَارِ الْحَقِّ الَّذِي هُوَ التَّوْحِيدُ وَذَلِكَ بِالْقَوْلِ أَوَّلًا وَبِالْفِعْلِ ثَانِيًا، أَمَّا الطَّرِيقَةُ الْقَوْلِيَّةُ فَهِيَ قَوْلُهُ: بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَالِقَ الذي خلقها لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ هُوَ الَّذِي يَحْسُنُ أَنْ يُعْبَدَ لِأَنَّ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَضُرَّ وَيَنْفَعَ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ بِالْعِقَابِ وَالثَّوَابِ. فَيَرْجَعُ حَاصِلُ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ إِلَى الطَّرِيقَةِ التي ذكرها لأبيه في قوله: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً

[Allah Teâlâ'nın: { قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَ } “[İbrâhîm] dedi ki: 'Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır'” kavlindeki ayet hakkında:] Bil ki kavim, putları hakkında kendilerine söylediklerini bir şaka zannedince, o [aleyhisselâm] hakkı yani tevhidi ortaya koymada ne kadar ciddi olduğunu anlayacakları şeyleri önce sözlü olarak, sonra da fiilî olarak ortaya koydu. Sözlü yönteme gelince; bu, onun: { بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ } “Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır” kavlidir. Bu delil, onları kulların menfaati için yaratan Yaratıcı'nın ibadet edilmeye layık olan tek varlık olduğuna delalet eder; çünkü buna gücü yeten kimse, ahiret yurdunda da ceza ve mükâfatla zarar vermeye ve fayda sağlamaya güç yetirir. Dolayısıyla bu yöntemin özü, babasına söylediği şu sözde zikrettiği yönteme döner: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً } “Ey babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?”

[مَرْيَمَ: ٤٢] قال صاحب «الكشاف» : الضمير في فطرهن للسموات وَالْأَرْضِ أَوْ لِلتَّمَاثِيلِ، وَكَوْنُهُ لِلتَّمَاثِيلِ أَدْخَلَ فِي الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ.

[Meryem, 42]. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Fatarahünne'deki (فَطَرَهُنَّ) zamir ya göklere ve yere ya da heykellere aittir; heykellere ait olması onlara karşı delil getirmede daha tesirlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّأْكِيدِ وَالتَّحْقِيقِ كَقَوْلِ الرَّجُلِ إِذَا بَالَغَ فِي مَدْحِ أَحَدٍ أَوْ ذَمِّهِ أَشْهَدُ أَنَّهُ كَرِيمٌ أَوْ ذَمِيمٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ عَنَى بِقَوْلِهِ: وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ ادِّعَاءَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِثْبَاتِ مَا ذَكَرَهُ بِالْحُجَّةِ، وَأَنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ فَأَقُولُ مَا لَا أَقْدِرُ عَلَى إِثْبَاتِهِ بِالْحُجَّةِ، كَمَا لَمْ تَقْدِرُوا عَلَى الِاحْتِجَاجِ لِمَذْهَبِكُمْ وَلَمْ تَزِيدُوا عَلَى أَنَّكُمْ وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ، وَأَمَّا الطَّرِيقَةُ الْفِعْلِيَّةُ فَهِيَ قَوْلُهُ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ فَإِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا بِالدَّلَالَةِ الْعَقْلِيَّةِ عَدَلَ إِلَى أَنْ أَرَاهُمْ عَدَمَ الْفَائِدَةِ فِي عِبَادَتِهَا، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ben de buna şahitlik edenlerdenim” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bundan maksadın, kişinin birini överken veya yererken mübalağa yaparak 'şahitlik ederim ki o cömerttir' veya 'kötüdür' demesi gibi tekit ve tahkikte mübalağa etmektir. İkincisi: O [aleyhisselâm] { وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } sözüyle, zikrettiği şeyi delille ispat etmeye muktedir olduğunu, kendi mezhebiniz için delil getiremeyip sadece babalarınızı bu hâl üzere bulduğunuzu söylemekten öteye geçemediğiniz gibi delille ispat edemeyeceği şeyi söyleyen sizler gibi olmadığını kastetmiştir. Fiilî yönteme gelince; bu da onun: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } “Allah’a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” kavlidir. Zira kavim aklî delilden istifade etmeyince, onlara tapmanın hiçbir faydası olmadığını fiilen göstermeye yöneldi. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ ﵁ وباللَّه، وَقُرِئَ تَوَلَّوْا بِمَعْنَى تَتَوَلَّوْا وَيُقَوِّيهَا قَوْلُهُ: فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ فَإِنْ قُلْتَ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْبَاءِ وَالتَّاءِ؟ قُلْتُ: إِنَّ الْبَاءَ هِيَ الْأَصْلُ وَالتَّاءَ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ الْمُبْدَلِ مِنْهَا وَالتَّاءُ فِيهَا زِيَادَةُ مَعْنًى وَهُوَ التَّعَجُّبُ، كَأَنَّهُ تَعَجَّبَ مِنْ تَسْهِيلِ الْكَيْدِ عَلَى يَدِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ أَمْرًا مَقْنُوطًا مِنْهُ لِصُعُوبَتِهِ.

Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Muâz b. Cebel [radıyallâhu anh] 'vabillâhi' (وباللَّه) şeklinde okumuştur. 'Tevellev' (تَوَلَّوْا) ise 'tetewellev' (تَتَوَلَّوْا) manasında okunmuştur ki O'nun: { فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ } “Bunun üzerine arkalarını dönüp gittiler” [Sâffât, 90] kavli de bunu kuvvetlendirir. Şayet: 'Bâ ile tâ arasındaki fark nedir?' dersen; derim ki: Asıl olan bâ harfidir; tâ ise bâ harfinden dönüştürülen vâv harfinin bedelidir. Tâ harfinde ise fazladan bir mana vardır ki o da taaccüptür (şaşmadır); sanki zorluğundan dolayı ümit kesilen bir husus olduğu halde tuzağın kendi eliyle kolaylaştırılmasına şaşırmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ قِيلَ لِمَاذَا قَالَ: لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ وَالْكَيْدُ هُوَ الِاحْتِيَالُ عَلَى الْغَيْرِ فِي ضَرَرٍ لَا يَشْعُرُ بِهِ وَذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى فِي الْأَصْنَامِ. وَجَوَابُهُ: قَالَ ذَلِكَ تَوَسُّعًا لَمَّا كَانَ عِنْدَهُمْ أَنَّ الضَّرَرَ يَجُوزُ عَلَيْهَا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ لَأَكِيدَنَّكُمْ فِي أَصْنَامِكُمْ لِأَنَّهُ بِذَلِكَ الْفِعْلِ قَدْ أَنْزَلَ بِهِمُ الْغَمَّ.

İkinci Mesele: Şayet: 'Keyd (tuzak), başkasına hissettirmeden ona zarar vermek için hile yapmaktır; bu ise putlar hakkında geçerli olamaz; öyleyse niçin: { لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” dedi?' denilirse, cevabı şudur: Onların inancına göre putlara zarar verilebileceği kabul edildiği için genişletme (mecaz) yoluyla böyle demiştir. Bir görüşe göre de murat: 'Putlarınız hususunda size tuzak kuracağım' demektir; zira o bu fiiliyle onlara keder vermiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ أَوَّلِ الْقِصَّةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا إِذَا رَجَعُوا مِنْ عِيدِهِمْ دَخَلُوا عَلَى الْأَصْنَامِ فَسَجَدُوا لَهَا ثُمَّ عَادُوا إِلَى مَنَازِلِهِمْ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْوَقْتُ قَالَ آزَرُ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇: لَوْ خَرَجْتَ مَعَنَا فَخَرَجَ مَعَهُمْ فَلَمَّا كَانَ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ أَلْقَى نَفْسَهُ وَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ أَشْتَكِي رِجْلِي فَلَمَّا مَضَوْا وَبَقِيَ ضُعَفَاءُ النَّاسِ نَادَى وَقَالَ: تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ وَاحْتَجَّ هَذَا الْقَائِلُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ يَنْظُرُونَ فِي النُّجُومِ وَكَانُوا إِذَا خَرَجُوا إِلَى عِيدِهِمْ لَمْ يَتْرُكُوا إِلَّا مَرِيضًا فَلَمَّا هَمَّ إِبْرَاهِيمُ بِالَّذِي هَمَّ بِهِ مِنْ كَسْرِ الْأَصْنَامِ نَظَرَ قَبْلَ يَوْمِ الْعِيدِ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ: أَرَانِي أَشْتَكِي غَدًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ [الصَّافَّاتِ: ٨٨، ٨٩]

Üçüncü Mesele: Kıssanın başlangıcının keyfiyeti hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Süddî şöyle demiştir: Onlar bayramlarından döndüklerinde putların yanına girer, onlara secde eder, sonra evlerine dönerlerdi. Bu vakit gelince Âzer, İbrâhîm'e [aleyhisselâm]: 'Keşke bizimle çıksan' dedi. O da onlarla birlikte çıktı; yolun bir yerine vardıklarında kendini yere bıraktı ve: 'Ben hastayım, ayağım ağrıyor' dedi. Onlar geçip gidip geride halkın zayıfları kalınca seslendi ve: { تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah’a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” dedi. Bu görüşü savunan kimse, Allah Teâlâ'nın: { قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “'Kendisine İbrâhîm denilen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler” kavlini delil getirmiştir. İkincisi: Kelbî şöyle demiştir: İbrâhîm [aleyhisselâm] yıldızlara bakan bir aileye mensuptu; onlar bayramlarına çıktıklarında hastalardan başka kimseyi geride bırakmazlardı. İbrâhîm putları kırma konusunda niyet ettiği şeye azmedince, bayram gününden önce gökyüzüne baktı ve arkadaşlarına: 'Yarın hasta olacağımı görüyorum' dedi. İşte bu, O'nun: { فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقالَ إِنِّي سَقِيمٌ } “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” [Sâffât, 88-89] kavlidir.

وَأَصْبَحَ مِنَ الْغَدِ مَعْصُوبًا رَأْسُهُ فَخَرَجَ الْقَوْمُ لِعِيدِهِمْ وَلَمْ يَتَخَلَّفْ أَحَدٌ غَيْرُهُ فَقَالَ: أَمَا واللَّه لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ، وَسَمِعَ رَجُلٌ مِنْهُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَحَفِظَهُ عَلَيْهِ ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ أَخْبَرَ غَيْرَهُ وَانْتَشَرَ ذَلِكَ فِي جَمَاعَةٍ فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ كِلَا الْوَجْهَيْنِ مُمْكِنٌ. ثُمَّ تَمَامُ الْقِصَّةِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا دَخَلَ بَيْتَ الْأَصْنَامِ وَجَدَ سَبْعِينَ صَنَمًا مُصْطَفَّةً، وَثَمَّ صَنَمٌ عَظِيمٌ مُسْتَقْبِلٌ الْبَابَ وَكَانَ مِنْ ذَهَبٍ وَكَانَ فِي عَيْنَيْهِ جَوْهَرَتَانِ تُضِيئَانِ بِاللَّيْلِ، فَكَسَرَهَا كُلَّهَا بِفَأْسٍ فِي يَدِهِ حَتَّى لَمْ يُبْقِ إِلَّا الْكَبِيرَ، ثُمَّ عَلَّقَ الْفَأْسَ فِي عُنُقِهِ.

Ertesi sabah başı sarılı olarak kalktı; halk bayramları için çıktı ve ondan başka hiç kimse geride kalmadı. Bunun üzerine: 'Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım' dedi. Onlardan bir adam bu sözü işitti ve aklında tuttu; sonra o adam bunu başkasına haber verdi ve bu söz topluluk arasında yayıldı. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: { قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “'Onları diline dolayan bir genç işittik' dediler” buyurmuştur. Bil ki her iki vecih de mümkündür. Sonra kıssanın tamamı şöyledir: İbrâhîm [aleyhisselâm] puthaneye girdiğinde sıra sıra dizilmiş yetmiş put buldu; orada kapıya bakan altından büyük bir put vardı ve gözlerinde gece parıldayan iki mücevher bulunuyordu. Elindeki bir baltayla büyük put hariç hiçbirini bırakmayana kadar hepsini kırdı, sonra baltayı onun boynuna astı.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ } “Nihayet, belki ona başvururlar diye, içlerinden büyüğü hariç onları paramparça etti” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنْ قِيلَ لِمَ قَالَ: فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً وَهَذَا جَمْعٌ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالنَّاسِ، جَوَابُهُ: مِنْ حَيْثُ اعْتَقَدُوا فِيهَا أَنَّهَا كَالنَّاسِ فِي أَنَّهَا تُعَظَّمُ وَيُتَقَرَّبُ إِلَيْهَا، وَلَعَلَّ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَظُنُّ أَنَّهَا تَضُرُّ وَتَنْفَعُ.

Birinci Mesele: Şayet: 'Niçin akıllılara mahsus bir çoğul zamiri ile: { فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً } “Onları paramparça etti” buyurmuştur?' denilirse; cevabı şudur: Onlar putları yüceltilme ve kendilerine yaklaşılma hususunda insanlar gibi kabul ettikleri içindir; nitekim aralarında onların zarar ve fayda verdiğini zannedenler de vardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : جُذَاذًا قِطَعًا مِنَ الْجَذِّ وَهُوَ الْقَطْعُ، وَقُرِئَ بِالْكَسْرِ وَالْفَتْحِ وَقُرِئَ جُذَاذًا جَمْعَ جذيذ وجذاذا جَمْعَ جُذَّةٍ.

İkinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Cüzâzen' (جُذَاذًا), kesmek manasındaki el-cezz (الْجَذِّ) kökünden gelip 'parçalar' demektir; kesre ve fetha ile de okunmuştur. 'Cezîz'in (جَذِيذ) çoğulu olarak 'cüzâzen' (جُذَاذًا) ve 'cüzze'nin (جُذَّة) çoğulu olarak 'cizâzen' (جِذَاذًا) şeklinde de okunmuştur.