قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَشُرَيْحٌ وَمُقَاتِلٌ ﵏: أَنَّ رَاعِيًا نَزَلَ ذَاتَ لَيْلَةٍ بِجَنْبِ كَرْمٍ، فَدَخَلَتِ الْأَغْنَامُ الْكَرْمَ وَهُوَ لَا يَشْعُرُ فَأَكَلَتِ الْقُضْبَانَ وَأَفْسَدَتِ الْكَرْمَ، فَذَهَبَ صَاحِبُ الْكَرْمِ مِنَ الْغَدِ إِلَى دَاوُدَ ﵇ فَقَضَى لَهُ بِالْغَنَمِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ ثَمَنِ الْكَرْمِ وَثَمَنِ الْغَنَمِ تَفَاوَتٌ، فَخَرَجُوا وَمَرُّوا بِسُلَيْمَانَ فَقَالَ لَهُمْ: كَيْفَ قَضَى بَيْنَكُمَا؟ فَأَخْبَرَاهُ بِهِ، فَقَالَ غَيْرُ هَذَا أَرْفَقُ بِالْفَرِيقَيْنِ، فَأُخْبِرَ دَاوُدُ ﵇ بِذَلِكَ فَدَعَا سُلَيْمَانَ وَقَالَ لَهُ: بِحَقِّ الْأُبُوَّةِ وَالنُّبُوَّةِ إِلَّا أَخْبَرْتَنِي بِالَّذِي هُوَ أَرْفَقُ بِالْفَرِيقَيْنِ، فَقَالَ: تُسَلِّمُ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الْكَرْمِ حَتَّى يَرْتَفِقَ بِمَنَافِعِهَا وَيَعْمَلُ الرَّاعِي فِي إِصْلَاحِ الْكَرْمِ حَتَّى يَصِيرَ كَمَا كَانَ، ثُمَّ تَرُدُّ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِهَا، فَقَالَ دَاوُدُ ﵇: إِنَّمَا الْقَضَاءُ مَا قَضَيْتَ وَحَكَمَ بِذَلِكَ.
İbn Mes'ûd, Şüreyh ve Mukâtil rahımehumullâh şöyle demişlerdir: Bir çoban bir gece bir bağın yanına konakladı. Çoban farkında olmadan koyunlar bağa girdi, taze dalları yedi ve bağı bozdu. Ertesi gün bağ sahibi Dâvûd aleyhisselâm'a gitti. [Dâvûd], bağın değeri ile koyunların değeri arasında bir fark bulunmadığı için koyunların [tazminat olarak] ona verilmesine hükmetti. Çıkıp Süleyman'ın yanına uğradılar. [Süleyman] onlara: 'Aranızda nasıl hükmetti?' diye sordu. Ona durumu haber verdiler. Bunun üzerine [Süleyman]: 'Bundan başkası iki taraf için de daha lütufkârdır' dedi. Bu durum Dâvûd aleyhisselâm'a haber verilince Süleyman'ı çağırdı ve ona: 'Babalık ve peygamberlik hakkı için, iki taraf için daha uygun olanı bana haber ver' dedi. [Süleyman] şöyle dedi: 'Koyunları bağ sahibine teslim edersin, böylece onun menfaatlerinden yararlanır; çoban da bağ eski haline gelinceye kadar onun ıslahı için çalışır. Sonra koyunları sahibine geri verirsin.' Bunun üzerine Dâvûd aleyhisselâm: 'Hüküm ancak senin verdiğin hükümdür' dedi ve öylece hükmetti.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: حَكَمَ سُلَيْمَانُ بِذَلِكَ وَهُوَ ابْنُ إِحْدَى عَشْرَةَ سَنَةً، وَهَاهُنَا أُمُورٌ وَلَا بُدَّ مِنَ الْبَحْثِ عَنْهَا.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Süleyman buna hükmettiğinde on bir yaşındaydı. Burada araştırılması gereken birtakım meseleler vardır.
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلْ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُمَا ﵉ اخْتَلَفَا فِي الْحُكْمِ أَمْ لَا؟ فَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ الْأَصَمَّ قَالَ: إِنَّهُمَا لَمْ يَخْتَلِفَا الْبَتَّةَ، وَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَهُمَا الْحُكْمَ لَكِنَّهُ بَيَّنَهُ عَلَى لِسَانِ سُلَيْمَانَ ﵇. الْجَوَابُ:
Birinci Soru: Ayette ikisinin [Dâvûd ve Süleyman'ın] aleyhimesselâm hükümde ihtilaf ettiklerine dair bir delalet var mıdır, yok mudur? Nitekim Ebû Bekir el-Esamm şöyle demiştir: İkisi kesinlikle ihtilaf etmemiştir ve Allah Teâlâ hükmü ikisine de beyan etmiş, ancak bunu Süleyman aleyhisselâm'ın lisanı üzere açıklamıştır. Cevap:
الصَّوَابُ أَنَّهُمَا اخْتَلَفَا وَالدَّلِيلُ إِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ ﵃ عَلَى/ مَا رَوَيْنَاهُ، وَأَيْضًا فَقَدْ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ ثُمَّ قَالَ: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْحُكْمُ سَابِقًا عَلَى هَذَا التَّفْهِيمِ، وَذَلِكَ الْحُكْمُ السَّابِقُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: اتَّفَقَا فِيهِ أَوِ اخْتَلَفَا فِيهِ، فَإِنِ اتَّفَقَا فِيهِ لَمْ يَبْقَ لِقَوْلِهِ:
Doğru olan, ikisinin ihtilaf ettiğidir. Bunun delili, Sahâbe ve Tâbiîn'in radıyallâhu anhüm rivayet ettiğimiz husus üzerindeki icmâıdır. Ayrıca Allah Teâlâ: { وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ } “Biz de onların hükmüne şahittik” buyurmuş, sonra da: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a anlattık” buyurmuştur. [Buradaki] fâ (فَـ) ta'kîb (ardışıklık) bildirir; dolayısıyla o hükmün bu kavratmadan/anlatmadan önce olması zorunludur. O önceki hüküm hakkında ya: 'İkisi onda ittifak etmiştir' denilir ya da 'İhtilaf etmişlerdir' denilir. Eğer onda ittifak etmiş olsalardı O'nun:
فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ فَائِدَةٌ وَإِنِ اخْتَلَفَا فِيهِ فَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ.
{ فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a anlattık” kavlinin bir faydası kalmazdı; şayet ihtilaf etmişlerse, matlup olan da zaten budur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: سَلَّمْنَا أَنَّهُمَا اخْتَلَفَا فِي الْحُكْمِ وَلَكِنْ هَلْ كَانَ الْحُكْمَانِ صَادِرَيْنِ عَنِ النَّصِّ أَوْ عَنِ الِاجْتِهَادِ. الْجَوَابُ: الْأَمْرَانِ جَائِزَانِ عِنْدَنَا وَزَعَمَ الْجُبَّائِيُّ أَنَّهُمَا كَانَا صَادِرَيْنِ عَنِ النَّصِّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَارَةً يَبْنِي ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الِاجْتِهَادَ غَيْرُ جَائِزٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَأُخْرَى عَلَى أَنَّ الِاجْتِهَادَ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا مِنْهُمْ فِي الْجُمْلَةِ، وَلَكِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
İkinci Soru: Hükümde ihtilaf ettiklerini kabul ettik; fakat iki hüküm de nassa mı yoksa ictihada mı dayanıyordu? Cevap: Bizce her iki durum da caizdir. el-Cübbâî ise her ikisinin de nassa dayandığını ileri sürmüştür. Sonra o, bunu bazen peygamberlerden ictihadın caiz olmadığı esasına, bazen de genel olarak onlardan ictihad caiz olsa bile bu meselede caiz olmadığı esasına dayandırır.
أَمَّا الْمَأْخَذُ الْأَوَّلُ: فَقَدْ تَكَلَّمْنَا فِيهِ فِي الْجُمْلَةِ فِي كِتَابِنَا الْمُسَمَّى بِالْمَحْصُولِ فِي الْأُصُولِ وَلْنَذْكُرْ هَاهُنَا أُصُولَ الْكَلَامِ مِنَ الطَّرَفَيْنِ احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ عَلَى أَنَّ الِاجْتِهَادَ غَيْرُ جَائِزٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا:
Birinci Dayanağa gelince: Biz bunu el-Mahsûl fî Usûli'l-Fıkh adlı kitabımızda genel olarak ele almıştık; burada da iki tarafın temel delillerini zikredelim. el-Cübbâî, peygamberlerden aleyhimüsselâm ictihadın caiz olmadığına birtakım hususlarla delil getirmiştir: Birincisi:
قوله تعالى: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [يُونُسَ: ١٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } [Yûnus 15] “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım” kavli ile Allah Teâlâ'nın:
وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى [النَّجْمِ: ٣] . وَثَانِيهَا: أَنَّ الِاجْتِهَادَ طَرِيقُهُ الظَّنُّ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى إِدْرَاكِهِ يَقِينًا فَلَا يَجُوزُ مَصِيرُهُ إِلَى الظَّنِّ كَالْمُعَايِنِ لِلْقِبْلَةِ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَجْتَهِدَ. ثَالِثُهَا: أَنَّ مُخَالَفَةَ الرَّسُولِ تُوجِبُ الْكُفْرَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } [en-Necm 3] “O, hevasından konuşmaz” kavlidir. İkincisi: İctihadın yolu zandır; peygamber ise hükmü kesin olarak [vahiy yoluyla] bilmeye kadirdir. Dolayısıyla kıbleyi bizzat gören kimsenin ictihad etmesinin caiz olmaması gibi, onun da zanna yönelmesi caiz değildir. Üçüncüsü: Resûl'e muhalefet etmek küfrü gerektirir; zira Allah Teâlâ:
فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ [النِّسَاءِ: ٦٥] وَمُخَالَفَةُ الْمَظْنُونِ وَالْمُجْتَهَدَاتِ لَا تُوجِبُ الْكُفْرَ. وَرَابِعُهَا: لَوْ جَازَ أَنْ يَجْتَهِدَ فِي الْأَحْكَامِ لَكَانَ لَا يَقِفُ فِي شَيْءٍ مِنْهَا، وَلَمَّا وَقَفَ فِي مَسْأَلَةِ الظِّهَارِ وَاللِّعَانِ إِلَى وُرُودِ الْوَحْيِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الِاجْتِهَادَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَيْهِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّ الِاجْتِهَادَ إِنَّمَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ عِنْدَ فَقْدِ النَّصِّ، لَكِنَّ فِقْدَانَ النَّصِّ فِي حَقِّ الرَّسُولِ كَالْمُمْتَنِعِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الِاجْتِهَادُ مِنْهُ. وَسَادِسُهَا: لَوْ جَازَ الِاجْتِهَادُ مِنَ الرَّسُولِ لَجَازَ أَيْضًا مِنْ جِبْرِيلَ ﵇ وَحِينَئِذٍ لَا يَحْصُلُ الْأَمَانُ بِأَنَّ هَذِهِ الشَّرَائِعَ الَّتِي جَاءَ بِهَا أَهِيَ مِنْ نُصُوصِ اللَّه تَعَالَى أَوْ مِنَ اجْتِهَادِ جِبْرِيلَ؟ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ لَا يَدُلُّ عَلَى قَوْلِكُمْ لِأَنَّهُ وَارِدٌ فِي إِبْدَالِ آيَةٍ بِآيَةٍ لِأَنَّهُ عَقِيبَ قَوْلِهِ:
{ فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } [en-Nisâ 65] “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılıp... iman etmiş olmazlar” buyurmuştur. Zannî olana ve ictihadî konulara muhalefet etmek ise küfrü gerektirmez. Dördüncüsü: Eğer hükümlerde ictihad etmesi caiz olsaydı, onlardan hiçbirinde duraksamazdı. Zıhâr ve liân meselesinde vahyin gelişine kadar duraksaması, ictihadın onun hakkında caiz olmadığına delalet etmiştir. Beşincisi: İctihada ancak nassın bulunmadığı durumda başvurmak caiz olur; fakat Resûl hakkında nassın bulunmaması imkânsız gibidir, dolayısıyla ondan ictihadın caiz olmaması gerekir. Altıncısı: Resûl'den ictihad caiz olsaydı, Cibrîl aleyhisselâm'dan da caiz olurdu; bu takdirde getirdiği bu şeriatların Allah Teâlâ'nın nassları mı yoksa Cibrîl'in ictihadı mı olduğu konusunda bir güven hasıl olmazdı. Birinciye cevap: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım” kavli sizin dediğinize delalet etmez; çünkü bu, bir ayetin başka bir ayetle değiştirilmesi hakkında varit olmuştur. Zira bu, O'nun:
قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ [يُونُسَ: ١٥] وَلَا مَدْخَلَ لِلِاجْتِهَادِ فِي ذَلِكَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى فَبَعِيدٌ لِأَنَّ مَنْ يَجُوزُ لَهُ الِاجْتِهَادُ يَقُولُ إِنَّ الَّذِي أَجْتَهِدُ فِيهِ هُوَ عَنْ وَحْيٍ عَلَى الْجُمْلَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلَى التَّفْصِيلِ، وَإِنَّ الْآيَةَ وَارِدَةٌ فِي الْأَدَاءِ عَنِ اللَّه تَعَالَى لَا فِي حُكْمِهِ الَّذِي يَكُونُ بِالْعَقْلِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ اللَّه تَعَالَى إِذَا قَالَ لَهُ إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّكَ كَوْنُ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا فِي الْأَصْلِ بِكَذَا، ثُمَّ غَلَبَ عَلَى ظَنِّكَ قِيَامُ ذَلِكَ المعنى في صورة أخرى فاحكم بذلك فههنا الْحُكْمُ مَقْطُوعٌ بِهِ وَالظَّنُّ غَيْرُ وَاقِعٍ فِيهِ بَلْ فِي طَرِيقِهِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ مُخَالَفَةَ الْمُجْتَهَدَاتِ جَائِزَةٌ مُطْلَقًا بَلْ جَوَازُ مُخَالَفَتِهَا مَشْرُوطٌ بِصُدُورِهَا عَنْ غَيْرِ الْمَعْصُومِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَجُوزُ عَلَى الْأُمَّةِ أَنْ يُجْمِعُوا اجْتِهَادًا ثُمَّ يَمْتَنِعُ مُخَالَفَتُهُمْ وَحَالُ الرسول أؤكد. وَالْجَوَابُ عَنِ الرَّابِعِ: لَعَلَّهُ ﵇ كَانَ مَمْنُوعًا مِنَ الِاجْتِهَادِ فِي بَعْضِ الْأَنْوَاعِ أَوْ كَانَ مَأْذُونًا مُطْلَقًا لَكِنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ لَهُ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ وَجْهُ الِاجْتِهَادِ، فَلَا جَرَمَ/ أَنَّهُ تَوَقَّفَ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْخَامِسِ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُحْبَسَ النَّصُّ عَنْهُ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ شَرْطُ جَوَازِ الِاجْتِهَادِ. وَالْجَوَابُ عَنِ السَّادِسِ: أَنَّ هَذَا الِاحْتِمَالَ مَدْفُوعٌ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ عَلَى خِلَافِهِ فَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ شُبَهِ الْمُنْكِرِينَ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ عَلَيْهِمْ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵇ إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّ الْحُكْمَ فِي الْأَصْلِ مُعَلَّلٌ بِمَعْنًى ثُمَّ عَلِمَ أَوْ ظَنَّ قِيَامَ ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي صُورَةٍ أُخْرَى فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَغْلِبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّ حُكْمَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الصُّورَةِ مِثْلُ مَا فِي الْأَصْلِ، وَعِنْدَهُ مُقَدِّمَةٌ يَقِينِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّ مُخَالَفَةَ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى سَبَبٌ لِاسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ فَيَتَوَلَّدُ مِنْ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ ظَنُّ اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ لِمُخَالَفَةِ هَذَا الْحُكْمِ الْمَظْنُونِ. وَعِنْدَ هَذَا، إِمَّا أَنْ يُقْدِمَ عَلَى الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ مَعًا وَهُوَ مُحَالٌ لِاسْتِحَالَةِ الْجَمْعِ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ. أَوْ يَتْرُكُهُمَا وَهُوَ مُحَالٌ لِاسْتِحَالَةِ الْخُلُوِّ عَنِ النَّقِيضَيْنِ، أَوْ يُرَجِّحُ الْمَرْجُوحَ عَلَى الرَّاجِحِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ، أَوْ يُرَجِّحُ الرَّاجِحَ عَلَى الْمَرْجُوحِ وَذَلِكَ هُوَ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ. وَهَذِهِ النُّكْتَةُ هِيَ الَّتِي عَلَيْهَا التَّعْوِيلُ فِي الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ وَهِيَ قَائِمَةٌ أَيْضًا فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. وَهَذَا يَتَوَجَّهُ عَلَى جَوَازِ الِاجْتِهَادِ مِنْ جِبْرِيلَ ﵇. وثانيها: قوله تعالى: فَاعْتَبِرُوا أَمْرٌ لِلْكُلِّ بِالِاعْتِبَارِ فَوَجَبَ انْدِرَاجُ الرَّسُولِ ﵇ فِيهِ لِأَنَّهُ إِمَامُ الْمُعْتَبِرِينَ وَأَفْضَلُهُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الِاسْتِنْبَاطَ أَرْفَعُ دَرَجَاتِ الْعُلَمَاءِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِلرَّسُولِ فِيهِ مَدْخَلٌ وَإِلَّا لَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ الْمُجْتَهِدِينَ أَفْضَلَ مِنْهُ فِي هَذَا الْبَابِ. فَإِنْ قِيلَ هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوْ لَمْ تَكُنْ دَرَجَةٌ أَعْلَى مِنَ الِاعْتِبَارِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لِأَنَّهُ كَانَ يَسْتَدْرِكُ الْأَحْكَامَ وَحْيًا عَلَى سَبِيلِ الْيَقِينِ، فَكَانَ
{ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } [Yûnus 15] “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir' dediler” kavlinin hemen akabindedir ve bunda ictihadın yeri yoktur. Allah Teâlâ'nın: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى } “O, hevasından konuşmaz” kavline gelince, [bununla delil getirmek] uzaktır; çünkü ictihadın caiz olduğunu savunan kimse, 'Hakkında ictihad ettiğim şey, tafsilatlı olmasa da genel olarak vahye dayanmaktadır' der. Hem bu ayet akılla olan hükmü hakkında değil, Allah Teâlâ'dan tebliğ etmesi hakkında varittir. İkinciye cevap: Allah Teâlâ ona: 'Asıldaki hükmün filan illetle illetli olduğu sende galip zan haline geldiğinde ve bu mananın başka bir surette de bulunduğuna dair sende galip zan oluştuğunda bununla hükmet' derse, bu durumda hüküm kesindir; zan ise hükmün kendisinde değil, onun yolunda [tespitinde] meydana gelmiştir. Üçüncüye cevap: Biz ictihadî konulara muhalefetin mutlak olarak caiz olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis bunlara muhalefetin caiz oluşu, mâsum olmayandan sâdır olması şartına bağlıdır. Bunun delili şudur: Ümmetin ictihad ile icmâ etmesi caizdir, sonra da onlara muhalefet etmek caiz olmaz; Resûl'ün durumu ise daha kuvvetlidir. Dördüncüye cevap: Belki de o [Peygamber] aleyhisselâm bazı konularda ictihad etmekten menedilmişti veya mutlak olarak izinliydi fakat o surette ona ictihad vechi belirmedi; dolayısıyla duraksadı. Beşinciye cevap: Bazı suretlerde nassın ondan alıkonulması [geciktirilmesi] neden caiz olmasın? Bu takdirde ictihadın caiz olma şartı hasıl olur. Altıncıya cevap: Bu ihtimal, ümmetin bunun aksine icmâıyla reddedilmiştir. İşte inkâr edenlerin şüphelerine verilen cevap budur. Peygamberler hakkında ictihadın caiz olduğuna delalet eden vecihler ise şunlardır: Birincisi: Peygamber aleyhisselâm asıldaki hükmün bir mana ile illetli olduğuna galip zan beslediğinde, sonra bu mananın başka bir surette de bulunduğunu bildiğinde veya zannettiğinde, bu suretteki Allah Teâlâ'nın hükmünün de asıldaki gibi olduğu onda zorunlu olarak galip zan haline gelir. Onun nezdinde kesin bir öncül vardır ki o da Allah Teâlâ'nın hükmüne muhalefet etmenin cezayı hak etme sebebi olduğudur. Bu iki öncülden, zannedilen bu hükme muhalefet sebebiyle cezayı hak etme zannı doğar. Bu durumda ya fiili işleme ve terk etmeyi birlikte seçecektir ki bu çelişkili iki şeyin bir araya gelmesinin imkânsızlığı sebebiyle muhaldir; ya ikisini de terk edecektir ki bu da iki çelişik şeyin dışına çıkmanın imkânsızlığı sebebiyle muhaldir; ya mercûh (tercih edilmeyen) olanı râcih (tercih edilen) olana tercih edecektir ki bu aklın bedahetiyle batıldır; ya da râcih olanı mercûh olana tercih edecektir ki işte bu da kıyasla amel etmektir. Kıyasla amel etmede dayanılan asıl nükte budur ve bu durum peygamberler aleyhimüsselâm hakkında da geçerlidir. Bu durum Cibrîl aleyhisselâm'dan da ictihadın caiz olmasına yöneliktir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَبِرُوا } “İbret alın” kavli, herkese ibret almayı (kıyas yapmayı) emretmektedir; dolayısıyla Resûl aleyhisselâm da ibret alanların önderi ve en faziletlisi olduğu için bu emrin kapsamına girmesi zorunludur. Üçüncüsü: İstinbât, âlimlerin en yüce derecesidir; dolayısıyla Resûl'ün de onda bir payı bulunması gerekir; aksi takdirde müctehidlerin her biri bu babda ondan daha üstün olurdu. Eğer denilirse ki: 'Bu ancak ibret almaktan daha üstün bir derece bulunmasaydı gerekirdi; oysa durum öyle değildir, çünkü o hükümleri kesinlik yoluyla vahiy olarak telakki ediyordu; dolayısıyla
أَرْفَعَ دَرَجَةً مِنَ الِاجْتِهَادِ الَّذِي لَيْسَ قُصَارَاهُ إِلَّا الظَّنَّ. قُلْنَا: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ لَا يَجِدَ النَّصَّ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ، فَلَوْ لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنَ الِاجْتِهَادِ لَكَانَ أَقَلَّ دَرَجَةً مِنَ الْمُجْتَهِدِ الَّذِي يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْرِفَ ذَلِكَ الْحُكْمَ مِنَ الِاجْتِهَادِ، وَأَيْضًا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِالِاجْتِهَادِ كَانَ ذَلِكَ مُفِيدًا لِلْقَطْعِ بِالْحُكْمِ. وَرَابِعُهَا:
en son noktası zandan ibaret olan ictihaddan daha üstün bir derecedeydi.' Biz deriz ki: Bazı durumlarda nass bulamaması imkânsız değildir; şayet ictihada muktedir olmasaydı, o hükmü ictihad yoluyla bilebilen müctehidden daha alt derecede olurdu. Ayrıca biz açıkladık ki Allah Teâlâ ona ictihadı emrettiğinde bu, hükümde kesinlik ifade ederdi. Dördüncüsü:
قَالَ ﵇: «الْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Âlimler peygamberlerin vârisleridir» buyurmuştur.
فَوَجَبَ أَنْ يَثْبُتَ لِلْأَنْبِيَاءِ دَرَجَةُ الِاجْتِهَادِ لِيَرِثَ الْعُلَمَاءُ عَنْهُمْ ذَلِكَ. هَذَا تَمَامُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Âlimlerin onlardan bunu miras alabilmeleri için peygamberler hakkında ictihad derecesinin sabit olması gerekir. Bu mesele hakkındaki sözün tamamı budur.
وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٣] فَذَاكَ الْإِذْنُ إِنْ كَانَ بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى اسْتَحَالَ أَنْ يَقُولَ: لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ، وَإِنْ كَانَ بِهَوَى النَّفْسِ فَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَإِنْ كَانَ بِالِاجْتِهَادِ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Beşincisi: Allah Teâlâ: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [et-Tevbe 43] “Allah seni affetsin, niçin onlara izin verdin?” buyurmuştur. O izin verme şayet Allah Teâlâ'nın izniyle olsaydı: { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Niçin onlara izin verdin?” buyurması imkânsız olurdu; nefsin hevasıyla olsaydı bu caiz değildir; şayet ictihad ile idiyse matlup olan da budur.
الْمَأْخَذُ الثَّانِي: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: لَوْ جَوَّزْنَا الِاجْتِهَادَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يَجِبُ أَنْ لَا يَجُوزَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الَّذِي وَصَلَ إِلَى صَاحِبِ الزَّرْعِ مِنْ دَرِّ الْمَاشِيَةِ وَمِنْ مَنَافِعِهَا مَجْهُولُ الْمِقْدَارِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ فِي الِاجْتِهَادِ جَعْلُ أَحَدِهِمَا عِوَضًا عَنِ الْآخَرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ اجْتِهَادَ دَاوُدَ ﵇ إِنْ كَانَ صَوَابًا لَزِمَ أَنْ لَا يُنْقَضَ لِأَنَّ الِاجْتِهَادَ لَا ينتقض بِالِاجْتِهَادِ. وَإِنْ كَانَ خَطَأً وَجَبَ أَنْ يُبَيِّنَ اللَّه تَعَالَى تَوْبَتَهُ كَسَائِرِ مَا حَكَاهُ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، فَلَمَّا مَدَحَهُمَا بِقَوْلِهِ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَقَعِ الْخَطَأُ مِنْ دَاوُدَ. وَثَالِثُهَا: لَوْ حَكَمَ بِالِاجْتِهَادِ لَكَانَ الْحَاصِلُ هُنَاكَ ظَنًّا لَا عِلْمًا لَأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً. وَرَابِعُهَا: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ/ عَنِ اجتهاد من مَعَ قَوْلِهِ: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْجَهَالَةَ فِي الْقَدْرِ لَا تَمْنَعُ مِنَ الِاجْتِهَادِ كَالْجَعَالَاتِ وَحُكْمِ الْمُصَرَّاةِ. وَعَنِ الثَّانِي: لَعَلَّهُ كَانَ خَطَأً مِنْ بَابِ الصَّغَائِرِ. وَعَنِ الثَّالِثِ: بَيَّنَّا أَنَّ مَنْ تَمَسَّكَ بِالْقِيَاسِ فَالظَّنُّ وَاقِعٌ فِي طَرِيقِ إِثْبَاتِ الْحُكْمِ فَأَمَّا الْحُكْمُ فَمَقْطُوعٌ بِهِ. وَعَنِ الرَّابِعِ: أَنَّهُ إِذَا تَأَمَّلَ وَاجْتَهَدَ فَأَدَّاهُ اجْتِهَادُهُ إِلَى مَا ذَكَرْنَا كَانَ اللَّه تَعَالَى فَهَّمَهُ مِنْ حَيْثُ بَيَّنَ لَهُ طَرِيقَ ذلك. فهذا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉ فِي ذَلِكَ الْحُكْمِ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ الِاجْتِهَادِ. وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُهُمَا فِيهِ بِسَبَبِ النَّصِّ فَطَرِيقُهُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ دَاوُدَ ﵇ كَانَ مَأْمُورًا مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِالْحُكْمِ الَّذِي حَكَمَ بِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ نَسَخَ ذَلِكَ بِالْوَحْيِ إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ خَاصَّةً وَأَمَرَهُ أَنْ يُعَرِّفَ دَاوُدَ ذَلِكَ فَصَارَ ذَلِكَ الْحُكْمُ حُكْمَهُمَا جَمِيعًا فَقَوْلُهُ: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ أَيْ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِ فَإِنْ قِيلَ هَذَا بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى الْحُكْمَ الْأَوَّلَ عَلَى دَاوُدَ وَجَبَ أَنْ يَنْزِلَ نَسْخُهُ أَيْضًا عَلَى دَاوُدَ لَا عَلَى سُلَيْمَانَ. الثَّانِي: أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَدَحَ كُلًّا مِنْهُمَا عَلَى الْفَهْمِ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ النَّصِّ لَمْ يَكُنْ فِي فَهْمِهِ كَثِيرُ مَدْحٍ إِنَّمَا الْمَدْحُ الْكَثِيرُ عَلَى قُوَّةِ الْخَاطِرِ وَالْحَذَاقَةِ فِي الِاسْتِنْبَاطِ.
İkinci Dayanak: el-Cübbâî şöyle demiştir: Peygamberlerden aleyhimüsselâm ictihadı caiz görsek bile, bu meselede şu vecihlerden dolayı caiz olmaması gerekir: Birincisi: Ekin sahibine hayvanların sütünden ve menfaatlerinden ulaşan şeyin miktarı meçhuldür; ictihadda bunların birini diğerine bedel kılmak nasıl caiz olur? İkincisi: Dâvûd aleyhisselâm'ın ictihadı şayet doğru idiyse bozulmaması gerekirdi; çünkü ictihad ictihad ile bozulmaz. Şayet hata idiyse, peygamberlerden aleyhimüsselâm naklettiği diğer hususlarda olduğu gibi Allah Teâlâ'nın onun tövbesini beyan etmesi gerekirdi. Onları: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine hüküm ve ilim verdik” kavliyle övdüğüne göre bu, Dâvûd'dan bir hata sâdır olmadığına delalet etmiştir. Üçüncüsü: Eğer ictihad ile hükmetmiş olsaydı, oradaki hasıl olan şey ilim değil zan olurdu; çünkü Allah Teâlâ: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine hüküm ve ilim verdik” buyurmuştur. Dördüncüsü: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a anlattık” kavli varken [bu hükmün] ictihaddan kaynaklanması nasıl caiz olabilir? Birinciye cevap: Miktardaki cehalet (belirsizlik), cuâle akitleri ve musarrât hükmünde olduğu gibi ictihada engel değildir. İkinciye cevap: Belki de bu küçük günahlar kabilinden bir hataydı. Üçüncüye cevap: Açıkladık ki kıyasa sarılan kimsenin zannı hükmü ispat yolundadır; hükmün kendisine gelince o kesindir. Dördüncüye cevap: O tefekkür edip ictihad ettiğinde ve ictihadı onu zikrettiğimiz neticeye ulaştırdığında, Allah Teâlâ bunun yolunu ona beyan etmiş olması bakımından onu ona anlatmış/kavratmış olur. Dâvûd ile Süleyman'ın aleyhimesselâm o hükümdeki ihtilaflarının ictihad sebebiyle olmasının imkânsız olmadığına dair sözün özeti budur. İhtilaflarının nass sebebiyle olmasının da imkânsız olmadığına dair açıklamaya gelince, bunun yolu şöyle denilmesidir: Dâvûd aleyhisselâm bu meselede verdiği hükümle Allah Teâlâ tarafından emrolunmuştu; sonra Allah Teâlâ bunu sadece Süleyman aleyhisselâm'a vahyederek nesh etti ve Dâvûd'a bunu bildirmesini ona emretti; böylece o hüküm her ikisinin de hükmü oldu. O halde O'nun: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } kavli, yani 'Onu ona vahyettik' demektir. Şayet denilirse ki: Bu iki vecihten dolayı batıldır: Birincisi: Allah Teâlâ ilk hükmü Dâvûd'a indirdiğine göre, onun neshini de Süleyman'a değil Dâvûd'a indirmesi gerekirdi. İkincisi: Allah Teâlâ her birini anlayıştan dolayı övmüştür; şayet bu nass yoluyla olsaydı, onu anlamakta pek bir övgü olmazdı; zira çokça övgü ancak zihin keskinliği ve istinbâttaki maharet üzerinedir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: إِذَا أَثْبَتُّمْ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اخْتِلَافُهُمَا لِأَجْلِ النَّصِّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ الِاجْتِهَادِ فَأَيُّ الْقَوْلَيْنِ أَوْلَى. وَالْجَوَابُ: الِاجْتِهَادُ أَرْجَحُ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ
Üçüncü Soru: İhtilaflarının nass sebebiyle olmasının da ictihad sebebiyle olmasının da caiz olduğunu ispat ettiğinize göre, bu iki görüşten hangisi daha evladır? Cevap: İctihad birtakım vecihlerden dolayı daha râcihtir: Birincisi:
رُوِيَ فِي الْأَخْبَارِ الْكَثِيرَةِ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ لَمْ يَكُنْ قَدْ بَتَّ الْحُكْمَ فِي ذَلِكَ حَتَّى سَمِعَ مِنْ سُلَيْمَانَ أَنَّ غَيْرَ ذَلِكَ أَوْلَى،
Pek çok haberde rivayet edilmiştir ki Dâvûd aleyhisselâm, Süleyman'dan bundan başkasının daha uygun olduğunu işitinceye kadar o meselede kesin hüküm vermemişti;
وَفِي بَعْضِهَا أَنَّ دَاوُدَ ﵇ نَاشَدَهُ لِكَيْ يُورِدَ مَا عِنْدَهُ وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالنَّصِّ،
bazı rivayetlerde ise Dâvûd aleyhisselâm yanındaki görüşü ortaya koyması için ona yemin ettirmişti; bütün bunlar ise nassa uygun düşmez.
لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ نَصًّا لَكَانَ يُظْهِرُهُ وَلَا يَكْتُمُهُ.
Çünkü eğer nass olsaydı onu gizlemez, açığa vururdu.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: بَيِّنُوا أَنَّهُ كَيْفَ كَانَ طَرِيقُ الِاجْتِهَادِ. الْجَوَابُ: أَنَّ وَجْهَ الِاجْتِهَادِ فِيهِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ أَنَّ دَاوُدَ ﵇ قَوَّمَ قَدْرَ الضَّرَرِ بِالْكَرْمِ فَكَانَ مُسَاوِيًا لِقِيمَةِ الْغَنَمِ فَكَانَ عِنْدَهُ أَنَّ الْوَاجِبَ فِي ذَلِكَ الضَّرَرِ أَنْ يُزَالَ بِمِثْلِهِ مِنَ النَّفْعِ فَلَا جَرَمَ سَلَّمَ الْغَنَمَ إِلَى الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ كَمَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فِي الْعَبْدِ إِذَا جَنَى عَلَى النَّفْسِ يَدْفَعُهُ الْمَوْلَى بِذَلِكَ أَوْ يَفْدِيهِ، وَأَمَّا سُلَيْمَانُ ﵇ فَإِنَّ اجْتِهَادَهُ أدى إلى أنه يجب
Dördüncü Soru: İctihadın yolunun nasıl olduğunu açıklayınız. Cevap: Bundaki ictihadın vechi, İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ zikrettiği şu husustur: Dâvûd aleyhisselâm bağdaki zararın miktarını takdir etti, bu da koyunların değerine eşit çıktı. Onun nezdinde o zararın misli bir menfaatle giderilmesi vacipti; bundan dolayı Ebû Hanîfe'nin rahımehullâh bir cana cinayet işleyen köle hakkında: 'Efendisi [köleyi] cinayete karşılık [kısas/tazminat olarak] verir veya onu feda eder [bedelini öder]' dediği gibi, koyunları haksızlığa uğrayana teslim etti. Süleyman aleyhisselâm'a gelince, onun ictihadı ise şunun vacip olduğu neticesine ulaştı:
مُقَابَلَةُ الْأُصُولِ بِالْأُصُولِ وَالزَّوَائِدِ بِالزَّوَائِدِ، فَأَمَّا مُقَابَلَةُ الْأُصُولِ بِالزَّوَائِدِ فَغَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي الْحَيْفَ وَالْجَوْرَ، وَلَعَلَّ مَنَافِعَ الْغَنَمِ فِي تِلْكَ السَّنَةِ كَانَتْ مُوَازِيَةً لِمَنَافِعِ الْكَرْمِ فَحَكَمَ بِهِ، كَمَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: فِيمَنْ غَصَبَ عَبْدًا فَأَبَقَ مِنْ يَدِهِ أَنَّهُ يَضْمَنُ الْقِيمَةَ لِيَنْتَفِعَ بِهَا الْمَغْصُوبُ مِنْهُ بِإِزَاءِ مَا فَوَّتَهُ الْغَاصِبُ مِنْ مَنَافِعِ الْعَبْدِ فَإِذَا ظَهَرَ تَرَادَّا.
Asılların asıllarla, fazlalıkların (gelirlerin/ürünlerin) da fazlalıklarla karşılanması gerekir. Asılların fazlalıklarla karşılanması ise caiz değildir; çünkü bu zulüm ve haksızlığı gerektirir. Muhtemelen o yıldaki koyunların menfaatleri bağın menfaatlerine denk gelmekteydi, bu yüzden öyle hükmetti; nitekim Şâfiî radıyallâhu anh bir köleyi gasbedip köle elinden kaçan kimse hakkında şöyle demiştir: 'Gasbedenin kölenin menfaatlerinden mahrum bıraktığı şeye karşılık, gasbedilen kimsenin ondan yararlanması için kıymetini tazmin eder; köle ortaya çıktığında ise birbirlerine iade ederler.'
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ ثَبَتَ قَطْعًا أَنَّ تِلْكَ الْمُخَالَفَةَ كَانَتْ مَبْنِيَّةً عَلَى الِاجْتِهَادِ، فَهَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُصِيبَ وَاحِدٌ أَوِ الْكُلَّ مُصِيبُونَ. الْجَوَابُ: أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمُصِيبَ وَاحِدٌ فَفِيهِمْ مَنِ اسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ قَالَ وَلَوْ كَانَ الْكُلُّ مُصِيبًا لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ/ سُلَيْمَانَ ﵇ بِهَذَا التَّفْهِيمِ فَائِدَةٌ، وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْكُلَّ مُصِيبُونَ فَفِيهِمْ مَنِ اسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَلَوْ كَانَ الْمُصِيبُ وَاحِدًا وَمُخَالِفُهُ مُخْطِئًا لَمَا صَحَّ أَنْ يُقَالَ: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَيْنِ ضَعِيفَانِ.
Beşinci Soru: Bu muhalefetin ictihada dayandığı kesin olarak sabit olduğu varsayımına göre, bu kıssa isabet edenin bir tek kişi olduğuna mı yoksa hepsinin isabet etmiş olduğuna mı delalet eder? Cevap: İsabet edenin bir kişi olduğunu söyleyenlerden kimisi Allah Teâlâ'nın: { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a anlattık” kavlini delil getirmiş ve şöyle demiştir: Eğer herkes isabet etmiş olsaydı, bu anlamanın Süleyman aleyhisselâm'a tahsis edilmesinin bir faydası olmazdı. Hepsinin isabet etmiş olduğunu söyleyenlerden kimisi ise O'nun: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine hüküm ve ilim verdik” kavlini delil getirmiştir; çünkü isabet eden bir tek kişi ve ona muhalif olan hatalı olsaydı: { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine hüküm ve ilim verdik” denilmesi doğru olmazdı. Bil ki bu iki istidlal de zayıftır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَقُلْ إِنَّهُ فَهَّمَهُ الصَّوَابَ فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ فَهَّمَهُ النَّاسِخَ وَلَمْ يُفَهِّمْ ذَلِكَ دَاوُدَ ﵇ لِأَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُصِيبٌ فِيمَا حَكَمَ بِهِ، عَلَى أَنَّ أَكْثَرَ مَا فِي الْآيَةِ أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉ مَا كَانَا مُصِيبَيْنِ وَذَلِكَ لَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي شَرْعِنَا. وَأَمَّا الثَّانِي: فَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ إِنَّ كُلًّا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا بِمَا حَكَمَ بِهِ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا بِوُجُوهِ الِاجْتِهَادِ وَطُرُقِ الْأَحْكَامِ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ كُلِّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبًا فِي شَرْعِهِمْ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي شَرْعِنَا.
Birincisine gelince: Çünkü Allah Teâlâ ona doğru olanı kavrattığını söylememiştir; dolayısıyla nâsih (hükmü kaldıran) olanı ona kavratmış, kendisine ulaşmadığı için bunu Dâvûd aleyhisselâm'a kavratmamış olması ve her ikisinin de verdiği hükümde isabet etmiş olması muhtemeldir. Kaldı ki ayetteki en fazla şey, Dâvûd ve Süleyman'ın aleyhimesselâm [aynı anda] isabet etmiş olmadıklarına delalet etmesidir; bu da bizim şeriatımızda durumun böyle olmasını gerektirmez. İkincisine gelince: Çünkü Allah Teâlâ her birine verdiği hüküm hususunda hüküm ve ilim verdiğini söylememiştir; bilakis ictihad vecihlerine ve hüküm yollarına dair hüküm ve ilim vermiş olması caizdir. Kaldı ki onların şeriatında her müctehidin isabet etmiş olmasından bizim şeriatımızda da durumun böyle olması gerekmez.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: لَوْ وَقَعَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ فِي شَرْعِنَا مَا حُكْمُهَا؟ الْجَوَابُ: قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ، وَالْقُضَاةُ بِذَلِكَ يَقْضُونَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعُلَمَاءِ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِالْإِجْمَاعِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي حُكْمِهِ فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِنْ كَانَ ذَلِكَ بِالنَّهَارِ لَا ضَمَانَ لِأَنَّ لِصَاحِبِ الْمَاشِيَةِ تَسْيِيبَ مَاشِيَتِهِ بِالنَّهَارِ، وَحِفْظَ الزَّرْعِ بِالنَّهَارِ عَلَى صَاحِبِهِ. وَإِنْ كَانَ لَيْلًا يَلْزَمُهُ الضَّمَانُ لِأَنَّ حِفْظَهَا بِاللَّيْلِ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَا ضَمَانَ عَلَيْهِ لَيْلًا كَانَ أَوْ نَهَارًا إِذَا لَمْ يَكُنْ مُتَعَدِّيًا بِالْإِرْسَالِ،
Altıncı Soru: Bu hadise bizim şeriatımızda vuku bulsaydı hükmü ne olurdu? Cevap: Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: Bu ayet muhkemdir ve hâkimler kıyamet gününe kadar bununla hükmederler. Bil ki âlimlerin çoğu bunun icmâ ile mensûh olduğunu ileri sürmüş, sonra da hükmü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî rahımehullâh şöyle demiştir: Eğer bu gündüz vaktinde olmuşsa tazminat gerekmez; çünkü hayvan sahibinin gündüzleyin hayvanını salıverme hakkı vardır ve gündüzün ekini korumak sahibine aittir. Eğer geceleyin olmuşsa ona tazminat gerekir; çünkü geceleyin onu korumak onun üzerinedir. Ebû Hanîfe rahımehullâh ise şöyle demiştir: Salıvermek suretiyle bir taşkınlık işlemediği takdirde gece olsun gündüz olsun ona tazminat gerekmez;
لِقَوْلِهِ ﷺ: «جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ»
zira Peygamber ﷺ: «Hayvanın açtığı yara boştur [tazmini gerekmez]» buyurmuştur.
وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِمَا
Şâfiî rahımehullâh ise şu rivayeti delil getirmiştir:
رُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَتْ نَاقَةٌ ضَارِيَةٌ فَدَخَلَتْ حَائِطًا فَأَفْسَدَتْهُ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ فَقَضَى أَنَّ حِفْظَ الْحَوَائِطِ بِالنَّهَارِ عَلَى أَهْلِهَا، وَأَنَّ حِفْظَ الْمَاشِيَةِ بِاللَّيْلِ عَلَى أَهْلِهَا، وَأَنَّ عَلَى أَهْلِ الْمَاشِيَةِ مَا أَصَابَتْ مَاشِيَتُهُمْ بِاللَّيْلِ»
Berâ b. Âzib'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Hırçın bir deve vardı, bir bahçeye girdi ve orayı bozdu. Bunu Resûlullah ﷺ'e anlattılar; o da gündüz bahçeleri korumanın sahiplerine ait olduğuna, geceleyin hayvanları korumanın sahiplerine ait olduğuna ve hayvanların geceleyin verdikleri zararın hayvan sahiplerinin üzerinde [tazmin sorumluluğunda] olduğuna hükmetti.»
وَهَذَا تَمَامُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي خَصَّ بها داود عليه أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu ayet hakkındaki sözün tamamı budur. Sonra Allah Teâlâ bundan sonra Dâvûd aleyhisselâm'a tahsis ettiği nimetlerden iki şeyi zikretmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ } “Biz, tesbih eden dağları ve kuşları Dâvûd ile birlikte boyun eğdirdik. Biz [bunları] yapanlardık” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ هَذَا التَّسْبِيحِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْجِبَالَ كَانَتْ تُسَبِّحُ ثُمَّ ذَكَرُوا وُجُوهًا.
Birinci Mesele: Bu tesbihin tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Dağların tesbih etmesidir; sonra birtakım vecihler zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ إِذَا ذَكَرَ دَاوُدُ ﵇ رَبَّهُ ذَكَرَتِ الْجِبَالُ وَالطَّيْرُ رَبَّهَا مَعَهُ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِذَا سَبَّحَ دَاوُدُ أَجَابَتْهُ الْجِبَالُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ: كَانَ دَاوُدُ ﵇ إِذَا وَجَدَ فَتْرَةً أَمَرَ اللَّه تَعَالَى الْجِبَالَ فَسَبَّحَتْ فَيَزْدَادُ نَشَاطًا وَاشْتِيَاقًا. الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ بَعْضِ أَصْحَابِ الْمَعَانِي أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَسْبِيحُ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ بِمَثَابَةِ قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] وَتَخْصِيصُ دَاوُدَ ﵇ بِذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَعْرِفُ ذَلِكَ ضَرُورَةً فَيَزْدَادُ يَقِينًا وَتَعْظِيمًا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ لَا ضَرُورَةَ فِي صَرْفِ اللَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِهِ. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَالُوا: لَوْ حَصَلَ الْكَلَامُ مِنَ الْجَبَلِ لَحَصَلَ إِمَّا بِفِعْلِهِ أَوْ بِفِعْلِ اللَّه تَعَالَى فِيهِ. وَالْأَوَّلُ: مُحَالٌ لِأَنَّ بِنْيَةَ الْجَبَلِ لَا تَحْتَمِلُ الْحَيَاةَ والعلم والقدرة، وما يَكُونُ حَيًّا/ عَالِمًا قَادِرًا
Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm Rabbini andığı zaman dağlar ve kuşlar da onunla birlikte Rablerini anarlardı. İkincisi: Kelbî şöyle demiştir: Dâvûd tesbih ettiğinde dağlar ona icabet ederdi. Üçüncüsü: Süleyman b. Hayyân şöyle demiştir: Dâvûd aleyhisselâm bir gevşeklik hissettiğinde Allah Teâlâ dağlara emreder, onlar da tesbih ederdi; böylece onun şevki ve iştiyakı artardı. İkinci Görüş: Bu da meâni ehlinin bazısının tercihidir; dağların ve kuşların tesbihinin: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [el-İsrâ 44] “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” kavli kabilinden olması muhtemeldir. Bunun Dâvûd aleyhisselâm'a tahsis edilmesi ise ancak onun bunu zorunlu bir bilgiyle bilip yakîn ve taziminin artması sebebiyle idi. Birinci görüş daha yakındır; çünkü lafzı zahirinden çevirmeye bir zorunluluk yoktur. Mu'tezile'ye gelince, onlar şöyle dediler: Eğer dağdan bir söz meydana gelseydi, bu ya kendi fiiliyle ya da Allah Teâlâ'nın onda [yarattığı] fiiliyle meydana gelirdi. Birincisi muhaldir; çünkü dağın yapısı hayatı, ilmi ve kudreti kaldırmaz; diri, âlim ve kâdir olmayan kimseden ise
يَسْتَحِيلُ مِنْهُ الْفِعْلُ. وَالثَّانِي: أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ عِنْدَهُمْ مَنْ كَانَ فَاعِلًا لِلْكَلَامِ لَا مَنْ كَانَ مَحَلًّا لِلْكَلَامِ، فَلَوْ كَانَ فَاعِلُ ذَلِكَ الْكَلَامِ هُوَ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ الْمُتَكَلِّمُ هُوَ اللَّه تَعَالَى لَا الْجَبَلُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا فِي: وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ ومثله قوله تعالى: يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ [سَبَأٍ: ١٠] مَعْنَاهُ تَصَرَّفِي مَعَهُ وَسِيرِي بِأَمْرِهِ وَيُسَبِّحْنَ مِنَ السَّبْحِ الَّذِي السِّبَاحَةُ خَرَجَ اللَّفْظُ فِيهِ عَلَى التَّكْثِيرِ وَلَوْ لَمْ يَقْصِدِ التَّكْثِيرَ لَقِيلَ يَسْبَحْنَ فَلَمَّا كَثُرَ قِيلَ يُسَبِّحْنَ مَعَهُ، أَيْ سِيرِي وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٧] أَيْ تَصَرُّفًا وَمَذْهَبًا. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ سَيْرَهَا هُوَ التَّسْبِيحُ لِدَلَالَتِهِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعَلَى سَائِرِ مَا تَنَزَّهَ عَنْهُ وَاعْلَمْ أَنَّ مَدَارَ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى أَنَّ بِنْيَةَ الْجَبَلِ لَا تَقْبَلُ الْحَيَاةَ، وَهَذَا مَمْنُوعٌ وَعَلَى أَنَّ التَّكَلُّمَ مِنْ فِعْلِ اللَّه وَهُوَ أَيْضًا مَمْنُوعٌ.
fiil [sâdır olması] imkânsızdır. İkincisi de muhaldir; çünkü onlara göre mütekellim, kelâmın mahalli olan değil, kelâmın faili olandır. Şayet o kelâmın faili Allah Teâlâ olsaydı, dağ değil Allah Teâlâ mütekellim olurdu. Böylece bunun zahirine göre işletilmesinin mümkün olmadığı sabit oldu. Bunun üzerine onlar: { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ } “Biz, tesbih eden dağları Dâvûd ile birlikte boyun eğdirdik” ve Allah Teâlâ'nın bunun benzeri olan: { يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } [Sebe 10] “Ey dağlar, onunla birlikte tesbih edin” kavli hakkında: 'Bunun manası: Onunla birlikte hareket et ve onun emriyle yürü demektir' dediler. { يُسَبِّحْنَ } kelimesi yüzmek manasındaki sebhten (السَّبْح) gelir; buradaki lafız çokluk bildirmektedir; eğer çokluk kastetmeseydi { يَسْبَحْنَ } denilirdi, çoğalınca onunla birlikte { يُسَبِّحْنَ } denildi; yani 'yürü' demektir ve bu O'nun: { إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا } [el-Müzzemmil 7] “Şüphesiz gündüz senin için uzun bir meşguliyet vardır” kavli gibidir, yani tasarruf ve gidiş demektir. Bu sabit olunca deriz ki: Dağların yürümesi, Allah Teâlâ'nın kudretine ve münezzeh olduğu diğer şeylere delalet etmesi bakımından tesbihtir. Bil ki bu görüşün dayanağı, dağın yapısının hayatı kabul etmeyeceği iddiasıdır ki bu menedilmiştir; bir de konuşmanın Allah'ın fiili olmasıdır ki bu da menedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَمَّا الطَّيْرُ فَلَا امْتِنَاعَ فِي أَنْ يَصْدُرَ عَنْهَا الْكَلَامُ، وَلَكِنْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ إِمَّا الْجِنُّ أَوِ الْإِنْسُ أَوِ الْمَلَائِكَةُ فَيَمْتَنِعُ فِيهَا أَنْ تَبْلُغَ فِي الْعَقْلِ إِلَى دَرَجَةِ التَّكْلِيفِ، بَلْ تَكُونُ عَلَى حَالَةٍ كَحَالِ الطِّفْلِ فِي أَنْ يُؤْمَرَ وَيُنْهَى وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُكَلَّفًا فَصَارَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً مِنْ حَيْثُ جَعَلَهَا فِي الْفَهْمِ بِمَنْزِلَةِ الْمُرَاهِقِ، وَأَيْضًا فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعَلَى تَنَزُّهِهِ عَمَّا لَا يَجُوزُ فَيَكُونُ الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي الْجِبَالِ.
İkinci Mesele: Kuşlara gelince, onlardan söz sâdır olmasında bir imkânsızlık yoktur; fakat ümmet mükelleflerin cinler, insanlar veya melekler olduğu hususunda icmâ etmiştir. Dolayısıyla kuşların akıl bakımından teklif derecesine ulaşmaları imkânsızdır; bilakis onlar, mükellef olmasa bile kendisine emir ve nehiy yöneltilebilmesi hususunda çocuğun hali gibi bir hal üzeredirler. Böylece Allah Teâlâ'nın onları anlayış bakımından ergenlik çağına yaklaşmış çocuk mertebesinde kılması mucize olmuştur; ayrıca bunda Allah Teâlâ'nın kudretine ve caiz olmayan şeylerden tenzihine bir delalet vardır; dolayısıyla onlar hakkındaki söz de dağlar hakkındaki söz gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُسَبِّحْنَ حَالٌ بِمَعْنَى مُسَبِّحَاتٍ أَوِ اسْتِئْنَافٌ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: كَيْفَ سَخَّرَهُنَّ؟ فَقَالَ: يُسَبِّحْنَ. وَالطَّيْرَ إِمَّا مَعْطُوفٌ عَلَى الْجِبَالِ وَإِمَّا مَفْعُولٌ مَعَهُ. فَإِنْ قُلْتَ: لِمَ قُدِّمَتِ الْجِبَالُ عَلَى الطَّيْرِ؟ قُلْتُ: لِأَنَّ تَسْخِيرَهَا وَتَسْبِيحَهَا أَعْجَبُ وَأَدَلُّ عَلَى الْقُدْرَةِ وَأَدْخَلُ فِي الْإِعْجَازِ، لِأَنَّهَا جَمَادٌ وَالطَّيْرُ حَيَوَانٌ نَاطِقٌ.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { يُسَبِّحْنَ } kelimesi müsebbihat (tesbih ediciler) manasında hâldir yahut sanki birisi: 'Onları nasıl boyun eğdirdi?' demiş de: 'Tesbih ederlerdi' denilmiş gibi istînâftır. { وَالطَّيْرَ } kelimesi ise ya dağlara matuftur ya da mef'ûlun meahdır. Şayet: 'Dağlar niçin kuşlardan önce zikredilmiştir?' dersen, derim ki: Çünkü dağların boyun eğdirilmesi ve tesbih etmesi daha şaşırtıcıdır, kudrete daha çok delalet eder ve icâza daha dâhildir; zira dağlar cansız varlıktır, kuşlar ise ses çıkaran canlıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَكُنَّا فاعِلِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّا قَادِرُونَ عَلَى أَنْ نَفْعَلَ هَذَا وَإِنْ كَانَ عَجَبًا عِنْدَكُمْ وَقِيلَ نَفْعَلُ ذلك بالأنبياء ﵈.
O'nun: { وَكُنَّا فاعِلِينَ } “Biz [bunları] yapanlardık” kavline gelince; manası, size şaşırtıcı gelse bile bizim bunu yapmaya gücümüzün yettiğidir. Bunu peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyla yaparız da denilmiştir.
الثاني: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ } “Ona, sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye zırh sanatını öğrettik. Artık şükredenlerden misiniz?” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّبُوسُ اللِّبَاسُ، قَالَ الْبَسْ لِكُلِّ حَالَةٍ لَبُوسَهَا.
Birinci Mesele: Lebûs (اللَّبُوسُ), libas/giysi demektir; şair: 'Her halin giysisini giy' demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِتُحْصِنَكُمْ قُرِئَ بِالنُّونِ وَالْيَاءِ وَالتَّاءِ وَتَخْفِيفِ الصَّادِ وَتَشْدِيدِهَا، فَالنُّونُ للَّه ﷿ وَالتَّاءُ لِلصَّنْعَةِ أَوْ لِلَّبُوسِ عَلَى تَأْوِيلِ الدِّرْعِ وَالْيَاءُ للَّه تَعَالَى أَوْ لِدَاوُدَ أَوْ لِلَّبُوسِ.
İkinci Mesele: { لِتُحْصِنَكُمْ } kelimesi nun ile (لِنُحْصِنَكُمْ), yâ ile (لِيُحْصِنَكُمْ), tâ ile (لِتُحْصِنَكُمْ) ve sâd harfinin şeddesiz ve şeddeli halleriyle okunmuştur. Nun, Allah Azze ve Celle içindir; tâ, sanata veya zırh teviliyle lebûsa aittir; yâ ise Allah Teâlâ'ya veya Dâvûd'a ya da lebûsa aittir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ قَتَادَةُ: أَوَّلُ مَنْ صَنَعَ الدِّرْعَ دَاوُدُ ﵇، وَإِنَّمَا كَانَتْ صَفَائِحَ قَبْلَهُ فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ سَرَدَهَا وَاتَّخَذَهَا حِلَقًا،
Üçüncü Mesele: Katâde şöyle demiştir: Zırhı ilk yapan kimse Dâvûd aleyhisselâm'dır. Ondan önce [zırhlar] levhalar halindeydi; onu ilk ören ve halkalar haline getiren odur.
ذَكَرَ الْحَسَنُ أَنَّ لُقْمَانَ الْحَكِيمَ ﵇ حَضَرَهُ وَهُوَ يَعْمَلُ الدِّرْعَ، فَأَرَادَ أَنْ يَسْأَلَ عَمَّا يَفْعَلُ ثُمَّ سَكَتَ حَتَّى فَرَغَ مِنْهَا وَلَبِسَهَا عَلَى نَفْسِهِ، فَقَالَ: الصَّمْتُ حِكْمَةٌ وَقَلِيلٌ فَاعِلُهُ
Hasan şöyle zikretmiştir: Lokman el-Hakîm aleyhisselâm, o zırhı yaparken yanına vardı. Ne yaptığını sormak istedi, sonra o [zırhı] bitirip üzerine giyene kadar sustu ve şöyle dedi: "Suskunluk hikmettir, fakat onu yapan azdır."
قَالُوا إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَلَانَ الْحَدِيدَ لَهُ يَعْمَلُ مِنْهُ بِغَيْرِ نَارٍ كَأَنَّهُ طِينٌ.
Demişlerdir ki: Allah Teâlâ demiri ateşe gerek kalmadan, sanki çamurmuş gibi onun için yumuşatmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْبَأْسُ هَاهُنَا الْحَرْبُ وَإِنْ وَقَعَ عَلَى السُّوءِ كُلِّهِ، وَالْمَعْنَى لِيَمْنَعَكُمْ وَيَحْرُسَكُمْ مِنْ/ بَأْسِكُمْ أَيْ مِنَ الْجَرْحِ وَالْقَتْلِ والسيف والسهم والرمح.
Dördüncü Mesele: Buradaki el-Be's (الْبَأْسُ) [kelimesi], her türlü kötülük hakkında kullanılsa da burada 'savaş' anlamındadır. Mânası ise; 'sizi [şiddetli] savaşınızdan', yani yaralanmaktan, öldürülmekten, kılıçtan, oktan ve mızraktan korusun ve muhafaza etsin diyedir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ مَنْ عَمِلَ الدِّرْعَ دَاوُدُ ثُمَّ تَعَلَّمُ النَّاسُ مِنْهُ، فَتَوَارَثَ النَّاسُ عَنْهُ ذَلِكَ. فَعَمَّتِ النِّعْمَةُ بِهَا كُلَّ الْمُحَارِبِينَ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى آخِرِ الدَّهْرِ، فَلَزِمَهُمْ شُكْرُ اللَّه تَعَالَى عَلَى النِّعْمَةِ فَقَالَ:
Beşinci Mesele: Bunda zırhı ilk yapanın Dâvûd olduğuna, sonra insanların ondan öğrendiğine ve insanların bunu ondan tevarüs ettiğine delalet vardır. Böylece onun vasıtasıyla gelen nimet, zamanın sonuna kadar yaratılmışlardan bütün savaşanları kuşatmıştır; dolayısıyla bu nimetten ötürü Allah Teâlâ'ya şükretmeleri gerekmiş ve Allah şöyle buyurmuştur:
فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ أَيِ اشْكُرُوا اللَّه عَلَى مَا يَسَّرَ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذِهِ الصَّنْعَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ النِّعَمَ الَّتِي خَصَّ دَاوُدَ بِهَا ذَكَرَ بَعْدَهُ النِّعَمَ الَّتِي خَصَّ بِهَا سُلَيْمَانَ ﵇، وَقَالَ قَتَادَةُ: وَرَّثَ اللَّه تَعَالَى سُلَيْمَانَ مِنْ دَاوُدَ مُلْكَهُ وَنُبُوَّتَهُ وَزَادَهُ عَلَيْهِ أَمْرَيْنِ سَخَّرَ لَهُ الرِّيحَ وَالشَّيَاطِينَ.
{ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ } “Artık şükredenlerden misiniz?” Yani size bu sanatı kolaylaştırdığı için Allah'a şükredin. Bil ki Allah Teâlâ, Dâvûd'a tahsis ettiği nimetleri zikredince, ardından Süleyman aleyhisselâm'a tahsis ettiği nimetleri zikretmiştir. Katâde şöyle demiştir: Allah Teâlâ Süleyman'ı Dâvûd'un mülküne ve nübüvvetine vâris kılmış ve ona iki şey daha ilave etmiştir: Rüzgârı ve şeytanları ona boyun eğdirmiştir.
الْإِنْعَامُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ أَيْ جَعَلْنَاهَا طَائِعَةً مُنْقَادَةً لَهُ بِمَعْنَى أَنَّهُ إِنْ أَرَادَهَا عَاصِفَةً كَانَتْ عَاصِفَةً وَإِنْ أَرَادَهَا لَيِّنَةً كَانَتْ لَيِّنَةً واللَّه تَعَالَى مُسَخِّرُهَا فِي الْحَالَتَيْنِ، فَإِنْ قِيلَ: الْعَاصِفُ الشَّدِيدَةُ الْهُبُوبِ، وَقَدْ وَصَفَهَا اللَّه تَعَالَى بِالرَّخَاوَةِ في قوله: رُخاءً حَيْثُ أَصابَ فَكَيْفَ يَكُونُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا.
Birinci İhsan: Allah Teâlâ'nın: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “Süleyman'a da fırtına gibi esip emriyle akıp giden rüzgârı [boyun eğdirdik]” kavlidir; yani onu ona itaatkâr ve boyun eğmiş kıldık; öyle ki fırtına gibi esmesini isterse fırtına gibi eser, yumuşak esmesini isterse yumuşak eserdi ve Allah Teâlâ her iki durumda da onu boyun eğdirendi. Eğer denilirse ki: Âsıf (الْعَاصِف), şiddetle esendir; oysa Allah Teâlâ: { رُخاءً حَيْثُ أَصابَ } “Dilediği yere yumuşakça...” kavlinde onu yumuşaklıkla nitelemiştir; peki ikisi nasıl bağdaştırılır?
وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا كَانَتْ فِي نَفْسِهَا رَخِيَّةً طَيِّبَةً كَالنَّسِيمِ، فَإِذَا مَرَّتْ بِكُرْسِيِّهِ أَبْعَدَتْ بِهِ فِي مُدَّةٍ يَسِيرَةٍ عَلَى مَا قَالَ: غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ وَكَانَتْ جَامِعَةً بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ رُخَاءٍ فِي نَفْسِهَا وَعَاصِفَةٍ فِي عَمَلِهَا مَعَ طَاعَتِهَا لِسُلَيْمَانَ عَلَيْهِ ﵇ وَهُبُوبُهَا عَلَى حَسَبِ مَا يُرِيدُ وَيُحْكِمُ آيَةً إِلَى آيَةٍ وَمُعْجِزَةً إِلَى مُعْجِزَةٍ. الثَّانِي:
Cevap iki vecihledir: Birincisi: Rüzgâr zatı itibarıyla esinti gibi yumuşak ve tatlı idi; tahtının yanından geçtiğinde ise: { غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ } “Sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü de bir aydı” kavlinde buyurulduğu üzere kısa bir sürede onu uzağa götürürdü. Böylece rüzgâr iki durumu birden kendinde toplamıştı: Zatı itibarıyla yumuşak, işi itibarıyla şiddetliydi; bununla birlikte Süleyman aleyhisselâm'a itaat etmekte, onun irade ve hükmüne göre esmekteydi ki bu da ayet üstüne ayet, mucize üstüne mucize idi. İkincisi:
أَنَّهَا كَانَتْ فِي وَقْتٍ رُخَاءً وَفِي وَقْتٍ عَاصِفًا، لِأَجْلِ هُبُوبِهَا عَلَى حُكْمِ إِرَادَتِهِ.
Onun iradesinin hükmüne göre esmesinden ötürü, kimi zaman yumuşak, kimi zaman da fırtına gibi eserdi.
المسألة السادسة: قرئ الريح والرياح بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ فِيهِمَا فَالرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالنَّصْبُ لِلْعَطْفِ عَلَى الْجِبَالِ، فَإِنْ قِيلَ: قَالَ فِي دَاوُدَ: وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ وَقَالَ فِي حَقِّ سُلَيْمَانَ: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ فَذَكَرَهُ فِي حَقِّ دَاوُدَ ﵇ بِكَلِمَةِ مَعَ وَفِي حَقِّ سُلَيْمَانَ ﵇ بِاللَّامِ وَرَاعَى هَذَا التَّرْتِيبَ أيضا في قوله: يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وقال: فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ دَاوُدَ ﵇ بِلَفْظِ مَعَ، وَسُلَيْمَانَ بِاللَّامِ قُلْنَا يُحْتَمَلُ أَنَّ الْجَبَلَ لَمَّا اشْتَغَلَ بِالتَّسْبِيحِ حَصَلَ لَهُ نَوْعُ شَرَفٍ، فَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ بِلَامِ التَّمْلِيكِ، أَمَّا الرِّيحُ فَلَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ إِلَّا مَا يَجْرِي مَجْرَى الْخِدْمَةِ، فَلَا جَرَمَ أُضِيفَ إِلَى سُلَيْمَانَ بِلَامِ التَّمْلِيكِ، وَهَذَا إِقْنَاعِي.
Altıncı Mesele: { الرِّيحَ } ve { الرِّياحَ } kelimeleri her iki yerde de merfû ve mansûb olarak okunmuştur. Merfû okunuş mübteda oluşuna, mansûb okunuş ise dağlara matuf oluşuna göredir. Eğer denilirse ki: Dâvûd hakkında: { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ } “Biz, dağları Dâvûd ile birlikte boyun eğdirdik” buyurmuş, Süleyman hakkında ise: { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı...” buyurmuştur; böylece Dâvûd aleyhisselâm hakkında 'mea' (مَعَ / birlikte) kelimesiyle, Süleyman aleyhisselâm hakkında ise lâm (لِـ) ile zikretmiş ve bu tertibi: { يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ } “Ey dağlar, onunla birlikte tesbih edin; ey kuşlar siz de!” ile { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “Biz de rüzgârı onun emriyle akıp gitsin diye ona boyun eğdirdik” kavillerinde de gözetmiştir; peki Dâvûd aleyhisselâm'ın 'mea' lafzıyla, Süleyman'ın ise lâm ile tahsis edilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Muhtemeldir ki dağ tesbihle meşgul olduğu zaman ona bir nevi şeref hasıl olmuş, bu sebeple mülkiyet bildiren lâm ile ona izafe edilmemiştir. Rüzgârdan ise hizmet mesabesinde olan şeyden başkası sâdır olmamıştır; dolayısıyla Süleyman'a mülkiyet lâmı ile izafe edilmiştir; bu ise iknâî bir izahtır.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ أَيْ إِلَى الْمُضِيِّ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَتْ تسير في إِصْطَخْرَ إِلَى الشَّامِ يَرْكَبُ عَلَيْهَا سُلَيْمَانُ وَأَصْحَابُهُ.
O'nun: { إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ } “Âlemler için bereketli kıldığımız yere...” kavline gelince; yani Beytü'l-Makdis'e doğru gitmesidir. Kelbî şöyle demiştir: [Rüzgâr] İstahr'dan Şam'a doğru eser, Süleyman ve arkadaşları da ona binerlerdi.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ أَيْ لِعِلْمِنَا بِالْأَشْيَاءِ صَحَّ مِنَّا أَنْ نُدَبِّرَ هَذَا التَّدْبِيرَ فِي رُسُلِنَا وَفِي خَلْقِنَا، وَأَنْ نَفْعَلَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ.
O'nun: { وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ } “Biz her şeyi hakkıyla bilendik” kavline gelince; yani her şeyi bilmemiz sebebiyle elçilerimiz ve yarattıklarımız hakkında bu tedbiri uygulamamız ve bu ezici mucizeleri yaratmamız bizden sahih ve yerinde olmuştur.
الْإِنْعَامُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci Nimet: Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler gören kimseleri [ona boyun eğdirdik] ve biz onları gözetim altında tutuyorduk” buyruğudur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَغُوصُونَ لَهُ فِي الْبِحَارِ فَيَسْتَخْرِجُونَ الْجَوَاهِرَ وَيَتَجَاوَزُونَ ذَلِكَ إِلَى الْأَعْمَالِ وَالْمِهَنِ وَبِنَاءِ الْمُدُنِ وَالْقُصُورِ وَاخْتِرَاعِ الصَّنَائِعِ الْعَجِيبَةِ كَمَا قَالَ: يَعْمَلُونَ/ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ وَأَمَّا الصِّنَاعَاتُ فَكَاتِّخَاذِ الْحَمَّامِ وَالنَّوْرَةِ وَالطَّوَاحِينِ وَالْقَوَارِيرِ وَالصَّابُونِ.
Birinci Mesele: Kastedilen, onların onun için denizlere dalıp mücevherler çıkarmaları, bunun da ötesine geçerek [çeşitli] işler, meslekler, şehirler ve saraylar inşa etmeleri, harikulade sanatlar icat etmeleridir; nitekim [Allah Teâlâ]: { يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وَجِفانٍ } “Onun için mabetler, heykeller ve büyük çanaklardan dilediğini yaparlardı” buyurmuştur. Zanaatlara gelince; hamam, kireç (nûre), değirmenler, cam şişeler ve sabun yapımı gibi [şeylerdir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ يَعْنِي وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ مِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ، فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ نَسَقًا عَلَى الرِّيحِ قَالَ الزَّجَّاجُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ مِنْ
İkinci Mesele: O'nun: { وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapanları...” kavli, 'Süleyman'a şeytanlardan onun için dalgıçlık yapanları boyun eğdirdik' manasındadır. Dolayısıyla 'er-rîh' (الرِّيحَ) kelimesine matuf olarak nasb mahallindedir. Zeccâc şöyle demiştir: İki
وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: النَّسَقُ عَلَى الرِّيحِ، وَأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحُ وَلَهُ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَفْعًا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَيَكُونُ لَهُ هُوَ الْخَبَرُ.
vecihten ötürü ref mahallinde olması da câizdir: Birincisi: [Yine] 'er-rîh' kelimesine atıfla [olup] anlamın: 'Süleyman'a rüzgârı [verdik], şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapanlar ona aittir' şeklinde olmasıdır. Mübteda olarak merfû olması ve 'lehu' (لَهُ) ifadesinin de haber olması câizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَنْ يَغُوصُ مِنْهُمْ هُوَ الَّذِي يَعْمَلُ سَائِرَ الْأَعْمَالِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ فِرْقَةٌ أُخْرَى وَيَكُونُ الْكُلُّ دَاخِلِينَ فِي لَفْظَةِ مَنْ وَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ هُوَ الْأَقْرَبَ.
Üçüncü Mesele: Onlardan dalgıçlık yapanların, diğer işleri yapanlarla aynı kimseler olması muhtemel olduğu gibi, onların başka bir fırka olup hepsinin 'men' (مَنْ) lafzının kapsamına girmesi de muhtemeldir; gerçi birinci [ihtimal] daha yakındır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَيْسَ فِي الظَّاهِرِ إِلَّا أَنَّهُ سَخَّرَهُمْ، لَكِنَّهُ
Dördüncü Mesele: Zahirde sadece onları boyun eğdirdiği yer almaktadır; ancak
قَدْ رُوِيَ أَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَ كُفَّارَهُمْ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ
Yüce Allah'ın müminlerini değil kâfirlerini boyun eğdirdiği rivayet edilmiştir.
وَهُوَ الْأَقْرَبُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِطْلَاقُ لَفْظِ الشَّيَاطِينِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا سُخِّرَ فِي أَمْرٍ لَا يَجِبُ أَنْ يُحْفَظَ لِئَلَّا يُفْسِدَ، وَإِنَّمَا يَجِبُ ذَلِكَ فِي الْكَافِرِ.
Bu da iki vecihten ötürü [gerçeğe] daha yakındır: Birincisi: 'Şeytanlar' lafzının mutlak olarak kullanılmasıdır. İkincisi: O'nun: { وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ } “Biz onları gözetim altında tutuyorduk” kavlidir. Çünkü mümin bir kimse bir işte görevlendirildiğinde fesat çıkarmasın diye gözetim altında tutulması gerekmez; bu ancak kâfir hakkında gereklidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَكَّلَ بِهِمْ جَمْعًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَوْ جَمْعًا مِنْ مُؤْمِنِي الْجِنِّ. وَثَانِيهَا: سَخَّرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ حَبَّبَ إِلَيْهِمْ طَاعَتَهُ وَخَوَّفَهُمْ مِنْ مُخَالَفَتِهِ.
Beşinci Mesele: O'nun: { وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ } “Biz onları gözetim altında tutuyorduk” kavlinin tefsirinde [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın onlara meleklerden bir topluluğu yahut cinlerin müminlerinden bir topluluğu vekil/gözetici kılmış olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın, Süleyman'a itaati onlara sevdirmek ve ona muhalefet etmekten onları korkutmak suretiyle kendilerini boyun eğdirmiş olmasıdır.
وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ وَسُلْطَانُهُ مُقِيمٌ عَلَيْهِمْ يَفْعَلُ بِهِمْ مَا يَشَاءُ، فَإِنْ قِيلَ وَعَنْ أَيِّ شَيْءٍ كَانُوا مَحْفُوظِينَ قُلْنَا فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ يَحْفَظُهُمْ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَذْهَبُوا وَيَتْرُكُوهُ. وَثَانِيهَا قَالَ الْكَلْبِيُّ كَانَ يَحْفَظُهُمْ مِنْ أَنْ يُهَيِّجُوا أَحَدًا فِي زَمَانِهِ. وَثَالِثُهَا: كَانَ يَحْفَظُهُمْ مِنْ أَنْ يُفْسِدُوا مَا عَمِلُوا فَكَانَ دَأْبُهُمْ أَنَّهُمْ يَعْمَلُونَ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يُفْسِدُونَهُ فِي اللَّيْلِ.
Üçüncüsü: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: [Bu ifadeyle] Süleyman'ın onlar üzerindeki otoritesinin sürekli olduğunu ve onlara dilediğini yaptırdığını kastetmektedir. Eğer 'Onlar neyden korunup gözetiliyordu?' denilirse, deriz ki: Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın, çekip gidip Süleyman'ı bırakmasınlar diye onları onun için zaptedip korumasıdır. İkincisi: Kelbî'nin dediğine göre, onun döneminde herhangi bir kimseyi kışkırtıp zarar vermekten onları korumasıdır. Üçüncüsü: Yaptıkları işleri bozmalarından onları korumasıdır; zira onların âdeti gündüz çalışıp sonra geceleyin onu bozmaktı.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: سَأَلَ الْجُبَّائِيُّ نَفْسَهُ، وَقَالَ: كَيْفَ يَتَهَيَّأُ لَهُمْ هَذِهِ الْأَعْمَالُ وَأَجْسَامُهُمْ رَقِيقَةٌ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى عَمَلِ الثَّقِيلِ، وَإِنَّمَا يُمْكِنُهُمُ الْوَسْوَسَةُ؟ وَأَجَابَ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَثَّفَ أَجْسَامَهُمْ خَاصَّةً وَقَوَّاهُمْ وَزَادَ فِي عَظْمِهِمْ لِيَكُونَ ذَلِكَ مُعْجِزًا لِسُلَيْمَانَ ﵇، فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ رَدَّهُمُ اللَّه إِلَى الْخِلْقَةِ الْأُولَى لِأَنَّهُ لَوْ بَقَّاهُمْ عَلَى الْخِلْقَةِ الثَّانِيَةِ لَصَارَ شُبْهَةً عَلَى النَّاسِ، ولو ادعى متنبى النُّبُوَّةَ وَجَعَلَهُ دَلَالَةً لَكَانَ كَمُعْجِزَاتِ الرُّسُلِ فَلِذَا رَدَّهُمْ إِلَى خِلْقَتِهِمُ الْأُولَى، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ سَاقِطٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: لِمَ قُلْتَ إِنَّ الْجِنَّ مِنَ الْأَجْسَامِ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ وُجُودُ مُحْدَثٍ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا قَائِمٍ بِالْمُتَحَيِّزِ وَيَكُونُ الْجِنُّ مِنْهُمْ؟ فَإِنْ قُلْتَ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ مِثْلًا لِلْبَارِي تَعَالَى، قُلْتُ: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِي اللَّوَازِمِ الثُّبُوتِيَّةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الِاشْتِرَاكِ فِي الْمَلْزُومَاتِ فَكَيْفَ اللَّوَازِمُ السَّلْبِيَّةُ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ جِسْمٌ، لَكِنْ لَا يَجُوزُ حُصُولُ الْقُدْرَةِ عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ فِي الْجِسْمِ اللَّطِيفِ، وَكَلَامُهُ بِنَاءً عَلَى الْبِنْيَةِ شَرْطٌ وَلَيْسَ فِي يَدِهِ إِلَّا الِاسْتِقْرَاءُ الضَّعِيفُ. سَلَّمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَكْثِيفِ أَجْسَامِهِمْ لَكِنْ لِمَ قُلْتَ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رَدِّهَا إِلَى الْخِلْقَةِ الْأُولَى بَعْدَ مَوْتِ سُلَيْمَانَ ﵇، فَإِنْ قَالَ: لِئَلَّا يُفْضِيَ إِلَى التَّلْبِيسِ/ قُلْنَا التَّلْبِيسُ غَيْرُ لَازِمٍ، لِأَنَّ الْمُتَنَبِّيَ إِذَا جَعَلَ ذَلِكَ مُعْجِزَةً لِنَفْسِهِ فَلِلْمُدَّعِي أَنْ يَقُولَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ قُوَّةَ أَجْسَادِهِمْ كَانَتْ مُعْجِزَةً لِنَبِيٍّ آخَرَ قَبْلَكَ، وَمَعَ قِيَامِ هَذَا الِاحْتِمَالِ لَا يَتَمَكَّنُ الْمُتَنَبِّي مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ أَجْسَامَ هَذَا الْعَالَمِ إِمَّا كَثِيفَةٌ أَوْ لَطِيفَةٌ، أَمَّا الْكَثِيفُ فَأَكْثَفُ الْأَجْسَامِ الْحِجَارَةُ وَالْحَدِيدُ وَقَدْ جَعَلَهُمَا اللَّه تَعَالَى مُعْجِزَةً لِدَاوُدَ ﵇، فَأَنْطَقَ الْحَجْرَ وَلَيَّنَ الْحَدِيدَ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَمَا يَدُلُّ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْحَشْرِ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَدَرَ عَلَى إِحْيَاءِ الْحِجَارَةِ فَأَيُّ بُعْدٍ فِي إِحْيَاءِ الْعِظَامِ الرَّمِيمَةِ، وَإِذَا قَدَرَ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ فِي إِصْبَعِ دَاوُدَ ﵇ قُوَّةَ النَّارِ مَعَ كَوْنِ الْإِصْبَعِ فِي نِهَايَةِ اللَّطَافَةِ، فَأَيُّ بُعْدٍ فِي أَنْ يَجْعَلَ التُّرَابَ الْيَابِسَ جِسْمًا حَيَوَانِيًّا، وَأَلْطَفُ الْأَشْيَاءِ فِي هَذَا الْعَالَمِ الْهَوَاءُ وَالنَّارُ، وَقَدْ جَعَلَهُمَا اللَّه مُعْجِزَةً لِسُلَيْمَانَ ﵇، أَمَّا الْهَوَاءُ فَقَوْلُهُ تعالى: فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ وَأَمَّا النَّارُ فَلِأَنَّ الشَّيَاطِينَ مَخْلُوقُونَ مِنْهَا وَقَدْ سَخَّرَهُمُ اللَّه تَعَالَى فَكَانَ يَأْمُرُهُمْ
Altıncı Mesele: Cübbâî kendi kendine bir soru sorup şöyle demiştir: 'Onların bedenleri ince/latif olup ağır işleri yapmaya güç yetiremezken ve sadece vesvese vermeleri mümkünken bu işler onlar için nasıl mümkün olmuştur?' Buna şöyle cevap vermiştir: Sübhânehu Teâlâ, Süleyman aleyhisselâm için bir mucize olsun diye [o dönemde] onların bedenlerini özellikle kesif kılmış, onları güçlendirmiş ve cüsselerini büyütmüştür. Süleyman vefat edince de Allah onları ilk yaratılışlarına döndürmüştür; çünkü onları bu ikinci yaratılış üzere bıraksaydı insanlar için bir şüphe sebebi olurdu ve peygamberlik taslayan biri peygamberlik iddia edip bunu delil gösterseydi bu elçilerin mucizeleri gibi olurdu; işte bu yüzden onları ilk yaratılışlarına döndürmüştür. Bil ki bu söz birkaç vecihten ötürü tutarsızdır: Birincisi: Cinlerin cisim olduğunu nereden çıkardın? Neden yer kaplamayan ve yer kaplayan bir şeye de bağlı olmayan sonradan yaratılmış bir varlığın bulunması ve cinlerin de bunlardan olması câiz olmasın? Eğer: 'Durum böyle olsaydı Bârî Teâlâ'ya benzer olurdu' dersen, derim ki: Bu zayıf bir iddiadır; çünkü sübûtî gereklerdeki (lâzımlardaki) ortaklık, kendilerine gerek duyulan asıllardaki (melzûmlardaki) ortaklığı göstermez; nerede kaldı ki selbî gerekler [göstersin]! Cisim olduğunu kabul etsek bile, latif cisimde bu ağır işleri yapma gücünün meydana gelmesi neden câiz olmasın? Onun sözü, bünyenin şart olduğu esasına dayanmaktadır ve elinde zayıf bir tümevarımdan başka bir şey yoktur. Onların bedenlerinin kesif kılınmasının zorunlu olduğunu kabul etsek bile, Süleyman aleyhisselâm'ın ölümünden sonra onların ilk yaratılışlarına döndürülmelerinin zorunlu olduğunu nereden çıkardın? Eğer o: 'Kafa karışıklığına (telbîse) yol açmasın diye' derse, deriz ki: Kafa karışıklığı zorunlu değildir; zira peygamberlik taslayan kişi bunu kendisi için bir mucize kıldığında muhatap şöyle diyebilir: 'Onların bedenlerinin gücünün senden önceki başka bir peygamberin mucizesi olduğunu söylemek neden câiz olmasın?' Bu ihtimal varken peygamberlik taslayan kimse bunu delil olarak kullanamaz. Bil ki bu âlemin cisimleri ya kesiftir ya da latiftir. Kesif cisimlere gelince, cisimlerin en kesifi taş ve demirdir; Yüce Allah bu ikisini Dâvûd aleyhisselâm'a bir mucize kılmış, taşı konuşturmuş ve demiri yumuşatmıştır. Bunların her biri tevhide ve peygamberliğe delalet ettiği gibi haşrin doğruluğuna da delalet eder; zira taşları diriltmeye kadir olduğuna göre çürümüş kemikleri diriltmekte ne uzaklık olabilir? Dâvûd aleyhisselâm'ın parmağı son derece latif/yumuşak olduğu halde o parmağa ateşin gücünü vermeye kadir olduğuna göre, kuru toprağı canlı bir beden kılmakta ne uzaklık olabilir? Bu âlemdeki en latif şeyler ise hava ve ateştir. Allah bu ikisini Süleyman aleyhisselâm'a bir mucize kılmıştır. Havaya gelince, Yüce Allah'ın: { فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ } “Biz de rüzgârı onun emrine boyun eğdirdik” buyruğudur. Ateşe gelince, şeytanlar ondan yaratılmıştır ve Yüce Allah onları boyun eğdirmiştir; nitekim onlara
بِالْغَوْصِ فِي الْمِيَاهِ وَالنَّارُ تَنْطَفِئُ بِالْمَاءِ وَهُمْ مَا كَانَ يَضُرُّهُمْ ذَلِكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قدرته على إظهار الضد من الضد.
sulara dalmayı emrediyordu; oysa ateş suyla söner, onlara ise bu zarar vermiyordu. Bu da O'nun zıddı zıttan meydana getirme kudretine delalet etmektedir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]
[Enbiyâ Suresi (21), Ayetler 83-84]
وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤)
{ وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤) } “Eyyûb'u da [an]. Hani o Rabbine: 'Başıma bu dert geldi, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin' diye nida etmişti. (83) Biz de onun duasını kabul ettik, kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret olsun diye ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik. (84)”
الْقِصَّةُ السَّادِسَةُ، قصة أيوب ﵇
Altıncı Kıssa: Eyyûb aleyhisselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّ فِي أَمْرِ أَيُّوبَ ﵇ وَمَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ شَأْنِهِ هَاهُنَا وَفِي غَيْرِهِ مِنَ الْقُرْآنِ مِنَ الْعِبَرِ وَالدَّلَائِلِ مَا لَيْسَ فِي غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى مَعَ عَظِيمِ فَضْلِهِ أَنْزَلَ بِهِ مِنَ الْمَرَضِ الْعَظِيمِ ما أنزله مما كان عبرة لَهُ وَلِغَيْرِهِ وَلِسَائِرِ مَنْ سَمِعَ بِذَلِكَ وَتَعْرِيفًا لَهُمْ أَنَّ الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الْآخِرَةِ، وَأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمَرْءِ أَنْ يَصْبِرَ عَلَى مَا يَنَالُهُ مِنَ الْبَلَاءِ فِيهَا، وَيَجْتَهِدَ فِي الْقِيَامِ بِحَقِّ اللَّه تَعَالَى وَيَصْبِرَ عَلَى حَالَتَيِ الضَّرَّاءِ وَالسَّرَّاءِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Eyyûb aleyhisselâm'ın durumunda ve Yüce Allah'ın burada ve Kur'an'ın diğer yerlerinde onun hali hakkında zikrettiği hususlarda, başka hiçbir şeyde bulunmayan ibretler ve deliller vardır. Çünkü Yüce Allah, onun üstün faziletine rağmen, kendisine, başkalarına ve bunu işiten herkese ibret olsun ve onlara dünyanın ahiretin tarlası olduğunu, insana düşen vazifenin dünyada başına gelen belalara sabretmek, Allah Teâlâ'nın hakkını yerine getirmeye gayret etmek, darlıkta ve genişlikte her iki halde de sabır göstermek olduğunu bildirmek gayesiyle o büyük hastalıktan başına ne takdir ettiyse onu indirmiştir. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ أَيُّوبُ ﵇ رَجُلًا مِنَ الرُّومِ وَهُوَ أَيُّوبُ بْنُ أَنُوصَ وَكَانَ مِنْ وَلَدِ عِيصِ بْنِ إِسْحَاقَ وَكَانَتْ أُمُّهُ مِنْ وَلَدِ لُوطٍ، وَكَانَ اللَّه تَعَالَى قَدِ اصْطَفَاهُ وَجَعَلَهُ نَبِيًّا، وَكَانَ مَعَ ذَلِكَ قَدْ أَعْطَاهُ مِنَ الدُّنْيَا حَظًّا وَافِرًا مِنَ النِّعَمِ وَالدَّوَابِّ وَالْبَسَاتِينِ وَأَعْطَاهُ أَهْلًا وَوَلَدًا مِنْ رِجَالٍ وَنِسَاءٍ، وَكَانَ رَحِيمًا بِالْمَسَاكِينِ، وَكَانَ يَكْفُلُ الْأَيْتَامَ وَالْأَرَامِلَ وَيُكْرِمُ/ الضَّيْفَ وَكَانَ مَعَهُ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ قَدْ آمَنُوا بِهِ وَعَرَفُوا فَضْلَهُ،
Birinci Mesele: Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Eyyûb aleyhisselâm Rum [kavmin]den bir adamdı. O, Enûs oğlu Eyyûb'dur; İshak'ın oğlu Îs'in neslindendi, annesi ise Lût'un neslindendi. Allah Teâlâ onu seçip peygamber kılmıştı. Bununla birlikte ona dünyadan nimetler, hayvanlar ve bahçeler bakımından bol bir pay vermiş, ona kadın ve erkeklerden oluşan çoluk çocuk ve aile bahşetmişti. O, yoksullara karşı çok merhametliydi; yetimleri ve dulları gözetir, misafire ikramda bulunurdu. Yanında ona iman etmiş ve faziletini bilen üç kişi vardı.
قَالَ وَهْبٌ: وَإِنَّ لِجِبْرِيلَ ﵇ بَيْنَ يَدَيِ اللَّه تَعَالَى مَقَامًا لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مِثْلُهُ فِي الْقُرْبَةِ وَالْفَضِيلَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَتَلَقَّى الْكَلَامَ فَإِذَا ذَكَرَ اللَّه عَبْدًا بِخَيْرٍ تَلَقَّاهُ جِبْرِيلُ ﵇ ثُمَّ تَلَقَّاهُ مِيكَائِيلُ ﵇ ثُمَّ مَنْ حَوْلَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، فَإِذَا شَاعَ ذَلِكَ فَهُمْ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ. ثُمَّ صَلَّتْ مَلَائِكَةُ السموات ثُمَّ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ. وَكَانَ إِبْلِيسُ لَمْ يُحْجَبْ عن شيء من السموات، وَكَانَ يَقِفُ فِيهِنَّ حَيْثُمَا أَرَادَ، وَمِنْ هُنَاكَ وَصَلَ إِلَى آدَمَ ﵇ حَتَّى أَخْرَجَهُ مِنَ الْجَنَّةِ. وَلَمْ يَزَلْ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى رُفِعَ عِيسَى ﵇ فَحُجِبَ عَنْ أَرْبَعٍ. فَكَانَ يَصْعَدُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى ثَلَاثٍ إِلَى زَمَانِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ فحجب عند ذلك عن جميع السموات إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ، قَالَ: فَسَمِعَ إِبْلِيسُ تَجَاوُبَ الْمَلَائِكَةِ بِالصَّلَاةِ عَلَى أَيُّوبَ فَأَدْرَكَهُ الْحَسَدُ، فَصَعِدَ سَرِيعًا حَتَّى وَقَفَ مِنَ السَّمَاءِ مَوْقِفًا كَانَ يَقِفُهُ، فَقَالَ:
Vehb dedi ki: Şüphesiz Cibrîl aleyhisselâm'ın, Allah Teâlâ katında yakınlık ve fazilet bakımından meleklerden hiçbirine nasip olmayan bir makamı vardır. Kelamı ilk karşılayan odur; Allah bir kulu hayırla andığı zaman onu Cibrîl aleyhisselâm karşılar, sonra Mîkâîl aleyhisselâm, sonra da onun etrafındaki mukarreb melekler karşılar. Bu durum yayılınca onlar o kula dua ve istiğfar ederler (salât getirirler). Sonra göklerin melekleri, ardından da yeryüzünün melekleri dua ederler. İblis ise göklerin hiçbirinden engellenmemişti, dilediği yerde dururdu; Âdem aleyhisselâm'a da oradan ulaşıp nihayet onu cennetten çıkarmıştı. Îsâ aleyhisselâm semaya yükseltilinceye kadar bu şekilde devam etti; o vakit dördünden engellendi. Bundan sonra Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına kadar üç semaya çıkardı; o zaman kulak hırsızlığı yapanlar müstesna, bütün semalardan engellendi. [Vehb] dedi ki: İblis meleklerin Eyyûb'a karşılıklı dua edişlerini işitince onu haset kapladı. Hızla yukarı çıktı ve gökte eskiden durduğu bir yerde durup şöyle dedi:
يَا رَبِّ إِنَّكَ أَنْعَمْتَ عَلَى عَبْدِكَ أَيُّوبَ فَشَكَرَكَ وَعَافَيْتَهُ فَحَمِدَكَ ثُمَّ لَمْ تُجَرِّبْهُ بِشِدَّةٍ وَلَا بَلَاءٍ وَأَنَا لَكَ زَعِيمٌ لَئِنْ ضَرَبْتَهُ بِالْبَلَاءِ لَيَكْفُرَنَّ بِكَ، فَقَالَ اللَّه تَعَالَى: انْطَلِقْ فَقَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى مَالِهِ. فَانْقَضَّ الْمَلْعُونُ حَتَّى وَقَعَ إِلَى الْأَرْضِ وَجَمَعَ عَفَارِيتَ الشَّيَاطِينِ، وَقَالَ لَهُمْ: مَاذَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْقُوَّةِ فَإِنِّي سُلِّطْتُ عَلَى مَالِ أَيُّوبَ؟ قَالَ عِفْرِيتٌ: أُعْطِيتُ مِنَ الْقُوَّةِ مَا إِذَا شِئْتُ تَحَوَّلْتُ إِعْصَارًا مِنْ نَارٍ فَأَحْرَقْتُ كُلَّ شَيْءٍ آتِي عَلَيْهِ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: فَأْتِ الْإِبِلَ وَرِعَاءَهَا فَذَهَبَ وَلَمْ يَشْعُرِ النَّاسُ حَتَّى ثَارَ مِنْ تَحْتِ الْأَرْضِ إِعْصَارٌ مِنْ نَارٍ لَا يَدْنُو مِنْهَا شَيْءٌ إِلَّا احْتَرَقَ فَلَمْ يَزَلْ يُحْرِقُهَا وَرِعَاءَهَا حَتَّى أَتَى عَلَى آخِرِهَا، فَذَهَبَ إِبْلِيسُ عَلَى شَكْلِ بَعْضِ أُولَئِكَ الرُّعَاةِ إِلَى أَيُّوبَ فَوَجَدَهُ قَائِمًا يُصَلِّي، فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ قَالَ: يَا أَيُّوبُ هَلْ تَدْرِي مَا صَنَعَ رَبُّكَ الَّذِي اخْتَرْتَهُ بِإِبِلِكَ وَرِعَائِهَا؟ فَقَالَ أَيُّوبُ: إِنَّهَا مَالُهُ أَعَارَنِيهِ وَهُوَ أَوْلَى بِهِ إِذَا شَاءَ نَزَعَهُ. قَالَ إِبْلِيسُ: فَإِنَّ رَبَّكَ أَرْسَلَ عَلَيْهَا نَارًا مِنَ السَّمَاءِ فَاحْتَرَقَتْ وَرِعَاؤُهَا كُلُّهَا وَتَرَكَتِ النَّاسَ مَبْهُوتِينَ مُتَعَجِّبِينَ مِنْهَا. فَمِنْ قَائِلٍ يَقُولُ: مَا كَانَ أَيُّوبُ يَعْبُدُ شَيْئًا وَمَا كَانَ إِلَّا فِي غُرُورٍ، وَمِنْ قَائِلٍ يَقُولُ:
'Ey Rabbim! Sen kulun Eyyûb'a nimet verdin, o da sana şükretti; afiyet verdin, o da sana hamdetti. Fakat sen onu hiçbir zorluk ve bela ile sınamadın. Ben sana garanti ederim ki, şayet ona bela verirsen mutlaka sana nankörlük edecektir.' Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Git, seni onun malına musallat kıldım' buyurdu. O lanetli hızla inip yeryüzüne vardı ve şeytanların azgınlarını (ifritlerini) toplayıp onlara: 'Ne kadar gücünüz var? Çünkü ben Eyyûb'un malına musallat kılındım' dedi. Bir ifrit: 'Bana öyle bir güç verildi ki dilediğimde ateşten bir kasırgaya dönüşür ve karşıma çıkan her şeyi yakarım' dedi. İblis: 'Öyleyse develere ve onların çobanlarına git' dedi. O da gitti; insanlar farkına varmadan yerin altından ateşten bir kasırga koptu, ona yaklaşan her şey yandı; develeri ve çobanlarını yakmaya devam edip nihayet sonuncusunu da bitirdi. İblis o çobanlardan birinin kılığında Eyyûb'a gitti ve onu ayakta namaz kılarken buldu. Eyyûb namazını bitirince: 'Ey Eyyûb! Seçtiğin Rabbinin, develerine ve çobanlarına ne yaptığını biliyor musun?' dedi. Eyyûb: 'Onlar O'nun malıydı, bana emanet vermişti; dilediğinde onu geri almaya en layık olan O'dur' dedi. İblis: 'Rabbin onların üzerine gökten bir ateş gönderdi; hepsi ve çobanları yandı, insanları da dehşet içinde ve buna şaşırmış halde bıraktı. Kimi: 'Eyyûb hiçbir şeye kulluk etmiyormuş, sadece aldanış içindeymiş' diyor, kimi de:
لَوْ كَانَ إِلَهُ أَيُّوبَ يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ لَمَنَعَ مِنْ وَلِيِّهِ، وَمِنْ قَائِلٍ آخَرَ يَقُولُ: بَلْ هُوَ الَّذِي فَعَلَ مَا فَعَلَ لِيُشْمِتَ عَدُوَّهُ بِهِ وَيُفْجِعَ بِهِ صَدِيقَهُ. فَقَالَ أَيُّوبُ ﵇: الْحَمْدُ للَّه حِينَ أَعْطَانِي وَحِينَ نَزَعَ مِنِّي، عُرْيَانًا خَرَجْتُ مِنْ بَطْنِ أُمِّي، وَعُرْيَانًا أَعُودُ فِي التُّرَابِ، وَعُرْيَانًا أُحْشَرُ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَلَوْ عَلِمَ اللَّه فِيكَ أَيُّهَا الْعَبْدُ خَيْرًا لَنَقَلَ رُوحَكَ مَعَ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ وَصِرْتَ شَهِيدًا وَآجَرَنِي فِيكَ، وَلَكِنَّ اللَّه عَلِمَ مِنْكَ شَرًّا فَأَخَّرَكَ. فَرَجَعَ إِبْلِيسُ إِلَى أَصْحَابِهِ خَاسِئًا.
'Eğer Eyyûb'un ilahı bir şeye kadir olsaydı dostunu korurdu' diyor; bir başkası da: 'Aksine, düşmanını ona güldürmek ve dostunu onunla yasa boğmak için ne yaptıysa O yaptı' diyor' dedi. Eyyûb aleyhisselâm: 'Bana verdiği zaman da benden aldığı zaman da Allah'a hamdolsun! Anamın karnından çıplak çıktım, toprağa çıplak döneceğim ve Allah Teâlâ'nın huzuruna çıplak haşrolunacağım. Ey kul! Eğer Allah sende bir hayır bilseydi senin ruhunu da o ruhlarla beraber alır, şehit olurdun ve senin vesilenle bana mükafat verirdi; fakat Allah sende şer bildiği için seni geride bıraktı' dedi. Bunun üzerine İblis eli boş ve zelil bir halde arkadaşlarının yanına döndü.
فَقَالَ عِفْرِيتٌ آخَرُ: عِنْدِي مِنَ الْقُوَّةِ مَا إِذَا شِئْتْ صِحْتُ صَوْتًا لَا يَسْمَعُهُ ذُو رُوحٍ إِلَّا خَرَجَتْ رُوحُهُ، فَقَالَ إِبْلِيسُ:
Başka bir ifrit: 'Bende öyle bir güç var ki dilediğimde öyle bir ses çıkarırım ki bunu duyan hiçbir canlı ruh kalmaz, mutlaka canı çıkar' dedi. İblis:
فَأْتِ الْغَنَمَ وَرِعَاءَهَا فَانْطَلَقَ فَصَاحَ بِهَا فَمَاتَتْ وَمَاتَ رِعَاؤُهَا. فَخَرَجَ إِبْلِيسُ مُتَمَثِّلًا بِقَهْرَمَانِ الرُّعَاةِ إِلَى أَيُّوبَ فَقَالَ لَهُ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ: وَرَدَّ عَلَيْهِ أَيُّوبُ الرَّدَّ الْأَوَّلَ، فَرَجَعَ إِبْلِيسُ صَاغِرًا. فَقَالَ عِفْرِيتٌ آخَرُ: عِنْدِي مِنَ الْقُوَّةِ مَا إِذَا شِئْتُ تَحَوَّلْتُ رِيحًا عَاصِفَةً أَقْلَعُ كُلَّ شَيْءٍ أَتَيْتُ عَلَيْهِ، قَالَ فَاذْهَبْ إِلَى الْحَرْثِ وَالثِّيرَانِ فَأَتَاهُمْ فَأَهْلَكَهُمْ ثُمَّ رَجَعَ إِبْلِيسُ مُتَمَثِّلًا حَتَّى جَاءَ أَيُّوبَ وَهُوَ يُصَلِّي، فَقَالَ مِثْلَ قَوْلِهِ الْأَوَّلِ فَرَدَّ عَلَيْهِ أَيُّوبُ الرَّدَّ الْأَوَّلَ، فَجَعَلَ/ إِبْلِيسُ يُصِيبُ أَمْوَالَهُ شَيْئًا فَشَيْئًا حَتَّى أَتَى عَلَى جَمِيعِهَا. فَلَمَّا رَأَى إِبْلِيسُ صَبْرَهُ عَلَى ذَلِكَ وَقَفَ الْمَوْقِفَ الَّذِي كَانَ يَقِفُهُ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، وَقَالَ: يَا إِلَهِي هَلْ أَنْتَ مُسَلِّطِي عَلَى وَلَدِهِ، فَإِنَّهَا الْفِتْنَةُ الْمُضِلَّةُ. فقال اللَّه تعالى: انطلق فقد سلطتك على وَلَدِهِ، فَأَتَى أَوْلَادَ أَيُّوبَ فِي قَصْرِهِمْ فَلَمْ يَزَلْ يُزَلْزِلُهُ بِهِمْ مِنْ قَوَاعِدِهِ حَتَّى قَلَبَ الْقَصْرَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ جَاءَ إِلَى أَيُّوبَ مُتَمَثِّلًا بِالْمُعَلِّمِ وَهُوَ جَرِيحٌ مَشْدُوخُ الرَّأْسِ يَسِيلُ دَمُهُ وَدِمَاغُهُ، فَقَالَ: لَوْ رَأَيْتَ بَنِيكَ كَيْفَ انْقَلَبُوا منكوسين على رؤوسهم تَسِيلُ أَدْمِغَتُهُمْ مِنْ أُنُوفِهِمْ لَتَقَطَّعَ قَلْبُكَ، فَلَمْ يَزَلْ يَقُولُ هَذَا وَيُرَقِّقُهُ حَتَّى رَقَّ أَيُّوبُ ﵇ وَبَكَى وَقَبَضَ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ وَوَضَعَهَا عَلَى رَأْسِهِ. فَاغْتَنَمَ ذَلِكَ إِبْلِيسُ، ثُمَّ لَمْ يَلْبَثْ أَيُّوبُ ﵇ حَتَّى اسْتَغْفَرَ وَاسْتَرْجَعَ فَصَعِدَ إِبْلِيسُ وَوَقَفَ مَوْقِفَهُ وَقَالَ: يَا إِلَهِي إِنَّمَا يَهُونُ عَلَى أَيُّوبَ خَطَرُ الْمَالِ وَالْوَلَدِ، لِعِلْمِهِ أَنَّكَ تُعِيدُ لَهُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ فَهَلْ أَنْتَ مُسَلِّطِي عَلَى جَسَدِهِ وَإِنِّي لَكَ زَعِيمٌ لَوِ ابْتَلَيْتَهُ فِي جَسَدِهِ لَيَكْفُرَنَّ بِكَ، فَقَالَ تَعَالَى: انْطَلِقْ فَقَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى جَسَدِهِ وَلَيْسَ لَكَ سُلْطَانٌ عَلَى عَقْلِهِ وَقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ فَانْقَضَّ عَدُوُّ اللَّه سَرِيعًا فَوَجَدَ أَيُّوبَ ﵇ سَاجِدًا للَّه تَعَالَى فَأَتَاهُ مِنْ قِبَلِ الْأَرْضِ فَنَفَخَ فِي مَنْخَرِهِ نَفْخَةً اشْتَعَلَ مِنْهَا جَسَدُهُ وَخَرَجَ بِهِ مِنْ فَرْقِهِ إِلَى قَدَمِهِ ثَآلِيلُ وَقَدْ وَقَعَتْ فِيهِ حَكَّةٌ لَا يَمْلِكُهَا، وَكَانَ يَحُكُّ بِأَظْفَارِهِ حَتَّى سَقَطَتْ أَظْفَارُهُ، ثُمَّ حَكَّهَا بِالْمُسُوحِ الْخَشِنَةِ ثُمَّ بِالْفَخَّارِ وَالْحِجَارَةِ، وَلَمْ يَزَلْ يَحُكُّهَا حَتَّى تَقَطَّعَ لَحْمُهُ وَتَغَيَّرَ وَنَتَنَ، فَأَخْرَجَهُ أَهْلُ الْقَرْيَةِ وَجَعَلُوهُ عَلَى كُنَاسَةٍ وَجَعَلُوا لَهُ عَرِيشًا وَرَفَضَهُ النَّاسُ كُلُّهُمْ غَيْرَ امْرَأَتِهِ رَحْمَةَ بِنْتِ أَفْرَايِمَ بْنِ يُوسُفَ ﵇ فَكَانَتْ تُصْلِحُ أُمُورَهُ، ثُمَّ إِنَّ وَهْبًا طَوَّلَ فِي الْحِكَايَةِ إِلَى أَنْ قَالَ: إِنَّ أَيُّوبَ ﵇ أَقْبَلَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُسْتَغِيثًا مُتَضَرِّعًا إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا رَبِّ لِأَيِّ شَيْءٍ خَلَقْتَنِي يَا لَيْتَنِي كُنْتُ حَيْضَةً أَلْقَتْنِي أُمِّي، وَيَا لَيْتَنِي كُنْتُ عَرَفْتُ الذَّنْبَ الَّذِي أَذْنَبْتُهُ، وَالْعَمَلَ الَّذِي عَمِلْتُ حَتَّى صَرَفْتَ وَجْهَكَ الْكَرِيمَ عَنِّي، أَلَمْ أَكُنْ لِلْغَرِيبِ دَارًا، وَلِلْمِسْكِينِ قَرَارًا، وَلِلْيَتِيمِ وَلِيًّا، وَلِلْأَرْمَلَةِ قَيِّمًا، إِلَهِي أَنَا عَبْدٌ ذَلِيلٌ إِنْ أَحْسَنْتُ فَالْمَنُّ لَكَ وَإِنْ أَسَأْتُ فَبِيَدِكَ عُقُوبَتِي، جَعَلْتَنِي لِلْبَلَاءِ غَرَضًا، وَلِلْفِتْنَةِ نَصْبًا، وَسَلَّطْتَ عَلَيَّ مَا لَوْ سَلَّطْتَهُ عَلَى جَبَلٍ لَضَعُفَ مِنْ حَمْلِهِ. إِلَهِي تَقَطَّعَتْ أَصَابِعِي، وَتَسَاقَطَتْ لَهَوَاتِي، وَتَنَاثَرَ شَعْرِي وَذَهَبَ الْمَالُ، وَصِرْتُ أَسْأَلُ اللُّقْمَةَ فَيُطْعِمُنِي مَنْ يَمُنُّ بِهَا عَلَيَّ وَيُعَيِّرُنِي بِفَقْرِي وَهَلَاكِ أَوْلَادِي.
'Öyleyse koyunlara ve çobanlarına git' dedi. O da gitti, üzerlerine haykırdı; koyunlar da çobanları da öldü. İblis çobanların kâhyası kılığında Eyyûb'a gitti ve ona önceki sözleri söyledi; Eyyûb da ona önceki cevabını verdi ve İblis zelil bir şekilde geri döndü. Başka bir ifrit: 'Bende öyle bir güç var ki dilediğimde kasırgaya dönüşür, karşıma çıkan her şeyi kökünden sökerim' dedi. İblis: 'Öyleyse ekine ve öküzlere git' dedi. O da onların yanına varıp helak etti. Sonra İblis yine kılık değiştirip namaz kılmakta olan Eyyûb'un yanına geldi ve önceki sözünün bir benzerini söyledi. Eyyûb da ona önceki cevabını verdi. İblis onun mallarını birer birer yok etmeye devam etti ve nihayet hepsini bitirdi. İblis onun buna sabrettiğini görünce, Allah Teâlâ katında durduğu yerde durdu ve: 'Ey İlahım! Beni onun çocuklarına musallat kılar mısın? Zira saptırıcı fitne odur' dedi. Allah Teâlâ: 'Git, seni çocuklarına musallat kıldım' buyurdu. İblis, Eyyûb'un çocuklarının sarayına vardı ve sarayı temellerinden sarsarak üzerlerine yıktı. Sonra yaralı, başı yarılmış, kanı ve beyni akan bir muallim kılığında Eyyûb'a gelip: 'Oğullarının baş aşağı nasıl ters döndüğünü, burunlarından beyinlerinin aktığını bir görseydin yüreğin parçalanırdı' dedi. Bunu söyleyip onun kalbini yumuşatmaya çalıştı; nihayet Eyyûb aleyhisselâm duygulanıp ağladı, bir avuç toprak alıp başına koydu. İblis bu fırsatı ganimet bildi. Ancak Eyyûb aleyhisselâm çok geçmeden istiğfar edip istircâda bulundu (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn dedi). İblis [yine] yukarı çıkıp durduğu yerde durdu ve: 'Ey İlahım! Eyyûb'a mal ve evlat felaketi hafif gelir; zira senin ona mal ve evladı geri vereceğini bilir. Beni onun bedenine musallat kılar mısın? Ben sana garanti ederim ki şayet bedeninde bir imtihana uğrarsa mutlaka sana nankörlük edecektir' dedi. Yüce Allah: 'Git, seni onun bedenine musallat kıldım; ancak aklı, kalbi ve dili üzerinde senin hiçbir otoriten yoktur' buyurdu. Allah'ın düşmanı hızla aşağı indi ve Eyyûb aleyhisselâm'ı Allah Teâlâ'ya secde ederken buldu. Yerin altından gelip burnunun deliğine öyle bir üfledi ki bundan ötürü bedeni alev alev yandı; başının tepesinden ayağına kadar vücudunda siğiller çıktı ve zaptedemediği bir kaşıntıya tutuldu. Tırnakları düşene kadar tırnaklarıyla kaşıdı, sonra kaba çullarla, ardından çömlek parçaları ve taşlarla kaşıdı; eti parçalanıp bozuluncaya ve kokuncaya kadar kaşımaya devam etti. Bunun üzerine köy halkı onu dışarı çıkarıp bir çöplüğe bıraktılar ve onun için çardak gibi bir gölgelik yaptılar. Hanımı -Yûsuf aleyhisselâm'ın oğlu Efrâyim'in kızı Rahme- dışında bütün insanlar onu terk etti. Hanımı onun işlerini görürdü. Sonra Vehb kıssayı uzatarak nihayet şöyle dedi: Eyyûb aleyhisselâm feryat edip yalvararak Allah Teâlâ'ya yöneldi ve dedi ki: 'Ey Rabbim! Beni ne için yarattın? Keşke annemin attığı bir hayız kanı olsaydım! Keşke işlediğim günahı ve yaptığım ameli bilseydim de kerim vechini benden neden çevirdiğini anlasaydım! Ben yabancıya sığınak, yoksula barınak, yetime vasi, dula sahip çıkan değil miydim? İlahım! Ben zelil bir kulum; eğer iyilik yaptıysam lütuf senindir, eğer kötülük yaptıysam cezam senin elindedir. Beni belaya hedef, fitneye nişangâh kıldın; üzerime öyle bir şey musallat ettin ki onu bir dağa yükleseydin taşımaktan aciz kalırdı. İlahım! Parmaklarım koptu, küçük dilim düştü, saçlarım döküldü, malım gitti; bir lokma dilenir oldum, bana minnet eden kimse beni doyuruyor, beni fakirliğimle ve çocuklarımın helak olmasıyla ayıplıyor.'
قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ ﵀، وَفِي جُمْلَةِ هَذَا الْكَلَامِ: لَيْتَكَ لَوْ كَرِهْتَنِي لَمْ تَخْلُقْنِي، ثُمَّ قَالَ: وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ صَحِيحًا لَاغْتَنَمَهُ إِبْلِيسُ، فَإِنَّ قَصْدَهُ أَنْ يَحْمِلَهُ عَلَى الشَّكْوَى، وَأَنْ يُخْرِجَهُ عَنْ حِلْيَةِ الصَّابِرِينَ، واللَّه تَعَالَى لَمْ يُخْبِرْ عَنْهُ إِلَّا قَوْلَهُ: أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ ثُمَّ قَالَ: إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ [ص: ٤٤] وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي السَّبَبِ الَّذِي قَالَ لِأَجْلِهِ: أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ
İmam Ebu'l-Kâsım el-Ensârî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu sözlerin arasında 'Keşke benden hoşlanmadıysan beni yaratmasaydın' ifadesi de vardır. Sonra şöyle dedi: Eğer bu doğru olsaydı İblis bunu fırsat bilirdi; zira onun gayesi Eyyûb'u şikâyete sevk etmek ve sabredenlerin vasfından çıkarmaktı. Oysa Allah Teâlâ onun hakkında sadece: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bu dert geldi, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin” sözünü haber vermiş, sonra da: { إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelen biriydi” [Sâd: 44] buyurmuştur. Âlimler, Eyyûb'un: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi”
وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
{ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “ve sen merhametlilerin en merhametlisisin” [sözünü] hangi sebeple söylediği
وَفِي مُدَّةِ بَلَائِهِ. فَالرِّوَايَةُ الْأُولَى:
ve belasının süresi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Birinci rivayet:
رَوَى ابْنُ شِهَابٍ عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «إِنَّ أَيُّوبَ ﵇ بَقِيَ فِي الْبَلَاءِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً، فَرَفَضَهُ الْقَرِيبُ وَالْبَعِيدُ إِلَّا رَجُلَيْنِ مِنْ إِخْوَانِهِ كَانَا يَغْدُوَانِ وَيَرُوحَانِ إِلَيْهِ، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ ذَاتَ يَوْمٍ: واللَّه لَقَدْ أَذْنَبَ أَيُّوبُ ذَنْبًا/ مَا أَذَنَبَهُ أَحَدٌ مِنَ الْعَالَمِينَ، فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: وَمَا ذَاكَ؟ فَقَالَ: مُنْذُ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً لَمْ يَرْحَمْهُ اللَّه تَعَالَى وَلَمْ يَكْشِفْ مَا به. فلما راحا إِلَى أَيُّوبَ لَمْ يَصْبِرِ الرَّجُلُ حَتَّى ذَكَرَ ذَلِكَ لِأَيُّوبَ ﵇. فَقَالَ أَيُّوبُ: مَا أدري ما تقولان، غَيْرَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَعْلَمُ أَنِّي كُنْتُ أَمُرُّ عَلَى الرَّجُلَيْنِ يَتَنَازَعَانِ فَيَذْكُرَانِ اللَّه ﷿ فَأَرْجِعُ إِلَى بَيْتِي فَأُكَفِّرُ عَنْهُمَا كَرَاهِيَةَ أَنْ يُذْكَرَ اللَّه إِلَّا فِي حَقٍّ.
İbn Şihâb, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Eyyûb aleyhisselâm on sekiz yıl bela içinde kaldı; sabah akşam yanına gelip giden kardeşlerinden iki kişi hariç yakın uzak herkes onu terk etti. Bir gün onlardan biri diğerine: 'Vallahi Eyyûb, âlemlerden hiç kimsenin işlemediği bir günah işlemiş olmalı' dedi. Arkadaşı ona: 'O nedir?' diye sordu. O da: 'On sekiz yıldır Allah Teâlâ ona merhamet etmedi ve başındaki sıkıntıyı gidermedi' dedi. Akşamleyin Eyyûb'un yanına vardıklarında, o adam sabredemeyip bunu Eyyûb aleyhisselâm'a anlattı. Eyyûb dedi ki: 'Ne dediğinizi bilmiyorum; ancak Allah Teâlâ bilir ki ben tartışıp Allah azze ve celle'nin adını anan iki kişinin yanından geçerdim de, Allah'ın ancak hak üzere anılmasını istediğimden (boş yere anılmasını hoş görmediğimden) evime dönüp onların adına kefaret verirdim.'»
وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّ الرَّجُلَيْنِ لَمَّا دَخَلَا عَلَيْهِ وَجَدَا رِيحًا فَقَالَا: لَوْ كَانَ لِأَيُّوبَ عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ مَا بَلَغَ إِلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، قَالَ: فَمَا شَقَّ عَلَى أَيُّوبَ شَيْءٌ مِمَّا ابْتُلِيَ بِهِ أَشَدُّ مِمَّا سَمِعَ مِنْهُمَا، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي لَمْ أَبِتْ شَبْعَانًا وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَكَانِ جَائِعٍ فَصَدِّقْنِي فَصَدَّقَهُ وَهُمَا يَسْمَعَانِ، ثُمَّ خَرَّ أَيُّوبُ ﵇ سَاجِدًا ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي لَا أَرْفَعَ رَأْسِي حَتَّى تَكْشِفَ مَا بِي قَالَ فَكَشَفَ اللَّه مَا بِهِ.
Diğer bir rivayette ise şöyledir: O iki kişi onun yanına girdiklerinde [kötü bir] koku duydular ve: 'Eğer Allah katında Eyyûb'un bir hayrı olsaydı bu hale gelmezdi' dediler. [Ravi] dedi ki: Eyyûb'a imtihan edildiği şeylerden hiçbiri, bu ikisinden duyduğu sözden daha ağır gelmedi. Bunun üzerine: 'Allahım! Eğer bir açın yerini bildiğim halde karnım tok sabahlamadığımı biliyorsan beni doğrula' dedi; Allah da onlar işitirken onu doğruladı. Sonra Eyyûb aleyhisselâm secdeye kapandı ve: 'Allahım! Başımdaki bu sıkıntıyı giderinceye kadar başımı kaldırmayacağım' dedi. [Ravi] dedi ki: Allah da onun sıkıntısını giderdi.
الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Rivayet:
قَالَ الْحَسَنُ ﵀: مَكَثَ أَيُّوبُ ﵇ بَعْدَ مَا أُلْقِيَ عَلَى الْكُنَاسَةِ سَبْعَ سِنِينَ وَأَشْهُرًا، وَلَمْ يَبْقَ لَهُ مَالٌ وَلَا وَلَدٌ وَلَا صَدِيقٌ غَيْرَ امْرَأَتِهِ رَحْمَةَ صَبَرَتْ مَعَهُ وَكَانَتْ تَأْتِيهِ بِالطَّعَامِ وَتَحْمَدُ اللَّه تَعَالَى مَعَ أَيُّوبَ وَكَانَ أَيُّوبُ مُوَاظِبًا عَلَى حَمْدِ اللَّه تَعَالَى وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَالصَّبْرِ عَلَى مَا ابْتَلَاهُ، فَصَرَخَ إِبْلِيسُ صَرْخَةً جَزَعًا مِنْ صَبْرِ أَيُّوبَ، فَاجْتَمَعَ جُنُودُهُ مِنْ أَقْطَارِ الْأَرْضِ وَقَالُوا لَهُ مَا خَبَرُكَ؟ قَالَ: أَعْيَانِي هَذَا الْعَبْدُ الَّذِي سَأَلْتُ اللَّه أَنْ يُسَلِّطَنِي عَلَيْهِ وَعَلَى مَالِهِ وَوَلَدِهِ فَلَمْ أَدَعْ لَهُ مَالًا وَلَا وَلَدًا وَلَمْ يَزْدَدْ بِذَلِكَ إِلَّا صَبْرًا وَحَمْدًا للَّه تَعَالَى، ثُمَّ سُلِّطْتُ عَلَى جَسَدِهِ فَتَرَكْتُهُ مُلْقًى فِي كُنَاسَةٍ وَمَا يَقْرَبُهُ إِلَّا امْرَأَتُهُ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ لَا يَفْتُرُ عَنِ الذِّكْرِ وَالْحَمْدِ للَّه، فَاسْتَعَنْتُ بِكُمْ لِتُعِينُونِي عَلَيْهِ فَقَالُوا لَهُ: أَيْنَ مَكْرُكَ! أَيْنَ عَمَلُكَ الَّذِي أَهْلَكْتَ بِهِ مَنْ مَضَى؟ قَالَ: بَطَلَ ذَلِكَ كُلُّهُ فِي أَيُّوبَ فَأَشِيرُوا عَلَيَّ، قَالُوا: أَدْلَيْتَ آدَمَ حِينَ أَخْرَجْتَهُ مِنَ الْجَنَّةِ مِنْ أَيْنَ أَتَيْتَهُ؟ قَالَ مِنْ قِبَلِ امْرَأَتِهِ، قَالُوا: فَشَأْنُكَ بِأَيُّوبَ مِنْ قِبَلِ امْرَأَتِهِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَعْصِيَهَا لِأَنَّهُ لَا يَقْرُبُهُ أَحَدٌ غَيْرَهَا. قَالَ: أَصَبْتُمْ فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى امْرَأَتَهُ فَتَمَثَّلَ لَهَا فِي صُورَةِ رَجُلٍ، فَقَالَ: أَيْنَ بَعْلُكِ يَا أَمَةَ اللَّه؟ قَالَتْ: هُوَ هَذَا يَحُكُّ قُرُوحَهُ وَتَتَرَدَّدُ الدَّوَابُّ فِي جَسَدِهِ، فَلَمَّا سَمِعَهَا طَمِعَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ كُلُّهُ جَزَعًا، فَوَسْوَسَ إِلَيْهَا وَذَكَّرَهَا مَا كَانَ لَهَا مِنَ النِّعَمِ وَالْمَالِ، وَذَكَّرَهَا جَمَالَ أَيُّوبَ وَشَبَابَهُ. قَالَ الْحَسَنُ ﵀:
Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh dedi ki: Eyyûb aleyhisselâm çöplüğe atıldıktan sonra yedi yıl birkaç ay kaldı. Kendisine sabırla eşlik eden, ona yemek getiren ve Eyyûb ile birlikte Allah Teâlâ'ya hamdeden hanımı Rahme'den başka ne malı, ne evladı, ne de bir dostu kaldı. Eyyûb da Allah Teâlâ'ya hamdetmeye, O'na senâda bulunmaya ve başına gelen belaya sabretmeye devam etmekteydi. Eyyûb'un sabrı karşısında çaresiz kalan İblis öyle bir çığlık attı ki yeryüzünün dört bir yanından orduları onun yanına toplanıp: 'Ne oldu sana?' dediler. O da: 'Beni kendisine, malına ve evladına musallat kılmasını Allah'tan istediğim şu kul beni aciz bıraktı; onun ne malını ne evladını bıraktım, buna rağmen o ancak sabrını ve Allah Teâlâ'ya hamdini artırdı. Sonra bedenine musallat kılındım ve onu çöplüğe atılmış bir halde bıraktım; hanımından başka kimse yanına yaklaşmıyor. O ise buna rağmen Allah'ı zikretmekten ve O'na hamdetmekten geri durmuyor. Ona karşı bana yardım edesiniz diye sizden yardım istedim' dedi. Ona: 'Hani senin hilen! Geçmiştekileri helak ettiğin marifetin nerede?' dediler. O da: 'Bunların hepsi Eyyûb karşısında boşa çıktı, bana bir akıl verin' dedi. Onlar: 'Cennetten çıkardığın zaman Âdem'i nasıl kandırmıştın, ona nereden yaklaşmıştın?' dediler. 'Hanımı tarafından' dedi. Onlar: 'Öyleyse Eyyûb'a da hanımı tarafından yaklaş; zira ondan başka kimse yanına yaklaşmadığı için ona karşı koyamaz' dediler. İblis: 'Doğru söylediniz' dedi ve gidip hanımının yanına vardı; ona bir adam suretinde göründü ve: 'Ey Allah'ın kulu, kocan nerede?' dedi. Kadın: 'İşte şurada, yaralarını kaşıyor ve vücudunda kurtlar dolaşıyor' dedi. İblis bunu duyunca kadının sabırsızlandığını umarak ona vesvese verdi, eskiden sahip oldukları nimetleri ve malları hatırlattı; Eyyûb'un güzelliğini ve gençliğini andı. Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh dedi ki:
فَصَرَخَتْ، فَلَمَّا صَرَخَتْ عَلِمَ أَنَّهَا قَدْ جَزِعَتْ فَأَتَاهَا بِسَخْلَةٍ، وَقَالَ لِيَذْبَحْ هَذِهِ لِي أَيُّوبُ وَيَبْرَأْ، قَالَ: فَجَاءَتْ تَصْرُخُ إِلَى أَيُّوبَ يَا أَيُّوبُ حَتَّى مَتَى يُعَذِّبُكَ رَبُّكَ، أَلَا يَرْحَمُكَ أَيْنَ الْمَالُ، أَيْنَ الْمَاشِيَةُ، أَيْنَ الْوَلَدُ، أَيْنَ الصَّدِيقُ، أَيْنَ اللَّوْنُ الْحَسَنُ، أَيْنَ جِسْمُكَ الَّذِي قَدْ بَلِيَ وَصَارَ مِثْلَ الرَّمَادِ، وَتَرَدَّدَ فِيهِ الدَّوَابُّ اذْبَحْ هَذِهِ السَّخْلَةِ وَاسْتَرِحْ؟ فَقَالَ أَيُّوبُ ﵇: أَتَاكِ عَدُوُّ اللَّه وَنَفَخَ فِيكِ فَأَجَبْتِيهِ! وَيْلَكِ أَتَرَيْنَ مَا تَبْكِينَ عَلَيْهِ مِمَّا تَذْكُرِينَ مِمَّا كُنَّا فِيهِ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ وَالصِّحَّةِ، مَنْ أَعْطَانَا ذَلِكَ؟ قَالَتِ اللَّه. قَالَ: فَكَمْ مَتَّعَنَا بِهِ؟ قَالَتْ: ثَمَانِينَ سَنَةً. قَالَ:
Bunun üzerine kadın feryat etti; feryat edince İblis onun sabrının tükendiğini anladı ve ona bir oğlak getirip: 'Eyyûb bunu benim için kessin de iyileşsin' dedi. [Hasan] dedi ki: Kadın feryat ederek Eyyûb'un yanına geldi ve: 'Ey Eyyûb! Rabbin sana daha ne zamana kadar azap edecek? Sana merhamet etmeyecek mi? Hani mal nerede? Davarlar nerede? Evlat nerede? Dost nerede? O güzel ten nerede? Çürüyüp kül gibi olan ve içinde kurtların dolaştığı bedenin nerede? Şu oğlağı kes de kurtul!' dedi. Eyyûb aleyhisselâm: 'Allah'ın düşmanı sana gelip içine üflemiş, sen de ona icabet etmişsin! Yazıklar olsun sana! Uğruna ağladığın, hatırlattığın o malı, evladı ve sıhhati bize kim vermişti?' dedi. Kadın: 'Allah' dedi. Eyyûb: 'Bizi bunlarla ne kadar yaşattı?' diye sordu. Kadın: 'Seksen yıl' dedi. Eyyûb dedi ki:
فَمُنْذُ كَمِ ابْتَلَانَا اللَّه بِهَذَا الْبَلَاءِ؟ قَالَتْ: مُنْذُ سَبْعِ سِنِينَ وَأَشْهُرٍ، قَالَ وَيْلَكِ، واللَّه مَا أَنْصَفْتِ رَبَّكِ، أَلَا صَبَرْتِ فِي الْبَلَاءِ ثَمَانِينَ سَنَةً كَمَا كُنَّا فِي الرَّخَاءِ ثَمَانِينَ سَنَةً. واللَّه لَئِنْ شَفَانِي اللَّه لَأَجْلِدَنَّكِ مِائَةَ جَلْدَةٍ. أمرتيني أَنْ أَذْبَحَ لِغَيْرِ اللَّه، وَحَرَامٌ عَلَيَّ أَنْ أَذُوقَ بَعْدَ هَذَا شَيْئًا مِنْ طَعَامِكِ وَشَرَابِكِ الَّذِي تَأْتِينِي بِهِ، فَطَرَدَهَا فَذَهَبَتْ، فَلَمَّا نَظَرَ/ أَيُّوبُ فِي شَأْنِهِ وَلَيْسَ عِنْدَهُ طَعَامٌ وَلَا شَرَابٌ وَلَا صَدِيقٌ، وَقَدْ ذَهَبَتِ امْرَأَتُهُ خَرَّ ساجدا، وقال: رب أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَقَالَ: ارْفَعْ رَأْسَكَ فَقَدِ اسْتَجَبْتُ لَكَ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ فَرَكَضَ بِرِجْلِهِ فَنَبَعَتْ عَيْنُ مَاءٍ فَاغْتَسَلَ مِنْهَا، فَلَمْ يَبْقَ فِي ظَاهِرِ بَدَنِهِ دَابَّةٌ إِلَّا سَقَطَتْ مِنْهُ، ثُمَّ ضَرَبَ بِرِجْلِهِ مَرَّةً أُخْرَى فَنَبَعَتْ عَيْنٌ أُخْرَى فَشَرِبَ
'Peki Allah bizi bu belayla ne zamandan beri sınıyor?' Kadın: 'Yedi yıl birkaç aydan beri' dedi. Eyyûb: 'Yazıklar olsun sana! Vallahi Rabbine karşı insaflı davranmadın! Seksen yıl bolluk içinde yaşadığımız gibi belaya da seksen yıl sabretseydin ya! Vallahi eğer Allah bana şifa verirse sana yüz sopa vuracağım! Bana Allah'tan başkasına kurban kesmemi emrettin; bundan sonra bana getireceğin hiçbir yiyecek ve içeceği tatmak bana haram olsun!' dedi. Onu kovdu, kadın da gitti. Eyyûb durumuna bakıp yanında ne yiyecek, ne içecek ne de bir dost kaldığını, hanımının da gittiğini görünce secdeye kapandı ve: 'Rabbim! { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bu dert geldi, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin”' dedi. Bunun üzerine [Allah]: 'Başını kaldır, duana icabet ettim: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } “Ayağını yere vur”' buyurdu. Ayağını vurdu ve bir su pınarı fışkırdı; oradan yıkandı, bedeninin dışındaki bütün haşerat düşüp kayboldu. Sonra ayağını bir kez daha vurdu, başka bir pınar fışkırdı ve
مِنْهَا، فَلَمْ يَبْقَ فِي جَوْفِهِ دَاءٌ إِلَّا خَرَجَ وَقَامَ صَحِيحًا، وَعَادَ إِلَيْهِ شَبَابُهُ وَجِمَالُهُ حَتَّى صَارَ أَحْسَنَ مَا كَانَ، ثُمَّ كُسِيَ حُلَّةً فَلَمَّا قَامَ جَعَلَ يَلْتَفِتُ فَلَا يَرَى شَيْئًا مِمَّا كَانَ لَهُ مِنَ الْأَهْلِ وَالْوَلَدِ وَالْمَالِ، إِلَّا وَقَدْ ضَعَّفَهُ اللَّه تَعَالَى حَتَّى صَارَ أَحْسَنَ مِمَّا كَانَ، حَتَّى ذُكِرَ أَنَّ الْمَاءَ الَّذِي اغْتَسَلَ مِنْهُ تَطَايَرَ عَلَى صَدْرِهِ جَرَادًا مِنْ ذَهَبٍ، قَالَ: فَجَعَلَ يَضُمُّهُ بِيَدِهِ فَأَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ يَا أَيُّوبُ أَلَمْ أُغْنِكَ؟ قَالَ: بَلَى وَلَكِنَّهَا بَرَكَتُكَ فَمَنْ يَشْبَعُ مِنْهَا، قَالَ: فَخَرَجَ حَتَّى جَلَسَ عَلَى مَكَانٍ مُشْرِفٍ، ثُمَّ إِنَّ امْرَأَتَهُ قَالَتْ: هَبْ أَنَّهُ طَرَدَنِي أَفَأَتْرُكُهُ حَتَّى يَمُوتَ جُوعًا وَتَأْكُلَهُ السِّبَاعُ لَأَرْجِعَنَّ إِلَيْهِ، فَلَمَّا رَجَعَتْ مَا رَأَتْ تِلْكَ الْكُنَاسَةَ وَلَا تِلْكَ الْحَالَ وَإِذَا بِالْأُمُورِ قَدْ تَغَيَّرَتْ، فَجَعَلَتْ تَطُوفُ حَيْثُ كَانَتِ الْكُنَاسَةُ وَتَبْكِي وَذَلِكَ بِعَيْنِ أَيُّوبَ ﵇، وَهَابَتْ صَاحِبَ الْحُلَّةِ أَنْ تَأْتِيَهُ وَتَسْأَلَهُ عَنْهُ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا أَيُّوبُ ﵇ وَدَعَاهَا وَقَالَ:
ondan içti; içinde hiçbir hastalık kalmayıp hepsi çıktı ve sapasağlam ayağa kalktı. Gençliği ve güzelliği geri dönüp eskisinden de güzel oldu; sonra ona bir elbise giydirildi. Ayağa kalktığında etrafına bakınmaya başladı; ailesinden, evladından ve malından eskiden sahip olduğu her şeyin Allah Teâlâ tarafından kat kat artırılmış ve eskisinden daha güzel hale getirilmiş olduğunu gördü. Hatta yıkandığı suyun göğsüne altın çekirgeler olarak saçıldığı zikredilmiştir. [Ravi] dedi ki: Eyyûb onları eliyle toplamaya başladı; bunun üzerine Allah ona: 'Ey Eyyûb! Seni zengin kılmadım mı?' diye vahyetti. Eyyûb: 'Evet, fakat bu senin bereketindir; ona kim doyar ki!' dedi. [Ravi] dedi ki: Dışarı çıkıp yüksekçe bir yere oturdu. Sonra hanımı: 'Farz edelim ki beni kovdu; onu açlıktan ölecek ve yırtıcı hayvanlar yiyecek şekilde terk mi edeceğim? Mutlaka yanına döneceğim' dedi. Döndüğünde o çöplüğü ve o hali görmedi; bir de baktı ki işler tamamen değişmişti. Çöplüğün olduğu yerde dolanıp ağlamaya başladı; Eyyûb aleyhisselâm ise onu görüyordu. Kadın, o güzel elbiseli zattan çekindiği için yanına gidip kocasını soramadı. Bunun üzerine Eyyûb aleyhisselâm ona haber gönderip çağırdı ve şöyle dedi:
مَا تُرِيدِينَ يَا أَمَةَ اللَّه؟ فَبَكَتْ وَقَالَتْ: أَرَدْتُ ذَلِكَ الْمُبْتَلَى الَّذِي كَانَ مُلْقًى عَلَى الْكُنَاسَةِ، فَقَالَ لَهَا أَيُّوبُ ﵇: مَا كَانَ مِنْكِ، فَبَكَتْ وقالت بعلي، فقال: أتعرفينه إذا رأيتيه، قَالَتْ وَهَلْ يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ يَرَاهُ! فَتَبَسَّمَ وَقَالَ: أَنَا هُوَ، فَعَرَفَتْهُ بِضَحِكِهِ فَاعْتَنَقَتْهُ ثُمَّ قال إنك أمرتيني أَنْ أَذْبَحَ سَخْلَةً لِإِبْلِيسَ، وَإِنِّي أَطَعْتُ اللَّه وَعَصَيْتُ الشَّيْطَانَ وَدَعَوْتُ اللَّه تَعَالَى فَرَدَّ عَلَيَّ مَا تَرَيْنَ.
'Ne istiyorsun ey Allah'ın kulu?' Kadın ağlayarak: 'Şu çöplükte yatan o dertli adamı arıyorum' dedi. Eyyûb aleyhisselâm ona: 'Senin neyindi o?' diye sordu. Kadın ağlayıp: 'Kocamdı' dedi. Eyyûb: 'Onu görsen tanır mısın?' dedi. Kadın: 'Onu gören kimseye gizli kalır mı hiç!' dedi. Eyyûb tebessüm edip: 'İşte o benim' dedi. Kadın onun gülüşünden tanıdı ve boynuna sarıldı. Sonra Eyyûb: 'Sen bana İblis için bir oğlak kesmemi emretmiştin; bense Allah'a itaat edip şeytana isyan ettim ve Allah Teâlâ'ya dua ettim; O da gördüğün bu şeyleri bana geri verdi' dedi.
الرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: بَقِيَ فِي الْبَلَاءِ سَبْعَ سِنِينَ وَسَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَسَبْعَةَ أَيَّامٍ وَسَبْعَ سَاعَاتٍ
Üçüncü Rivayet: Dahhâk ve Mukâtil şöyle demiştir: Bela içinde yedi yıl, yedi ay, yedi gün ve yedi saat kaldı.
وَقَالَ وَهْبٌ ﵀ بَقِيَ فِي الْبَلَاءِ ثَلَاثَ سِنِينَ، فَلَمَّا غَلَبَ أَيُّوبُ إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّه ذَهَبَ إِبْلِيسُ إِلَى امْرَأَتِهِ عَلَى هَيْئَةٍ لَيْسَتْ كَهَيْئَةِ بَنِي آدَمَ فِي الْعِظَمِ وَالْجَمَالِ عَلَى مَرْكَبٍ لَيْسَ كَمَرَاكِبَ النَّاسِ وَقَالَ لَهَا: أَنْتِ صَاحِبَةُ أَيُّوبَ؟ قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ: فَهَلْ تَعْرِفِينِي؟ قَالَتْ لَا: قَالَ: أَنَا إِلَهُ الْأَرْضِ أَنَا صَنَعْتُ بِأَيُّوبَ مَا صَنَعْتُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ عَبَدَ إِلَهَ السَّمَاءِ وَتَرَكَنِي فَأَغْضَبَنِي وَلَوْ سَجَدَ لِي سَجْدَةً وَاحِدَةً رَدَدْتُ عَلَيْكِ وَعَلَيْهِ جَمِيعَ مَا لَكُمَا مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ فَإِنَّ ذَلِكَ عِنْدِي، قَالَ وَهْبٌ وَسَمِعْتُ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَنَّ صَاحِبَكِ أَكَلَ طَعَامًا وَلَمْ يُسَمِّ اللَّه تَعَالَى لَعُوفِيَ مِمَّا هُوَ فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: بَلْ قَالَ لَهَا لَوْ شِئْتِ فَاسْجُدِي لِي سَجْدَةً وَاحِدَةً حَتَّى أَرُدَّ عَلَيْكِ الْمَالَ وَالْوَلَدَ وَأُعَافِيَ زَوْجَكِ، فَرَجَعَتْ إِلَى أَيُّوبَ فَأَخْبَرَتْهُ بِمَا قَالَ لَهَا، فَقَالَ لَهَا أَيُّوبُ: أَتَاكِ عَدُوُّ اللَّه لِيَفْتِنَكِ عَنْ دِينِكِ، ثُمَّ أَقْسَمَ لَئِنْ عَافَانِي اللَّه لَأَجْلِدَنَّكِ مِائَةَ جَلْدَةٍ،
Vehb rahimehullâh ise: 'Bela içinde üç yıl kaldı' demiştir. Eyyûb lanetli İblis'e galip gelince, İblis onun hanımına heybet ve güzellikte âdemoğullarının kılığına benzemeyen bir surette, insanların bineklerine benzemeyen bir binek üzerinde geldi ve kadına: 'Sen Eyyûb'un hanımı mısın?' dedi. Kadın: 'Evet' dedi. İblis: 'Beni tanıyor musun?' dedi. Kadın: 'Hayır' dedi. İblis: 'Ben yeryüzünün ilahıyım; Eyyûb'a yaptıklarımı ben yaptım. Çünkü o göğün ilahına ibadet edip beni terk etti ve beni öfkelendirdi. Eğer bana tek bir secde etseydi, mal ve evlattan size ait olan her şeyi sana ve ona geri verirdim; çünkü bunlar benim yanımdadır' dedi. Vehb dedi ki: İblis'in şöyle dediğini de işittim: 'Eğer arkadaşın bir yemek yer de üzerine Allah Teâlâ'nın adını anmazsa içinde bulunduğu beladan kurtulur.' Diğer bir rivayette ise kadına şöyle demiştir: 'İstersen bana tek bir secde et de sana malı ve evladı geri vereyim, kocana da şifa vereyim.' Kadın Eyyûb'un yanına dönüp İblis'in kendisine söylediklerini anlattı. Bunun üzerine Eyyûb ona: 'Seni dininden saptırmak için Allah'ın düşmanı sana gelmiş' dedi, sonra da: 'Eğer Allah bana afiyet verirse sana yüz sopa vuracağım' diye yemin etti;
وَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ مَسَّنِيَ الضُّرُّ يَعْنِي مِنْ طَمَعِ إِبْلِيسَ فِي سُجُودِي لَهُ وَسُجُودِ زَوْجَتِي وَدُعَائِهِ إِيَّاهَا وَإِيَّايَ إِلَى الْكُفْرِ. الرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ:
ve işte o zaman: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” demiştir; yani İblis'in kendisine ve hanımına secde etmelerini umması ve kadını da kendisini de küfre davet etmesi sebebiyle [böyle demiştir]. Dördüncü Rivayet:
قَالَ وَهْبٌ: كَانَتِ امْرَأَةُ أَيُّوبَ ﵇ تَعْمَلُ لِلنَّاسِ وَتَأْتِيهِ بِقُوتِهِ، فَلَمَّا طَالَ عَلَيْهِ الْبَلَاءُ سَئِمَهَا النَّاسُ فَلَمْ يَسْتَعْمِلُوهَا فَالْتَمَسَتْ ذَاتَ يَوْمٍ شَيْئًا مِنَ الطَّعَامِ فَلَمْ تَجِدْ شَيْئًا فَجَزَّتْ قَرْنًا مِنْ رَأْسِهَا فَبَاعَتْهُ بِرَغِيفٍ فَأَتَتْهُ بِهِ فَقَالَ لَهَا: أَيْنَ قَرْنُكِ فَأَخْبَرَتْهُ بِذَلِكَ، فَحِينَئِذٍ قَالَ: مَسَّنِيَ الضُّرُّ.
Vehb dedi ki: Eyyûb aleyhisselâm'ın hanımı insanlara hizmetçilik yapar ve onun azığını getirirdi. Başına gelen bela uzayınca insanlar ondan usandı ve onu çalıştırmaz oldular. Bir gün yiyecek bir şey aradı fakat hiçbir şey bulamadı; bunun üzerine başındaki saç örgülerinden birini kesip bir somun ekmeğe sattı ve onu Eyyûb'a getirdi. Eyyûb ona: 'Saç örgün nerede?' dedi, kadın da durumu haber verdi. İşte o vakit: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” dedi.
الرِّوَايَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ إِسْمَاعِيلُ السُّدِّيُّ: لَمْ يَقُلْ أَيُّوبُ مَسَّنِيَ الضُّرُّ إِلَّا لِأَشْيَاءَ/ ثَلَاثٍ. أَحَدُهَا: قَوْلُ الرَّجُلَيْنِ لَهُ لَوْ كَانَ عَمَلُكَ الَّذِي كُنَّا نَرَى للَّه تَعَالَى لَمَا أَصَابَكَ الَّذِي أَصَابَكَ.
Beşinci Rivayet: İsmâil es-Süddî şöyle demiştir: Eyyûb { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” sözünü ancak üç şeyden ötürü söylemiştir: Birincisi: O iki adamın kendisine: 'Eğer gördüğümüz o amelin Allah Teâlâ için olsaydı başına gelen bu şeyler gelmezdi' demeleridir.
وَثَانِيهَا: كَانَ لِامْرَأَتِهِ ثَلَاثُ ذَوَائِبَ فَعَمَدَتْ إِلَى إِحْدَاهَا وَقَطَعَتْهَا وَبَاعَتْهَا فَأَعْطَوْهَا بِذَلِكَ خُبْزًا وَلَحْمًا فَجَاءَتْ إِلَى أَيُّوبَ ﵇ فَقَالَ مِنْ أَيْنَ هَذَا؟ فَقَالَتْ: كُلْ فَإِنَّهُ حَلَالٌ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ لَمْ تَجِدْ شَيْئًا فَبَاعَتِ الثَّانِيَةَ وَكَذَلِكَ فَعَلَتْ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ، وَقَالَتْ: كُلْ فَإِنَّهُ حَلَالٌ فَقَالَ: لَا آكُلُ مَا لَمْ تُخْبِرِينِي فَأَخْبَرَتْهُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ مِنْ أَيُّوبَ مَا اللَّه بِهِ عَلِيمٌ، وَقِيلَ: إِنَّمَا بَاعَتْ ذَوَائِبَهَا لِأَنَّ إِبْلِيسَ تَمَثَّلَ لِقَوْمٍ فِي صُورَةِ بَشَرٍ، وَقَالَ: لَئِنْ تَرَكْتُمْ أَيُّوبَ فِي قَرْيَتِكُمْ فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يُعْدِيَ إِلَيْكُمْ مَا بِهِ مِنَ الْعِلَّةِ فَأَخْرَجُوهُ إِلَى بَابِ الْبَلَدِ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: إِنَّ امْرَأَتَهُ تَدْخُلُ فِي بُيُوتِكُمْ وَتَعْمَلُ وَتَمَسُّ زَوْجَهَا أَمَا تَخَافُونَ أَنْ تُعْدِيَ إِلَيْكُمْ عِلَّتَهُ، فَحِينَئِذٍ لَمْ يَسْتَعْمِلْهَا أَحَدٌ فَبَاعَتْ ضَفِيرَتَهَا. وَثَالِثُهَا: حِينَ قَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ مَا قَالَتْ فَحِينَئِذٍ دَعَا. الرِّوَايَةُ السَّادِسَةُ: قِيلَ: سَقَطَتْ دُودَةٌ مِنْ فَخْذِهِ فَرَفَعَهَا وَرَدَّهَا إِلَى مَوْضِعِهَا، وَقَالَ قَدْ جَعَلَنِي اللَّه تَعَالَى طُعْمَةً لَكِ فَعَضَّتْهُ عَضَّةً شَدِيدَةً، فَقَالَ: مَسَّنِيَ الضُّرُّ. فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ لَوْلَا أني
İkincisi: Hanımının üç saç örgüsü vardı; bunlardan birini kesip sattı, karşılığında ona ekmek ve et verdiler. Eyyûb aleyhisselâm'a gelince: 'Bu nereden geldi?' dedi. Kadın: 'Ye, helaldir' dedi. Ertesi gün olunca hiçbir şey bulamadı ve ikincisini sattı; üçüncü gün de aynısını yaptı ve: 'Ye, helaldir' dedi. Eyyûb: 'Bana haber vermedikçe yemem' dedi. Kadın durumu anlatınca bu durum Eyyûb'a Allah'ın bildiği derecede çok ağır geldi. Şöyle de denilmiştir: Saç örgülerini satmasının sebebi şuydu: İblis insan suretinde bir topluluğa görünüp: 'Eğer Eyyûb'u köyünüzde bırakırsanız hastalığının size bulaşmasından korkarım' demiş, onlar da onu şehrin kapısının dışına çıkarmışlardı. Sonra İblis onlara: 'Onun hanımı evlerinize girip çalışıyor ve kocasına dokunuyor; onun hastalığını size bulaştırmasından korkmuyor musunuz?' dedi. İşte o zaman hiç kimse onu çalıştırmadı ve o da saç örgüsünü sattı. Üçüncüsü: Hanımının kendisine o söylediklerini söylediği vakittir; işte o zaman dua etti. Altıncı Rivayet: Şöyle denilmiştir: Uyluğundan bir kurt düştü; Eyyûb onu alıp yerine geri koydu ve: 'Allah Teâlâ beni sana azık kıldı' dedi. Kurt onu şiddetli bir şekilde ısırdı; bunun üzerine Eyyûb: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Başıma bu dert geldi” dedi. Allah Teâlâ da ona şöyle vahyetti: 'Eğer ben
جَعَلْتُ تَحْتَ كُلِّ شَعْرَةٍ مِنْكَ صَبْرًا لَمَا صَبَرْتَ.
senin her bir kılının altına sabır koymamış olsaydım sabredemezdin.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ قَدْ طَعَنُوا فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنْ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: ذَهَبَ بَعْضُ الْجُهَّالِ إِلَى أَنَّ مَا كَانَ بِهِ مِنَ الْمَرَضِ كَانَ فِعْلًا لِلشَّيْطَانِ سَلَّطَهُ اللَّه عَلَيْهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عنه: مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ وَهَذَا جَهْلٌ، أَمَّا أَوَّلًا فَلِأَنَّهُ لَوْ قَدَرَ عَلَى إِحْدَاثِ الْأَمْرَاضِ وَالْأَسْقَامِ وَضِدِّهِمَا مِنَ الْعَافِيَةِ لَتَهَيَّأَ لَهُ فِعْلُ الْأَجْسَامِ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ يَكُونُ إِلَهًا، وَأَمَّا ثَانِيًا فَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُ وَعَنْ جُنُودِهِ بِأَنَّهُ قَالَ: وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَالْوَاجِبُ تَصْدِيقُ خَبَرِ اللَّه تَعَالَى، دُونَ الرُّجُوعِ إِلَى مَا يُرْوَى عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ ﵁. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْحِكَايَةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ نَفَخَ فِي مَنْخَرِهِ فَوَقَعَتِ الْحَكَّةُ فِيهِ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْقَادِرَ عَلَى النَّفْخَةِ الَّتِي تُوَلِّدُ مِثْلَ هَذِهِ الْحَكَّةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ، وَهَلْ هَذَا إِلَّا مَحْضُ التَّحَكُّمِ، وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِالنَّصِّ فَضَعِيفٌ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقْدِمُ عَلَى هَذَا الْفِعْلِ مَتَى عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ أَقْدَمَ عَلَيْهِ لَمَا مَنَعَهُ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ، وَهَذِهِ الْحَالَةُ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا فِي حَقِّ أَيُّوبَ ﵇ عَلَى مَا دَلَّتِ الْحِكَايَةُ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ اللَّه تَعَالَى فَأَذِنَ لَهُ فِيهِ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَبْقَ بَيْنَ ذَلِكَ النَّصِّ وَبَيْنَ هَذِهِ الْحِكَايَةِ مُنَاقَضَةٌ. وَثَانِيهَا: قَالُوا: مَا
İkinci Mesele: Bil ki Mutezile bu kıssaya birkaç vecihten itiraz etmiştir. Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir: 'Bazı cahiller, [Eyyûb'un] başındaki hastalığın, Yüce Allah'ın: { مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” buyruğundan hareketle, Allah'ın şeytanı ona musallat kılması sebebiyle şeytanın fiili olduğunu savunmuşlardır. Bu ise bir cehalettir. Birincisi: Şayet o hastalıkları, illetleri ve bunların zıddı olan afiyeti yaratmaya kadir olsaydı, cisimleri yaratması da mümkün olurdu; bu durumda olan ise bir ilah olur. İkincisi: Allah Teâlâ, İblis ve orduları hakkında onun şöyle dediğini haber vermiştir: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; ancak sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm: 22]. Dolayısıyla Vehb b. Münebbih radıyallâhu anh'tan rivayet edilen şeylere başvurmak yerine Allah Teâlâ'nın haberini tasdik etmek vaciptir.' Bil ki bu itiraz zayıftır; çünkü anlatılan kıssada zikredilen husus, şeytanın onun burun deliğine üflediği ve bunun sonucunda kaşıntının meydana geldiğidir. Peki, böyle bir kaşıntıyı doğuran üflemeye gücü yetenin mutlaka cisimleri yaratmaya da gücünün yetmesi gerektiğini nereden çıkardınız? Bu kuru bir dayanaksız iddiadan (tahakkümden) başka nedir ki? Nassa tutunmaya gelince, bu da zayıftır; çünkü şeytan bu fiile ancak teşebbüs ettiğinde Allah Teâlâ'nın kendisini engellemeyeceğini bildiği zaman kalkışır. Bu durum ise kıssanın da gösterdiği üzere sadece Eyyûb aleyhisselâm hakkında meydana gelmiştir; zira o Allah Teâlâ'dan izin istemiş, O da kendisine izin vermiştir. Durum böyle olunca o nass ile bu kıssa arasında hiçbir çelişki kalmaz. İkincisi: Onlar dediler ki:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَسْأَلْ إِلَّا عِنْدَ أُمُورٍ مَخْصُوصَةٍ
Eyyûb aleyhisselâm'ın sadece belirli durumlar karşısında [dua edip şifa] istemiş olduğu rivayeti
فَبَعِيدٌ، لِأَنَّ الثَّابِتَ فِي الْعَقْلِ أَنَّهُ يَحْسُنُ مِنَ الْمَرْءِ أَنْ يَسْأَلَ فِي ذَلِكَ رَبَّهُ وَيَفْزَعَ إِلَيْهِ كَمَا يَحْسُنُ مِنْهُ الْمُدَاوَاةُ، وَإِذَا جَازَ أَنْ يَسْأَلَ رَبَّهُ عِنْدَ الْغَمِّ مِمَّا يَرَاهُ مِنْ إِخْوَانِهِ وَأَهْلِهِ جَازَ أَيْضًا أَنْ يَسْأَلَ رَبَّهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، فَإِنْ قِيلَ: أَفَلَا يَجُوزُ أَنَّهُ تَعَالَى تَعَبَّدَهُ بِأَنْ لَا يَسْأَلَ الْكَشْفَ إِلَّا فِي آخِرِ أَمْرِهِ، قُلْنَا: يَجُوزُ ذَلِكَ بِأَنْ يُعْلِمَهُ بِأَنَّ إِنْزَالَ ذَلِكَ بِهِ مُدَّةً مَخْصُوصَةً مِنْ مَصَالِحِهِ وَمَصَالِحِ غَيْرِهِ لَا مَحَالَةَ، فَعَلِمَ ﵇ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِلْمَسْأَلَةِ فِي هَذَا الْأَمْرِ الْخَاصِّ، فَإِذَا قَرُبَ الْوَقْتُ جَازَ أَنْ يَسْأَلَ ذَلِكَ، مِنْ حَيْثُ يَجُوزُ أَنْ يَدُومَ وَيَجُوزُ أَنْ يَنْقَطِعَ. وَثَالِثُهَا: قَالُوا: انْتِهَاءُ ذَلِكَ الْمَرَضِ إِلَى حَدِّ التَّنْفِيرِ عَنْهُ غَيْرُ/ جَائِزٍ، لِأَنَّ الْأَمْرَاضَ الْمُنَفِّرَةَ مِنَ الْقَبُولِ غَيْرُ جَائِزَةٍ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَهَذَا جُمْلَةُ مَا قِيلَ فِي هَذِهِ الْحِكَايَةِ.
uzak bir ihtimaldir; zira aklen sabit olan şudur ki, kişinin tedavi olması nasıl güzelse bu hususta Rabbine dua etmesi ve O'na sığınması da öyle güzeldir. Kardeşlerinden ve ailesinden gördüğü şeylerin verdiği keder anında Rabbinden talepte bulunması câiz olduğu gibi, bizzat kendisi için de Rabbinden talepte bulunması câizdir. Eğer: 'Allah Teâlâ'nın, sıkıntının giderilmesini ancak işin sonunda istemesini ona ibadet olarak yüklemiş olması câiz değil midir?' denilirse, deriz ki: Bu câizdir; şöyle ki: Allah, bunun belirli bir süre onun başına indirilmesinin mutlaka kendisinin ve başkalarının maslahatına olduğunu ona bildirmiş, Eyyûb aleyhisselâm da bu özel durumda talepte bulunmanın bir vechi olmadığını bilmiştir. Vakit yaklaşınca ise durumun sürmesi de sona ermesi de muhtemel olduğundan bunu istemesi câiz olmuştur. Üçüncüsü: Onlar dediler ki: O hastalığın insanları kendisinden tiksindirecek bir dereceye varması câiz değildir; çünkü insanları [davetini] kabulden nefret ettirip uzaklaştıracak hastalıklar peygamberler aleyhimüsselâm hakkında câiz değildir. İşte bu kıssa hakkında söylenenlerin özeti budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ أَيْ نَادَاهُ بِأَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ، وَقُرِئَ إِنِّي بِالْكَسْرِ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ أَوْ لِتَضْمِينِ النِّدَاءِ مَعْنَاهُ، وَالضَّرُّ بِالْفَتْحِ الضَّرَرُ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَبِالضَّمِّ الضَّرَرُ فِي النَّفْسِ مِنْ مَرَضٍ وَهُزَالٍ.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } buyruğu, yani 'başıma bu dert geldi diyerek nida etti' demektir. [Kelimedeki hemze], 'kavl' kelimesinin takdir edilmesiyle yahut nida kelimesinin onun manasını içermesi (tazmini) sebebiyle kesre ile { إِنِّي } şeklinde de okunmuştur. Fetha ile 'ed-darr' (الضَّرُّ), her şeydeki zarar demektir; damme ile 'ed-durr' (الضُّرُّ) ise hastalık ve zayıflık gibi bizzat nefiste/bedende meydana gelen zarardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ ﵇ أَلْطَفَ فِي السُّؤَالِ حَيْثُ ذَكَرَ نَفْسَهُ بِمَا يُوجِبُ الرَّحْمَةَ وَذَكَرَ رَبَّهُ بِغَايَةِ الرَّحْمَةِ وَلَمْ يُصَرِّحْ بِالْمَطْلُوبِ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ الشَّكْوَى تقدح في كونه صابرا. والجواب: قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ﵀ مَنْ شَكَا إِلَى اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ لَا يُعَدُّ ذَلِكَ جَزَعًا إِذَا كَانَ فِي شَكْوَاهُ رَاضِيًا بقضاء اللَّه تعالى إِذْ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الصَّبْرِ اسْتِحْلَاءُ الْبَلَاءِ، ألم تسمع قول يعقوب ﵇: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ
Dördüncü Mesele: Eyyûb aleyhisselâm, merhameti gerektiren haliyle nefsini anarak ve nihai merhametiyle Rabbini zikrederek, istenen şeyi açıkça belirtmeksizin talepte bulunurken pek latif/zarif davranmıştır. Eğer: 'Şikâyet etmek onun sabırlı oluşuna halel getirmez mi?' denilirse, Cevap: Süfyân b. Uyeyne rahimehullâh şöyle demiştir: 'Kim Allah Teâlâ'ya şikâyette bulunursa, şikâyetinde Allah Teâlâ'nın kazasına rıza gösterdiği müddetçe bu sabırsızlık (ceza') sayılmaz; zira sabrın şartı belayı tatlı bulmak değildir. Yâkub aleyhisselâm'ın: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben keder ve hüznümü sadece Allah'a şikâyet ederim” sözünü işitmedin mi?'
[يُوسُفَ: ٨٦] أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ أُمُورٌ.
[Yûsuf: 86]. O'nun: { وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Sen merhametlilerin en merhametlisisin” kavline gelince; Sübhânehu Teâlâ'nın merhametlilerin en merhametlisi olduğuna dair delil birkaç husustur:
أَحَدُهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ رَحِمَ غَيْرَهُ فَأَمَّا أَنْ يَرْحَمَهُ طَلَبًا لِلثَّنَاءِ فِي الدُّنْيَا أَوِ الثَّوَابُ فِي الْآخِرَةِ أَوْ دَفْعًا لِلرِّقَّةِ الْجِنْسِيَّةِ عَنِ الطَّبْعِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَطْلُوبُ ذَلِكَ الرَّاحِمِ مَنْفَعَةَ نَفْسِهِ، أَمَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ يَرْحَمُ عِبَادَهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَمِنْ غَيْرِ أَنْ يَعُودَ إِلَيْهِ مِنْ تِلْكَ الرَّحْمَةِ زِيَادَةٌ وَلَا نُقْصَانٌ مِنَ الثَّنَاءِ وَمِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ، فَكَانَ سُبْحَانَهُ أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ مَنْ يَرْحَمُ غَيْرَهُ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بِمَعُونَةِ رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ مَنْ أَعْطَى غَيْرَهُ
Birincisi: Başkasına merhamet eden herkes, ya dünyada övgü, ya ahirette sevap kazanmak için yahut tabiatındaki hemcinsine acıma duygusunu gidermek için merhamet eder; bu durumda merhamet edenin talep ettiği şey kendi menfaatidir. Hak Sübhânehu ise bu vecihlerden hiçbirisi olmaksızın ve o rahmet sebebiyle kendisine övgüden veya kemal sıfatlarından herhangi bir artma yahut eksilme dönmeksizin kullarına merhamet eder; dolayısıyla Sübhânehu Teâlâ merhametlilerin en merhametlisidir. İkincisi: Başkasına merhamet eden herkesin bu merhameti ancak Allah Teâlâ'nın rahmetinin yardımıyla gerçekleşir; zira başkasına
طَعَامًا أَوْ ثَوْبًا أَوْ دَفَعَ عَنْهُ بَلَاءً، فَلَوْلَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْمَطْعُومَ وَالْمَلْبُوسَ وَالْأَدْوِيَةَ وَالْأَغْذِيَةَ وَإِلَّا لَمَا قَدَرَ أَحَدٌ عَلَى إِعْطَاءِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، ثُمَّ بَعْدَ وُصُولِ تِلْكَ الْعَطِيَّةِ إِلَيْهِ، فَلَوْلَا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَهُ سَبَبًا لِلرَّاحَةِ لَمَا حَصَلَ النَّفْعُ بِذَلِكَ، فَإِذَا رَحْمَةُ الْعِبَادِ مَسْبُوقَةٌ بِرَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَمَلْحُوقَةٌ بِرَحْمَتِهِ بَلْ رَحْمَتُهُمْ فِيمَا بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ كَالْقَطْرَةِ فِي الْبَحْرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَعَالَى هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَوْ لَمْ يَخْلُقْ فِي قَلْبِ الْعَبْدِ تِلْكَ الدَّوَاعِيَ وَالْإِرَادَاتِ لَاسْتَحَالَ صُدُورُ ذَلِكَ الْفِعْلِ عَنْهُ، فَكَانَ الرَّاحِمُ هُوَ الْحَقُّ سُبْحَانَهُ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ، فَثَبَتَ أَنَّهُ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَكُونُ أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ مَعَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَلَأَ الدُّنْيَا مِنَ الْآفَاتِ وَالْأَسْقَامِ وَالْأَمْرَاضِ وَالْآلَامِ وَسَلَّطَ الْبَعْضَ عَلَى الْبَعْضِ بِالذَّبْحِ وَالْكَسْرِ وَالْإِيذَاءِ، وَكَانَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُغْنِيَ كُلَّ وَاحِدٍ عَنْ إِيلَامِ الْآخَرِ وَإِيذَائِهِ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ كَوْنَهُ سُبْحَانَهُ ضَارًّا لَا يُنَافِي كَوْنَهُ نَافِعًا، بَلْ هُوَ الضَّارُّ النَّافِعُ فَإِضْرَارُهُ لَيْسَ لِدَفْعِ مَشَقَّةٍ وَإِنْفَاعُهُ لَيْسَ لِجَلْبِ مَنْفَعَةٍ، بَلْ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ.
yiyecek veya giyecek veren yahut ondan bir belayı savan kimse, şayet Sübhânehu Teâlâ yenilecek şeyi, giyilecek şeyi, ilaçları ve gıdaları yaratmış olmasaydı kimse o şeyi vermeye güç yetiremezdi. Sonra o bağış ona ulaştıktan sonra da, şayet Sübhânehu Teâlâ onu bir rahatlama sebebi kılmasaydı onunla fayda hasıl olmazdı. Dolayısıyla kulların rahmeti Allah Teâlâ'nın rahmetiyle öncelenmiş ve yine O'nun rahmetiyle takip edilmiştir; bilakis bu iki taraf arasında onların rahmeti denizdeki damla gibidir. Bu sebeple Yüce Allah'ın merhametlilerin en merhametlisi olması vacip olmuştur. Üçüncüsü: Şayet Allah Teâlâ kulun kalbinde o güdüleri ve iradeleri yaratmamış olsaydı o fiilin kuldan sâdır olması imkânsız olurdu. Dolayısıyla o güdüyü var eden olması hasebiyle asıl merhamet eden Hak Sübhânehu'dur; böylece O'nun merhametlilerin en merhametlisi olduğu sabit olmuştur. Eğer denilirse ki: Sübhânehu Teâlâ dünyayı afetler, illetler, hastalıklar ve acılarla doldurmuşken, boğazlama, kırma ve eziyet etme yoluyla bir kısmını diğerine musallat kılmışken ve her birini diğerine acı vermekten ve eziyet etmekten müstağni kılmaya kadir iken nasıl merhametlilerin en merhametlisi olur? Cevap şudur: Sübhânehu Teâlâ'nın darr (zarar veren) olması, nâfi' (fayda veren) olmasına aykırı değildir; bilakis O ed-Dârr'dır, en-Nâfi'dir. O'nun zarar vermesi bir meşakkati defetmek için olmadığı gibi fayda vermesi de bir menfaati celbetmek için değildir; bilakis O, yaptığından sorgulanamaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ دَعَا رَبَّهُ، لَكِنَّ هَذَا الدُّعَاءَ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاقِعًا مِنْهُ عَلَى سَبِيلِ التَّعْرِيضِ، كَمَا يُقَالُ إِنْ رَأَيْتَ أَوْ أَرَدْتَ أَوْ أَحْبَبْتَ فَافْعَلْ كَذَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى سَبِيلِ التَّصْرِيحِ وَإِنْ كَانَ الْأَلْيَقُ بِالْأَدَبِ وَبِدَلَالَةِ الْآيَةِ هو الأول، ثم إنه سبحانه بين أن كَشَفَ مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَذَلِكَ يَقْتَضِي إِعَادَتَهُ إِلَى مَا كَانَ فِي بَدَنِهِ وَأَحْوَالِهِ، وَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ آتَاهُ أَهْلَهُ وَيَدْخُلُ/ فِيهِ مَنْ يُنْسَبُ إِلَيْهِ مِنْ زَوْجَةٍ وَوَلَدٍ وَغَيْرِهِمَا ثُمَّ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ وَكَعْبٍ ﵃ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَحْيَا لَهُ أَهْلَهُ يَعْنِي أَوْلَادَهُ بِأَعْيَانِهِمْ. وَالثَّانِي: رَوَى اللَّيْثُ ﵁، قَالَ: أَرْسَلَ مُجَاهِدٌ إِلَى عِكْرِمَةَ وَسَأَلَهُ عَنِ الْآيَةِ فَقَالَ: قِيلَ لَهُ إِنَّ أَهْلَكَ لَكَ فِي الْآخِرَةِ فَإِنْ شِئْتَ عَجَّلْنَاهُمْ لَكَ فِي الدُّنْيَا، وَإِنْ شِئْتَ كَانُوا لَكَ فِي الْآخِرَةِ وَآتَيْنَاكَ مِثْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا. فَقَالَ: يَكُونُونَ لِي فِي الْآخِرَةِ وَأُوتَى مِثْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ يَدُلُّ بِظَاهِرِهِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَعَادَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَأَعْطَاهُ مَعَهُمْ مِثْلَهُمْ أَيْضًا.
Yüce Allah'ın: { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Biz de onun duasını kabul ettik” buyruğuna gelince; bu, onun Rabbine dua ettiğine delalet eder. Fakat bu duanın 'Uygun görürsen yahut dilersen veya seversen şöyle yap' denildiği gibi dolaylı (ta'riz) yoluyla vaki olması câiz olduğu gibi, açıkça (tasrih) yoluyla olması da câizdir; gerçi edebe ve ayetin delaletine en uygun olanı birincisidir. Sonra Sübhânehu Teâlâ kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdiğini beyan etmiştir ki bu da bedeninde ve hallerinde önceki durumuna döndürülmesini gerektirir. Allah Teâlâ ona ailesini verdiğini beyan etmiştir; zevce, evlat ve başkaları gibi ona nispet edilenler de buna dâhildir. Sonra bu hususta iki görüş vardır: Birincisi -ki bu İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Katâde, Mukâtil, Kelbî ve Kâ'b radıyallâhu anhüm'ün görüşüdür-: Allah Teâlâ onun ailesini, yani bizzat evlatlarını onun için diriltmiştir. İkincisi: Leys radıyallâhu anh rivayet etti ve dedi ki: Mücâhid, İkrime'ye haber gönderip ayeti sordu. İkrime dedi ki: Eyyûb'a: 'Ailen ahirette senindir; dilersen onları dünyada sana hemen verelim, dilersen ahirette senin olsunlar ve dünyada sana onların bir mislini verelim' denildi. O da: 'Ahirette benim olsunlar ve dünyada bana onların bir misli verilsin' dedi. Birinci görüş daha evladır; çünkü: { وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ } “Ona ailesini verdik” kavli, zahiri itibariyle Yüce Allah'ın onları dünyada geri döndürdüğüne ve onlarla beraber bir mislini daha verdiğine delalet etmektedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ فَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ ذَلِكَ لِكَيْ يَتَفَكَّرَ فِيهِ فَيَكُونَ دَاعِيَةً لِلْعَابِدِينَ فِي الصَّبْرِ وَالِاحْتِسَابِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْعَابِدِينَ بِالذِّكْرِ [ى] لأنهم يختصون بالانتفاع بذلك.
Yüce Allah'ın: { وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ } “ve kulluk edenlere bir ibret/öğüt olsun diye” buyruğuna gelince; bunda, Yüce Allah'ın üzerinde düşünülsün ve böylece ibadet edenler için sabır ve ecrini Allah'tan bekleme (ihtisab) hususunda bir teşvik olsun diye bunu yaptığına delalet vardır. İbretin özellikle ibadet edenlere tahsis edilmesi ise, bundan faydalanmanın sadece onlara has olmasından ötürüdür.