Binûn

Enbiyâ Suresi aleyhimüsselâm — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى: إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ قُلْنَا: يُحْتَمَلُ الْكَبِيرُ فِي الْخِلْقَةِ وَيُحْتَمَلُ فِي التَّعْظِيمِ وَيُحْتَمَلُ فِي الْأَمْرَيْنِ.

Üçüncü Mesele: Şayet: '{ إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ } “İçlerinden büyüğü hariç” [ifadesinin] anlamı nedir?' denilirse; deriz ki: Cüssece büyük olması muhtemel olduğu gibi, tazim/saygınlık bakımından büyük olması da muhtemeldir; her iki bakımdan [büyük olması] da muhtemeldir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ فَيُحْتَمَلُ رُجُوعُهُمْ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَيُحْتَمَلُ رُجُوعُهُمْ إِلَى الْكَبِيرِ. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى مَقَالَةِ إِبْرَاهِيمَ وَيَعْدِلُونَ عَنِ الْبَاطِلِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَّا إِلَيْهِ لِمَا تَسَامَعُوهُ مِنْ إِنْكَارِهِ لِدِينِهِمْ وَسَبِّهِ لِآلِهَتِهِمْ فَبَكَّتَهُمْ بِمَا أَجَابَ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٣] أَمَّا إِذَا قُلْنَا:

O'nun: { لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ } “Belki ona başvururlar diye” kavline gelince; onların İbrâhîm'e [aleyhisselâm] dönmeleri muhtemel olduğu gibi, büyük [puta] dönmeleri/başvurmaları da muhtemeldir. Birincisine gelince, bunun açıklaması iki vecihledir: Birincisi: Anlamın, onların belki İbrâhîm'in sözüne dönerler ve bâtıldan vazgeçerler şeklinde olmasıdır. İkincisi: Dinlerini inkâr ettiğini ve ilahlarına dil uzattığını birbirlerinden işittikleri için ancak ona başvuracakları zannının [İbrâhîm'e] galip gelmesidir; nitekim: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ } “Belki de bu işi şu büyükleri yapmıştır; onlara sorun” [Enbiyâ, 63] sözüyle verdiği cevapla onları susturmuştur. Şayet:

الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْكَبِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ كَمَا يُرْجَعُ إِلَى الْعَالِمِ فِي حَلِّ الْمُشْكِلَاتِ فَيَقُولُونَ مَا لِهَؤُلَاءِ مَكْسُورَةً وَمَا لَكَ صَحِيحًا وَالْفَأْسُ عَلَى عَاتِقِكَ. وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ بِنَاءً عَلَى كَثْرَةِ جَهَالَاتِهِمْ فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهَا أَنَّهَا تُجِيبُ وَتَتَكَلَّمُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ قَالَ ذَلِكَ مَعَ عِلْمِهِ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ اسْتِهْزَاءً بِهِمْ، وَإِنَّ قِيَاسَ حَالِ مَنْ يُسْجَدُ لَهُ وَيُؤَهَّلُ لِلْعِبَادَةِ أَنْ يُرْجَعَ إِلَيْهِ فِي حَلِّ الْمُشْكِلَاتِ.

Zamir büyük [puta] dönmektedir dersek, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Anlamın, müşkillerin çözümünde âlime başvurulduğu gibi belki ona başvururlar da: 'Bunlar kırılmışken sana ne oldu da sağlamsın ve balta senin omzunda?' derler şeklinde olmasıdır. Bu, Kelbî'nin görüşüdür; [Kelbî] bunu onların cehaletlerinin çokluğuna binaen söylemiştir; zira belki de onlar putların cevap verip konuştuğuna inanıyorlardı. İkincisi: O [aleyhisselâm], onlarla alay etmek maksadıyla ve büyük puta başvurmayacaklarını bildiği halde bunu söylemiştir; zira kendisine secde edilen ve ibadete layık görülen bir varlığın durumunun gereği, müşkillerin çözümünde ona başvurulmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنْ قِيلَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا عُقَلَاءَ أَوْ مَا كَانُوا عُقَلَاءَ. فَإِنْ كَانُوا عُقَلَاءَ وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا عَالِمِينَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ تِلْكَ الْأَصْنَامَ لَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، فَأَيُّ حَاجَةٍ فِي إِثْبَاتِ ذَلِكَ إِلَى كَسْرِهَا؟ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: الْقَوْمُ كَانُوا يُعَظِّمُونَهَا كَمَا يُعَظِّمُ الْوَاحِدُ مِنَّا الْمُصْحَفَ وَالْمَسْجِدَ وَالْمِحْرَابَ، وَكَسْرُهَا لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهَا مُعَظَّمَةً مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُمْ مَا كَانُوا عُقَلَاءَ وَجَبَ أَنْ لَا تَحْسُنَ الْمُنَاظَرَةُ مَعَهُمْ وَلَا بَعْثَةُ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ. الْجَوَابُ: أَنَّهُمْ كَانُوا عُقَلَاءَ وَكَانُوا عَالِمِينَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهَا جَمَادَاتٌ وَلَكِنْ لَعَلَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهَا أَنَّهَا تَمَاثِيلُ الْكَوَاكِبِ وَأَنَّهَا طَلْسَمَاتٌ مَوْضُوعَةٌ بِحَيْثُ إِنَّ كُلَّ مَنْ عَبَدَهَا انْتَفَعَ بِهَا وَكُلَّ مَنِ اسْتَخَفَّ بِهَا نَالَهُ مِنْهَا ضَرَرٌ شَدِيدٌ، ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَسَرَهَا مَعَ أَنَّهُ مَا نَالَهُ مِنْهَا الْبَتَّةَ ضَرَرٌ فَكَانَ فِعْلُهُ دَالًّا عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِمْ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Dördüncü Mesele: Şayet şöyle denilirse: O kavimlerin ya akıl sahibi oldukları veya akıl sahibi olmadıkları söylenecektir. Eğer akıl sahibi iseler, o putların işitmediğini, görmediğini, fayda ve zarar vermediğini zorunlu olarak (bedîhî olarak) bilmeleri gerekirdi; öyleyse bunu ispat etmek için onları kırmaya ne ihtiyaç vardı? Bu hususta en fazla söylenebilecek olan şudur: Kavim, bizden birinin Mushaf'ı, mescidi ve mihrabı tazim ettiği gibi onları tazim ediyordu; onların kırılması ise bu açıdan tazim edilen şeyler olmalarına halel getirmez. Eğer akıl sahibi değillerdi dersek, bu takdirde onlarla münazara etmek ve onlara peygamberler göndermek uygun olmazdı. Cevap: Onlar akıl sahibi idiler ve onların cansız varlıklar olduğunu zorunlu olarak biliyorlardı; ancak belki de onların yıldızların heykelleri olduğuna ve her kim onlara taparsa onlardan faydalanacağı, her kim de onları hafife alırsa onlardan şiddetli bir zarara uğrayacağı şekilde yapılmış tılsımlar olduğuna inanıyorlardı. Sonra İbrâhîm [aleyhisselâm] onlardan kendisine kesinlikle hiçbir zarar gelmeksizin onları kırdı; dolayısıyla onun bu fiili, mezheplerinin batıl olduğuna bu yönden delalet etmiş oldu.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ أَيْ [أَنَّ] مَنْ فَعَلَ هَذَا الْكَسْرَ وَالْحَطْمَ

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “'Bunu ilahlarımıza kim yaptı? Muhakkak o zalimlerdendir' dediler” kavline gelince; yani bu kırma ve parçalama işini yapan kimse,

لَشَدِيدُ الظُّلْمِ مَعْدُودٌ فِي الْظَلَمَةِ إِمَّا لِجَرَاءَتِهِ عَلَى الْآلِهَةِ الْحَقِيقَةِ بِالتَّوْقِيرِ وَالْإِعْظَامِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ رَأَوْا إِفْرَاطًا فِي كَسْرِهَا وَتَمَادِيًا فِي الِاسْتِهَانَةِ بِهَا.

ya saygı ve tazime layık olan ilahlara cüret göstermesi sebebiyle yahut putların kırılmasında aşırılık ve onları hafife almada ileri gitme gördükleri için zulmü pek şiddetli olup zalimlerden sayılmıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ } “'Kendisine İbrâhîm denilen bir gencin onları diline doladığını işittik' dediler” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: ارْتَفَعَ إِبْرَاهِيمُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى مَعْنًى يُقَالُ هُوَ إِبْرَاهِيمُ.

Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: 'İbrâhîm' kelimesi iki vecihle merfû olmuştur: Birincisi: 'O, İbrâhîm'dir' denilir anlamında [haber olarak].

وَالثَّانِي: عَلَى النِّدَاءِ عَلَى مَعْنًى يُقَالُ لَهُ يَا إِبْرَاهِيمُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ فَاعِلُ يُقَالُ لِأَنَّ الْمُرَادَ الِاسْمُ دُونَ الْمُسَمَّى.

İkincisi: 'Ona ey İbrâhîm denilir' anlamında nida üzere [münâdâ olarak]. «el-Keşşâf» sahibi der ki: Sahih olan, onun 'yükâlu' (يُقَالُ) fiilinin nâib-i fâili olmasıdır; çünkü kastedilen, isimlendirilen şahıs değil ismin bizzat kendisidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَائِلِينَ جَمَاعَةٌ لَا وَاحِدٌ، فَكَأَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ قَدْ عَرَفُوا مِنْهُ وَسَمِعُوا مَا يَقُولُهُ فِي آلِهَتِهِمْ فَغَلَبَ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَنَّهُ الْفَاعِلُ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا قَوْلُهُ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ إلى غير ذلك لكفى.

İkinci Mesele: Ayetin zahiri, söyleyenlerin tek bir kişi değil bir topluluk olduğuna delalet eder. Sanki onlar daha önceden onun ilahları hakkında ne söylediğini bilip işitmişlerdi de bunu yapanın o olduğu kalplerine galip gelmişti. Sadece onun: { مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ } “Nedir bu heykeller?” sözü ve benzerleri olmuş olsaydı bile bu yeterli gelirdi.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦١ الى ٦٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 61-67]

قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥)

{ قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنا يَا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) } “'O halde belki şahitlik ederler diye onu insanların gözü önüne getirin' dediler (61). 'Ey İbrâhîm! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler (62). [İbrâhîm]: 'Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!' dedi (63). Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz' dediler (64). Sonra yine baş aşağı döndürüldüler [ve]: 'Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin' [dediler] (65).”

قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧)

{ قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) } “[İbrâhîm] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? (66) Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?' (67)”

اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا شَاهَدُوا كَسْرَ الْأَصْنَامِ، وَقِيلَ إِنَّ فَاعِلَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ قَالُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ: فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ فِي مَحَلِّ الْحَالِ أَيْ فَأْتُوا بِهِ مُشَاهَدًا أَيْ بِمَرْأًى مِنْهُمْ وَمَنْظَرٍ. فَإِنْ قُلْتَ: مَا مَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ فِي عَلَى؟ قُلْتُ: هُوَ وَارِدٌ عَلَى طَرِيقِ الْمَثَلِ أَيْ يثبت إتيانه فِي الْأَعْيُنِ ثَبَاتَ الرَّاكِبِ عَلَى الْمَرْكُوبِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَرِهُوا أَنْ يَأْخُذُوهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ فَأَرَادُوا أَنْ يَجِيئُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ عَلَيْهِ بِمَا قَالَهُ فَيَكُونُ حُجَّةً عَلَيْهِ بِمَا فَعَلَ. وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَعَطَاءٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃. وَثَانِيهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَيْ يَحْضُرُونَ فَيُبْصِرُونَ مَا يُصْنَعُ بِهِ فَيَكُونُ ذَلِكَ زَاجِرًا لَهُمْ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى مِثْلِ فِعْلِهِ، وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ أَنَّ الْمُرَادَ مَجْمُوعُ الْوَجْهَيْنِ فَيَشْهَدُونَ عَلَيْهِ بِفِعْلِهِ وَيَشْهَدُونَ عِقَابَهُ.

Bil ki kavim, putların kırıldığını görüp de bunu yapanın İbrâhîm [aleyhisselâm] olduğu söylenince kendi aralarında: { فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } “O halde onu insanların gözü önüne getirin” dediler. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Alâ a'yuni'n-nâs' (عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ) hâl konumundadır; yani onu müşahede edilir halde, insanların göreceği ve bakacağı bir yerde getirin demektir. Şayet: 'Alâ'daki (عَلَى) istilâ/üstünlük manası ne anlama gelir?' dersen; derim ki: Bu darbımesel yoluyla gelmiştir; yani onun getirilişinin gözlerde sabit olması, binenin binek üzerindeki sabitliği gibidir. Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } “Belki şahitlik ederler” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onu delilsiz cezalandırmaktan hoşlanmadılar da söylediklerine aleyhinde şahitlik etsinler ve bu da yaptığı şeye karşı aleyhinde bir delil olsun diye onu insanların gözü önüne getirmek istediler. Bu; Hasan, Katâde, Süddî, Atâ ve İbn Abbâs'ın [radıyallâhu anhümâ] görüşüdür. İkincisi: Muhammed b. İshâk'ın görüşü olup, yani hazır bulunup ona yapılacak olanı görsünler ve bu da onun yaptığı gibi bir fiile kalkışmaktan onları caydırsın anlamındadır. Bunda üçüncü bir görüş daha vardır ki o da Mukâtil ve Kelbî'nin görüşüdür: Kastedilen, iki vechlin toplamıdır; böylece hem onun fiiline şahitlik ederler hem de onun cezasını görürler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا، وَهُوَ: فَأَتَوْا بِهِ وَقَالُوا أَأَنْتَ/ فَعَلْتَ، طَلَبُوا مِنْهُ الِاعْتِرَافَ بِذَلِكَ لِيُقْدِمُوا عَلَى إِيذَائِهِ، فَظَهَرَ مِنْهُ مَا انْقَلَبَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ حَتَّى تَمَنَّوُا الْخَلَاصَ مِنْهُ، فَقَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا } “'Bunu sen mi yaptın?' dediler” kavline gelince; bil ki kelamda bir hazif vardır, o da: 'Bunun üzerine onu getirdiler ve sen mi yaptın dediler' şeklindedir. Ona eziyet etmeye girişebilmek için bunu itiraf etmesini istediler. Fakat ondan, işi aleyhlerine çeviren öyle bir şey ortaya çıktı ki ondan kurtulmayı temenni eder hale geldiler. Şöyle dedi:

بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا وَقَدْ عَلَّقَ الْفَأْسَ عَلَى رَقَبَتِهِ لِكَيْ يُورِدَ هَذَا الْقَوْلَ فَيَظْهَرَ جَهْلُهُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: بَلْ فَعَلُهُ كَبِيرُهُمْ كَذِبٌ. وَالْجَوَابُ لِلنَّاسِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ كَافَّةِ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّهُ لَيْسَ بِكَذِبٍ، وَذَكَرُوا فِي الِاعْتِذَارِ عَنْهُ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: أَنَّ قَصْدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَكُنْ إِلَى أَنْ يَنْسُبَ الْفِعْلَ

{ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır”. Bu sözü söyleyebilmek ve böylece onların putlara tapmadaki cehaletleri ortaya çıksın diye baltayı onun boynuna asmıştı. Şayet: 'Onun: { بَلْ فَعَلُهُ كَبِيرُهُمْ } “Bunu onların büyükleri yapmıştır” sözü yalandır' denilirse; cevap şudur: İnsanların bu hususta iki görüşü vardır: Birincisi: Muhakkiklerin tamamının görüşü olup bunun yalan olmadığıdır. Bu husustaki mazeret için birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: İbrâhîm'in [aleyhisselâm] maksadı,

الصادر عنه إلى الصنم، وإنما قَصَدَ تَقْرِيرَهُ لِنَفْسِهِ وَإِثْبَاتَهُ لَهَا عَلَى أُسْلُوبٍ تَعْرِيضِيٍّ يُبَلِّغُ فِيهِ غَرَضَهُ مِنْ إِلْزَامِهِمُ الْحُجَّةَ وَتَبْكِيتِهِمْ، وَهَذَا كَمَا لَوْ قَالَ لَكَ صَاحِبُكَ، وَقَدْ كَتَبْتَ كِتَابًا بِخَطٍّ رَشِيقٍ، وَأَنْتَ شَهِيرٌ بِحُسْنِ الْخَطِّ، أَأَنْتَ كَتَبْتَ هَذَا؟ وَصَاحِبُكَ أُمِّيٌّ لَا يُحْسِنُ الْخَطَّ وَلَا يَقْدِرُ إِلَّا عَلَى خَرْمَشَةٍ فَاسِدَةٍ، فَقُلْتَ لَهُ: بَلْ كَتَبْتَهُ أَنْتَ، كَأَنَّ قَصْدَكَ بِهَذَا الْجَوَابِ تَقْرِيرُ ذَلِكَ مَعَ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِ لَا نَفْيُهُ عَنْكَ وَإِثْبَاتُهُ لِلْأُمِّيِّ أَوِ الْمُخَرْمِشِ، لِأَنَّ إِثْبَاتَهُ وَالْأَمْرُ دَائِرٌ بَيْنَهُمَا لِلْعَاجِزِ مِنْهُمَا اسْتِهْزَاءٌ بِهِ وَإِثْبَاتٌ لِلْقَادِرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ غَاظَتْهُ تِلْكَ الْأَصْنَامُ حين أبصرها مصطفة مزبنة. وَكَانَ غَيْظُهُ مِنْ كَبِيرِهَا أَشَدَّ لِمَا رَأَى مِنْ زِيَادَةِ تَعْظِيمِهِمْ لَهُ فَأَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ هُوَ السَّبَبُ فِي اسْتِهَانَتِهِ بِهَا وَحَطْمِهِ لها، والفعل كما يسند إلى مباشره يسد إِلَى الْحَامِلِ عَلَيْهِ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِمَا يَلْزَمُ عَلَى مَذْهَبِهِمْ كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: مَا تُنْكِرُونَ أَنْ يَفْعَلَهُ كَبِيرُهُمْ، فَإِنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ يُعْبَدُ وَيُدْعَى إِلَهًا أَنْ يَقْدِرَ عَلَى هَذَا وَأَشَدَّ مِنْهُ. وَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ ذَكَرَهَا صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» . وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، أَيْ فَعَلَهُ مَنْ فَعَلَهُ وَكَبِيرُهُمْ هَذَا ابْتِدَاءُ الْكَلَامِ وَيُرْوَى عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَقِفُ عِنْدَ قَوْلِهِ بَلْ فَعَلَهُ ثُمَّ يَبْتَدِئُ كَبِيرُهُمْ هَذَا.

kendisinden sadır olan fiili puta isnat etmek değildi; bilakis delili onlara الزام (bağlayıcı kılmak) ve onları susturmak hususundaki gayesine ulaşacağı kinayeli/tarizli bir üslupla fiili kendi nefsine ikrar ve ispat etmekti. Bu, tıpkı senin güzel bir yazıyla bir mektup yazdığında ve senin güzel yazı yazmakla meşhur olduğun bir durumda, arkadaşının sana: 'Bunu sen mi yazdın?' demesi ve arkadaşının ise yazıyı beceremeyen, sadece bozuk karalamalar yapabilen ümmi biri olması üzerine, senin ona: 'Hayır, onu sen yazdın' demene benzer. Bu cevabınla senin maksadın, fiili kendinden nefyedip ümmiye veya karalama yapana ispat etmek değil, onunla alay etmekle birlikte o fiili ikrar/tespit etmektir; çünkü iş ikisi arasında dönüp dururken fiili bunlardan aciz olana ispat etmek, onunla alay etmektir ve muktedir olan için bir ispattır. İkincisi: İbrâhîm [aleyhisselâm], o putları sıra sıra dizilmiş ve süslenmiş olarak gördüğünde onlara öfkelenmişti. Onların büyük puta olan tazimlerinin fazlalığını gördüğü için ona olan öfkesi daha şiddetliydi; dolayısıyla fiili ona isnat etti, çünkü kendisinin o putları hafife almasına ve onları kırmasına sebep olan oydu. Fiil bizzat işleyene isnat edildiği gibi, ona sevk edene de isnat edilir. Üçüncüsü: Onların mezheplerinin gerektirdiği şeyi bir nakil (farazî ifade) olmasıdır; sanki onlara: 'Bunu büyüklerinin yapmasını niye inkâr ediyorsunuz? Zira tapılan ve ilah diye çağrılan bir varlığın hakkı, buna ve bundan daha şiddetlisine güç yetirebilmektir' demiştir. Bu üç vechi «el-Keşşâf» sahibi zikretmiştir. Dördüncüsü: Bunun zikredilmeyen bir kimseden kinaye olmasıdır; yani 'Onu yapan yapmıştır' [demektir] ve 'şu büyükleri ise' [ifadesi] yeni bir kelam başlangıcıdır. Kisâî'den, onun: { بَلْ فَعَلَهُ } “Bilakis onu yapmıştır” sözünde durduğu, sonra { كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Şu büyükleri” diye başladığı rivayet edilmiştir.

وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ وَقْفٌ عِنْدَ قَوْلِهِ كَبِيرُهُمْ ثُمَّ يَبْتَدِئُ فَيَقُولُ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ، وَالْمَعْنَى بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ وَعَنَى نَفْسَهُ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ صَنَمٍ. وَسَادِسُهَا: أَنْ يَكُونَ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ كَأَنَّهُ قَالَ: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ فَاسْأَلُوهُمْ فَتَكُونُ إِضَافَةُ الْفِعْلِ إِلَى كَبِيرِهِمْ مَشْرُوطًا بِكَوْنِهِمْ نَاطِقِينَ فَلَمَّا لَمْ يَكُونُوا نَاطِقِينَ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونُوا فَاعِلِينَ. وَسَابِعُهَا: قَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّمَيْفَعِ فَعَلَّهُ كَبِيرُهُمْ أَيْ فَلَعَلَّ الْفَاعِلَ كَبِيرُهُمْ.

Beşincisi: { كَبِيرُهُمْ } “büyükleri” kavlinde vakf yapılıp sonra başlanarak { هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ } “şu halde onlara sorun” denilmesinin caiz olmasıdır; bu durumda mana: 'Bilakis onların büyüğü yapmıştır' şeklinde olur ve bununla kendi nefsini kastetmiştir, çünkü insan her puttan daha büyüktür. Altıncısı: Kelamda bir takdim ve tehir bulunmasıdır; sanki: 'Bilakis eğer konuşabiliyorlarsa bunu şu büyükleri yapmıştır, haydi onlara sorun' demiş gibidir. Böylece fiilin onların büyüklerine nispet edilmesi, onların konuşabilir olmaları şartına bağlanmış olur; konuşamadıklarına göre fail olmaları da imkânsız hale gelmiştir. Yedincisi: Muhammed b. es-Semeyka': 'Feallehû kebîruhum' (فَعَلَّهُ كَبِيرُهُمْ) şeklinde okumuştur; yani 'Belki de fail onların büyüğüdür' demektir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ طَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْحِكَايَاتِ، أَنَّ ذَلِكَ كَذِبٌ وَاحْتَجُّوا بِمَا

İkinci Görüş: Bir grup kıssacının/rivayet ehlinin görüşü olup bunun yalan olduğudur. Şununla delil getirmişlerdir:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَمْ يَكْذِبْ إِبْرَاهِيمُ إِلَّا ثَلَاثَ كَذِبَاتٍ كُلَّهَا فِي ذَاتِ اللَّه تعالى، قوله: إِنِّي سَقِيمٌ وَقَوْلُهُ: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا وَقَوْلُهُ لِسَارَّةَ هِيَ أُخْتِي»

Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İbrâhîm, hepsi de Allah Teâlâ'nın zatı uğrunda olmak üzere üç yalandan başka yalan söylememiştir: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” sözü, { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا } “Bilakis bunu şu büyükleri yapmıştır” sözü ve Sâre için: 'O benim kızı kardeşimdir' sözü.»

وَفِي خَبَرٍ آخَرَ: «أَنَّ أَهْلَ الْمَوْقِفِ إِذَا سَأَلُوا إِبْرَاهِيمَ الشَّفَاعَةَ قَالَ: إِنِّي كَذَبْتُ ثَلَاثَ كَذِبَاتٍ»

Başka bir haberde de: «Mahşer halkı İbrâhîm'den şefaat istediklerinde: 'Ben üç defa yalan söyledim' der» şeklinde gelmiştir.

ثُمَّ قَرَّرُوا قَوْلَهُمْ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ وَقَالُوا: الْكَذِبُ لَيْسَ قَبِيحًا لِذَاتِهِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﵇ إِذَا هَرَبَ مِنْ ظَالِمٍ وَاخْتَفَى فِي دَارِ إِنْسَانٍ، وَجَاءَ الظَّالِمُ وَسَأَلَ عَنْ حَالِهِ فَإِنَّهُ يَجِبُ الْكَذِبُ فِيهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَأَيُّ بُعْدٍ فِي أَنْ يَأْذَنَ اللَّه تَعَالَى فِي ذَلِكَ لِمَصْلَحَةٍ لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا هُوَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَرْغُوبٌ عَنْهُ. أَمَّا الْخَبَرُ الْأَوَّلُ وَهُوَ الَّذِي رَوَوْهُ فَلَأَنْ يُضَافَ الْكَذِبُ إِلَى رُوَاتِهِ أَوْلَى مِنْ أَنْ يُضَافَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَالدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ جَازَ أَنْ يَكْذِبُوا لِمَصْلَحَةٍ وَيَأْذَنَ اللَّه تَعَالَى فِيهِ، فَلْنُجَوِّزْ هَذَا/ الِاحْتِمَالَ فِي كُلِّ مَا أَخْبَرُوا عَنْهُ، وَفِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ وَذَلِكَ يُبْطِلُ الْوُثُوقَ بِالشَّرَائِعِ وَتَطَّرَّقُ التُّهْمَةُ إِلَى كُلِّهَا، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْخَبَرَ لَوْ صَحَّ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعَارِيضِ عَلَى مَا

Sonra görüşlerini akıl cihetinden temellendirip şöyle dediler: Yalan bizzat kendisi sebebiyle çirkin/kötü değildir; zira peygamber [aleyhisselâm] bir zalimden kaçıp bir insanın evinde gizlense ve zalim gelip onun durumunu sorsa, bu hususta yalan söylemek vaciptir. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın ancak kendisinin bileceği bir maslahat için buna izin vermesinde ne gibi bir uzaklık olabilir? Bil ki bu görüşten yüz çevrilmiştir. Rivayet ettikleri birinci habere gelince; yalanı o haberin ravilerine nispet etmek, peygamberlere [aleyhimüssalâtü vesselâm] nispet etmekten daha evladır. Bunun kesin delili şudur: Eğer onların bir maslahat için yalan söylemeleri ve Allah Teâlâ'nın da buna izin vermesi caiz olsaydı, o zaman peygamberlerin haber verdiği her şeyde ve Allah Teâlâ'nın haber verdiği her şeyde bu ihtimali caiz görmemiz gerekirdi; bu ise şeriatlere olan güveni ortadan kaldırır ve hepsine töhmet yolunu açardı. Sonra, şayet o haber sahih olsaydı bile,

قَالَ ﵇: «إِنَّ فِي الْمَعَارِيضِ لَمَنْدُوحَةً عَنِ الْكَذِبِ» .

O'nun [aleyhisselâm]: «Şüphesiz kinayeli sözlerde (maâriz) yalandan kurtaracak bir genişlik vardır» buyurduğu üzere kinayelere (tarizlere) hamledilirdi.

فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي سَقِيمٌ فَلَعَلَّهُ كَانَ بِهِ سَقَمٌ قَلِيلٌ وَاسْتِقْصَاءُ الْكَلَامِ فِيهِ يَجِيءُ فِي مَوْضِعِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” kavline gelince; belki de kendisinde hafif bir hastalık vardı; bu konudaki sözün tafsilatı kendi yerinde gelecektir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ فَقَطْ ظَهَرَ الْجَوَابُ عَنْهُ.

O'nun: { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Bilakis bunu onların büyükleri yapmıştır” sözüne gelince; buna dair cevap zaten ortaya çıkmıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ لِسَارَّةَ: إِنَّهَا أُخْتِي، فَالْمُرَادُ أَنَّهَا أُخْتُهُ فِي الدِّينِ، وَإِذَا أَمْكَنَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى ظَاهِرِهِ مِنْ غَيْرِ نِسْبَةِ الْكَذِبِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَحِينَئِذٍ لَا يَحْكُمُ بِنِسْبَةِ الْكَذِبِ إِلَيْهِمْ إِلَّا زِنْدِيقٌ.

Sâre için: 'O benim kızı kardeşimdir' sözüne gelince; murat, onun dinde kızı kardeşi olmasıdır. Sözü peygamberlere [aleyhimüsselâm] yalan isnat etmeksizin zahirine hamletmek mümkün olduğuna göre, artık onlara yalan nispet etmeye zındıktan başkası hükmetmez.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا نَبَّهَهُمْ بِمَا أَوْرَدَهُ عَلَيْهِمْ عَلَى قُبْحِ طَرِيقِهِمْ تَنَبَّهُوا فَعَلِمُوا أَنَّ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ بَاطِلَةٌ، وَأَنَّهُمْ عَلَى غُرُورٍ وَجَهْلٍ فِي ذَلِكَ. وَالثَّانِي: قَالَ مُقَاتِلٌ: فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَلَامُوهَا وَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ لِإِبْرَاهِيمَ حَيْثُ

Allah Teâlâ'nın: { فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz' dediler” kavline gelince; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: İbrâhîm [aleyhisselâm] onlara yönelttiği sözlerle yollarının çirkinliğini fark ettirince uyandılar ve putlara tapmanın batıl olduğunu, bu hususta aldanış ve cehalet içinde bulunduklarını anladılar. İkincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Kendi nefislerine dönüp kendilerini kınadılar ve:

تَزْعُمُونَ أَنَّهُ كَسَرَهَا مَعَ أَنَّ الْفَأْسَ بَيْنَ يَدَيِ الصَّنَمِ الْكَبِيرِ. وَثَالِثُهَا: الْمَعْنَى أَنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ لِأَنْفُسِكُمْ حَيْثُ سَأَلْتُمْ مِنْهُ عَنْ ذَلِكَ حَتَّى أَخَذَ يَسْتَهْزِئُ بِكُمْ فِي الْجَوَابِ، وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ.

balta büyük putun önünde durduğu halde onun kırdığını iddia etmekle İbrâhîm'e haksızlık eden sizlersiniz dediler. Üçüncüsü: Mana şudur: Ondan bunu sormakla kendi nefislerinize haksızlık eden sizlersiniz, öyle ki o cevap verirken sizinle alay etmeye başladı. En yakın olan ise birinci görüştür.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : نَكَسَهُ قَلَبَهُ فَجَعَلَ أَسْفَلَهُ أَعْلَاهُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “Sonra yine baş aşağı döndürüldüler [ve]: 'Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin' [dediler]” kavline gelince; «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Nekesehû' (نَكَسَهُ), onu tersyüz edip altını üstüne getirdi demektir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمَعْنَى وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ اسْتَقَامُوا حِينَ رَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَتَوْا بِالْفِكْرَةِ الصَّالِحَةِ، ثُمَّ انْتَكَسُوا فَقُلِبُوا عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ، فَأَخَذُوا [فِي] الْمُجَادَلَةِ بِالْبَاطِلِ وَأَنَّ هَؤُلَاءِ مَعَ تَقَاصُرِ حَالِهَا عَنْ حَالِ الْحَيَوَانِ الناطق آلهة معبودة. وثانيها: قلبوا على رؤوسهم حَقِيقَةً لِفَرْطِ إِطْرَاقِهِمْ خَجَلًا وَانْكِسَارًا وَانْخِذَالًا مِمَّا بَهَتَهُمْ بِهِ إِبْرَاهِيمُ فَمَا أَحَارُوا جَوَابًا إِلَّا مَا هُوَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ. وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ جرير ثم نكسوا على رؤوسهم فِي الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ لِإِبْرَاهِيمَ حِينَ جَادَلَهُمْ. أَيْ قُلِبُوا فِي الْحُجَّةِ وَاحْتَجُّوا عَلَى إِبْرَاهِيمَ بِمَا هُوَ الْحُجَّةُ لِإِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ فَأَقَرُّوا بِهَذِهِ لِلْحَيْرَةِ الَّتِي لَحِقَتْهُمْ، قَالَ وَالْمَعْنَى نُكِسَتْ حُجَّتُهُمْ فَأُقِيمَ الْخَبَرُ عَنْهُمْ مَقَامَ الْخَبَرِ عَنْ حُجَّتِهِمْ.

Birinci Mesele: Anlam hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kastedilen şudur: Nefislerine dönüp doğru düşünceye vardıklarında istikamet buldular; sonra tersyüz olup o durumdan döndürüldüler de batılla mücadele etmeye ve konuşan bir hayvanın durumundan bile daha geride olmalarına rağmen bunların tapılan ilahlar olduğunu savunmaya giriştiler. İkincisi: İbrâhîm'in onları şaşkına çevirdiği şeyden ötürü utanç, kırgınlık ve hezimetten başlarını öne eğmelerinin aşırılığı sebebiyle hakikaten baş aşağı döndürüldüler de aleyhlerine delil olandan başka bir cevap veremediler. Üçüncüsü: İbn Cerîr şöyle demiştir: 'Sonra İbrâhîm onlarla münazara ettiği sırada onun aleyhine getirdikleri delilde baş aşağı döndürüldüler.' Yani delil getirmede tersyüz oldular ve İbrâhîm'in onların aleyhine delil olan sözünü İbrâhîm'e karşı delil olarak ileri sürdüler; nitekim: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin” dediler ve kendilerini kaplayan şaşkınlıktan ötürü bunu itiraf ettiler. [İbn Cerîr] der ki: Anlam, 'onların delilleri tersyüz edildi' demektir; böylece onlar hakkındaki haber, delilleri hakkındaki haberin yerine konulmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ نُكِّسُوا بِالتَّشْدِيدِ وَنُكِسُوا عَلَى لَفْظِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، أَيْ نَكَّسُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى رؤوسهم وَهِيَ قِرَاءَةُ رِضْوَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَعْبُودِ.

İkinci Mesele: Şedde ile 'nükkisû' (نُكِّسُوا) ve meçhul lafzıyla 'nükisû' (نُكِسُوا) şeklinde okunmuştur; yani nefislerini başları üzerine tersyüz ettiler demektir ki bu Rıdvân b. Abdilmâbûd'un kıraatidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ فَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أُفٍّ صَوْتٌ إِذَا صُوِّتَ بِهِ عُلِمَ أَنَّ صَاحِبَهُ مُتَضَجِّرٌ، وَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَضْجَرَهُ مَا رَأَى مِنْ ثَبَاتِهِمْ عَلَى عِبَادَتِهَا بَعْدَ انْقِطَاعِ عُذْرِهِمْ، وَبَعْدَ وُضُوحِ الْحَقِّ وَزُهُوقِ الْبَاطِلِ، فَتَأَفَّفَ بِهِمْ. ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ وَقَدْ عَرَفُوا صِحَّةَ قَوْلِهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ وَقَدْ ظَهَرَتِ الْحُجَّةُ وَإِنْ لَمْ يَعْقِلُوا. وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِقَوْلِهِ: / أَفَتَعْبُدُونَ وَلِقَوْلِهِ: أَفَلا تَعْقِلُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “[İbrâhîm] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? Yuh olsun size de Allah'tan başka taptıklarınıza da! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?'” kavline gelince; anlam açıktır. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Üff' (أُفٍّ), çıkarıldığında sahibinin canının sıkıldığı/bıktığı anlaşılan bir sestir. Mazeretleri tükendikten, hak apaçık ortaya çıkıp batıl zail olduktan sonra İbrâhîm'i [aleyhisselâm] onların o putlara ibadetteki sebatlarını görmesi usandırmış/öfkelendirmiş ve onlara 'öf/yuh' çekmiştir. Sonra, bunu onlara sözünün doğruluğunu bildikleri halde söylemiş olması muhtemeldir. Delil açıkça ortaya çıktığı halde akletmemiş olsalar bile bunu onlara söylemiş olması da muhtemeldir. O'nun: { أَفَتَعْبُدُونَ } “Hâlâ tapıyor musunuz?” ve: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Akletmiyor musunuz?” kavillerinden ötürü en yakın olan da budur.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٨ الى ٧١]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 68-71]

قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١)

{ قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) } “'Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler (68). Biz de: 'Ey ateş! İbrâhîm'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik (69). Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık (70). Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık (71).”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا أَظْهَرَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَإِبْطَالِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ التَّمَاثِيلِ أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى جَهْلِهِمْ، وَأَنَّهُمْ: قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhîm'in [aleyhisselâm] tevhid delillerini ve onların heykellere tapma hallerinin batıllığını nasıl ortaya koyduğunu beyan edince, bunun peşinden onların cehaletine ve: { قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ } “'Onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler” sözlerine delalet eden hususu getirdi. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَنِ الْقَائِلُ لِذَلِكَ وَالْمَشْهُورُ أَنَّهُ نُمْرُوذُ بْنُ كَنْعَانَ بْنِ سَنْجَارِيبَ بْنِ نُمْرُوذَ بْنِ كُوشِ بْنِ حَامِ بْنِ نُوحٍ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ: إِنَّمَا أَشَارَ بِتَحْرِيقِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَجُلٌ مِنَ الْكُرْدِ مِنْ أَعْرَابِ فَارِسَ، وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ وَهْبٍ عَنْ شُعَيْبٍ الْجُبَّائِيِّ قَالَ: إِنَّ الَّذِي قَالَ حَرِّقُوهُ رَجُلٌ اسْمُهُ هِيرِينُ، فَخَسَفَ اللَّه تَعَالَى بِهِ الْأَرْضَ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

Birinci Mesele: Bunu söyleyenin kim olduğu Kur'an'da yer almamaktadır; meşhur olan ise onun Nemrûd b. Ken'ân b. Sencârîb b. Nemrûd b. Kûş b. Hâm b. Nûh olduğudur. Mücâhid der ki: İbn Ömer'i şöyle derken işittim: 'İbrâhîm'in [aleyhisselâm] yakılmasını ancak Fars göçebelerinden Kürt bir adam teklif etmiştir.' İbn Cüreyc, Vehb vasıtasıyla Şuayb el-Cübbâî'den şöyle rivayet etmiştir: '{ حَرِّقُوهُ } “Onu yakın” diyen adam Heyrîn isimli bir adamdı; Allah Teâlâ onu yere batırdı ve o kıyamet gününe kadar orada çırpınıp batmaya devam etmektedir.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا كَيْفِيَّةُ الْقِصَّةِ

İkinci Mesele: Kıssanın keyfiyetine gelince;

فَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا اجْتَمَعَ نُمْرُوذُ وَقَوْمُهُ لِإِحْرَاقِ إِبْرَاهِيمَ حَبَسُوهُ فِي بَيْتٍ

Mukâtil şöyle demiştir: Nemrûd ve kavmi İbrâhîm'i yakmak için toplandıklarında onu bir evde hapsettiler

وَبَنَوْا بُنْيَانًا كَالْحَظِيرَةِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ [الصَّافَّاتِ: ٩٧] ثُمَّ جَمَعُوا لَهُ الْحَطَبَ الْكَثِيرَ حَتَّى إِنَّ الْمَرْأَةَ لَوْ مَرِضَتْ قَالَتْ: إِنْ عَافَانِي اللَّه لَأَجْعَلَنَّ حَطَبًا لِإِبْرَاهِيمَ، وَنَقَلُوا لَهُ الْحَطَبَ عَلَى الدَّوَابِّ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، فَلَمَّا اشْتَعَلَتِ النَّارُ اشْتَدَّتْ وَصَارَ الْهَوَاءُ بِحَيْثُ لَوْ مَرَّ الطَّيْرُ فِي أَقْصَى الْهَوَاءِ لَاحْتَرَقَ، ثُمَّ أَخَذُوا إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَرَفَعُوهُ عَلَى رَأْسِ الْبُنْيَانِ وَقَيَّدُوهُ، ثُمَّ اتَّخَذُوا مَنْجَنِيقًا وَوَضَعُوهُ فِيهِ مُقَيَّدًا مَغْلُولًا، فَصَاحَتِ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ صَيْحَةً وَاحِدَةً، أَيْ رَبَّنَا لَيْسَ فِي أَرْضِكَ أَحَدٌ يَعْبُدُكَ غَيْرُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِنَّهُ يُحَرَّقُ فِيكَ فَأْذَنْ لَنَا فِي نُصْرَتِهِ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ: إِنِ اسْتَغَاثَ بِأَحَدٍ مِنْكُمْ فَأَغِيثُوهُ، وَإِنْ لَمْ يَدْعُ غَيْرِي فَأَنَا أَعْلَمُ بِهِ وَأَنَا وَلِيُّهُ، فَخَلُّوا بَيْنِي وَبَيْنَهُ، فَلَمَّا أَرَادُوا إِلْقَاءَهُ فِي النَّارِ، أَتَاهُ خَازِنُ الرِّيَاحِ فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ طَيَّرْتُ النَّارَ فِي الْهَوَاءِ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: لَا حَاجَةَ بِي إِلَيْكُمْ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: «اللَّهُمَّ أَنْتَ الْوَاحِدُ فِي السَّمَاءِ، وَأَنَا الْوَاحِدُ فِي الْأَرْضِ، لَيْسَ فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ يَعْبُدُكَ غَيْرِي، أَنْتَ حَسْبُنَا وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» وَقِيلَ إِنَّهُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ قَالَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ رَبَّ الْعَالَمِينَ، لَكَ الْحَمْدُ/ وَلَكَ الْمُلْكُ، لَا شَرِيكَ لَكَ» ثُمَّ وَضَعُوهُ فِي الْمَنْجَنِيقِ وَرَمَوْا بِهِ النَّارِ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيمُ هَلْ لَكَ حَاجَةٌ، قَالَ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا؟ قَالَ: فَاسْأَلْ رَبَّكَ، قَالَ: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي.

ve ağıl gibi bir bina inşa ettiler; işte bu, O'nun: { قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ } “'Onun için bir bina yapın da onu çılgın ateşe atın' dediler” [Sâffât, 97] kavlidir. Sonra onun için pek çok odun topladılar, öyle ki bir kadın hastalanacak olsa: 'Eğer Allah bana şifa verirse mutlaka İbrâhîm için odun toplayacağım' derdi. Binekler üzerinde kırk gün boyunca ona odun taşıdılar. Ateş tutuştuğunda öyle şiddetlendi ve hava öyle bir hale geldi ki bir kuş havanın en uzak yerinden geçecek olsa yanardı. Sonra İbrâhîm'i [aleyhisselâm] alıp binanın tepesine çıkardılar ve onu bağladılar. Ardından bir mancınık yapıp onu bağlı ve zincirli halde içine koydular. Bunun üzerine insan ve cinler hariç gök, yer ve oralardaki melekler hep birden bir çığlık atarak: 'Ey Rabbimiz! Yeryüzünde senden başka sana ibadet eden hiç kimse yok ve o senin uğrunda yakılıyor; ona yardım etmemiz için bize izin ver' dediler. Sübhânehu Teâlâ buyurdu ki: 'Eğer sizden birinden yardım isterse ona yardım edin; şayet benden başkasına dua etmezse, ben onu en iyi bilenim ve onun dostuyum; benimle onun arasını serbest bırakın.' Onu ateşe atmak istediklerinde rüzgârların görevli meleği gelip: 'Dilersen ateşi havada uçurayım' dedi. İbrâhîm [aleyhisselâm]: 'Benim size ihtiyacım yoktur' dedi. Sonra başını göğe kaldırıp şöyle dedi: «Allahım! Sen gökte birsin, ben de yerde birim; yeryüzünde benden başka sana ibadet eden kimse yoktur. Sen bize yetersin, sen ne güzel vekilsin!» Ateşe atıldığı sırada: «Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, alemlerin Rabbisin! Hamd da mülk de sana aittir, senin hiçbir ortağın yoktur» dediği de rivayet edilmiştir. Sonra onu mancınığa koyup ateşe fırlattılar. Cibrîl [aleyhisselâm] gelip: 'Ey İbrâhîm! Bir ihtiyacın var mı?' dedi. [İbrâhîm]: 'Sana gelince, hayır' dedi. [Cibrîl]: 'Öyleyse Rabbinden iste' dedi. [İbrâhîm]: 'Halimi bilmesi, istememe ihtiyaç bırakmaz' dedi.

فَقَالَ اللَّه تَعَالَى: يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ جِبْرِيلُ ﵇، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ مُجَاهِدٍ: وَلَوْ لَمْ يُتْبِعْ بَرْدًا سَلَامًا لَمَاتَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بَرْدِهَا، قَالَ: وَلَمْ يَبْقَ يَوْمَئِذٍ فِي الدُّنْيَا نَارٌ إِلَّا طُفِئَتْ، ثُمَّ قَالَ السُّدِّيُّ: فَأَخَذَتِ الْمَلَائِكَةُ بِضَبْعَيْ إِبْرَاهِيمَ وَأَقْعَدُوهُ فِي الْأَرْضِ، فَإِذَا عَيْنُ مَاءٍ عَذْبٍ، وَوَرْدٌ أَحْمَرُ، وَنَرْجِسُ. وَلَمْ تُحْرِقِ النَّارُ مِنْهُ إِلَّا وِثَاقَهُ، وَقَالَ الْمِنْهَالُ بْنُ عَمْرٍو أُخْبِرْتُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا أُلْقِيَ فِي النَّارِ كَانَ فِيهَا إِمَّا أَرْبَعِينَ يَوْمًا أَوْ خَمْسِينَ يَوْمًا، وَقَالَ: مَا كُنْتُ أَيَّامًا أَطْيَبَ عَيْشًا مِنِّي إِذْ كُنْتُ فِيهَا،

Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Ey ateş! İbrâhîm'e karşı serin ve esenlik ol!” buyurdu. Süddî: 'Bunu söyleyen Cibrîl'dir [aleyhisselâm]' demiştir. Mücâhid rivayetinde İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: 'Eğer serinliğin ardından esenliği getirmeseydi, İbrâhîm ateşin soğukluğundan ölürdü.' Dedi ki: 'O gün dünyada sönmeyen hiçbir ateş kalmadı.' Sonra Süddî dedi ki: 'Melekler İbrâhîm'in kollarından tutup onu yere oturttular; bir de baktı ki tatlı bir su pınarı, kırmızı bir gül ve nergis var. Ateş ondan sadece bağlarını yaktı.' Minhal b. Amr şöyle demiştir: Bana haber verildiğine göre İbrâhîm [aleyhisselâm] ateşe atıldığında orada ya kırk gün ya da elli gün kalmıştır ve: 'Orada bulunduğum günlerden daha tatlı bir hayat yaşadığım hiçbir gün olmamıştı' demiştir.

وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: بَعَثَ اللَّه مَلَكَ الظِّلِّ فِي صُورَةِ إِبْرَاهِيمَ، فَقَعَدَ إِلَى جَنْبِ إِبْرَاهِيمَ يُؤْنِسُهُ، وَأَتَاهُ جِبْرِيلُ بِقَمِيصٍ مِنْ حَرِيرِ الْجَنَّةِ، وَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقُولُ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ النَّارَ لَا تَضُرُّ أَحْبَابِي، ثُمَّ نَظَرَ نُمْرُوذُ مِنْ صَرْحٍ لَهُ وَأَشْرَفَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ فَرَآهُ جَالِسًا فِي رَوْضَةٍ، وَرَأَى الْمَلَكَ قَاعِدًا إِلَى جَنْبِهِ وَمَا حَوْلَهُ نَارٌ تُحْرِقُ الْحَطَبَ، فَنَادَاهُ نُمْرُوذُ: يَا إِبْرَاهِيمُ هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: قُمْ فَاخْرُجْ، فَقَامَ يَمْشِي حَتَّى خَرَجَ مِنْهَا، فَلَمَّا خَرَجَ قَالَ لَهُ نُمْرُوذُ: مَنِ الرَّجُلُ الَّذِي رَأَيْتُهُ مَعَكَ فِي صُورَتِكَ؟ قَالَ: ذَاكَ مَلَكُ الظِّلِّ أَرْسَلَهُ رَبِّي لِيُؤْنِسَنِي فِيهَا. فَقَالَ نُمْرُوذُ:

İbn İshâk dedi ki: Allah Teâlâ, gölge meleğini İbrâhîm'in suretinde gönderdi; melek İbrâhîm'in yanına oturup onunla sohbet ederek onu rahatlattı. Cibrîl cennet ipeğinden bir gömlek getirdi ve: 'Ey İbrâhîm! Rabbin şöyle buyuruyor: Ateşin benim sevdiklerime zarar vermeyeceğini bilmedin mi?' dedi. Sonra Nemrûd sarayından bakıp İbrâhîm'i gözetledi ve onu bir bahçe içinde otururken gördü; meleği de onun yanında otururken ve etrafında odunları yakan bir ateş bulunurken gördü. Nemrûd ona: 'Ey İbrâhîm! Oradan çıkmaya güç yetirebilir misin?' diye seslendi. [İbrâhîm]: 'Evet' dedi. [Nemrûd]: 'Kalk, çık!' dedi. İbrâhîm yürüyerek kalktı ve oradan çıktı. Çıktığında Nemrûd ona: 'Seninle beraber senin suretinde gördüğüm o adam kimdir?' dedi. [İbrâhîm]: 'O, orada beni ferahlatsın/teselli etsin diye Rabbimin gönderdiği gölge meleğidir' dedi. Bunun üzerine Nemrûd:

إِنِّي مُقَرِّبٌ إِلَى رَبِّكَ قُرْبَانًا لِمَا رَأَيْتُ مِنْ قُدْرَتِهِ وَعِزَّتِهِ فِيمَا صَنَعَ بِكَ. فَإِنِّي ذَابِحٌ لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ بَقَرَةٍ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: لَا يَقْبَلُ اللَّه مِنْكَ مَا دُمْتَ عَلَى دِينِكَ، فَقَالَ نُمْرُوذُ: لَا أَسْتَطِيعُ تَرْكَ مُلْكِي، وَلَكِنْ سَوْفَ أَذْبَحُهَا لَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهَا لَهُ وَكَفَّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇،

'Sana yaptığı şeyde gördüğüm kudreti ve izzeti sebebiyle Rabbin için bir kurban adayacağım; O'nun için dört bin sığır kurban edeceğim' dedi. İbrâhîm [aleyhisselâm]: 'Kendi dininde kaldığın müddetçe Allah senden kabul etmez' dedi. Nemrûd: 'Hükümdarlığımı terk edemem, fakat O'nun için onları keseceğim' dedi. Sonra o sığırları kesti ve İbrâhîm'e [aleyhisselâm] ilişmekten vazgeçti.

وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ، وَهِيَ أَنَّهُمْ بَنَوْا لِإِبْرَاهِيمَ بُنْيَانًا وَأَلْقَوْهُ فِيهِ، ثُمَّ أَوْقَدُوا عَلَيْهِ النَّارَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ، ثُمَّ أَطْبَقُوا عَلَيْهِ، ثُمَّ فَتَحُوا عَلَيْهِ مِنَ الْغَدِ، فَإِذَا هُوَ غَيْرُ مُحْتَرِقٍ يَعْرَقُ عَرَقًا، فَقَالَ لَهُمْ هَارَانُ أَبُو لُوطٍ: إِنَّ النَّارَ لَا تُحْرِقُهُ لِأَنَّهُ سَحَرَ النَّارَ، وَلَكِنِ اجْعَلُوهُ عَلَى شَيْءٍ وَأَوْقِدُوا تَحْتَهُ فَإِنَّ الدُّخَانَ يَقْتُلُهُ، فَجَعَلُوهُ فَوْقَ بِئْرٍ وَأَوْقَدُوا تَحْتَهُ، فَطَارَتْ شَرَارَةٌ فَوَقَعَتْ فِي لِحْيَةِ أَبِي لُوطٍ فَأَحْرَقَتْهُ.

Bu kıssa başka bir vecihle de rivayet edilmiştir ki o da şöyledir: Onlar İbrâhîm için bir bina yaptılar ve onu içine attılar; sonra yedi gün boyunca üzerine ateş yaktılar, ardından üzerini kapattılar. Ertesi gün üzerini açtıklarında onun hiç yanmamış, ter döker halde olduğunu gördüler. Lût'un babası Hârân onlara: 'Ateş onu yakmıyor; çünkü o ateşe büyü yaptı. Fakat onu bir şeyin üzerine koyun ve altından yakın; zira duman onu öldürür' dedi. Onu bir kuyunun üzerine koyup altından yaktılar; oradan bir kıvılcım sıçrayıp Lût'un babasının sakalına düştü ve onu yaktı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا اخْتَارُوا الْمُعَاقَبَةَ بِالنَّارِ لِأَنَّهَا أَشَدُّ الْعُقُوبَاتِ، وَلِهَذَا قِيلَ: إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَنْصُرُونَ آلِهَتَكُمْ نَصْرًا شَدِيدًا، فَاخْتَارُوا أَشَدَّ الْعُقُوبَاتِ وَهِيَ الْإِحْرَاقُ.

Üçüncü Mesele: Ateşle cezalandırmayı tercih etmelerinin sebebi, onun cezaların en şiddetlisi olmasıdır. Bu sebeple: { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “Eğer bir şey yapacaksanız” yani eğer ilahlarınıza şiddetli bir yardımda bulunacaksanız [denilmiştir]; dolayısıyla cezaların en şiddetlisi olan yakmayı seçmişlerdir.

أَمَّا قوله تعالى: قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Biz de: 'Ey ateş! İbrâhîm'e karşı serin ve esenlik ol!' dedik” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي تفسير قوله تعالى: قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً الْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ النَّارَ بَرْدًا وَسَلَامًا، لَا أَنَّ هُنَاكَ كَلَامًا كَقَوْلِهِ: أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أَيْ يَكُونُهُ، وَقَدِ احْتُجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ النَّارَ جَمَادٌ فَلَا يَجُوزُ خِطَابُهُ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ وُجِدَ ذَلِكَ الْقَوْلُ. ثُمَّ هَؤُلَاءِ لَهُمْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قول سدي: أَنَّ الْقَائِلَ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ أَنَّ الْقَائِلَ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا هُوَ الْأَلْيَقُ الْأَقْرَبُ بِالظَّاهِرِ، وَقَوْلُهُ: النَّارُ جَمَادٌ فَلَا/ يَكُونُ فِي خِطَابِهَا فَائِدَةٌ، قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ مَصْلَحَةً عَائِدَةً إِلَى الْمَلَائِكَةِ.

Birinci Mesele: Ebû Müslim el-İsfahânî, Allah Teâlâ'nın: { قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً } “Ey ateş! Serin ol dedik” kavlinin tefsirinde: Anlamın, tıpkı: { أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Ona 'ol' demesi [ve onun da hemen] oluvermesidir” kavlinde olduğu gibi yani onu var etmesi kabilinden, ortada bir söz olmaksızın Sübhânehu Teâlâ'nın ateşi serin ve esenlik kılması şeklinde olduğunu söylemiştir. Ona karşı, ateşin cansız bir varlık olup ona hitap edilmesinin caiz olamayacağı ile delil getirilmiştir. Çoğunluk ise bu sözün bizzat vaki olduğu görüşündedir. Sonra bunların iki görüşü vardır: Birincisi Süddî'nin görüşü olup söyleyenin Cibrîl [aleyhisselâm] olduğudur. İkincisi ise çoğunluğun görüşü olup söyleyenin Allah Teâlâ olduğudur; zahire en layık ve en yakın olan da budur. 'Ateş cansızdır, dolayısıyla ona hitap etmekte bir fayda olmaz' sözüne gelince; deriz ki: Bu emirden maksadın meleklere dönük bir maslahat olması niçin caiz olmasın?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ النَّارَ كَيْفَ بَرَدَتْ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَزَالَ عَنْهَا مَا فِيهَا مِنَ الْحَرِّ وَالْإِحْرَاقِ، وَأَبْقَى مَا فِيهَا مِنَ الْإِضَاءَةِ وَالْإِشْرَاقِ واللَّه عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ فِي جِسْمِ إِبْرَاهِيمَ كَيْفِيَّةً مَانِعَةً مِنْ وُصُولِ أَذَى النَّارِ إِلَيْهِ، كَمَا يَفْعَلُ بِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ فِي الْآخِرَةِ، وَكَمَا أَنَّهُ رَكَّبَ بِنْيَةَ النَّعَامَةِ بِحَيْثُ لَا يَضُرُّهَا ابْتِلَاعُ الْحَدِيدَةِ الْمُحْمَاةِ وَبَدَنَ السَّمَنْدَلِ بِحَيْثُ لَا يَضُرُّهُ الْمُكْثُ فِي النَّارِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّارِ حَائِلًا يَمْنَعُ مِنْ وُصُولِ أَثَرِ النَّارِ إِلَيْهِ، قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لأن ظاهر قوله:

İkinci Mesele: Ateşin nasıl soğuduğu hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın ateşte bulunan sıcaklık ve yakıcılığı giderip aydınlatma ve ışıltı özelliğini bırakmasıdır; Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. İkincisi: Tıpkı ahirette cehennem bekçilerine yaptığı gibi ve devekuşunun bünyesini kızgın demiri yutması ona zarar vermeyecek, semenderin bedenini de ateşte kalması ona zarar vermeyecek şekilde yarattığı gibi Allah Teâlâ'nın İbrâhîm'in cisminde ateşin eziyetinin ona ulaşmasını engelleyen bir keyfiyet yaratmasıdır. Üçüncüsü: Sübhânehu Teâlâ'nın onunla ateş arasında ateşin etkisinin ona ulaşmasını engelleyen bir engel yaratmasıdır. Muhakkikler der ki: Birinci görüş daha evladır; çünkü O'nun:

يا نارُ كُونِي بَرْداً أَنَّ نَفْسَ النَّارِ صَارَتْ بَارِدَةً حَتَّى سَلِمَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ تَأْثِيرِهَا، لَا أَنَّ النَّارَ بَقِيَتْ كَمَا كَانَتْ، فَإِنْ قِيلَ: النَّارُ جِسْمٌ مَوْصُوفٌ بِالْحَرَارَةِ وَاللَّطَافَةِ، فَإِذَا كَانَتِ الْحَرَارَةُ جزء مِنْ مُسَمَّى النَّارِ امْتَنَعَ كَوْنُ النَّارِ بَارِدَةً، فَإِذَا وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنَ النَّارِ الْجِسْمُ الَّذِي هُوَ أَحَدُ أَجْزَاءِ مُسَمَّى النَّارِ وَذَلِكَ مَجَازٌ فَلِمَ كَانَ مَجَازُكُمْ أَوْلَى مِنَ الْمَجَازَيْنِ الْآخَرَيْنِ؟ قُلْنَا: الْمَجَازُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَبْقَى مَعَهُ حُصُولُ الْبَرْدِ وَفِي الْمَجَازَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرْتُمُوهُمَا لَا يَبْقَى ذَلِكَ فَكَانَ مَجَازُنَا أَوْلَى.

{ يا نارُ كُونِي بَرْداً } “Ey ateş! Serin ol” kavlinin zahiri, ateşin olduğu gibi kalması değil, İbrâhîm onun etkisinden kurtulacak şekilde bizzat ateşin kendisinin soğuk hale gelmesidir. Şayet: 'Ateş, sıcaklık ve letafetle nitelenmiş bir cisimdir; sıcaklık ateş isminin müsemmasının bir cüzü olunca, ateşin soğuk olması imkânsız hale gelir. Bu durumda ateşten muradın, ateş müsemmasının cüzlerinden biri olan cisim olduğu söylenmelidir ki bu da mecazdır; öyleyse sizin mecazınız diğer iki mecazdan niçin daha evla olsun?' denilirse; deriz ki: Bizim zikrettiğimiz mecazla birlikte soğukluğun husule gelmesi baki kalmaktadır; sizin zikrettiğiniz iki mecazda ise bu baki kalmamaktadır. Dolayısıyla bizim mecazımız daha evla olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ فَالْمَعْنَى أَنَّ الْبَرْدَ إِذَا أَفْرَطَ أَهْلَكَ كَالْحَرِّ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِدَالِ ثُمَّ فِي حُصُولِ الِاعْتِدَالِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يُقَدِّرُ اللَّه تَعَالَى بَرْدَهَا بِالْمِقْدَارِ الَّذِي لَا يُؤَثِّرُ. وَثَانِيهَا:

Allah Teâlâ'nın: { كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhîm'e karşı serin ve esenlik ol!” kavline gelince; anlam şudur: Soğukluk aşırı olduğunda sıcaklık gibi helak eder, bilakis mutedil olması gerekir. Sonra itidalin gerçekleşmesinde üç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın onun soğukluğunu zarar vermeyecek bir ölçüde takdir etmesidir. İkincisi:

أَنَّ بَعْضَ النَّارِ صَارَ بَرْدًا وَبَقِيَ بَعْضُهَا عَلَى حَرَارَتِهِ فَتَعَادَلَ الْحَرُّ وَالْبَرْدُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ فِي جِسْمِهِ مَزِيدَ حَرٍّ فَسَلِمَ مِنْ ذَلِكَ الْبَرْدِ بَلْ قَدِ انْتَفَعَ بِهِ وَالْتَذَّ ثُمَّ هَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

ateşin bir kısmının soğuk olup bir kısmının sıcaklığı üzere kalması, böylece sıcaklık ile soğukluğun dengelenmesidir. Üçüncüsü: O'nun Teâlâ, [İbrâhîm'in] cisminde fazladan bir sıcaklık yaratması, böylece o soğukluktan selamette kalıp bilakis ondan faydalanması ve lezzet almasıdır. Sonra burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أو كل النَّارِ زَالَتْ وَصَارَتْ بَرْدًا. الْجَوَابُ: أَنَّ النَّارَ هُوَ اسْمُ الْمَاهِيَّةِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْبَرْدُ فِي الْمَاهِيَّةِ وَيَلْزَمَ مِنْهُ عُمُومُهُ فِي كُلِّ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ، وَقِيلَ: بَلِ اخْتُصَّ بِتِلْكَ النَّارِ لِأَنَّ الْغَرَضَ إِنَّمَا تَعَلَّقَ بِبَرْدِ تِلْكَ النَّارِ وَفِي النَّارِ مَنَافِعُ لِلْخَلْقِ فَلَا يَجُوزُ تَعْطِيلُهَا، وَالْمُرَادُ خَلَاصُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَا إِيصَالُ الضَّرَرِ إِلَى سَائِرِ الْخَلْقِ.

Birinci Soru: Ateşin tamamı mı yok olup soğuk oldu? Cevap: Ateş mahiyetin ismidir; bu soğukluğun mahiyette gerçekleşmesi ve bundan ötürü mahiyetin bütün fertlerinde umumi olması gerekir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis bu durum o ateşe mahsustur; çünkü maksat sadece o ateşin soğumasıyla ilgilidir, ateşin ise yaratılmışlar için menfaatleri vardır ve bunların işlevsiz bırakılması caiz değildir. Maksat ise diğer yaratılmışlara zarar ulaştırmak değil, İbrâhîm aleyhisselâm'ın kurtuluşudur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَجُوزُ مَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ مِنْ أَنَّهُ سَلَامٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇.

İkinci Soru: Hasan'dan rivayet edilen, bunun Allah Teâlâ'dan İbrâhîm aleyhisselâm'a bir selam olduğu [şeklindeki görüş] caiz midir?

الْجَوَابُ الظَّاهِرُ كَمَا أَنَّهُ جَعَلَ النَّارَ بَرْدًا جَعَلَهَا سَلَامًا عَلَيْهِ حَتَّى يَخْلُصَ، فَالَّذِي قَالَهُ يَبْعُدُ وَفِيهِ تَشْتِيتُ الْكَلَامِ الْمُرَتَّبِ.

Cevap: Zahir olan; [Allah'ın] ateşi soğuk kıldığı gibi, kurtulması için onun üzerine bir esenlik de kılmış olmasıdır. Hasan'ın söylediği ise uzaktır ve bunda tertipli sözü dağıtmak vardır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَفَيَجُوزُ مَا

Üçüncü Soru: Şöyle rivayet edilen

رُوِيَ مِنْ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَقُلْ وَسَلَامًا لَأَتَى الْبَرْدُ عَلَيْهِ.

‘Eğer [Allah] { وَسَلَامًا } demeseydi, soğukluk onu helak ederdi’ [şeklindeki görüş] caiz midir?

وَالْجَوَابُ: ذَلِكَ بَعِيدٌ لِأَنَّ بَرْدَ النَّارِ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهَا وَإِنَّمَا حَصَلَ مِنْ جِهَةِ اللَّه تَعَالَى فَهُوَ الْقَادِرُ عَلَى الْحَرِّ وَالْبَرْدِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: كَانَ الْبَرْدُ يَعْظُمُ لَوْلَا قَوْلُهُ سَلَامًا.

Cevap: Bu uzaktır; çünkü ateşin soğukluğu kendisinden değil, ancak Allah Teâlâ tarafından meydana gelmiştir. Sıcaklığa da soğukluğa da kâdir olan O'dur; dolayısıyla O'nun “selâmâ” kavli olmasaydı soğukluğun şiddetleneceği söylenemez.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: أَفَيَجُوزُ مَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ كَانَ فِي النَّارِ أَنْعَمَ عَيْشًا مِنْهُ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ. وَالْجَوَابُ: لَا يَمْتَنِعُ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ مَزِيدِ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ وَكَمَالِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِنَّمَا صَارَ أَنْعَمَ/ عَيْشًا هُنَاكَ لِعِظَمِ مَا نَالَهُ مِنَ السُّرُورِ بِخَلَاصِهِ مِنْ ذلك الأمر العظيم ولعظم شروره بِظَفَرِهِ بِأَعْدَائِهِ وَبِمَا أَظْهَرُهُ مِنْ دِينِ اللَّه تَعَالَى.

Dördüncü Soru: İbrâhîm'in ateş içindeyken diğer hallerinden daha tatlı bir hayat sürdüğü şeklinde söylenen söz caiz midir? Cevap: Bu imkânsız değildir; zira bunda onun üzerindeki nimetin artması ve kemale ermesi vardır. Onun orada daha tatlı bir hayata nail olması, o büyük musibetten kurtuluşu sebebiyle kavuştuğu sevincin büyüklüğünden, düşmanlarına karşı zafer kazanmasından ve Allah Teâlâ'nın dinini izhar etmesinden ötürü duyduğu büyük sevinçten kaynaklanmış olabilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ أَيْ أَرَادُوا أَنْ يَكِيدُوهُ فَمَا كَانُوا إِلَّا مَغْلُوبِينَ، غَالَبُوهُ بِالْجِدَالِ فَلَقَّنَهُ اللَّه تَعَالَى الْحُجَّةَ الْمُبَكِّتَةَ، ثُمَّ عَدَلُوا الْقُوَّةَ وَالْجَبَرُوتَ فَنَصَرَهُ وَقَوَّاهُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَتَمَّ النِّعْمَةَ عَلَيْهِ بِأَنْ نَجَّاهُ وَنَجَّى لُوطًا مَعَهُ وَهُوَ ابْنُ أَخِيهِ وَهُوَ لُوطُ بْنُ هَارَانَ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكَ فِيهَا لِلْعَالَمِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “Ona bir tuzak kurmak istediler; biz de onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık” kavline gelince; yani ona tuzak kurmak istediler, fakat mağlup olmaktan öteye geçemediler. Onunla cedelleşerek üstün gelmeye çalıştılar; ancak Allah Teâlâ ona susturucu hücceti ilham etti. Sonra güç ve zorbalığa başvurdular; fakat O, [İbrâhîm'e] yardım etti ve onları mağlup etmesi için onu güçlendirdi. Sonra Sübhânehu Teâlâ, onu ve onunla birlikte yeğeni olan Hârân'ın oğlu Lût'u âlemler için bereketli kıldığı yere ulaştırıp kurtarmak suretiyle ona olan nimetini tamamladı.

وَفِي الْأَخْبَارِ أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ فِي حُدُودِ بَابِلَ فَنَجَّاهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ تِلْكَ الْبُقْعَةِ إِلَى الْأَرْضِ الْمُبَارَكَةِ،

Haberlerde bildirildiğine göre bu hadise Babil sınırlarında gerçekleşmişti; Allah Teâlâ da onu o beldeden mübarek arza kurtarıp ulaştırdı.

ثُمَّ قِيلَ:

Sonra denildi ki:

إِنَّهَا مَكَّةُ وَقِيلَ أَرْضُ الشَّامِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَالسَّبَبُ فِي بَرَكَتِهَا، أَمَّا فِي الدِّينِ فَلِأَنَّ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بُعِثُوا مِنْهَا وَانْتَشَرَتْ شَرَائِعُهُمْ وَآثَارُهُمُ الدِّينِيَّةُ فِيهَا، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى بَارَكَ فِيهَا بِكَثْرَةِ الْمَاءِ وَالشَّجَرِ وَالثَّمَرِ وَالْخِصْبِ وَطِيبِ الْعَيْشِ، وَقِيلَ: مَا مِنْ مَاءٍ عَذْبٍ إِلَّا وَيَنْبُعُ أَصْلُهُ مِنْ تَحْتِ الصَّخْرَةِ التي ببيت المقدس.

Burası Mekke'dir; [diğer bir] görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın: { إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ } [İsrâ: 1] “...çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya...” kavlinden dolayı Şam topraklarıdır. O toprağın bereketli olmasının sebebine gelince: Din yönünden sebebi, peygamberlerin aleyhimüsselâm çoğunun oradan gönderilmiş olması ve şeriatları ile dini eserlerinin orada yayılmış olmasıdır. Dünya yönünden sebebi ise Allah Teâlâ'nın orayı suyun, ağacın, meyvenin çokluğu, verimlilik ve tatlı bir geçimle bereketli kılmış olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Hiçbir tatlı su yoktur ki kaynağı Beytü'l-Makdis'teki kayanın altından fışkırıyor olmasın.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 72'den 73'e]

وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣)

{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣) } “Ona İshak'ı ve fazladan da Yakub'u bağışladık; her birini salih kimseler kıldık. (72) Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler yaptık ve onlara hayırlı işler yapmayı, namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi. (73)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِهِ لِإِنْعَامِهِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى لُوطٍ بِأَنْ نَجَّاهُمَا إِلَى الْأَرْضِ الْمُبَارَكَةِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ غَيْرِهِ مِنَ النِّعَمِ، وَإِنَّمَا جَمَعَ بَيْنَهُمَا لِأَنَّ فِي كَوْنِ لُوطٍ مَعَهُ مَعَ مَا كَانَ بَيْنَهُمَا مِنَ الْقَرَابَةِ وَالشَّرِكَةِ فِي النُّبُوَّةِ مَزِيدَ إِنْعَامٍ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ النِّعَمَ الَّتِي أَفَاضَهَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ ثُمَّ النِّعَمَ الَّتِي أَفَاضَهَا عَلَى لُوطٍ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَمِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَاعْلَمْ أَنَّ النَّافِلَةَ الْعَطِيَّةُ خَاصَّةً وَكَذَلِكَ النَّفْلُ وَيُسَمَّى الرَّجُلُ الْكَثِيرُ الْعَطَايَا نَوْفَلًا، ثُمَّ لِلْمُفَسِّرِينَ هَاهُنَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ هَاهُنَا مَصْدَرٌ مِنْ وَهَبْنَا لَهُ مَصْدَرٌ مِنْ غَيْرِ لَفْظِهِ وَلَا فَرْقَ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَوَهَبْنا لَهُ هِبَةً أَيْ وَهَبْنَاهُمَا لَهُ عَطِيَّةً وَفَضْلًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ جَزَاءً مُسْتَحَقًّا، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَالْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا سَأَلَ اللَّه وَلَدًا قَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٠٠] فَأَجَابَ اللَّه دُعَاءَهُ: وَوَهَبَ لَهُ إِسْحَاقَ وَأَعْطَاهُ يَعْقُوبَ مِنْ غَيْرِ دُعَائِهِ فَكَانَ ذَلِكَ: نافِلَةً كَالشَّيْءِ الْمُتَطَوَّعِ بِهِ مِنَ الْآدَمِيِّينَ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَوَهَبْنَا لَهُ إسحاق إجابة لدعائه: ووهبنا له يعقوب نَافِلَةً عَلَى مَا سَأَلَ كَالصَّلَاةِ النَّافِلَةِ الَّتِي هِيَ زِيَادَةٌ عَلَى الْفَرْضِ وَعَلَى هَذَا النَّافِلَةُ يَعْقُوبُ خَاصَّةً.

Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhîm'e ve Lût'a onları mübarek arza ulaştırıp kurtarmak suretiyle bahşettiği nimetini zikrettikten sonra, bunu diğer nimetlerin zikriyle takip ettirdi. İkisini bir arada zikretmesi ise aralarındaki akrabalık ve peygamberlikteki ortaklıkla birlikte Lût'un onunla beraber olmasında nimeti artırma ciheti bulunmasındandır. Sonra Sübhânehu Teâlâ, İbrâhîm aleyhisselâm'a bahşettiği nimetleri, ardından da Lût'a bahşettiği nimetleri zikretti. Birincisine gelince, bu birkaç yöndendir: Birincisi: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “Ona İshak'ı ve fazladan da Yakub'u bağışladık” kavlidir. Bil ki nâfile (نَافِلَة) özel olarak hibe ve bağış demektir; nefl (نَفْل) de böyledir; çok ihsanda bulunan adama da nevfel (نَوْفَل) denir. Sonra müfessirlerin burada iki görüşü vardır: Birincisi: Buradaki [nâfile kelimesi] { وَهَبْنَا لَهُ } fiilinin kendi lafzından olmayan mef'ûl-i mutlakıdır; bununla { وَوَهَبْنا لَهُ هِبَةً } (Ona bir hibe olarak bağışladık) denilmesi arasında fark yoktur; yani hak edilmiş bir karşılık olmaksızın ikisini ona bir ihsan ve lütuf olarak bağışladık demektir. Bu, Mücâhid ve Atâ'nın görüşüdür. İkincisi: Bu da Übey b. Ka'b, İbn Abbâs, Katâde, Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür: İbrâhîm aleyhisselâm Allah'tan çocuk istediğinde { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } [Sâffât: 100] “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” demişti. Allah Teâlâ da onun duasına icabet etti, ona İshâk'ı bağışladı ve istemediği halde ona Ya'kūb'u da verdi. İşte bu, insanların fazladan yaptığı nafile bir amel gibi nâfile (نَافِلَة) oldu. Sanki şöyle buyurmuştur: Duasına icabet olarak ona İshâk'ı bağışladık; istediğinin üzerine farza ziyade olan nafile namaz gibi bir fazlalık olarak ona Ya'kūb'u da bağışladık. Buna göre nâfile, sadece Ya'kūb'dur.

وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ ذَكَرَ قَوْلَهُ: نافِلَةً فَإِذَا صَلُحَ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا لَهُمَا فَهُوَ أَوْلَى.

Birinci vecih daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ ikisini birlikte zikretmiş, sonra da { نافِلَةً } kavlini zikretmiştir. Dolayısıyla her ikisinin de vasfı olmaya elverişli olduğunda bu daha evladır.

النِّعْمَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ أَيْ وَكُلًّا مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أَنْبِيَاءَ مُرْسَلِينَ، هَذَا قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَقَالَ آخَرُونَ عَامِلِينَ بِطَاعَةِ اللَّه ﷿ مُجْتَنِبِينَ مَحَارِمَهُ.

İkinci Nimet: Allah Teâlâ'nın: { وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ } “...her birini salih kimseler kıldık” kavlidir; yani İbrâhîm'in, İshâk'ın ve Ya'kūb'un her birini gönderilmiş peygamberler kıldık demektir. Bu, Dahhâk'ın görüşüdür. Başkaları ise: “Allah azze ve celle'ye itaatle amel eden, O'nun haramlarından kaçınan kimseler kıldık” demişlerdir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَقْرَبُ لِأَنَّ لَفْظَ الصَّلَاحِ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ

İkinci vecih daha uygundur; çünkü salah lafzı hepsini kapsar. Zira Sübhânehu bu ayetten sonra şöyle buyurmuştur: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ

الْخَيْراتِ

الْخَيْراتِ } “...ve onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik...”

فَلَوْ حَمَلْنَا الصَّلَاحَ عَلَى النُّبُوَّةِ لَزِمَ التَّكْرَارُ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ للَّه تَعَالَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الصَّلَاحَ مِنْ قِبَلِهِ، أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ صَالِحِينَ وَبِكَوْنِهِمْ أَئِمَّةً وَبِكَوْنِهِمْ عَابِدِينَ. وَلَمَا مَدَحَهُمْ بِذَلِكَ، وَلَمَا أَثْنَى عَلَيْهِمْ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ آتَاهُمْ مِنْ لُطْفِهِ وَتَوْفِيقِهِ مَا صَلُحُوا بِهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ سَمَّاهُمْ بِذَلِكَ كَمَا يُقَالُ: زَيْدٌ فَسَّقَ فُلَانًا وَضَلَّلَهُ وَكَفَّرَهُ إِذَا وَصَفَهُ بِذَلِكَ وَكَانَ مُصَدَّقًا عِنْدَ النَّاسِ، وَكَمَا يُقَالُ فِي الْحَاكِمِ: زَكَّى فُلَانًا وَعَدَّلَهُ وَجَرَّحَهُ إِذَا حَكَمَ بِذَلِكَ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ مُخْتَلَّةٌ، أَمَّا اعْتِمَادُهُمْ عَلَى الْمَدْحِ وَالذَّمِّ. فَالْجَوَابُ الْمَعْهُودُ أَنْ نُعَارِضَهُ بِمَسْأَلَتَيِ الدَّاعِي وَالْعِلْمِ، وَأَمَّا الْحَمْلُ عَلَى اللُّطْفِ فَبَاطِلٌ لِأَنَّ فِعْلَ الْإِلْطَافِ عَامٌّ فِي الْمُكَلَّفِينَ فَلَا بُدَّ فِي هَذَا التَّخْصِيصِ مِنْ مَزِيدِ فَائِدَةٍ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ قَوْلَهُ: جَعَلْتُهُ صَالِحًا، كَقَوْلِهِ جَعَلْتُهُ مُتَحَرِّكًا، فَحَمْلُهُ عَلَى تَحْصِيلِ شَيْءٍ سِوَى الصَّلَاحِ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ، وَأَمَّا الْحَمْلُ عَلَى التَّسْمِيَةِ فَهُوَ أَيْضًا مَجَازٌ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ قَدْ يُصَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ وَهَاهُنَا لَا ضَرُورَةَ إِلَّا أَنْ يَرْجِعُوا مَرَّةً أُخْرَى إِلَى فَصْلِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ، فَحِينَئِذٍ نَرْجِعُ أَيْضًا إِلَى مَسْأَلَتَيِ الدَّاعِي وَالْعِلْمِ.

Şayet salahı peygamberliğe hamledersek tekrar gerekirdi. Ashabımız, kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; çünkü O'nun { وَكُلًّا جَعَلْنا صالِحِينَ } “...her birini salih kimseler kıldık” kavli, o salahın O'nun katından olduğuna delalet eder. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Eğer öyle olsaydı, onları salihler olmakla, önderler olmakla ve ibadet edenler olmakla nitelemezdi; bununla onları övmez ve kendilerine sena etmezdi. Bu sabit olunca bir tevile gidilmesi zorunludur ki bu da iki yöndendir: Birincisi: Muradın, Sübhânehu Teâlâ'nın onlara kendisiyle salih oldukları lütfunu ve tevfikini vermiş olmasıdır. İkincisi: Muradın, O'nun onları bu şekilde isimlendirmiş olmasıdır; nitekim bir kimse birini fısk, dalalet ve küfürle nitelediğinde ve insanlar nezdinde sözü tasdik edildiğinde 'Zeyd falanı fasık, sapkın ve kâfir kıldı' denmesi gibi ve hâkim hakkında da bir kimseye bu şekilde hükmettiğinde 'falanı tezkiye etti, adil kıldı ve cerhetti' denmesi gibidir. Bil ki bu vecihler tutarsızdır. Onların övgü ve yergiye dayanmalarına gelince; bilinen cevap, bunu saik (dâî) ve ilim meseleleriyle karşılamamızdır. Lütfa hamletmeye gelince bu batıldır; çünkü lütuflarda bulunma fiili mükellefler hakkında umumidir; dolayısıyla bu tahsisatta ilave bir faydanın bulunması gerekir. Ayrıca O'nun 'onu salih kıldım' sözü, 'onu hareket eden kıldım' sözü gibidir; dolayısıyla bunu salah dışında bir şeyi meydana getirmeye hamletmek zahiri terk etmektir. İsimlendirmeye hamletmeye gelince bu da mecazdır; bu konudaki en ileri durum, bazı yerlerde zaruret halinde buna başvurulabileceğidir. Burada ise onların tekrar övgü ve yergi konusuna dönmelerinden başka bir zaruret yoktur; bu takdirde biz de yine saik ve ilim meselelerine döneriz.

النِّعْمَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَيْ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى دِينِ اللَّه تَعَالَى وَالْخَيْرَاتِ بِأَمْرِنَا وَإِذْنِنَا. الثَّانِي: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّ هَذِهِ الْإِمَامَةَ هِيَ النُّبُوَّةُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِئَلَّا يَلْزَمَ التَّكْرَارُ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى خَلْقِ الْأَفْعَالِ بِقَوْلِهِ:

Üçüncü Nimet: Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Onları buyruğumuzla doğru yolu gösteren önderler yaptık” kavlidir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Yani emrimiz ve iznimizle insanları Allah Teâlâ'nın dinine ve hayırlara davet eden önderler kıldık demektir. İkincisi: Ebû Müslim'in bu imametin peygamberlik olduğu yönündeki görüşüdür. Tekrarın gerekmemesi için birinci görüş daha evladır. Ashabımız bu ayetle iki hususa delil getirmişlerdir: Birincisi:

وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً وَتَقْرِيرُهُ مَا مَضَى. وَالثَّانِي: عَلَى أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الْحَقِّ وَالْمَنْعَ عَنِ الْبَاطِلِ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ الْأَمْرَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مُعْتَبَرًا لَمَا كَانَ فِي قَوْلِهِ بِأَمْرِنَا فَائِدَةٌ.

{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً } “Onları önderler yaptık” kavliyle fiillerin yaratılışına delil getirmişlerdir; bunun izahı ise geçmişti. İkincisi: Hakka davet etmenin ve batıldan men etmenin ancak Allah Teâlâ'nın emriyle caiz olacağına delil getirmişlerdir; çünkü emir muteber olmasaydı O'nun { بِأَمْرِنا } “buyruğumuzla” kavlinde bir fayda olmazdı.

النِّعْمَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَصَّهُمْ بِشَرَفِ النُّبُوَّةِ وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ عَلَى الْأَبِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: حَذَفَ الْهَاءَ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ لِأَنَّ الْإِضَافَةَ عِوَضٌ عَنْهُ، وَقَالَ غَيْرُهُ: الْإِقَامُ وَالْإِقَامَةُ مَصْدَرٌ، قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ: الصَّلَاةُ/ أَشْرَفُ الْعِبَادَاتِ الْبَدَنِيَّةِ وَشُرِعَتْ لِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى، وَالزَّكَاةُ أَشْرَفُ الْعِبَادَاتِ الْمَالِيَّةِ وَمَجْمُوعُهُمَا التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَصَفَهُمْ أَوَّلًا بِالصَّلَاحِ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَرَاتِبِ السَّائِرِينَ إِلَى اللَّه تَعَالَى ثُمَّ تَرَقَّى فَوَصَفَهُمْ بِالْإِمَامَةِ. ثُمَّ تَرَقَّى فَوَصَفَهُمْ بِالنُّبُوَّةِ وَالْوَحْيِ. وَإِذَا كَانَ الصَّلَاحُ الَّذِي هُوَ الْعِصْمَةُ أَوَّلَ مَرَاتِبَ النُّبُوَّةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ فَإِنَّ الْمَحْرُومَ عَنْ أَوَّلِ الْمَرَاتِبِ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ مَحْرُومًا عَنِ النِّهَايَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ كَمَا بَيَّنَ أَصْنَافَ نِعَمِهِ عَلَيْهِمْ بَيَّنَ بَعْدِ ذَلِكَ اشْتِغَالَهُمْ بِعُبُودِيَّتِهِ فَقَالَ: وَكانُوا لَنا عابِدِينَ كَأَنَّهُ ﷾ لَمَّا وَفَى بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ فِي الْإِحْسَانِ وَالْإِنْعَامِ فَهُمْ أَيْضًا وَفَوْا بِعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ وهو الاشتغال بالطاعة والعبادة.

Dördüncü Nimet: Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ } “...ve onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik...” kavlidir. Bu, Sübhânehu'nun onları peygamberlik şerefiyle mümtaz kıldığına delalet eder ki bu da bir baba üzerindeki nimetlerin en büyüklerindendir. Zeccâc der ki: İzafet onun yerine geçtiği için 'ikâmetü's-salât' lafzındaki tâ (te'nîs hâ'sı) hazfedilmiştir. Bir başkası ise: İkâm (إِقَام) ve ikâme (إِقَامَة) her ikisi de mastardır, demiştir. Ebu'l-Kāsım el-Ensârî şöyle demiştir: Namaz bedeni ibadetlerin en şereflisidir ve Allah Teâlâ'nın zikri için meşru kılınmıştır; zekât ise mali ibadetlerin en şereflisidir. İkisinin toplamı ise Allah Teâlâ'nın emrini tazim ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermektir. Bil ki Sübhânehu Teâlâ onları ilk olarak salah ile nitelemiştir; çünkü salah Allah Teâlâ'ya seyr ü sülûk edenlerin ilk mertebesidir; sonra dereceyi yükseltip onları imamet ile nitelemiştir. Sonra yine dereceyi yükseltip onları peygamberlik ve vahiy ile nitelemiştir. İsmetten ibaret olan salah peygamberlik mertebelerinin ilki olunca, bu peygamberlerin masum olduklarına delalet etmiştir; zira ilk mertebeden mahrum olan kimsenin son mertebeden de mahrum olması daha evladır. Sonra Sübhânehu Teâlâ onlara olan nimetlerinin çeşitlerini beyan ettiği gibi, bundan sonra da onların Kendisine kullukla meşgul olduklarını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَكانُوا لَنا عابِدِينَ } “Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi.” Sanki O celle celâlühü ihsan ve in'am konusunda rubûbiyet ahdini yerine getirince, onlar da kulluk ahdini yerine getirmişlerdir ki o da itaat ve ibadetle meşgul olmaktır.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 74'ten 75'e]

وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)

{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Lût'a da bir hüküm ve bir ilim verdik; onu çirkin işler yapmakta olan o şehirden kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış, kötü bir kavimdi. (74) Onu rahmetimizin içine aldık; çünkü o salihlerdendi. (75)”

الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ، قِصَّةُ لُوطٍ ﵇

Üçüncü Kıssa, Lût aleyhisselâm'ın Kıssası

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ بَيَانِ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ نِعَمِهِ عَلَى لُوطٍ ﵇ لَمَّا جَمَعَ بَيْنَهُمَا مِنْ قَبْلُ، وَهَاهُنَا مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Sübhânehu Teâlâ, İbrâhîm aleyhisselâm'a bahşettiği nimetleri beyan ettikten sonra, daha önce ikisini bir arada zikretmiş olduğu için bunu Lût aleyhisselâm'a olan nimetlerini zikretmekle takip ettirmiştir. Burada iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ: وَلُوطاً قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ:

Birinci Mesele: { وَلُوطاً } kavlindeki vav (وَ) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Zeccâc'ın görüşü olup O'nun şu kavline matuftur:

وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ [الأنبياء: ٧٣] . وَالثَّانِي: قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى قوله: آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ [الأنبياء: ٥١] وَلَا بُدَّ مِنْ ضَمِيرٍ فِي قَوْلِهِ: وَلُوطاً فَكَأَنَّهُ قَالَ وَآتَيْنَا لُوطًا فَأَضْمَرَ ذِكْرَهُ.

{ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ } [Enbiyâ: 73] “...ve onlara vahyettik...” İkincisi: Ebû Müslim'in görüşü olup O'nun: { آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ } [Enbiyâ: 51] “İbrâhîm'e rüşdünü vermiştik” kavline matuftur. { وَلُوطاً } kavlinde mutlaka bir zamir [takdiri] olmalıdır; dolayısıyla sanki 'Lût'a da verdik' buyurmuş ve zikrini muzmer kılmıştır (gizlemiştir).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي أَصْنَافِ النِّعَمِ وَهِيَ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْحُكْمُ أَيِ الْحِكْمَةُ وَهِيَ الَّتِي يَجِبُ فِعْلُهَا أَوِ الْفَصْلُ بَيْنَ الْخُصُومِ وَقِيلَ هِيَ النُّبُوَّةُ. وَثَانِيهَا: الْعِلْمُ، وَاعْلَمْ أَنَّ إِدْخَالَ التَّنْوِينِ عَلَيْهِمَا يَدُلُّ عَلَى عُلُوِّ شَأْنِ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَذَلِكَ الْحُكْمِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ وَالْمُرَادُ أَهْلُ الْقَرْيَةِ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الْخَبَائِثَ دُونَ نَفْسِ الْقَرْيَةِ وَلِأَنَّ الْهَلَاكَ بِهِمْ نَزَلَ فَنَجَّاهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ بَيَّنَ ﷾ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ مَا أَرَادَهُ بِالْخَبَائِثِ، وَأَمْرِهِمْ فِيمَا كَانُوا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ ظَاهِرٌ.

İkinci Mesele: Nimetlerin çeşitleri hakkındadır ve bunlar dört vecihtir: Birincisi: Hükümdür; yani yapılması vacip olan hikmettir yahut hasımlar arasını ayırt etmektir; peygamberlik olduğu da söylenmiştir. İkincisi: İlimdir. Bil ki her ikisine de tenvin getirilmesi, o ilmin ve o hükmün şanının yüceliğine delalet eder. Üçüncüsü: O'nun: { وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ } “...onu çirkin işler yapmakta olan o şehirden kurtardık...” kavlidir. Şehrin bizzat kendisi değil, çirkin işleri yapanlar onlar olduğu için ve helak da onların başına indiğinden murat şehir halkıdır; Allah Teâlâ da onu bundan kurtarmıştır. Sonra O celle celâlühü: { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ } “Gerçekten onlar yoldan çıkmış, kötü bir kavimdi” kavliyle o çirkin işlerden neyi kastettiğini açıklamıştır. Cüret ettikleri fiillerdeki durumları ise ortadadır.

وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ وَفِي تَفْسِيرِ الرَّحْمَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ النُّبُوَّةُ أَيْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ صَالِحًا لِلنُّبُوَّةِ أَدْخَلَهُ اللَّه فِي رَحْمَتِهِ لِكَيْ يَقُومَ بِحَقِّهَا عَنْ مُقَاتِلٍ. الثَّانِي: أَنَّهُ الثَّوَابُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ﵇ لَمَّا آتَاهُ اللَّه الْحُكْمَ وَالْعِلْمَ وَتَخَلَّصَ عَنْ جُلَسَاءِ السُّوءِ فُتِحَتْ عَلَيْهِ أَبْوَابُ الْمُكَاشَفَاتِ وَتَجَلَّتْ لَهُ أَنْوَارُ الْإِلَهِيَّةِ وَهِيَ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ وَهِيَ الرَّحْمَةُ فِي الْحَقِيقَةِ.

Dördüncüsü: O'nun: { وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Onu rahmetimizin içine aldık; çünkü o salihlerdendi” kavlidir. Rahmetin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Mukâtil'den rivayetle bunun peygamberlik olduğudur; yani o peygamberliğe elverişli olunca Allah Teâlâ hakkını yerine getirsin diye onu rahmetine idhal etmiştir. İkincisi: İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayetle bunun sevap olduğudur. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Allah Teâlâ ona hüküm ve ilim verip o kötü arkadaşlardan da kurtulunca, ona mükâşefe kapıları açılmış ve kendisine ilahî nurlar tecelli etmiştir ki bu nurlar sahili olmayan bir denizdir ve hakikatte rahmet işte budur.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 76'dan 77'ye]

وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)

{ وَنُوحاً إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) } “Nûh'u da [an]. Hani daha önce o yakarmıştı da biz onun duasına icabet etmiş, onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. (76) Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de hepsini birden suda boğduk. (77)”

الْقِصَّةُ الرَّابِعَةُ، قِصَّةُ نُوحٍ ﵇

Dördüncü Kıssa, Nûh aleyhisselâm'ın Kıssası

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ } “Hani daha önce o yakarmıştı...” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا النِّدَاءِ دُعَاؤُهُ عَلَى قَوْمِهِ بِالْعَذَابِ وَيُؤَكِّدُهُ حِكَايَةُ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ ذَلِكَ تَارَةً عَلَى الْإِجْمَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ [الْقَمَرِ: ١٠] وَتَارَةً عَلَى التَّفْصِيلِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَقالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَجَابَهُ بِقَوْلِهِ: فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَهَذَا الْجَوَابُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْجَاءَ الْمَذْكُورَ فِيهِ كَانَ هُوَ الْمَطْلُوبُ فِي السُّؤَالِ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ نِدَاءَهُ وَدُعَاءَهُ كَانَ بِأَنْ يُنْجِيَهُ مِمَّا يَلْحِقُهُ مِنْ جِهَتِهِمْ مِنْ ضُرُوبِ الْأَذَى بِالتَّكْذِيبِ وَالرَّدِّ عَلَيْهِ وَبِأَنْ يَنْصُرَهُ عَلَيْهِمْ وَأَنْ يُهْلِكَهُمْ. فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ: وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا.

Birinci Mesele: Bu nidadan muradın, onun kavmi aleyhine azap ile dua etmesi olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Allah Teâlâ'nın bunu bazen icmali olarak { فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ } [Kamer: 10] “Bunun üzerine Rabbine: 'Ben yenik düştüm, bana yardım et!' diye yalvardı” kavliyle, bazen de tafsili olarak { وَقالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } [Nûh: 26] “Nûh dedi ki: 'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiçbir kimse bırakma!'” kavliyle nakletmesi de bunu teyit etmektedir. Allah Teâlâ'nın ona: { فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “...biz onun duasına icabet etmiş, onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık” buyurarak cevap vermesi de buna delalet eder; zira bu cevap, orada zikredilen kurtarmanın bizzat talepte istenen şey olduğuna delalet etmektedir. Bu da göstermiştir ki onun nidası ve duası, yalanlama ve reddetmeyle onların tarafından kendisine ulaşan her türlü eziyetten kurtarılması, onlara karşı kendisine yardım edilmesi ve onların helak edilmesi yönündeydi. Bundan dolayı ardından şöyle buyurmuştur: { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْمُحَقِّقُونَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ النِّدَاءَ كَانَ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ بِأَمْرِهِ لَمْ يُؤْمَنْ أَنْ يَكُونَ الصَّلَاحُ أَنْ لَا يُجَابَ إِلَيْهِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِنُقْصَانِ حَالِ الْأَنْبِيَاءِ، وَلِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَطَالِبِ لَوْ لَمْ يَكُنْ بِالْأَمْرِ لَكَانَ ذَلِكَ مُبَالَغَةً فِي الْإِضْرَارِ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ ﵇ لَمْ يَكُنْ مَأْذُونًا لَهُ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ: لَمْ يَتَحَسَّرْ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّه تَعَالَى كَحَسْرَةِ آدَمَ وَنُوحٍ، فَحَسْرَةُ آدَمَ عَلَى قَبُولِ وَسُوسَةِ إِبْلِيسَ، وَحَسْرَةُ نُوحٍ عَلَى دُعَائِهِ عَلَى قَوْمِهِ. فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ أَنْ لَا تَتَحَسَّرَ فَإِنَّ دَعْوَتَكَ وَافَقَتْ قدري.

İkinci Mesele: Muhakkikler, bu nidanın Allah Teâlâ'nın emriyle olduğu hususunda icma etmişlerdir; çünkü O'nun emriyle olmasaydı, icabet edilmemesinin maslahat olması ihtimalden uzak kalmaz, bu da peygamberlerin halinin noksanlaşmasına sebep olurdu. Ayrıca bu gibi taleplere teşebbüs etmek eğer emir ile olmasaydı, bu zarara uğratmada aşırılık olurdu. Başkaları ise: Ona aleyhisselâm bu hususta izin verilmemişti, dediler. Ebû Ümâme şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın yarattıklarından hiç kimse Âdem ile Nûh'un pişmanlığı gibi pişmanlık duymamıştır. Âdem'in pişmanlığı İblis'in vesvesesini kabul etmesinden, Nûh'un pişmanlığı ise kavmine beddua etmesindendir. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Hayıflanıp üzülme; çünkü senin duan benim kaderime muvafık düştü' diye vahyetti.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ فَالْمُرَادُ بِالْأَهْلِ هَاهُنَا أَهْلُ دِينِهِ، وَفِي تَفْسِيرِ الْكَرْبِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ الْعَذَابُ النَّازِلُ بِالْكُفَّارِ وَهُوَ الْغَرَقُ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَكْذِيبُ قَوْمِهِ إِيَّاهُ وَمَا لَقِيَ مِنْهُمْ مِنَ الْأَذَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ مَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَهُوَ الْأَقْرَبُ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ دَعَاهُمْ إِلَى اللَّه تَعَالَى مُدَّةً طَوِيلَةً وَكَانَ قَدْ يَنَالُ مِنْهُمْ كُلَّ مَكْرُوهٍ، وَكَانَ الْغَمُّ يَتَزَايَدُ بِسَبَبِ ذَلِكَ وَعِنْدَ إِعْلَامِ اللَّه تَعَالَى إِيَّاهُ أَنَّهُ يُغْرِقُهُمْ وَأَمَرَهُ بِاتِّخَاذِ الْفُلْكِ كَانَ أَيْضًا عَلَى غَمٍّ وَخَوْفٍ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَعْلَمْ مَنِ الَّذِي يَتَخَلَّصُ/ مِنَ الْغَرَقِ وَمَنِ الَّذِي يَغْرَقُ فَأَزَالَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ الْكَرْبَ الْعَظِيمَ بِأَنْ خَلَّصَهُ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ وَخَلَّصَ جَمِيعَ مَنْ آمَنَ بِهِ مَعَهُ.

Allah Teâlâ'nın: { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “...onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık” kavline gelince; buradaki ehl (أَهْل) ile murat onun dininden olanlardır. Kerb (الْكَرْب) kelimesinin tefsirinde ise birkaç vecih vardır: Birincisi: Kâfirlerin başına inen azaptır ki o da boğulmaktır; bu, müfessirlerin çoğunun görüşüdür. İkincisi: Kavminin onu yalanlaması ve onlardan gördüğü eziyetlerdir. Üçüncüsü: Her iki durumun toplamıdır ki bu İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ görüşüdür ve en uygun olanı da budur; çünkü o aleyhisselâm onları uzun bir süre Allah Teâlâ'ya davet etmiş ve onlardan her türlü nahoş muameleyi görmüştü, bundan dolayı da kederi giderek artıyordu. Allah Teâlâ'nın onları boğacağını kendisine bildirmesi ve gemi yapmasını emretmesi vaktinde de kimin boğulmaktan kurtulacağını ve kimin boğulacağını bilmediği cihetten yine keder ve korku içindeydi. Nihayet Allah Teâlâ onu bütün bunlardan kurtarmak ve kendisiyle birlikte iman edenlerin tamamını da kurtarmak suretiyle o büyük sıkıntıyı kendisinden giderdi.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ فَقِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَنَصَرْنَاهُ عَلَى الْقَوْمِ ثُمَّ قَالَ الْمُبَرِّدُ: تَقْدِيرُهُ وَنَصَرْنَاهُ مِنْ مَكْرُوهِ الْقَوْمِ، وَقَالَ تَعَالَى: فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ [غَافِرٍ: ٢٩] أَيْ يَعْصِمُنَا مِنْ عَذَابِهِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مِنْ بِمَعْنَى عَلَى. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّهُ نَصَرَ الَّذِي مُطَاوِعُهُ انْتَصَرَ وَسَمِعْتُ هُذَلِيًّا يَدْعُو عَلَى سَارِقٍ: اللَّهُمَّ انْصُرْهُمْ مِنْهُ، أَيِ اجْعَلْهُمْ مُنْتَصِرِينَ مِنْهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ } “...kavme karşı ona yardım etmiştik” kavline gelince; Übey b. Ka'b'ın kıraati { وَنَصَرْنَاهُ عَلَى الْقَوْمِ } şeklindedir. Sonra el-Müberred der ki: Takdiri 'Onu kavmin kötülüğünden koruyup kurtardık' şeklindedir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ } [Mü'min: 29] “...Allah'ın azabından bizi kim korur?” yani O'nun azabından bizi kim muhafaza eder buyurmuştur. Ebû Ubeyde: 'Min' (مِنْ) harf-i cerri 'alâ' (عَلَى) manasındadır, demiştir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Bu fiil, mutâvîsi intasara (انْتَصَرَ) olan nasara (نَصَرَ) fiilidir; nitekim Hüzeyl kabilesinden birinin hırsıza beddua ederken: 'Allahım, ondan intikamlarını aldır (onları ona karşı muzaffer kıl)!' yani onu onların karşısında mağlup eyle, dediğini işittim.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ لِأَجْلِ رَدِّهِمْ عَلَيْهِ وَتَكْذِيبِهِمْ لَهُ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ، فَبَيَّنَ ذلك الوجه الذي به خلصه منهم.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ } “Gerçekten onlar kötü bir kavimdi...” kavline gelince; mana şudur: Onu reddetmeleri ve yalanlamaları sebebiyle onlar kötü bir kavim idiler; { فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “...biz de hepsini birden suda boğduk”; böylece [Allah] onu onlardan kurtardığı şekli beyan etmiştir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٨ الى ٨٢]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 78'den 82'ye]

وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢)

{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢) } “Dâvûd'u ve Süleyman'ı da [an]. Hani bir topluluğun koyunları geceleyin bir ekinin içine yayılıp otladığı zaman o ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların hükmüne şahittik. (78) Biz o hükmü Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapan bizdik. (79) Sizi savaşın şiddetinden korusun diye ona zırh yapma sanatını öğrettik; peki siz şükrediyor musunuz? (80) Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]; onun buyruğuyla bereketli kıldığımız yere akıp giderdi. Biz her şeyi bilenleriz. (81) Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri [onun emrine verdik]. Onları gözeten de bizdik. (82)”

الْقِصَّةُ الْخَامِسَةُ، قِصَّةُ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉

Beşinci Kıssa, Dâvûd ve Süleyman aleyhimesselâm'ın Kıssası

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إلى قوله آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَزَكَرِيَّا وَذَا النُّونِ، كُلَّهُ نَسَقٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ [الأنبياء: ٥١] ومن قوله: وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً [الأنبياء: ٧٤] وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ ذِكْرُ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى عَلَى دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ فَذَكَرَ أَوَّلًا النِّعْمَةَ الْمُشْتَرَكَةَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَخْتَصُّ بِهِ كُلَّ/ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنَ النِّعَمِ. أَمَّا النِّعْمَةُ الْمُشْتَرَكَةُ فَهِيَ الْقِصَّةُ الْمَذْكُورَةُ وَهِيَ قِصَّةُ الْحُكُومَةِ، وَوَجْهُ النِّعْمَةِ فِيهَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى زَيَّنَهُمَا بِالْعِلْمِ. وَالْفَهْمِ فِي قَوْلِهِ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً ثُمَّ فِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَفْضَلُ الْكَمَالَاتِ وَأَعْظَمُهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَهُ هَاهُنَا عَلَى سَائِرِ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ مِثْلَ تَسْخِيرِ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ وَالرِّيحِ وَالْجِنِّ. وَإِذَا كَانَ الْعِلْمُ مُقَدَّمًا عَلَى أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَمَا ظَنُّكَ بِغَيْرِهَا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } kavlinden { آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ'nın { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَزَكَرِيَّا وَذَا النُّونِ } kavlinin tamamı, daha önce geçen { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ } [Enbiyâ: 51] kavline ve { وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } [Enbiyâ: 74] kavline matuftur. Bil ki maksat Allah Teâlâ'nın Dâvûd ve Süleyman üzerindeki nimetlerini zikretmektir; bu sebeple önce ikisi arasındaki müşterek nimeti zikretmiş, sonra da her birine mahsus olan nimetleri zikretmiştir. Müşterek nimete gelince, o zikredilen kıssadır ki o da muhakeme kıssasıdır. Bundaki nimet yönü ise Allah Teâlâ'nın: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hüküm ve bir ilim verdik” kavlinde olduğu gibi ikisini ilim ve fehimle süslemiş olmasıdır. Sonra bunda, ilmin kemalatın en faziletlisi ve en büyüğü olduğuna bir dikkat çekme vardır; zira Allah Teâlâ burada ilmin zikrini dağların, kuşların, rüzgârın ve cinlerin boyun eğdirilmesi gibi diğer büyük nimetlerden öne almıştır. İlim bu gibi şeylerden öne alındığına göre, bunun dışındakiler hakkındaki zannın ne olur? Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ النَّفْشُ أَنْ تَنْتَشِرَ الْغَنَمُ بِاللَّيْلِ تَرْعَى بِلَا رَاعٍ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ لَيْلًا ونهارا.

Birinci Mesele: İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: Nefş (النَّفْش), koyunların geceleyin çobansız bir şekilde yayılarak otlamasıdır. Müfessirlerin cumhurunun görüşü de budur. Hasan'dan ise bunun hem gece hem gündüz olabileceği rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْحَرْثَ هُوَ الزَّرْعُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ الْكَرْمُ وَالْأَوَّلُ أَشْبَهُ بِالْعُرْفِ.

İkinci Mesele: Müfessirlerin çoğu harsın (الْحَرْث) ekin olduğu görüşündedir; bazısı ise onun üzüm bağı olduğunu söylemiştir; fakat birincisi örfe daha uygundur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ: أَقَلُّ الْجَمْعِ اثْنَانِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ. جَوَابُهُ: أَنَّ الْحُكْمَ كَمَا يُضَافُ إِلَى الْحَاكِمِ فَقَدْ يُضَافُ إِلَى الْمَحْكُومِ لَهُ، فَإِذَا أُضِيفَ الْحُكْمُ إِلَى الْمُتَحَاكِمِينَ كَانَ الْمَجْمُوعُ أَكْثَرَ مِنَ الِاثْنَيْنِ، وَقُرِئَ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمَا شَاهِدِينَ.

Üçüncü Mesele: Çoğulun en azının iki olduğunu söyleyenler, muradın Dâvûd ve Süleyman olmasına rağmen Allah Teâlâ'nın: { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } “Biz de onların hükmüne şahittik” kavlini delil getirmişlerdir. Bunun cevabı şudur: Hüküm hâkime izafe edildiği gibi hakkında hüküm verilen kimseye de izafe edilebilir; hüküm muhakeme olan taraflara izafe edildiğinde ise toplam ikiden fazla olur. Ayrıca { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمَا شَاهِدِينَ } şeklinde [tesniye olarak da] okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ الْقِصَّةِ وَجْهَانِ. الْأَوَّلُ:

Dördüncü Mesele: Kıssanın keyfiyeti hakkında iki vecih vardır. Birincisi:

قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: دَخَلَ رَجُلَانِ عَلَى دَاوُدَ ﵇، أَحَدُهُمَا صَاحِبُ حَرْثٍ وَالْآخَرُ صَاحِبُ غَنَمٍ فَقَالَ صَاحِبُ الْحَرْثِ: إِنَّ غَنَمَ هَذَا دَخَلَتْ حَرْثِي وَمَا أَبْقَتْ مِنْهُ شَيْئًا، فَقَالَ دَاوُدُ ﵇: اذْهَبْ فَإِنَّ الْغَنَمَ لَكَ. فَخَرَجَا فَمَرَّا عَلَى سُلَيْمَانَ، فَقَالَ: كَيْفَ قَضَى بَيْنَكُمَا؟

Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: İki adam Dâvûd aleyhisselâm'ın huzuruna girdi; bunlardan biri ekin sahibi, diğeri ise koyun sahibiydi. Ekin sahibi: 'Bunun koyunları ekinime girdi ve ondan geriye hiçbir şey bırakmadı' dedi. Bunun üzerine Dâvûd aleyhisselâm: 'Git, o koyunlar senindir' dedi. İkisi çıkıp Süleyman'ın yanına uğradılar. [Süleyman]: 'Aranızda nasıl hükmetti?' diye sordu.

فَأَخْبَرَاهُ: فَقَالَ: لَوْ كُنْتُ أَنَا الْقَاضِيَ لَقَضَيْتُ بِغَيْرِ هَذَا. فَأُخْبِرَ بِذَلِكَ دَاوُدُ ﵇ فَدَعَاهُ وَقَالَ: كَيْفَ كُنْتَ تَقْضِي بَيْنَهُمَا، فَقَالَ: أَدْفَعُ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الْحَرْثِ فَيَكُونُ لَهُ مَنَافِعُهَا مِنَ الدَّرِّ وَالنَّسْلِ وَالْوَبَرِ حَتَّى إِذَا كَانَ الْحَرْثُ مِنَ الْعَامِ الْمُسْتَقْبَلِ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ أُكِلَ دَفَعْتُ الْغَنَمَ إِلَى أَهْلِهَا وَقَبَضَ صَاحِبُ الْحَرْثِ حَرْثَهُ.

Ona haber verdiler. Bunun üzerine [Süleyman]: 'Eğer hâkim ben olsaydım bundan başka türlü hükmederdim' dedi. Bu durum Dâvûd aleyhisselâm'a haber verilince onu çağırdı ve: 'Aralarında nasıl hükmederdin?' dedi. [Süleyman] şöyle dedi: 'Koyunları ekin sahibine teslim ederim; ekin gelecek yıl yenildiği günkü haline gelinceye kadar sütü, yavrusu ve yünü gibi menfaatleri ona ait olur; [o vakit gelince] koyunları sahibine geri veririm, ekin sahibi de ekinini teslim alır.'

الثَّانِي:

İkincisi: