[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 85-86]
وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)
{ وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) } “İsmail'i, İdris'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi. Onları rahmetimize kabul ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi.”
الْقِصَّةُ السابعة
Yedinci Kıssa
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ صَبْرَ أَيُّوبَ ﵇ وَانْقِطَاعَهُ إِلَيْهِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ هَؤُلَاءِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا أَيْضًا مِنَ الصَّابِرِينَ عَلَى الشَّدَائِدِ وَالْمِحَنِ وَالْعِبَادَةِ، أَمَّا إِسْمَاعِيلُ ﵇ فَلِأَنَّهُ صَبَرَ عَلَى الِانْقِيَادِ لِلذَّبْحِ، وَصَبَرَ عَلَى الْمُقَامِ بِبَلَدٍ لَا زَرْعَ فِيهِ وَلَا ضَرْعَ وَلَا بِنَاءَ، وَصَبَرَ فِي بِنَاءِ الْبَيْتِ، فَلَا جَرَمَ أكرمه اللَّه تعالى وأخرج صُلْبِهِ خَاتَمَ النَّبِيِّينَ، وَأَمَّا إِدْرِيسُ ﵇ فَقَدْ تَقَدَّمَتْ قِصَّتُهُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ ﵍، قَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵄.
Bil ki Allah Teâlâ, Eyyûb aleyhisselâm'ın sabrını ve O'na yönelişini zikrettikten sonra, bunların zikrini onun peşine eklemiştir; çünkü onlar da zorluklara, sıkıntılara ve ibadete sabredenlerdendi. İsmail aleyhisselâm'a gelince; zira o kurban edilmeye boyun eğmeye sabretmiş, ekini, sağılır hayvanı ve binası olmayan bir beldede kalmaya sabretmiş ve Beyt'in (Kâbe'nin) inşasında sabretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ onu üstün kılmış ve onun sulbünden peygamberlerin sonuncusunu çıkarmıştır. İdris aleyhisselâm'a gelince; onun kıssası Meryem Suresi'nde geçmişti. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:
«بَعَثَ إِلَى قَوْمِهِ دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى اللَّه تَعَالَى فَأَبَوْا فَأَهْلَكَهُمُ اللَّه تَعَالَى وَرَفَعَ إِدْرِيسَ إلى السماء الرابعة» وأما ذوا الْكِفْلِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
“Kavmine Allah Teâlâ'ya davetçi olarak gönderildi, fakat onlar yüz çevirdiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları helak etti ve İdris'i dördüncü kat semaya yükseltti.” Zülkifl'e gelince; bu hususta [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِيهَا بَحْثَانِ:
Birinci Mesele: Bu meselede iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ الْكِفْلُ فِي اللُّغَةِ الْكِسَاءُ الَّذِي يُجْعَلُ عَلَى عَجُزِ الْبَعِيرِ، وَالْكِفْلُ أَيْضًا النَّصِيبُ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ عَلَى وُجُوهٍ. أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّهُ كَانَ لَهُ ضِعْفُ عَمَلِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي زَمَانِهِ وَضِعْفُ ثَوَابِهِمْ. وَثَانِيهَا:
Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Kifl (كِفْل) lügatte devenin sağrısına/arkasına konulan örtüdür. Kifl aynı zamanda nasip/pay anlamına da gelir. Onun niçin bu isimle isimlendirildiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Birincisi -ki bu muhakkiklerin görüşüdür-: Kendi zamanındaki peygamberlerin aleyhimüsselâm amelinin iki katı amele ve sevaplarının iki katı sevaba sahip olmasıdır. İkincisi:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رواية: «إِنَّ نَبِيًّا مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ آتَاهُ اللَّه الْمُلْكَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ أَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ إِنِّي أُرِيدُ قَبْضَ رُوحِكَ، فَاعْرِضْ مُلْكَكَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَمَنْ تَكَفَّلَ لَكَ أَنَّهُ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ حَتَّى يُصْبِحَ وَيَصُومُ بِالنَّهَارِ فَلَا يُفْطِرُ، وَيَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ فَلَا يَغْضَبُ فَادْفَعْ مُلْكَكَ إِلَيْهِ، فَقَامَ ذَلِكَ النَّبِيُّ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ/ وَأَخْبَرَهُمْ بِذَلِكَ، فَقَامَ شَابٌّ وَقَالَ: أَنَا أَتَكَفَّلُ لَكَ بِهَذَا. فَقَالَ فِي الْقَوْمِ:
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bir rivayette şöyle demiştir: “İsrailoğulları peygamberlerinden birine Allah mülk ve nübüvvet vermişti. Sonra Allah ona: 'Ruhunu kabzetmek istiyorum; mülkünü İsrailoğullarına arz et. Kim sana sabaha kadar gece namaz kılacağını, gündüzleri oruç tutup hiç bozmayacağını ve insanlar arasında öfkelenmeden hüküm vereceğini taahhüt eder (kefil olursa), mülkünü ona devret' diye vahyetti. O peygamber İsrailoğulları arasında ayağa kalkıp bunu onlara haber verdi. Bunun üzerine bir genç kalkıp: 'Bunu senin için ben üstleniyorum (kefil oluyorum)' dedi. [Peygamber] topluluk içinde:
مَنْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْكَ فَاقْعُدْ ثُمَّ صَاحَ الثَّانِيَةَ وَالثَّالِثَةَ فَقَامَ الرَّجُلُ وَقَالَ: أَتَكَفَّلُ لَكَ بِهَذِهِ الثَّلَاثِ فَدَفَعَ إِلَيْهِ مُلْكَهُ، وَوَفَى بِمَا ضَمِنَ. فَحَسَدَهُ إِبْلِيسُ فَأَتَاهُ وَقْتَ مَا يُرِيدُ أَنْ يُقِيلَ، فَقَالَ: إِنَّ لِي غَرِيمًا قَدْ مَطَلَنِي حَقِّي وَقَدْ دَعَوْتُهُ إِلَيْكَ فَأَبَى فَأَرْسِلْ مَعِيَ مَنْ يَأْتِيكَ بِهِ، فَأَرْسَلَ مَعَهُ وَقَعَدَ حَتَّى فَاتَتْهُ الْقَيْلُولَةُ وَدَعَا إِلَى صِلَاتِهِ وَصَلَّى لَيْلَهُ إِلَى الصَّبَاحِ، ثُمَّ أَتَاهُ مِنَ الْغَدِ عِنْدَ الْقَيْلُولَةِ فَقَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي اسْتَأْذَنْتُكَ لَهُ فِي مَوْضِعِ كَذَا فَلَا تَبْرَحْ حَتَّى آتِيَكَ بِهِ، فَذَهَبَ وَبَقِيَ مُنْتَظَرًا حَتَّى فَاتَتْهُ الْقَيْلُولَةُ، ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ لَهُ: هَرَبَ مِنِّي فَمَضَى ذُو الْكِفْلِ إِلَى صِلَاتِهِ فَصَلَّى لَيْلَتَهُ حَتَّى أَصْبَحَ، فَأَتَاهُ إِبْلِيسُ وَعَرَّفَهُ نَفْسَهُ، وَقَالَ لَهُ: حَسَدْتُكَ عَلَى عِصْمَةِ اللَّه إِيَّاكَ فَأَرَدْتُ أَنْ أُخْرِجَكَ حَتَّى لَا تَفِيَ بِمَا تَكَفَّلْتَ بِهِ، فَشَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ وَنَبَّأَهُ، فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ» .
'Senden daha yaşlı olanlar var, otur' dedi. Sonra ikinci ve üçüncü kez seslendi. O adam yine kalkıp: 'Bu üç şeyi senin için üstleniyorum' dedi. Bunun üzerine [peygamber] mülkünü ona devretti; o da taahhüt ettiği şeyleri yerine getirdi. İblis onu kıskandı ve kaylûle (öğle uykusu) yapmak istediği vakitte yanına gelerek: 'Benim bir borçlum var, hakkımı geciktirip duruyor. Onu sana çağırdım ama gelmedi; yanıma onu sana getirecek birini kat' dedi. [Zülkifl] onunla beraber birini gönderdi ve kaylûle vaktini kaçırıncaya kadar bekleyip oturdu; sonra namazına yöneldi ve sabaha kadar gece namazını kıldı. Ertesi gün yine kaylûle vaktinde yanına gelip: 'Kendisi için senden izin istediğim adam filan yerdedir; ben onu sana getirene kadar buradan ayrılma' dedi. Gitti ve [Zülkifl] kaylûle vaktini kaçırıncaya kadar beklemeye devam etti. Sonra İblis gelip ona: 'Benden kaçtı' dedi. Zülkifl namazına gitti ve sabaha kadar gece namazını kıldı. Bunun üzerine İblis gelip kendini tanıttı ve ona şöyle dedi: 'Allah'ın seni korumasına haset ettim ve üstlendiğin şeyi yerine getiremeyesin diye seni [öfkeyle yoldan] çıkarmak istedim.' Allah Teâlâ bundan dolayı onu övdü ve ona peygamberlik verdi; böylece Zülkifl diye isimlendirildi.”
وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِالْكِفْلِ هُنَا الْكَفَالَةُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ: لَمَّا كَبِرَ الْيَسَعُ ﵇، قَالَ: لَوْ أَنِّي اسْتَخْلَفْتُ رَجُلًا عَلَى النَّاسِ فِي حَيَاتِي حَتَّى أَنْظُرَ كَيْفَ يَعْمَلُ، فَجَمَعَ النَّاسَ وَقَالَ مَنْ يَتَقَبَّلُ مِنِّي حَتَّى اسْتَخْلَفَهُ ثَلَاثًا يُصَلِّي بِاللَّيْلِ وَيَصُومُ بِالنَّهَارِ وَيَقْضِي فَلَا يَغْضَبُ،
Buna göre buradaki kiflden kasıt kefalettir (üstlenmedir). Üçüncüsü: Mücâhid şöyle demiştir: Elyesa' aleyhisselâm yaşlanınca: 'Nasıl amel edeceğini görmek için hayatta iken insanlara bir adamı halife tayin etsem' dedi. İnsanları toplayıp: 'Yerime halife yapmam için benden şu üç şeyi kim kabul edip üstlenir: Geceleri namaz kılacak, gündüzleri oruç tutacak ve öfkelenmeden hüküm verecek?' dedi.
وَذَكَرَ عَلِيٌّ كَرَّمَ اللَّه وَجْهَهُ نَحْوَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ مِنْ فِعْلِ إِبْلِيسَ وَتَفْوِيتِهِ عَلَيْهِ الْقَيْلُولَةَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. وَزَادَ أَنَّ ذَا الْكِفْلِ قَالَ لِلْبَوَّابِ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ: قَدْ غَلَبَ عَلَيَّ النُّعَاسُ فَلَا تَدَعَنَّ أَحَدًا يَقْرَبُ هَذَا الْبَابَ حَتَّى أَنَامَ فَإِنِّي قَدْ شَقَّ عَلَيَّ النُّعَاسُ، فَجَاءَ إِبْلِيسُ فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُ الْبَوَّابُ فَدَخَلَ مِنْ كُوَّةٍ فِي الْبَيْتِ وَتَسَوَّرَ فِيهَا فَإِذَا هُوَ يَدُقُّ الْبَابُ مِنْ دَاخِلٍ، فَاسْتَيْقَظَ الرَّجُلُ وَعَاتَبَ الْبَوَّابَ، فَقَالَ: أَمَّا مِنْ قِبَلِي فَلَمْ تُؤْتَ. فَقَامَ إِلَى الْبَابِ فَإِذَا هُوَ مُغْلَقٌ وَإِبْلِيسُ عَلَى صُورَةِ شَيْخٍ مَعَهُ فِي الْبَيْتِ، فَقَالَ لَهُ: أَتَنَامُ وَالْخُصُومُ عَلَى الْبَابِ. فَعَرَفَهُ فَقَالَ: أَنْتَ إِبْلِيسُ، قَالَ نَعَمْ أَعْيَيْتَنِي فِي كُلِّ شَيْءٍ فَفَعَلْتُ هَذِهِ الْأَفْعَالَ لِأُغْضِبَكَ فَعَصَمَكَ اللَّه مِنِّي. فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ لِأَنَّهُ قَدْ وَفَّى بِمَا تَكَفَّلَ بِهِ.
Ali kerremallâhu vecheh de İbn Abbâs radıyallâhu anh'ın İblis'in fiili ve ona üç gün kaylûleyi kaçırtması hakkında zikrettiğine benzer bir rivayette bulunmuş ve şunu eklemiştir: Zülkifl üçüncü gün kapıcıya: 'Uykusuzluk bana galip geldi; ben uyuyuncaya kadar hiç kimseyi bu kapıya yaklaştırma, çünkü uykusuzluk bana çok ağır geldi' dedi. İblis geldi, ancak kapıcı ona izin vermedi. Bunun üzerine evdeki bir menfezden (delikten) girdi, oradan aştı ve içeriden kapıyı çalmaya başladı. Adam (Zülkifl) uyandı ve kapıcıyı azarladı. Kapıcı: 'Benim tarafımdan içeri girilmedi' dedi. Kapıya doğru kalktı; kapı kilitliydi ve İblis yaşlı bir adam suretinde onunla beraber evin içindeydi. Ona: 'Hasımlar kapıdayken sen uyuyor musun?' dedi. Zülkifl onu tanıdı ve: 'Sen İblissin!' dedi. İblis: 'Evet, her hususta beni aciz bıraktın; seni öfkelendirmek için bu işleri yaptım ama Allah seni benden korudu' dedi. Böylece üstlendiği (kefil olduğu) şeyi tam olarak yerine getirdiği için 'Zülkifl' diye isimlendirildi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ ﵁ وَمُجَاهِدٌ ذُو الْكِفْلِ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا وَلَكِنْ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا، وَقَالَ الْحَسَنُ وَالْأَكْثَرُونَ إِنَّهُ مِنَ الأنبياء ﵈ وهذا أولى الوجوه: أَحَدُهَا: أَنَّ ذَا الْكِفْلِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لَقَبًا وَأَنْ يَكُونَ اسْمًا، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ مُفِيدًا، لِأَنَّ الِاسْمَ إِذَا أَمْكَنَ حَمْلُهُ عَلَى مَا يُفِيدُ فَهُوَ أَوْلَى مِنَ اللَّقَبِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ الْكِفْلُ هُوَ النَّصِيبُ وَالظَّاهِرُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا سَمَّاهُ بِذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْكِفْلُ هُوَ كِفْلُ الثَّوَابِ فَهُوَ إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ عَمَلَهُ وَثَوَابَ عَمَلِهِ كَانَ ضِعْفَ عَمَلِ غَيْرِهِ وَضِعْفَ ثَوَابِ غَيْرِهِ وَلَقَدْ كَانَ فِي زَمَنِهِ أَنْبِيَاءُ عَلَى مَا رُوِيَ وَمَنْ لَيْسَ بِنَبِيٍّ لَا يَكُونُ أَفْضَلَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَرَنَ ذِكْرَهُ بِذِكْرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَالْغَرَضُ ذِكْرُ الْفُضَلَاءِ مِنْ عِبَادِهِ لِيُتَأَسَّى بِهِمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ السُّورَةَ مُلَقَّبَةٌ بِسُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فَكُلُّ مَنْ ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِيهَا فَهُوَ نَبِيٌّ.
İkinci Mesele: Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Zülkifl bir peygamber değildi, bilakis salih bir kuldu. Hasan ve çoğunluk ise onun peygamberlerden aleyhimüsselâm olduğunu söylemişlerdir; şu gerekçelerden ötürü en evla olanı da budur: Birincisi: 'Zülkifl' ifadesinin lakap olması da isim olması da muhtemeldir. En uygun olanı ise anlam ifade eden [bir niteleme] olmasıdır; zira isim anlamlı bir manaya hamledilebiliyorsa bu [anlamsız bir] lakaptan daha evladır. Bu sabit olunca deriz ki: Kifl, nasip/pay demektir. Zahir olan odur ki Allah Teâlâ onu ta'zim amacıyla böyle isimlendirmiştir; binaenaleyh bu kiflin sevap payı olması vacip olur. O ancak ameli ve amelinin sevabı başkasının amelinin iki katı ve başkasının sevabının iki katı olduğu için böyle isimlendirilmiştir. Rivayet edildiğine göre onun zamanında peygamberler vardı ve peygamber olmayan biri peygamberlerden daha faziletli olamaz. İkincisi: Yüce Allah onun zikrini İsmail ve İdris'in zikriyle birlikte yapmıştır; buradaki maksat kendilerine uyulsun diye kullarından faziletli olanları zikretmektir ve bu da onun nübüvvetine delalet eder. Üçüncüsü: Bu sure 'Enbiyâ (Peygamberler) Suresi' adını taşımaktadır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bu surede zikrettiği herkes peygamberdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِيلَ إِنَّ ذَا الْكِفْلِ زَكَرِيَّا وَقِيلَ يُوشَعُ وَقِيلَ إِلْيَاسُ، ثُمَّ قَالُوا خَمْسَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ سَمَّاهُمُ اللَّه تَعَالَى بِاسْمَيْنِ: إِسْرَائِيلُ وَيَعْقُوبُ، إِلْيَاسُ وَذُو الْكِفْلِ، عِيسَى وَالْمَسِيحُ، يُونُسُ/ وَذُو النُّونِ، مُحَمَّدٌ وأحمد.
Üçüncü Mesele: Zülkifl'in Zekeriyyâ olduğu söylenmiştir; Yûşa' olduğu söylenmiştir; İlyâs olduğu söylenmiştir. Sonra şöyle demişlerdir: Peygamberlerden beşi vardır ki Allah Teâlâ onları ikişer isimle isimlendirmiştir: İsrâil ve Ya'kûb, İlyâs ve Zülkifl, Îsâ ve Mesîh, Yûnus ve Zünnûn, Muhammed ve Ahmed.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ أَيْ عَلَى الْقِيَامِ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَاحْتِمَالِ الْأَذَى فِي نُصْرَةِ دِينِهِ.
Yüce Allah'ın: { كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ } “Hepsi de sabredenlerdendi” buyruğuna gelince; yani Allah Teâlâ'nın emrini yerine getirmeye ve O'nun dinine yardım uğrunda eziyetlere katlanmaya sabredenlerdendi.
وَقَوْلُهُ: وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا قَالَ مُقَاتِلٌ: الرَّحْمَةُ النُّبُوَّةُ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ يتناول جميع أعمال البر والخير.
{ وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا } “Onları rahmetimize kabul ettik” buyruğuna gelince; Mukâtil: 'Rahmet, nübüvvettir' demiştir. Başkaları ise: 'Bilakis bütün iyilik ve hayır amellerini kapsar' demişlerdir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 87-88]
وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)
{ وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Zünnûn'u da [hatırla]; hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı/ona güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum!' diye niyaz etti. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.”
الْقِصَّةُ الثَّامِنَةُ، قِصَّةُ يُونُسَ ﵇
Sekizinci Kıssa: Yûnus aleyhisselâm'ın Kıssası
اعلم أن هنها مَسَائِلَ:
Bil ki bu hususta [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي أَنَّ ذَا النُّونِ هُوَ يُونُسُ ﵇ لِأَنَّ النُّونَ هُوَ السَّمَكَةُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الِاسْمَ إِذَا دَارَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ لَقَبًا مَحْضًا وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ مُفِيدًا، فَحَمْلُهُ عَلَى الْمُفِيدِ أَوْلَى، خُصُوصًا إِذَا عُلِمَتِ الْفَائِدَةُ الَّتِي يَصْلُحُ لَهَا ذَلِكَ الْوَصْفُ.
Birinci Mesele: Zünnûn'un Yûnus aleyhisselâm olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü 'nûn' (نُون) balık demektir. Daha önce de belirttiğimiz gibi bir isim sırf lakap olmak ile anlam ifade eden bir niteleme olmak arasında kaldığında, özellikle bu vasfın uygun düştüğü fayda/anlam biliniyorsa, onu anlamlı kılınana hamletmek daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ وُقُوعَهُ ﵇ فِي بَطْنِ السَّمَكَةِ كَانَ قَبْلَ اشْتِغَالِهِ بِأَدَاءِ رِسَالَةِ اللَّه تَعَالَى أَوْ بَعْدَهُ. أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ:
İkinci Mesele: Onun aleyhisselâm balığın karnına düşmesinin Allah Teâlâ'nın elçiliğini tebliğ ile meşgul olmasından önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci görüşe gelince:
فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: كَانَ يُونُسُ ﵇ وَقَوْمُهُ يَسْكُنُونَ فِلَسْطِينَ، فَغَزَاهُمْ مَلِكٌ وَسَبَى مِنْهُمْ تِسْعَةَ أَسْبَاطٍ وَنِصْفًا، وَبَقِيَ سِبْطَانِ وَنِصْفٌ. فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَى شُعَيْبٍ النَّبِيِّ ﵇ أَنِ اذْهَبْ إِلَى حِزْقِيلَ الْمَلِكِ وَقُلْ لَهُ حَتَّى يُوَجِّهَ نَبِيًّا قَوِيًّا أَمِينًا فَإِنِّي أُلْقِي فِي قُلُوبِ أُولَئِكَ أَنْ يُرْسِلُوا مَعَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ. فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: فَمَنْ تَرَى وَكَانَ فِي مَمْلَكَتِهِ خَمْسَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَقَالَ يُونُسُ بْنُ مَتَّى: فَإِنَّهُ قَوِيٌّ أَمِينٌ فَدَعَا الْمَلِكُ بِيُونُسَ وَأَمَرَهُ أَنْ يَخْرُجَ فَقَالَ يُونُسُ: هَلْ أَمَرَكَ اللَّه بِإِخْرَاجِي؟ قَالَ: لَا، قَالَ فَهَلْ سَمَّانِي لَكَ؟
İbn Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: Yûnus aleyhisselâm ve kavmi Filistin'de ikamet ediyorlardı. Bir hükümdar onlara saldırıp onlardan dokuz buçuk sıbtı (kabileyi) esir aldı; geriye iki buçuk sıbt kaldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Şuayb Peygamber aleyhisselâm'a: 'Hizkîl Melik'e git ve ona güçlü, güvenilir bir peygamber göndermesini söyle; çünkü ben o [düşmanların] kalplerine İsrailoğullarını onunla beraber geri gönderme hissini koyacağım' diye vahyetti. Melik ona: 'Kimi uygun görürsün?' dedi -ki onun krallığında beş peygamber vardı-. Şuayb: 'Yûnus b. Mettâ'yı; çünkü o güçlü ve güvenilirdir' dedi. Melik Yûnus'u çağırıp yola çıkmasını emretti. Yûnus: 'Allah sana beni göndermeni mi emretti?' dedi. O: 'Hayır' dedi. Yûnus: 'Peki benim adımı sana verdi mi?' dedi.
قَالَ: لَا قَالَ فههنا أَنْبِيَاءٌ غَيْرِي، فَأَلَحُّوا عَلَيْهِ فَخَرَجَ مُغَاضِبًا لِلْمَلِكِ وَلِقَوْمِهِ فَأَتَى بَحْرَ الرُّومِ فَوَجَدَ قَوْمًا هَيَّئُوا سَفِينَةً فَرَكِبَ مَعَهُمْ فَلَمَّا تَلَجَّجَتِ السَّفِينَةُ تَكَفَّأَتْ بِهِمْ وَكَادُوا أَنْ يَغْرَقُوا، فَقَالَ الْمَلَّاحُونَ: هَاهُنَا رَجُلٌ عَاصٍ أَوْ عَبْدٌ آبِقٌ لِأَنَّ السَّفِينَةَ لَا تَفْعَلُ هَذَا مِنْ غَيْرِ رِيحٍ إِلَّا وَفِيهَا رَجُلٌ عَاصٍ، وَمِنْ رَسْمِنَا أَنَّا إِذَا ابْتُلِينَا بِمِثْلِ هَذَا الْبَلَاءِ أَنْ نَقْتَرِعَ فَمَنْ وَقَعَتْ عَلَيْهِ الْقُرْعَةُ أَلْقَيْنَاهُ فِي الْبَحْرِ، وَلَأَنْ يَغْرَقَ [وَ] احِدٌ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَغْرَقَ السَّفِينَةُ، فَاقْتَرَعُوا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَوَقَعَتِ الْقُرْعَةُ فِيهَا كُلِّهَا عَلَى يُونُسَ ﵇، فَقَالَ: أَنَا/ الرَّجُلُ الْعَاصِي وَالْعَبْدُ الْآبِقُ، وَأَلْقَى نَفْسَهُ فِي الْبَحْرِ فَجَاءَ حُوتٌ فَابْتَلَعَهُ، فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَى الْحُوتِ لَا تُؤْذِ مِنْهُ شَعْرَةً. فَإِنِّي جَعَلْتُ بَطْنَكَ سِجْنًا لَهُ وَلَمْ أَجْعَلْهُ طَعَامًا لَكَ، ثُمَّ لَمَّا نَجَّاهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ نَبَذَهُ بِالْعَرَاءِ كَالْفَرْخِ الْمَنْتُوفِ لَيْسَ عَلَيْهِ شَعَرٌ وَلَا جِلْدٌ، فَأَنْبَتَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ يَسْتَظِلُّ بِهَا وَيَأْكُلُ مِنْ ثَمَرِهَا حَتَّى اشْتَدَّ، فَلَمَّا يَبِسَتِ الشَّجَرَةُ حَزِنَ عَلَيْهَا يُونُسُ ﵇ فَقِيلَ لَهُ: أَتَحْزَنُ عَلَى شَجَرَةٍ وَلَمْ تَحْزَنْ عَلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ، حَيْثُ لَمْ تَذْهَبْ إِلَيْهِمْ وَلَمْ تَطْلُبْ رَاحَتَهُمْ. ثُمَّ أَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ وَأَمَرَهُ أَنْ يَذْهَبَ إِلَيْهِمْ فَتَوَجَّهُ يُونُسُ ﵇ نَحْوَهُمْ حَتَّى دَخَلَ أَرْضَهُمْ وَهُمْ مِنْهُ غَيْرُ بَعِيدٍ فَأَتَاهُمْ يُونُسُ ﵇، وَقَالَ لِمَلِكِهِمْ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ لِتُرْسِلَ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا: مَا نَعْرِفُ مَا تَقُولُ، وَلَوْ عَلِمْنَا أَنَّكَ صَادِقٌ لَفَعَلْنَا، وَلَقَدْ أَتَيْنَاكُمْ فِي دِيَارِكُمْ وَسَبَيْنَاكُمْ فَلَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَمَنَعَنَا اللَّه عَنْكُمْ، فَطَافَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ يَدْعُوهُمْ إِلَى ذَلِكَ فَأَبَوْا عَلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِ: قُلْ لَهُمْ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا جَاءَكُمُ الْعَذَابُ فَأَبْلَغَهُمْ فَأَبَوْا، فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِمْ فَلَمَّا فَقَدُوهُ نَدِمُوا عَلَى فِعْلِهِمْ فَانْطَلَقُوا يَطْلُبُونَهُ فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ،
Melik: 'Hayır' deyince, Yûnus: 'Burada benden başka peygamberler de var' dedi. Ancak ona ısrar ettiler; o da melike ve kavmine öfkelenerek çıkıp gitti. Akdeniz'e (Bahr-i Rûm) vardı ve bir gemi hazırlamış olan bir topluluk bulup onlarla birlikte gemiye bindi. Gemi denizin ortasına varınca çalkalanmaya başladı ve neredeyse batacak hale geldiler. Gemiciler: 'Burada asi bir adam yahut kaçak bir köle var; çünkü gemi rüzgâr olmaksızın ancak içinde asi bir adam bulunduğunda böyle yapar. Bizim âdetimiz, böyle bir belaya maruz kaldığımız zaman kur'a çekmektir; kime kur'a çıkarsa onu denize atarız. Zira bir kişinin boğulması geminin batmasından hayırlıdır' dediler. Üç defa kur'a çektiler ve her defasında kur'a Yûnus aleyhisselâm'a çıktı. Bunun üzerine o: 'Asi adam da kaçak köle de benim' diyerek kendini denize attı. Bir balık gelip onu yuttu. Allah Teâlâ balığa: 'Onun bir teline dahi zarar verme; zira ben senin karnını onun için bir zindan kıldım, sana yiyecek kılmadım' diye vahyetti. Sonra Allah Teâlâ onu balığın karnından kurtarınca, tüyleri yolunmuş, üzerinde kıl ve deri kalmamış bir yavru kuş gibi çırılçıplak bir yere attı. Allah Teâlâ, gölgesinde gölgelensin ve meyvesinden yesin de güçlensin diye onun üzerinde kabak cinsinden geniş yapraklı bir bitki (yaktîn) bitirdi. Ağaç kuruyunca Yûnus aleyhisselâm buna üzüldü. Ona: 'Sen bir ağaca üzülüyorsun da, yanlarına gitmeyip kurtuluşlarını aramadığın yüz bin veya daha fazla kişiye üzülmüyor musun?' denildi. Sonra Allah ona vahyedip onların yanına gitmesini emretti. Yûnus aleyhisselâm onlara doğru yönelip topraklarına girdi -ki onlar kendisinden pek uzak değillerdi-. Yûnus aleyhisselâm onların yanına gelip krallarına: 'İsrailoğullarını benimle beraber göndermen için Allah Teâlâ beni sana gönderdi' dedi. Onlar: 'Ne dediğini bilmiyoruz; senin doğru söylediğini bilseydik yapardık. Biz sizin yurdunuza geldik ve sizi esir aldık; eğer dediğin gibi olsaydı Allah bizi sizden menederdi' dediler. Yûnus üç gün boyunca onları buna davet ederek dolaştı, fakat reddettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Onlara, eğer inanmazlarsa azabın kendilerine geleceğini söyle' diye vahyetti. Yûnus bunu tebliğ etti, yine reddettiler. Bunun üzerine onların arasından çıktı. Onu göremeyince yaptıklarına pişman oldular ve onu aramaya koyuldular, fakat bulamadılar.
ثُمَّ ذَكَرُوا أَمْرَهُمْ وَأَمْرَ يُونُسَ لِلْعُلَمَاءِ الَّذِينَ كَانُوا فِي دِينِهِمْ، فَقَالُوا انْظُرُوا وَاطْلُبُوهُ فِي الْمَدِينَةِ فَإِنْ كَانَ فِيهَا فَلَيْسَ مِمَّا ذَكَرَ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ شَيْءٌ، وَإِنْ كَانَ قَدْ خَرَجَ فَهُوَ كَمَا قَالَ: فَطَلَبُوهُ فَقِيلَ لَهُمْ إِنَّهُ خَرَجَ الْعَشِيَّ فَلَمَّا آيَسُوا أَغْلَقُوا بَابَ مَدِينَتِهِمْ فَلَمْ يَدْخُلْهَا بَقَرُهُمْ وَلَا غَنَمُهُمْ وَعَزَلُوا الْوَالِدَةَ عَنْ وَلَدِهَا وَكَذَا الصِّبْيَانُ وَالْأُمَّهَاتُ، ثُمَّ قَامُوا يَنْتَظِرُونَ الصُّبْحَ. فَلَمَّا انْشَقَّ الصُّبْحُ رَأَوُا الْعَذَابَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ فَشَقُّوا جُيُوبَهُمْ وَوَضَعَتِ الْحَوَامِلُ مَا فِي بُطُونِهَا، وَصَاحَ الصِّبْيَانُ وَثَغَتِ الْأَغْنَامُ وَالْبَقَرُ، فَرَفَعَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمُ الْعَذَابَ، فَبَعَثُوا إِلَى يُونُسَ ﵇ فَآمَنُوا بِهِ، وَبَعَثُوا مَعَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Sonra kendi durumlarını ve Yûnus'un durumunu kendi dinlerindeki âlimlere anlattılar. Âlimler: 'Bakın ve onu şehirde arayın; eğer şehirdeyse azabın inmesine dair zikrettiği şeylerden hiçbiri gerçekleşmeyecektir. Şayet çıkıp gitmişse durum dediği gibidir' dediler. Onu aradılar; kendilerine onun akşamleyin çıktığı söylendi. Ümitlerini kesince şehirlerinin kapısını kapattılar; sığırları ve koyunları içeri sokmadılar, anayı yavrusundan ayırdılar, aynı şekilde çocuklarla anneleri de ayırdılar. Sonra sabahı beklemeye koyuldular. Sabah aydınlığı belirince azabın gökten indiğini gördüler; yakalarını yırttılar, hamileler karınlarındakini düşürdü, çocuklar feryat etti, koyunlar ve sığırlar meleşip böğürdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ azabı onlardan kaldırdı. Yûnus aleyhisselâm'a haber gönderip ona iman ettiler ve İsrailoğullarını onunla beraber salıverdiler.
فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كَانَتْ رِسَالَةُ يُونُسَ ﵇ بَعْدَ مَا نَبَذَهُ الْحُوتُ، وَدَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ: فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٤٥- ١٤٧] وَفِي هَذَا الْقَوْلِ
Bu görüşe göre Yûnus aleyhisselâm'ın elçiliği balığın onu atmasından sonra olmuştur. Bu görüşün delili ise Yüce Allah'ın Sâffât Suresi'ndeki şu buyruğudur: { فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Halsiz bir vaziyette iken onu çırılçıplak bir yere attık. Üzerine [gölge yapması için] kabak cinsinden geniş yapraklı bir bitki bitirdik. Ve onu yüz bin yahut daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik.” [Sâffât 145-147]. Bu görüş içinde
رِوَايَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ لِيُونُسَ ﵇: انْطَلِقْ إِلَى أَهْلِ نِينَوَى وَأَنْذِرْهُمْ أَنَّ الْعَذَابَ قَدْ حَضَرَهُمْ، فَقَالَ يُونُسُ ﵇: أَلْتَمِسُ دَابَّةً فَقَالَ الْأَمْرُ أَعْجَلُ مِنْ ذَلِكَ فَغَضِبَ وَانْطَلَقَ إِلَى السَّفِينَةِ،
başka bir rivayet daha vardır ki o da şudur: Cebrail aleyhisselâm Yûnus aleyhisselâm'a: 'Ninova halkına git ve azabın kendilerine yaklaştığını onlara ihtar et' demiştir. Yûnus aleyhisselâm: 'Bir binek arayayım' deyince, o: 'İş bundan daha acildir' demiş, bunun üzerine Yûnus öfkelenip gemiye doğru gitmiştir;
وَبَاقِي الْحِكَايَةِ كَمَا مَرَّتْ إِلَى أَنِ الْتَقَمَهُ الْحُوتُ فَانْطَلَقَ إِلَى أَنْ وَصَلَ إِلَى نِينَوَى فَأَلْقَاهُ هُنَاكَ. أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ قِصَّةَ الْحُوتِ كَانَتْ بَعْدَ دُعَائِهِ أَهْلَ نِينَوَى وَتَبْلِيغِهِ رِسَالَةَ اللَّه إِلَيْهِمْ قَالُوا إِنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يُؤْمِنُوا وَعَدَهُمْ بِالْعَذَابِ، فَلَمَّا كُشِفَ الْعَذَابُ عَنْهُمْ بَعْدَ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ خَرَجَ مِنْهُمْ مُغَاضِبًا، ثُمَّ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ الْخُرُوجِ والغضب أمورا. أحدها: أنه استحى أَنْ يَكُونَ بَيْنَ قَوْمٍ قَدْ جَرَّبُوا عَلَيْهِ الْكَذِبَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ مَنْ عَادَتِهِمْ قَتْلُ الْكَاذِبِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ دَخَلَتْهُ الْأَنَفَةُ. وَرَابِعُهَا:
kıssanın geri kalanı ise geçtiği gibidir; balık onu yutmuş, Ninova'ya varıncaya kadar gitmiş ve onu oraya bırakmıştır. İkinci görüşe gelince: Balık hadisesi, onun Ninova ehlini davet etmesinden ve Allah'ın elçiliğini onlara tebliğ etmesinden sonra gerçekleşmiştir. Demişlerdir ki: Onlar iman etmeyince Yûnus onları azapla tehdit etti. Onları tehdit ettikten sonra azap üzerlerinden kaldırılınca öfkelenerek aralarından çıkıp gitti. Sonra [onların arasından] çıkış ve öfkelenme sebebi hakkında birkaç husus zikretmişlerdir: Birincisi: Kendisini yalancılıkla denemiş/itham etmiş bir kavmin arasında bulunmaktan utanması. İkincisi: Onların âdetinin yalancıyı öldürmek olması. Üçüncüsü: Gururuna dokunmuş olması. Dördüncüsü:
لَمَّا لَمْ يَنْزِلِ الْعَذَابُ بِأُولَئِكَ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ قِصَّةَ الْحُوتِ وَذَهَابِ يُونُسَ ﵇ مُغَاضِبًا بَعْدَ أَنْ أَرْسَلَهُ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِمْ، وَبَعْدَ رَفْعِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ.
onlara azabın inmemiş olmasıdır. Âlimlerin çoğu, balık hadisesinin ve Yûnus aleyhisselâm'ın öfkelenerek gitmesinin, Allah Teâlâ'nın onu kendilerine göndermesinden ve üzerlerinden azabın kaldırılmasından sonra olduğu görüşündedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِجَوَازِ الذَّنْبِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ/ وُجُوهٍ. أَحَدُهَا:
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin aleyhimüsselâm günah işlemesinin câiz olduğunu söyleyenler, bu ayetle [çeşitli] yönlerden delil getirmişlerdir. Birincisi:
أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهُ ذَهَبَ يُونُسُ مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ وَيُقَالُ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَوَهْبٍ وَاخْتِيَارُ ابْنِ قُتَيْبَةَ وَمُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَيَلْزَمُ أَنَّ مُغَاضَبَتَهُ للَّه تَعَالَى مِنْ أَعْظَمِ الذُّنُوبِ، ثُمَّ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ هَذِهِ الْمُغَاضَبَةَ لَمْ تَكُنْ مَعَ اللَّه تَعَالَى بَلْ كَانَتْ مَعَ ذَلِكَ الْمَلِكِ أَوْ مَعَ الْقَوْمِ فَهُوَ أَيْضًا كَانَ مَحْظُورًا لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ [الْقَلَمِ: ٤٨] وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ مِنْ يُونُسَ كَانَ مَحْظُورًا. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ شَاكًّا فِي قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ وَالظُّلْمُ مِنْ أَسْمَاءِ الذَّمِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Müfessirlerin çoğuna göre Yûnus, Rabbine öfkelenerek gitmiştir. Bunun İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Hasan, Şa'bî, Saîd b. Cübeyr ve Vehb'in kavli olduğu, İbn Kuteybe ile Muhammed b. Cerîr'in de tercihi olduğu söylenir. Durum böyle olunca onun Allah Teâlâ'ya öfkelenmesi en büyük günahlardan olur. Sonra bu öfkelenmenin Allah Teâlâ'ya değil de o melike veya kavme karşı olduğu farz edilse bile, bu da yasak (mahzur) idi; zira Allah Teâlâ: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Rabbinin hükmünü sabırla bekle ve balık sahibi (Yûnus) gibi olma!” [Kalem 48] buyurmuştur. Bu da Yûnus'un o fiilinin yasak olduğunu gerektirir. İkincisi: Yüce Allah'ın: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı/ona güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı” buyruğudur ki bu, onun Allah Teâlâ'nın kudretinden şüphe ettiğini gerektirir. Üçüncüsü: { إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Gerçekten ben zalimlerden oldum” buyruğudur. Zulüm ise şu ayet gereğince yergi isimlerindendir:
أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [هُودٍ: ١٨] . وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُ الذَّنْبُ، فَلِمَ عَاقَبَهُ اللَّه بِأَنْ أَلْقَاهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ. وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ
{ أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!” [Hûd 18]. Dördüncüsü: Şayet ondan bir günah sâdır olmasaydı, Allah onu balığın karnına atmak suretiyle niçin cezalandırırdı? Beşincisi: Yüce Allah'ın diğer bir ayetteki şu buyruğudur: { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ }
[الصَّافَّاتِ: ١٤٢] وَالْمُلِيمُ هُوَ ذُو الْمَلَامَةِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُذْنِبٌ. وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُ الْحُوتِ مُذْنِبًا لَمْ يَجُزِ النَّهْيُ عَنِ التَّشَبُّهِ بِهِ وَإِنْ كَانَ مُذْنِبًا فَقَدْ حَصَلَ الْغَرَضُ. وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ قَالَ: وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ وقال: فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ [الْأَحْقَافِ: ٣٥] فَلَزِمَ أَنْ لَا يَكُونَ يُونُسُ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ وَكَانَ مُوسَى مِنْ أُولِي الْعَزْمِ، ثُمَّ قَالَ: فِي حَقِّهِ لَوْ كَانَ ابْنُ عِمْرَانَ حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا اتِّبَاعِي، وَقَالَ فِي يُونُسَ: «لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى يُونُسَ بْنِ مَتَّى» وَهَذَا خَارِجٌ عَنْ تَفْسِيرِ الْآيَةِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَنْ غَاضَبَهُ، لَكِنَّا نَقْطَعُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَى نَبِيِّ اللَّه أَنْ يُغَاضِبَ رَبَّهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ صِفَةُ مَنْ يَجْهَلُ كَوْنَ اللَّه مَالِكًا
[Sâffât 142] “[Kınanacak bir iş yapmışken] o kınanmış bir haldeyken balık onu yutuverdi.” Mülîm (مُلِيم), kınanmayı hak eden kimsedir; böyle olan kimse ise günahkârdır. Altıncısı: { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi (Yûnus) gibi olma!” buyruğudur. Şayet balık sahibi günahkâr olmasaydı ona benzemekten nehyetmek câiz olmazdı; şayet günahkâr idiyse maksat hasıl olmuştur. Yedincisi: [Allah Teâlâ'nın]: { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi gibi olma” buyurması ve: { فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sabret” [Ahkâf 35] buyurmasıdır; bundan Yûnus'un 'ülü'l-azm'den olmadığı neticesi çıkar. Hâlbuki Mûsâ ülü'l-azmdendi, buna rağmen [Hz. Peygamber] onun hakkında: 'Şayet İbn İmrân hayatta olsaydı bana uymaktan başka çaresi olmazdı' buyurmuş, Yûnus hakkında ise: 'Beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayın' demiştir ki bu, ayetin tefsiri dışındadır. Birinci [itiraza] verilecek cevap şudur: Ayette kime öfkelendiği belirtilmemiştir; fakat biz Allah'ın bir peygamberinin Rabbine öfkelenmesinin câiz olamayacağını kesin olarak biliriz; çünkü bu, Allah'ın malik olduğunu bilmeyen kimsenin sıfatıdır;
لِلْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْجَاهِلُ باللَّه لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا، وَأَمَّا مَا
emir ve nehiy sahibi olduğunu bilmeyenin vasfıdır; Allah'ı bilmeyen kimse ise peygamber olmak şöyle dursun, mümin bile olamaz. Şuna gelince:
رُوِيَ أَنَّهُ خَرَجَ مُغَاضِبًا لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى الِاسْتِعْدَادِ، وَتَنَاوُلِ النَّفْلِ فَمِمَّا يَرْتَفِعُ حَالُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَنْهُ،
Onun hazırlık yapmaya ve nafile bir işle meşgul olmaya taalluk eden bir durum sebebiyle öfkelenerek çıktığına dair rivayet edilenler ise peygamberlerin aleyhimüsselâm makamının tenzih edileceği şeylerdendir.
لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى إِذَا أَمَرَهُمْ بِشَيْءٍ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُخَالِفُوهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [الْأَحْزَابِ: ٣٦] وَقَوْلُهُ: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ إِلَى قَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ [النِّسَاءِ: ٦٥] فَإِذَا كَانَ فِي الِاسْتِعْدَادِ مُخَالَفَةٌ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَقَعَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَرْفُ هَذِهِ الْمُغَاضَبَةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ خَرَجَ مُغَاضِبًا لِغَيْرِ اللَّه، وَالْغَالِبُ أَنَّهُ إِنَّمَا يُغَاضِبُ مَنْ يَعْصِيهِ فِيمَا يَأْمُرُهُ بِهِ فَيَحْتَمِلُ قَوْمَهُ أَوِ الْمَلِكَ أَوْ هُمَا جَمِيعًا، وَمَعْنَى مُغَاضَبَتِهِ لِقَوْمِهِ أَنَّهُ أَغْضَبَهُمْ بِمُفَارَقَتِهِ لِخَوْفِهِمْ حُلُولَ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ عِنْدَهَا، وَقَرَأَ أَبُو شَرَفٍ مُغْضَبًا.
Çünkü Allah Teâlâ onlara bir şey emrettiğinde O'na muhalefet etmeleri câiz değildir; nitekim Allah Teâlâ: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadının işlerinde bir seçim hakkı olamaz” [Ahzâb 36] ve: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükümden içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar” [Nisâ 65] buyurmuştur. Eğer hazırlıkta bir muhalefet bulunsaydı bunun onlardan meydana gelmesi câiz olmazdı. Bu öfkelenmenin Allah Teâlâ'ya yöneltilmesinin câiz olmadığı sabit olunca, muradın onun Allah'tan başkasına öfkelenerek çıkması olması vacip olur. Galip olan durum ise, kişinin ancak kendisine emrettiği hususta kendisine isyan eden kimseye öfkelenmesidir; dolayısıyla bu, kavmine veya melike yahut her ikisine birden olabilir. Kavmine öfkelenmesinin manası, onun ayrılmasıyla onların üzerine azabın inmesinden korktukları için ayrılışıyla onları öfkelendirmiş olmasıdır. Ebû Şeref ise (مُغْضَبًا) 'öfkelendirilmiş olarak' şeklinde okumuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ مُغَاضَبَةُ الْقَوْمِ أَيْضًا كَانَتْ مَحْظُورَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ [القلم: ٤٨] قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهَا كَانَتْ مَحْظُورَةً، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَهُ بِتَبْلِيغِ تِلْكَ الرِّسَالَةِ إِلَيْهِمْ، وَمَا أَمَرَهُ بِأَنْ يَبْقَى مَعَهُمْ أَبَدًا فَظَاهِرُ الْأَمْرِ لَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ، فَلَمْ يَكُنْ خُرُوجُهُ مِنْ بَيْنِهِمْ مَعْصِيَةً، وَأَمَّا الْغَضَبُ فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ مَعْصِيَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مَنْهِيًّا عَنْهُ قَبْلَ ذَلِكَ فَظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَمْ يَفْعَلْهُ إِلَّا غَضَبًا للَّه تَعَالَى وَأَنَفَةً لِدِينِهِ وَبُغْضًا لِلْكُفْرِ وَأَهْلِهِ، بَلْ كَانَ الْأَوْلَى لَهُ أَنْ يُصَابِرَ وَيَنْتَظِرَ الْإِذْنَ مِنَ اللَّه/ تَعَالَى فِي الْمُهَاجَرَةِ عَنْهُمْ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ كَأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَرَادَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ أَفْضَلَ الْمَنَازِلِ وَأَعْلَاهَا. وَالْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الثَّانِيَةِ:
Onların: 'Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi gibi olma!” [Kalem 48] buyruğu sebebiyle kavme öfkelenmek de yasaktı' şeklindeki sözlerine gelince; deriz ki: Bunun yasak olduğunu kabul etmiyoruz; zira Allah Teâlâ ona o elçiliği kendilerine tebliğ etmesini emretmiş, sürekli onların yanında kalmasını emretmemiştir. Emrin zahiri ise tekrarı gerektirmez; dolayısıyla onların arasından çıkması bir masiyet (günah) değildi. Öfkeye gelince; bunun bir masiyet olduğunu da kabul etmiyoruz. Çünkü daha önce bundan menedilmemişti; bu yüzden bunu ancak Allah Teâlâ için duyduğu bir öfke, O'nun dinine sahip çıkma gayreti, küfre ve ehline duyduğu buğuz sebebiyle yaptığından bunun câiz olduğunu sanmıştı. Ne var ki onun için en evla olanı, sabretmek ve onlardan hicret etmek hususunda Allah Teâlâ'dan gelecek izni beklemekti. İşte bu yüzden Yüce Allah: { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi gibi olma!” buyurmuştur; sanki Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için en faziletli ve en yüce mertebeleri murad etmiştir. İkinci şüpheye cevap:
وَهِيَ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ أَنْ نَقُولَ مَنْ ظَنَّ عَجْزَ اللَّه تَعَالَى فَهُوَ كَافِرٌ، وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نِسْبَةُ ذَلِكَ إِلَى آحَادِ الْمُؤْمِنِينَ، فَكَيْفَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَإِذَنْ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ التَّأْوِيلِ وَفِيهِ وُجُوهٌ:
Bu da Yüce Allah'ın: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “Kendisini asla sıkıştırmayacağımızı/ona güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı” buyruğuna tutunmaktır; buna şöyle cevap veririz: Allah Teâlâ'nın aciz olduğunu sanan kimse kâfirdir. Bunu sıradan müminlere nispet etmenin dahi câiz olmadığı hususunda ihtilaf yoktur; nerede kaldı ki peygamberlere aleyhimüsselâm nispet edilsin! O halde bu ayette mutlaka bir tevile gidilmelidir. Bu hususta [çeşitli] vecihler vardır:
أَحَدُهَا: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ لَنْ نُضَيِّقَ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٢] أَيْ يُضَيِّقُ: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ [الطَّلَاقِ: ٧] أَيْ ضُيِّقَ: وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ [الْفَجْرِ: ١٦] أَيْ ضَيَّقَ وَمَعْنَاهُ أَنْ لَنْ نُضَيِّقَ عَلَيْهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ تَصِيرُ الْآيَةُ حُجَّةً لَنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ يُونُسَ ﵇ ظَنَّ أَنَّهُ مُخَيَّرٌ إِنْ شَاءَ أَقَامَ وَإِنْ شَاءَ خَرَجَ، وَأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُضَيِّقُ عَلَيْهِ فِي اخْتِيَارِهِ، وَكَانَ فِي الْمَعْلُومِ أَنَّ الصَّلَاحَ فِي تَأَخُّرِ خُرُوجِهِ، وَهَذَا مِنَ اللَّه تَعَالَى بَيَانٌ لِمَا يَجْرِي مَجْرَى الْعُذْرِ لَهُ مِنْ حَيْثُ خَرَجَ، لَا عَلَى تَعَمُّدِ الْمَعْصِيَةِ لَكِنْ لِظَنِّهِ أَنَّ الْأَمْرَ فِي خُرُوجِهِ مُوَسَّعٌ يَجُوزُ أَنْ يُقَدِّمَ وَيُؤَخِّرَ، وَكَانَ الصَّلَاحُ خِلَافَ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ بَابِ التَّمْثِيلِ بِمَعْنَى فَكَانَتْ حَالَتُهُ مُمَثَّلَةً بِحَالَةِ مَنْ ظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فِي خُرُوجِهِ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ غَيْرِ انْتِظَارٍ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى. وَثَالِثُهَا: أَنْ تُفَسَّرَ الْقُدْرَةُ بِالْقَضَاءِ فَالْمَعْنَى فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْضِيَ عَلَيْهِ بِشِدَّةٍ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَالْكَلْبِيِّ، وَرِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: نَقْدِرَ بِمَعْنَى نُقَدِّرُ. يُقَالُ: قَدَرَ اللَّه الشَّيْءَ قَدْرًا وَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا، فَالْقَدْرُ بِمَعْنَى التَّقْدِيرِ وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالزُّهْرِيُّ: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ بِضَمِّ النُّونِ وَالتَّشْدِيدِ من التقدير، وقرأ عبيد بن عمر بِالتَّشْدِيدِ عَلَى الْمَجْهُولِ وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: (يُقْدَرُ عَلَيْهِ) بِالتَّخْفِيفِ عَلَى الْمَجْهُولِ،
Birincisi: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } yani kendisini sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ } “Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir, dilediğine de kısar/daraltır” [Ankebût 62] yani daraltır; { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } “Rızkı daraltılmış olan da...” [Talâk 7] yani daraltılan; { وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ } “Ama onu imtihan edip rızkını daralttığı zaman ise...” [Fecr 16] yani daralttığı zaman. Anlamı ise: 'Kendisini sıkıştırmayacağımızı [sandı]' demektir. Bil ki bu tevile göre ayet bizim lehimize bir delil olur; çünkü Yûnus aleyhisselâm dilerse kalıp dilerse çıkabileceği hususunda muhayyer olduğunu ve Yüce Allah'ın onun bu tercihinde kendisini sıkıştırmayacağını sanmıştı. Oysa [Allah'ın ezelî] ilminde doğru/uygun olan şey onun çıkışını geciktirmesiydi. Bu ise Allah Teâlâ tarafından, onun masiyete kasten değil de çıkış hususunda serbest bırakıldığını, öne alıp erteleyebileceğini sanarak çıktığı cihetinden onun için bir mazeret mesabesinde olan durumun beyanıdır; oysa uygun olan bunun aksiydi. İkincisi: Bunun temsil kabilinden olmasıdır; yani Allah Teâlâ'nın emrini beklemeksizin kavminden çıkışındaki hali, bizim kendisine güç yetiremeyeceğimizi/onu sıkıştırmayacağımızı sanan kimsenin haline benzetilmiştir. Üçüncüsü: Kudretin kaza/hüküm ile tefsir edilmesidir; mana, 'başına bir sıkıntı ve darlık takdir etmeyeceğimizi sanmıştı' şeklinde olur. Bu, Mücâhid, Katâde, Dahhâk ve Kelbî'nin kavli, Avfî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayeti, Ferrâ ve Zeccâc'ın da tercihidir. Zeccâc: 'Nakdire (نَقْدِرَ), nukaddiru (نُقَدِّرُ) manasındadır. (قَدَرَ اللَّهُ الشَّيْءَ قَدْرًا) ve (قَدَّرَهُ تَقْدِيرًا) denir; dolayısıyla kadr, takdir manasındadır' demiştir. Ömer b. Abdilazîz ve Zührî, takdirden türemiş olarak nûn'un zammesi ve şedde ile { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ } şeklinde; Ubeyd b. Umeyr meçhul olarak şedde ile; Ya'kûb ise meçhul olarak şeddesiz (يُقْدَرَ عَلَيْهِ) şeklinde okumuştur.
وَرُوِيَ أَنَّهُ دَخَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ عَلَى مُعَاوِيَةَ ﵁، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ: لَقَدْ ضَرَبَتْنِي أَمْوَاجُ الْقُرْآنِ الْبَارِحَةَ فَغَرِقْتُ فِيهَا فَلَمْ أَجِدْ لِنَفْسِي خَلَاصًا إِلَّا بِكَ فَقَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: يَظُنُّ نَبِيُّ اللَّه أَنْ لَنْ يَقْدِرَ اللَّه عَلَيْهِ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ هَذَا مِنَ الْقَدْرِ لَا مِنَ الْقُدْرَةِ.
Rivayet edildiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Muâviye radıyallâhu anh'ın yanına girdi. Muâviye: 'Dün gece Kur'an dalgaları bana çarptı da içinde boğuldum; senden başka kendime bir kurtarıcı bulamadım' dedi. İbn Abbâs: 'Nedir o?' diye sorunca, Muâviye: 'Allah'ın peygamberi, Allah'ın kendisine güç yetiremeyeceğini mi sanıyor?' dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Bu, kudretten değil, kadrden (takdirden/daraltmaktan) gelir' dedi.
وَرَابِعُهَا: فظن أَنْ لَنْ نَقْدِرَ: أَيْ فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَفْعَلَ لِأَنَّ بَيْنَ الْقُدْرَةِ وَالْفِعْلِ
Dördüncüsü: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ } yani 'yapmayacağımızı sanmıştı' demektir; zira kudret ile fiil arasında
مُنَاسِبَةً فَلَا يَبْعُدُ جَعْلُ أَحَدِهِمَا مَجَازًا عَنِ الْآخَرِ. وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّوْبِيخِ مَعْنَاهُ أَفَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَسَادِسُهَا: أَنَّ عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ كَانَتْ قَبْلَ رِسَالَةِ يُونُسَ ﵇ كَانَ هَذَا الظَّنُّ حَاصِلًا قَبْلَ الرِّسَالَةِ، وَلَا يَبْعُدُ فِي حَقِّ غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ أَنْ يَسْبِقَ ذَلِكَ إِلَى وَهْمِهِ بِوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ. ثُمَّ إِنَّهُ يَرُدُّهُ بِالْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ. وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ: إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَهُوَ أَنْ نَقُولَ إِنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا قَبْلَ النُّبُوَّةِ فَلَا كَلَامَ، وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا بَعْدَهَا فَهِيَ وَاجِبَةُ التَّأْوِيلِ لِأَنَّا لَوْ أَجْرَيْنَاهَا عَلَى ظَاهِرِهَا، لَوَجَبَ الْقَوْلُ بِكَوْنِ النَّبِيِّ مُسْتَحِقًّا لِلَّعْنِ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ مُسْلِمٌ، وَإِذَا وَجَبَ التَّأْوِيلُ فَنَقُولُ لَا شَكَّ أَنَّهُ كَانَ تَارِكًا لِلْأَفْضَلِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى تَحْصِيلِ الْأَفْضَلِ فَكَانَ ذَلِكَ ظُلْمًا وَالْجَوَابُ عَنِ الرَّابِعِ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ عُقُوبَةً إِذِ الْأَنْبِيَاءُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُعَاقَبُوا، بَلِ الْمُرَادُ بِهِ الْمِحْنَةُ، لَكِنْ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يَذْكُرُونَ فِي كُلِّ مَضَرَّةٍ تُفْعَلُ/ لِأَجْلِ ذَنْبٍ أَنَّهَا عُقُوبَةٌ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْخَامِسِ: أَنَّ الْمَلَامَةَ كَانَتْ بِسَبَبِ تَرْكِ الْأَفْضَلِ.
bir münasebet vardır; dolayısıyla birinin diğerine mecaz kılınması uzak bir ihtimal değildir. Beşincisi: Bunun kınama manasında bir istifham (soru) olmasıdır; yani 'Yoksa kendisini sıkıştırmayacağımızı/ona güç yetiremeyeceğimizi mi sandı?' demektir; bu görüş İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Altıncısı: Bu hadisenin Yûnus aleyhisselâm'ın peygamberliğinden önce olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre, bu zan nübüvvetten önce vaki olmuştur; peygamber ve resullerin dışındakiler hakkında ise şeytanın vesvesesiyle böyle bir şeyin zihnine gelmesi, sonra da kişinin bunu hüccet ve delille defetmesi uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüye -yani { إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } 'Gerçekten ben zalimlerden oldum' sözüne dayanılmasına- verilecek cevap şudur: Şayet bunu nübüvvetten önceki döneme hamledersek zaten söylenecek söz yoktur; şayet nübüvvetten sonrasına hamledersek tevili vaciptir. Çünkü onu zahirine göre alsaydık, peygamberin laneti hak ettiğini söylemek gerekirdi ki bunu hiçbir Müslüman söylemez. Tevil vacip olunca deriz ki: Şüphesiz o, daha faziletli olanı elde etmeye muktedir olduğu halde daha faziletli olanı terk etmiştir; işte bu durum bir zulüm (nefse haksızlık) olmuştur. Dördüncüye cevap: Bunun bir ceza (ukubet) olduğunu kabul etmiyoruz; zira peygamberlerin cezalandırılması câiz değildir. Bilakis bundan murat bir imtihandır (mihnettir); fakat müfessirlerin çoğu, bir günahtan ötürü verilen her zararı bir ceza olarak zikrederler. Beşinciye cevap: Kınanma (melamet), daha faziletli olanı terk etmesinden ötürü idi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي الظُّلُمَاتِ أَيْ فِي الظُّلْمَةِ الشَّدِيدَةِ الْمُتَكَاثِفَةِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ [الْبَقَرَةِ: ١٧] وَقَوْلِهِ: يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] وَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَبَرَ أَنْوَاعًا مُخْتَلِفَةً مِنَ الظُّلُمَاتِ فَإِنْ كَانَ النِّدَاءُ فِي اللَّيْلِ فَهُنَاكَ ظُلْمَةُ اللَّيْلِ وَالْبَحْرِ وَبَطْنِ الْحُوتِ، وَإِنْ كَانَ فِي النَّهَارِ أُضِيفَ إِلَيْهِ ظُلْمَةُ أَمْعَاءِ الْحُوتِ، أَوْ أَنَّ حُوتًا ابْتَلَعَ الْحُوتَ الَّذِي هُوَ فِي بَطْنِهِ، أَوْ لِأَنَّ الْحُوتَ إِذَا عَظُمَ غَوْصُهُ فِي قَعْرِ الْبَحْرِ كَانَ مَا فَوْقَهُ مِنَ الْبَحْرِ ظُلْمَةً فِي ظُلْمَةٍ، أَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ:
Dördüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فِي الظُّلُمَاتِ } yani balığın karnındaki şiddetli, katmerli karanlıkta; nitekim Allah Teâlâ: { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ } “Allah onların nurlarını giderdi ve onları karanlıklar içinde bıraktı” [Bakara 17] ve: { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” [Bakara 257] buyurmuştur. Bazıları ise birbirinden farklı karanlık türlerini dikkate almıştır: Şayet bu niyaz geceleyin olmuşsa, gece karanlığı, deniz karanlığı ve balığın karnının karanlığı vardır. Gündüzleyin olmuşsa buna balığın bağırsaklarının karanlığı eklenir; yahut içinde bulunduğu balığı başka bir balık yutmuştur; yahut balık denizin dibine iyice daldığı zaman üzerindeki deniz kat kat karanlık kesildiği içindir. Şunu söyleyenin sözüne gelince:
إِنَّ الْحُوتَ الَّذِي ابْتَلَعَهُ غَاصَ فِي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ فَإِنْ ثَبَتَ ذَلِكَ بِخَبَرٍ فَلَا كَلَامَ، وَإِنْ قِيلَ بِذَلِكَ لِكَيْ يَقَعَ نِدَاؤُهُ فِي الظُّلُمَاتِ فَمَا قَدَّمْنَاهُ يُغْنِي عَنْ ذَلِكَ.
'Onu yutan balık yedinci kat yere daldı' diyen kimsenin bu sözü şayet bir haberle sabit ise söylenecek bir şey yoktur; yok eğer bu, onun niyazı karanlıklar içinde vaki olsun diye söylenmişse, daha önce zikrettiklerimiz buna ihtiyaç bırakmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ فَالْمَعْنَى بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ، أَوْ بِمَعْنَى أَيْ،
{ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ } buyruğuna gelince; bunun anlamı, 'Senden başka hiçbir ilah yoktur diye'dir yahut [buradaki 'en' harfi] 'yani' (tefsiriyye) manasındadır.
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا مِنْ مَكْرُوبٍ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ إِلَّا اسْتُجِيبَ لَهُ»
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Sıkıntıya düşmüş hiçbir kimse yoktur ki bu dua ile dua etsin de duası kabul olunmasın.”
وَعَنِ الْحَسَنِ: مَا نَجَّاهُ اللَّه تَعَالَى إِلَّا بِإِقْرَارِهِ عَنْ نَفْسِهِ بِالظُّلْمِ.
Hasan'dan da şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ onu ancak kendi nefsinin haksızlığını (zulmünü) itiraf etmesi sebebiyle kurtarmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ سُبْحَانَكَ فَهُوَ تَنْزِيهٌ عَنْ كُلِّ النَّقَائِصِ وَمِنْهَا الْعَجْزُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ مُرَادُهُ مِنْ قَوْلِهِ:
{ سُبْحَانَكَ } “Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin” buyruğuna gelince; bu, acizlik de dahil bütün noksanlıklardan tenzihtir. Bu da onun:
فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ أَنَّهُ ظَنَّ الْعَجْزَ، وَإِنَّمَا قَالَ: سُبْحانَكَ لِأَنَّ تَقْدِيرَهُ سُبْحَانَكَ أَنْ تَفْعَلَ ذَلِكَ جَوْرًا أَوْ شَهْوَةً لِلِانْتِقَامِ، أَوْ عَجْزًا عَنْ تَخْلِيصِي عَنْ هَذَا الْحَبْسِ، بَلْ فَعَلْتَهُ بِحَقِّ الْإِلَهِيَّةِ وَبِمُقْتَضَى الْحِكْمَةِ.
{ فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğundan muradının acizlik zannı olmadığına delalet eder. O ancak: { سُبْحانَكَ } demiştir; zira cümlenin takdiri şöyledir: 'Bunu bir haksızlık, bir intikam arzusu veya beni bu hapisten kurtarmaktan aciz olduğun için yapmandan Seni tenzih ederim; bilakis Sen bunu ilahlık hakkı ve hikmetin gereği olarak yaptın.'
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَالْمَعْنَى ظَلَمْتُ نَفْسِي بِفِرَارِي مِنْ قَوْمِي بِغَيْرِ إِذْنِكَ، كَأَنَّهُ قَالَ: كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَأَنَا الْآنَ مِنَ التَّائِبِينَ النَّادِمِينَ، فَاكْشِفْ عَنِّي الْمِحْنَةَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ وَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ بِكَمَالِ الرُّبُوبِيَّةِ وَوَصَفَ نَفْسَهُ بِقَوْلِهِ: إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ بِضَعْفِ الْبَشَرِيَّةِ وَالْقُصُورِ فِي أَدَاءِ حَقِّ الرُّبُوبِيَّةِ، وَهَذَا الْقَدْرُ يَكْفِي فِي السُّؤَالِ عَلَى مَا قَالَ الْمُتَنَبِّي:
{ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Gerçekten ben zalimlerden oldum” buyruğuna gelince; bunun anlamı: 'Senin iznin olmaksızın kavmimden kaçmakla nefsime zulmettim' demektir. Sanki o şöyle demiştir: 'Zalimlerden idim, şu an ise tövbe eden, pişmanlık duyanlardanım; bu sıkıntıyı benden gider.' Nitekim { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Biz de onun duasını kabul ettik” buyruğu buna delalet eder. Bu hususta başka bir vecih daha vardır: O aleyhisselâm { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ } sözüyle Rabbini kâmil rubûbiyet ile tavsif etmiş; { إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } sözüyle de kendi nefsini beşeriyetin zayıflığı ve rubûbiyet hakkını eda etmedeki kusur ile nitelemiştir. Mütenebbî'nin şu beytinde dediği gibi, talepte bulunmak için bu kadarı kâfidir:
وَفِي النَّفْسِ حَاجَاتٌ وَفِيكَ فَطَانَةٌ ... سُكُوتِي كَلَامٌ عِنْدَهَا وَخِطَابُ
“Gönülde nice ihtiyaçlar var, sende de bir feraset... Onun huzurunda benim susuşum bile bir sözdür, bir hitaptır.”
وَرَوَى عَبْدُ اللَّه بْنُ رَافِعٍ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَمَّا أَرَادَ اللَّه حَبْسَ يُونُسَ ﵇، أَوْحَى إِلَى الْحُوتِ أَنْ خُذْهُ وَلَا تَخْدِشْ لَهُ لَحْمًا، وَلَا تَكْسِرْ لَهُ عَظْمًا» فَأَخَذَهُ وَهَوَى بِهِ إِلَى أَسْفَلِ الْبَحْرِ، فَسَمِعَ يُونُسُ ﵇ حِسًّا، فَقَالَ فِي نَفْسِهِ: مَا هَذَا؟ فَأَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ هَذَا تَسْبِيحُ دَوَابِّ الْبَحْرِ، قَالَ فَسَبَّحَ، فَسَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ تَسْبِيحَهُ، فَقَالُوا مِثْلَهُ.
Ümmü Seleme'nin azatlısı Abdullah b. Râfi‘, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: “Allah Yûnus aleyhisselâm'ı hapsetmeyi murad ettiğinde balığa: 'Onu al; fakat etini tırmalama, kemiğini kırma!' diye vahyetti.” Bunun üzerine balık onu aldı ve denizin en dibine indirdi. Yûnus aleyhisselâm bir hışırtı duydu ve içinden: 'Bu nedir?' dedi. Allah Teâlâ ona: 'Bu, deniz canlılarının tesbihidir' diye vahyetti. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine o da tesbih etti; melekler onun tesbihini işitince aynısını söylediler.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ أَيْ مِنْ غَمِّهِ بِسَبَبِ كَوْنِهِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، وَبِسَبَبِ خَطِيئَتِهِ، وَكَمَا أَنْجَيْنَا يُونُسَ ﵇ مِنْ كرب الحبس إذ دعانا: كذلك نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ مِنْ كَرْبِهِمْ إِذَا اسْتَغَاثُوا بِنَا.
{ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ } “ve onu gamdan kurtardık” buyruğuna gelince; yani balığın karnında bulunması ve hatası sebebiyle düştüğü gamdan [kurtardık]. Yûnus aleyhisselâm Bize dua ettiğinde onu hapis sıkıntısından kurtardığımız gibi, müminleri de Bize sığınıp yardım istediklerinde sıkıntılarından öylece kurtarırız.
رَوَى سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «دَعْوَةُ ذِي النُّونِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ، إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، مَا دَعَا بِهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ قَطُّ وَهُوَ مَكْرُوبٌ إِلَّا اسْتَجَابَ اللَّه دُعَاءَهُ» .
Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: “Zünnûn'un balığın karnındaki duası şudur: { لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ، إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } (Senden başka hiçbir ilah yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum). Sıkıntıya düşmüş bir Müslüman kul bununla dua eder de Allah onun duasını kabul etmez olur mu hiç!”
/ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ نُنْجِي وَنُنَجِّي وَنَجَّى وَالنُّونُ لَا تُدْغَمُ فِي الْجِيمِ، وَمَنْ تَمَحَّلَ لِصِحَّتِهِ فَجَعَلَهُ فَعَّلَ وَقَالَ: نَجَّى النَّجَاءَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَرْسَلَ الْيَاءَ وَأَسْنَدَهُ إِلَى مَصْدَرِهِ، وَنَصَبَ الْمُؤْمِنِينَ بِالنَّجَاءِ، فَتَعَسَّفَ بَارِدَ التعسف.
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Bu kelime] { نُنْجِي }, { نُنَجِّي } ve { نَجَّى } şeklinde okunmuştur. Nun harfi cim harfine idğam edilmez. Bunun doğruluğunu zorlayıp onu 'fa‘‘ale' babına sokan ve: 'Kurtuluş müminleri kurtardı (نَجَّى النَّجَاءَ الْمُؤْمِنِينَ)' diyerek yâ harfini serbest bırakıp fiili kendi masdarına isnat eden, 'el-mü’minîn' kelimesini de 'en-necâ'' masdarı ile nasb eden kimse, pek yersiz ve soğuk bir zorlamaya (taassüfe) girmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٩ الى ٩٠]
[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 89-90]
وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠)
{ وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠) } “Zekeriyyâ'yı da [an]. Hani o Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma; Sen varislerin en hayırlısısın!' diye yalvarmıştı. Biz de onun duasını kabul ettik, ona Yahyâ'yı bağışladık ve eşini kendisi için [çocuk doğurmaya] elverişli kıldık. Gerçekten onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak Bize dua ederlerdi; Bize karşı derin bir saygı içindeydiler.”
الْقِصَّةُ التَّاسِعَةُ، قِصَّةُ زَكَرِيَّا ﵇
DOKUZUNCU KISSA: Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ انْقِطَاعَ زَكَرِيَّا ﵇ إِلَى رَبِّهِ تَعَالَى لَمَّا مَسَّهُ الضُّرُّ بِتَفَرُّدِهِ، وَأَحَبَّ مَنْ يُؤْنِسُهُ وَيُقَوِّيهِ عَلَى أَمْرِ دِينِهِ وَدُنْيَاهُ وَيَكُونُ قَائِمًا مَقَامَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ، فَدَعَا اللَّه تَعَالَى دُعَاءَ مُخْلِصٍ عَارِفٍ بِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ، وَإِنِ انْتَهَتِ الْحَالُ بِهِ وَبِزَوْجَتِهِ مِنْ كِبَرٍ وَغَيْرِهِ إِلَى الْيَأْسِ مِنْ ذَلِكَ بِحُكْمِ الْعَادَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ سِنُّهُ مِائَةً وَسِنُّ زَوْجَتِهِ تِسْعًا وَتِسْعِينَ.
Bil ki Allah Teâlâ, Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın yalnız kalmaktan dolayı kendisine bir sıkıntı dokunduğunda, kendisine can yoldaşı olacak, din ve dünya işlerinde kendisine güç verecek ve ölümünden sonra kendi makamına geçecek birini arzuladığında Rabbine nasıl yöneldiğini açıklamıştır. Bunun üzerine o, yaşlılık ve benzeri sebeplerle kendisinin ve eşinin durumunun âdete göre bundan ümit kesme noktasına gelmiş olmasına rağmen, Allah Teâlâ'nın buna kādir olduğunu bilen ihlaslı bir kimsenin duasıyla Allah'a dua etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Zekeriyyâ yüz yaşında, eşi ise doksan dokuz yaşındaydı.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَهُ فِي جُمْلَةِ دُعَائِهِ عَلَى وَجْهِ الثَّنَاءِ عَلَى رَبِّهِ لِيَكْشِفَ عَنْ عِلْمِهِ بِأَنَّ مَآلَ الْأُمُورِ إِلَى اللَّه تَعَالَى. وَالثَّانِي: كَأَنَّهُ ﵇ قَالَ: «إِنْ لَمْ تَرْزُقْنِي مَنْ يَرِثُنِي فَلَا أُبَالِي فَإِنَّكَ خَيْرُ وَارِثٍ» .
{ وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ } “Sen varislerin en hayırlısısın” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: O aleyhisselâm, işlerin nihayetinin Allah Teâlâ'ya varacağını bildiğini ortaya koymak üzere bunu duasının içinde Rabbine bir övgü olarak zikretmiştir. İkincisi: Sanki o aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Bana varis olacak birini nasip etmesen de gam yemem; zira Sen varislerin en hayırlısısın.'
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَجَبْنا لَهُ أَيْ فَعَلْنَا مَا أَرَادَهُ لِأَجْلِ سُؤَالِهِ، وَفِي ذَلِكَ إِعْظَامٌ لَهُ، فَلِذَلِكَ تَقُولُ الْعُلَمَاءُ بِأَنَّ الِاسْتِجَابَةَ ثَوَابٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِعْظَامِ.
Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَجَبْنا لَهُ } “Biz de onun duasını kabul ettik” buyruğuna gelince; yani duası sebebiyle dilediği şeyi yaptık. Bunda onun için bir ta‘zim (büyükleme) vardır. Bu sebepledir ki âlimler, kabul etmenin (icabetin) içinde ta‘zim bulunması dolayısıyla bir sevap olduğunu söylemişlerdir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى فَهُوَ كَالتَّفْسِيرِ لِلِاسْتِجَابَةِ وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَصْلَحَهَا لِلْوِلَادَةِ بِأَنْ أَزَالَ عَنْهَا الْمَانِعَ بِالْعَادَةِ، وَهَذَا أَلْيَقُ بِالْقِصَّةِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَصْلَحَهَا فِي أَخْلَاقِهَا وَقَدْ كَانَتْ عَلَى طَرِيقَةٍ مِنْ سُوءِ الْخُلُقِ وَسَلَاطَةِ اللِّسَانِ تُؤْذِيهِ وَجَعَلَ ذَلِكَ مِنْ نِعَمِهِ عَلَيْهِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَهَا مُصْلِحَةً فِي الدِّينِ، فَإِنَّ صَلَاحَهَا فِي الدِّينِ مِنْ أَكْبَرِ أَعْوَانِهِ فِي كَوْنِهِ دَاعِيًا إِلَى اللَّه تَعَالَى فَكَأَنَّهُ ﵇ سَأَلَ رَبَّهُ الْمَعُونَةَ عَلَى الدِّينِ وَالدُّنْيَا بِالْوَلَدِ وَالْأَهْلِ جَمِيعًا. وَهَذَا كَأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ لِأَنَّهُ إِذَا قِيلَ:
Allah Teâlâ'nın: { وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى } “ona Yahyâ'yı bağışladık” buyruğuna gelince; bu, duanın kabul edilişinin bir tefsiri gibidir. { وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ } “ve eşini kendisi için [çocuk doğurmaya] elverişli kıldık” buyruğunun tefsirinde ise üç görüş vardır: Birincisi: Âdeten [çocuk doğurmaya] engel olan durumu ondan gidermek suretiyle onu doğuma elverişli kılmıştır; kıssaya en uygun olan da budur. İkincisi: Kötü ahlaklı ve sivri dilli olup kendisine eziyet etmekte iken onun ahlakını düzeltmiş ve bunu da onun üzerindeki nimetlerinden kılmıştır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ onu dinde salih kılmıştır; zira eşinin dindeki salahı, onun Allah Teâlâ'ya davetçi olması hususunda en büyük yardımcılarındandır. Sanki o aleyhisselâm Rabbinden hem çocuk hem de eş vasıtasıyla din ve dünya hususunda yardım istemiştir. Bu görüş zahire daha yakın gibidir; zira:
أَصْلَحَ اللَّه فُلَانًا فَالْأَظْهَرُ فِيهِ مَا يَتَّصِلُ بِالدِّينِ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاوَ لَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ/ لِأَنَّ إِصْلَاحَ الزَّوْجِ مُقَدَّمٌ عَلَى هِبَةِ الْوَلَدِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخَّرَهُ فِي اللَّفْظِ وَبَيَّنَ تَعَالَى مِصْدَاقَ مَا ذَكَرْنَاهُ فَقَالَ: إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأَرَادَ بِذَلِكَ زَكَرِيَّا وَوَلَدَهُ وَأَهْلَهُ فَبَيَّنَ أَنَّهُ آتَاهُمْ مَا طَلَبُوهُ وَعَضَّدَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ مِنْ حَيْثُ كَانَتْ طَرِيقَتُهُمْ أَنَّهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ، وَالْمُسَارَعَةُ فِي طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى مِنْ أَكْبَرِ مَا يُمْدَحُ الْمَرْءُ بِهِ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى حِرْصٍ عَظِيمٍ عَلَى الطَّاعَةِ.
'Allah falanı ıslah etti' denildiğinde bundan en açık anlaşılan şey dinle ilgili olandır. Bil ki { وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ } buyruğu, vâv bağlacının sıra (tertip) bildirmediğine delalet eder; zira eşin ıslah edilmesi çocuk bağışlanmasından önce olmasına rağmen Allah Teâlâ bunu lafızda sonraya bırakmıştır. Allah Teâlâ zikrettiğimiz şeyin doğruluğunu açıklayarak: { إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Gerçekten onlar hayır işlerinde yarışırlardı” buyurmuştur. Bununla Zekeriyyâ'yı, çocuğunu ve eşini kastetmiştir. Böylece onların hayırlarda yarışma yolunda olmaları sebebiyle istediklerini kendilerine verdiğini ve birbirlerini destekler kıldığını açıklamıştır. Allah Teâlâ'ya itaatte acele etmek (yarışmak), kişinin övüldüğü en büyük hasletlerdendir; zira bu, itaate karşı duyulan büyük bir hırsı gösterir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً قُرِئَ رغبا ورهبا وهو كقوله: يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ
Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “umarak ve korkarak Bize dua ederlerdi” buyruğuna gelince; [bu kelimeler] 'rağben ve rahben' şeklinde de okunmuştur. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ }
رَبِّهِ
{ رَبِّهِ } “ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini uman”
وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ ضَمُّوا إِلَى فِعْلِ الطَّاعَاتِ وَالْمُسَارَعَةِ فِيهَا أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْفَزَعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى لِمَكَانِ الرَّغْبَةِ فِي ثَوَابِهِ وَالرَّهْبَةِ فِي عِقَابِهِ. وَالثَّانِي: الْخُشُوعُ وَهُوَ الْمَخَافَةُ الثَّابِتَةُ فِي الْقَلْبِ، فَيَكُونُ الْخَاشِعُ هُوَ الْحَذِرُ الَّذِي لَا يَنْبَسِطُ في الأمور خوفا من الإثم.
Bunun anlamı şudur: Onlar taatleri işlemeye ve onlarda yarışmaya iki şeyi eklemişlerdir: Birincisi: Sevabını umma ve azabından korkma makamında Allah Teâlâ'ya sığınmak. İkincisi: Huşûdur ki bu da kalpte yerleşik olan korkudur. Dolayısıyla 'hâşi‘' (huşû duyan), günah korkusuyla işlerde rahat ve gevşek davranmayan, sakınan kimsedir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٩١]
[Enbiyâ Suresi (21) : Ayet 91]
وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١)
{ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١) } “İffetini korumuş olanı da [an]. Biz ona ruhumuzdan üfledik ve onu da oğlunu da alemlere bir ibret kıldık.”
الْقِصَّةُ الْعَاشِرَةُ، قِصَّةُ مريم ﵍
ONUNCU KISSA: Meryem aleyhesesselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّ التَّقْدِيرَ وَاذْكُرِ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا، ثُمَّ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا إِحْصَانًا كُلِّيًّا مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ جَمِيعًا كَمَا قَالَتْ: وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا [مَرْيَمَ: ٢٠] . وَالثَّانِي: مِنْ نَفْخَةِ جِبْرِيلَ ﵇ حَيْثُ مَنَعَتْهُ مِنْ جَيْبِ دِرْعِهَا قَبْلَ أَنْ تَعْرِفَهُ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ الظَّاهِرُ مِنَ اللَّفْظِ.
Bil ki ifadenin takdiri: 'İffetini korumuş olan kadını da an' şeklindedir. Sonra bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: O, kendisinin: { وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا } “bana hiçbir insan dokunmadı ve ben iffetsiz de değilim” [Meryem 20] dediği gibi iffetini helalden de haramdan da tamamen korumuştur. İkincisi: Cebrâil aleyhisselâm'ı henüz tanımadan önce elbisesinin yakasını ona karşı koruyarak onun üflemesinden sakınmıştır. Birinci görüş lafzın zahirinden anlaşılan olduğu için daha evladır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: نَفْخُ الرُّوحِ فِي الْجَسَدِ عِبَارَةٌ عَنْ إِحْيَائِهِ قَالَ تَعَالَى:
{ فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } “Biz ona ruhumuzdan üfledik” buyruğuna gelince; bir kimse şöyle diyebilir: Bedene ruhun üflenmesi onu diriltmekten ibarettir; nitekim Allah Teâlâ:
فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الْحِجْرِ: ٢٩] أَيْ أَحْيَيْتُهُ وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا ظَاهِرَ الْإِشْكَالِ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى إِحْيَاءِ مَرْيَمَ ﵍. وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: مَعْنَاهُ فَنَفَخْنَا الرُّوحَ فِي عِيسَى فِيهَا، أَيْ أَحْيَيْنَاهُ فِي جَوْفِهَا كَمَا يَقُولُ الزَّمَّارُ نَفَخْتُ فِي بَيْتِ فُلَانٍ أَيْ فِي الْمِزْمَارِ فِي بَيْتِهِ.
{ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu tamamlayıp içine ruhumdan üflediğim zaman” [Hicr 29] yani 'onu dirilttiğim zaman' buyurmuştur. Bu sabit olunca, { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } buyruğu zahiren müşkil olur; çünkü bu ifade Meryem aleyhesesselâm'ın diriltilmesine delalet eder. Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bunun anlamı, 'Meryem'in içinde Îsâ'ya ruh üfledik', yani 'onu Meryem'in karnında dirilttik' demektir. Nitekim kaval çalan kimsenin, kavalı kastederek: 'Falanın evinde üfledim' yani 'onun evinde kavala üfledim' demesi gibidir.
وَثَانِيهَا: فَعَلْنَا النَّفْخَ فِي مَرْيَمَ ﵍ مِنْ جِهَةِ رُوحِنَا وَهُوَ جِبْرِيلُ ﵇ لِأَنَّهُ نَفَخَ فِي جَيْبِ دِرْعِهَا فَوَصَلَ النَّفْخُ إِلَى جَوْفِهَا ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى بِأَخْصَرِ الْكَلَامِ مَا خَصَّ بِهِ مَرْيَمَ وَعِيسَى ﵉ مِنَ الْآيَاتِ فَقَالَ:
İkincisi: 'Üfleme işini Meryem aleyhesesselâm'a ruhumuz olan Cebrâil aleyhisselâm vasıtasıyla yaptık' demektir; zira o, Meryem'in elbisesinin yakasına üflemiş, üfleme de karnına ulaşmıştır. Sonra Allah Teâlâ, Meryem ve Îsâ aleyhimesselâm'a has kıldığı mucizeleri en veciz sözle beyan ederek şöyle buyurmuştur:
وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ أَمَّا مَرْيَمُ فَآيَاتُهَا كَثِيرَةٌ: أَحَدُهَا: ظُهُورُ الْحَبَلِ فِيهَا لَا مِنْ ذَكَرٍ فَصَارَ ذَلِكَ آيَةً وَمُعْجِزَةً خَارِجَةً عَنِ الْعَادَةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ رِزْقَهَا كَانَ يَأْتِيهَا بِهِ الْمَلَائِكَةُ مِنَ الْجَنَّةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَثَالِثُهَا وَرَابِعُهَا: قَالَ الْحَسَنُ إِنَّهَا لَمْ تَلْتَقِمْ ثَدْيًا يَوْمًا قَطُّ وَتَكَلَّمَتْ هِيَ أَيْضًا فِي صِبَاهَا كَمَا تَكَلَّمَ عِيسَى ﵇، وَأَمَّا آيَاتُ عِيسَى ﵇ فَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ جَعَلَهُمَا آيَةً لِلنَّاسِ يَتَدَبَّرُونَ فِيمَا خُصَّا بِهِ مِنَ الْآيَاتِ وَيَسْتَدِلُّونَ بِهِ عَلَى قُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ سُبْحَانَهُ/ وَتَعَالَى فَإِنْ قِيلَ: هَلَّا قِيلَ آيَتَيْنِ كَمَا قَالَ: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ [الْإِسْرَاءِ: ١٢] قُلْنَا لِأَنَّ حَالَهُمَا بِمَجْمُوعِهِمَا آيَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ وِلَادَتُهَا إِيَّاهُ مِنْ غَيْرِ فحل. وهنا آخر القصص.
{ وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “onu da oğlunu da alemlere bir ibret kıldık”. Meryem'e gelince; onun mucizeleri çoktur: Birincisi: Bir erkek olmaksızın onda hamileliğin ortaya çıkmasıdır ki bu, âdet dışı bir mucize ve ayet olmuştur. İkincisi: Rızkını meleklerin cennetten getirmesidir; bu da Allah Teâlâ'nın: { أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “'Bu sana nereden geldi?' dedi. O da: 'Allah katındandır' dedi” buyruğudur. Üçüncüsü ve dördüncüsü: Hasan demiştir ki o hiçbir gün meme emmemiştir ve tıpkı Îsâ aleyhisselâm'ın konuştuğu gibi o da küçüklüğünde konuşmuştur. Îsâ aleyhisselâm'ın mucizelerine gelince; bunların açıklaması daha önce geçmişti. Allah Sübhânehu, kendilerine tahsis edilen ayetler üzerinde düşünsünler ve O'nun kudretine ve hikmetine delil getirsinler diye onları insanlara bir ayet kıldığını açıklamıştır. Eğer: “{ وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } 'Geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık' [İsrâ 12] buyruğunda olduğu gibi neden iki ayet (âyeteyn) denilmemiştir?” denilirse; deriz ki: Çünkü onların ikisinin toplam hali tek bir ayettir; o da Meryem'in bir erkek olmaksızın onu doğurmasıdır. Burası kıssaların sonudur.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 92-93]
إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣)
{ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣) } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir. Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Bana kulluk edin. Kendi aralarındaki işlerini parça parça ettiler; hepsi Bize döneceklerdir.”
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْأُمَّةُ الْمِلَّةُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مِلَّةِ الْإِسْلَامِ، أَيْ أَنَّ مِلَّةَ الْإِسْلَامِ هِيَ مِلَّتُكُمُ الَّتِي يَجِبُ أَنْ تَكُونُوا عَلَيْهَا يُشَارُ إِلَيْهَا بِمِلَّةٍ وَاحِدَةٍ غَيْرِ مُخْتَلِفَةٍ، وَأَنَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاعْبُدُونِ، وَنَصَبَ الْحَسَنُ (أُمَّتَكُمْ) عَلَى الْبَدَلِ مِنْ هَذِهِ وَرَفَعَ أُمَّةٌ خَبَرًا وَعَنْهُ رَفْعُهُمَا جَمِيعًا خَبَرَيْنِ أَوْ نَوَى لِلثَّانِي الْمُبْتَدَأَ.
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ümmet dindir; bu da İslam dinine bir işarettir. Yani 'İslam dini, üzerinde bulunmanız gereken dininizdir; ihtilafsız tek bir din olarak işaret edilmektedir; Ben de sizin tek ilahınız olan Rabbinizim, öyleyse Bana ibadet edin' demektir. Hasan, { أُمَّتَكُمْ } kelimesini { هذِهِ } kelimesinden bedel olarak nasb ile, { أُمَّةً } kelimesini de haber olarak ref ile okumuştur. Ondan her ikisini de ref ile iki haber yahut ikincisine mübteda takdir ederek okuduğu da rivayet edilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَالْأَصْلُ وَتَقَطَّعْتُمْ إِلَّا أَنَّ الْكَلَامَ صُرِفَ إِلَى الْغَيْبَةِ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ كَأَنَّهُ يَنْقُلُ عَنْهُمْ مَا أَفْسَدُوهُ إِلَى آخَرِينَ وَيُقَبِّحُ عِنْدَهُمْ فِعْلَهُمْ وَيَقُولُ لَهُمْ: أَلَا تَرَوْنَ إِلَى عَظِيمِ مَا ارْتَكَبَ هَؤُلَاءِ، وَالْمَعْنَى جَعَلُوا أَمْرَ دِينِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ قِطَعًا كَمَا تَتَوَزَّعُ الْجَمَاعَةُ الشَّيْءَ وَيُقَسِّمُونَهُ فَيَصِيرُ لِهَذَا نَصِيبٌ وَلِذَلِكَ نَصِيبٌ تَمْثِيلًا لِاخْتِلَافِهِمْ فِيهِ وَصَيْرُورَتِهِمْ فِرَقًا وَأَحْزَابًا شَتَّى.
Allah Teâlâ'nın: { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarındaki işlerini parça parça ettiler” buyruğuna gelince; aslı 've tekatta‘tum' (parçaladınız) şeklindedir; ancak söz iltifat yoluyla gāib kipine çevrilmiştir. Sanki onların bozdukları şeyi başkalarına aktarmakta, onların bu fiilini diğerlerine çirkin göstermekte ve onlara: 'Şunların işlediği büyük cürmü görmüyor musunuz?' demektedir. Anlamı şudur: Bir topluluğun bir şeyi aralarında bölüşüp paylaştığı, şuna bir hisse, buna bir hisse düştüğü gibi onlar da din işlerini aralarında parçalara böldüler. Bu, dinde ihtilaf etmelerini ve çeşitli fırkalara ve hiziplere ayrılmalarını temsil eden bir ifadedir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ فَقَدْ تَوَعَّدَهُمْ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْفِرَقَ الْمُخْتَلِفَةَ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ، فَهُوَ مُحَاسِبُهُمْ وَمُجَازِيهِمْ،
Allah Teâlâ'nın: { كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ } “hepsi Bize döneceklerdir” buyruğuna gelince; bu farklı fırkaların O'na döneceklerini, onları hesaba çekecek ve cezalandıracak olanın Kendisi olduğunu bildirerek onları tehdit etmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «تَفَرَّقَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً فَهَلَكَتْ سَبْعُونَ وَخَلَصَتْ فِرْقَةٌ، وَإِنَّ أُمَّتِي سَتَفْتَرِقُ عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً فَتَهْلِكُ إِحْدَى وَسَبْعُونَ فِرْقَةً وَتَخْلُصُ فِرْقَةٌ وَاحِدَةٌ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّه مَنْ تِلْكَ الْفِرْقَةُ النَّاجِيَةُ؟ قَالَ: الْجَمَاعَةُ الْجَمَاعَةُ الْجَمَاعَةُ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı; yetmişi helak oldu, bir fırka kurtuldu. Şüphesiz benim ümmetim de yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır; yetmiş bir fırka helak olacak, tek bir fırka kurtulacaktır.” Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! O kurtulan fırka kimdir?' Şöyle buyurdu: “Cemaattir, cemaattir, cemaattir.”
فَتَبَيَّنَ بِهَذَا الْخَبَرِ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ الْجَمَاعَةُ الْمُتَمَسِّكَةُ بِمَا بَيَّنَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّاتِ، وَأَنَّ فِي قَوْلِ الرَّسُولِ ﷺ فِي النَّاجِيَةِ إِنَّهَا الْجَمَاعَةُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ هَذِهِ أَشَارَ بِهَا إِلَى أُمَّةِ الْإِيمَانِ وَإِلَّا كَانَ قَوْلُهُ فِي تَعْرِيفِ الْفِرْقَةِ النَّاجِيَةِ إِنَّهَا الْجَمَاعَةُ لَغْوًا إِذْ لَا فِرْقَةَ تَمَسَّكَتْ بِبَاطِلٍ أَوْ بِحَقٍّ إِلَّا وَهِيَ جَمَاعَةٌ مِنْ حَيْثُ الْعَدَدِ وَطَعَنَ بَعْضُهُمْ فِي صِحَّةِ هَذَا الْخَبَرِ، فَقَالَ: إِنْ أَرَادَ بِالثِّنْتَيْنِ وَالسَّبْعِينَ فِرْقَةً أُصُولَ الْأَدْيَانِ فَلَمْ يَبْلُغْ هَذَا الْقَدْرَ، وَإِنْ أَرَادَ الْفُرُوعَ فَإِنَّهَا تَتَجَاوَزُ هَذَا الْقَدْرَ إِلَى أَضْعَافِ ذَلِكَ، وَقِيلَ أَيْضًا: قَدْ رُوِيَ ضِدُّ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنَّهَا كُلَّهَا نَاجِيَةٌ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً.
Bu haberle anlaşılmıştır ki Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ } “Şüphesiz bu sizin ümmetinizdir” buyruğundan murad, Allah Teâlâ'nın bu surede açıkladığı tevhid ve nübüvvet esaslarına sarılan cemaattir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kurtulan fırka hakkındaki 'o cemaattir' sözünde, buradaki 'bu' (hâzihî) işaret zamiri ile iman ümmetine işaret edildiğine bir delil vardır. Aksi takdirde onun kurtulan fırkayı 'cemaat' olarak tanımlaması lağv (boş bir söz) olurdu; zira bâtıla veya hakka sarılan her fırka sayı bakımından zaten bir cemaattir. Bazıları bu haberin sıhhatine itiraz edip şöyle demiştir: 'Eğer yetmiş iki fırka ile dinin asıllarını kastediyorsa sayı bu kadara ulaşmaz; eğer füruu (ayrıntıları) kastediyorsa bu miktarın katbekat fazlasına ulaşır.' Yine şöyle de denilmiştir: 'Bunun zıddı da rivayet edilmiştir ki o da bir fırka hariç hepsinin kurtulacağıdır.'
وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي فِي حَالٍ مَا وَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى افْتِرَاقِهَا فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ لَا يَجُوزُ أَنْ يزيد وينقص.
Cevap şudur: Murad edilen, ümmetimin belirli bir durumda bölüneceğidir; bunda onun diğer bütün hallerde de bölüneceğine dair bir delalet yoktur; sayının artması ve eksilmesi caizdir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٤ الى ٩٧]
[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 94-97]
فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧)
{ فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧) } “Artık kim mümin olarak salih amellerden işlerse, onun çalışması asla nankörlükle karşılanmaz (inkâr edilmez); Biz onu şüphesiz yazmaktayız. Helak ettiğimiz bir belde [halkına] ise artık haramdır; onlar geri dönemezler. Nihayet Ye’cûc ve Me’cûc[un seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman; gerçek vaat yaklaşmıştır; işte o zaman kâfirlerin gözleri donakalır: 'Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik; hayır, biz zalimlermişiz!' [derler].”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ أَمْرَ الْأُمَّةِ مِنْ قَبْلُ وَذَكَرَ تَفَرُّقَهُمْ وَأَنَّهُمْ أَجْمَعَ رَاجِعُونَ إِلَى حَيْثُ لَا أَمْرَ إِلَّا لَهُ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ بَيَّنَ أَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ مُؤْمِنًا وَبَيْنَ أَنْ يَعْمَلَ الصَّالِحَاتِ فَيَدْخُلُ فِي الْأَوَّلِ الْعِلْمُ وَالتَّصْدِيقُ باللَّه وَرَسُولِهِ وَفِي الثَّانِي فِعْلُ الْوَاجِبَاتِ وَتَرْكُ الْمَحْظُورَاتِ: فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ أَيْ لَا بُطْلَانَ لِثَوَابِ عَمَلِهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ، فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٩] فَالْكُفْرَانُ مَثَلٌ فِي حِرْمَانِ الثَّوَابِ وَالشُّكْرُ مَثَلٌ فِي إِعْطَائِهِ وَقَوْلُهُ: فَلا كُفْرانَ الْمُرَادُ نَفْيُ الْجِنْسِ لِيَكُونَ فِي نِهَايَةِ الْمُبَالَغَةِ لِأَنَّ نَفْيَ الْمَاهِيَّةِ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ جَمِيعِ أَفْرَادِهَا.
[Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ } buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Sübhânehu daha önce ümmetin durumunu, fırkalara ayrıldıklarını ve hepsinin O'ndan başka hiçbir hükümranın bulunmadığı yere döneceğini zikredince, bunun peşinden: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ } buyurmuştur. Böylece kim mümin olmak ile salih ameller işlemeyi bir arada toplarsa —ki birincisine Allah'a ve Resûlü'ne ilim ve tasdik, ikincisine ise vacipleri yapmak ve haramları terk etmek girer—: { فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ } yani 'onun amelinin sevabı boşa gitmez' buyurarak açıklamıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ، فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “Kim de ahireti ister ve mümin olarak ona yaraşır bir çaba ile çalışırsa, işte onların çabası şükranla karşılanır” [İsrâ 19]. 'Kufrân' (nankörlük/inkâr), sevaptan mahrum bırakmaktan; 'şükür' ise onu vermekten kinayedir. { فَلا كُفْرانَ } buyruğundaki murad, mübalağanın son noktasında olması için cinsin nefyidir; zira mahiyetin nefyi, onun bütün fertlerinin nefyini gerektirir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ فَالْمُرَادُ وَإِنَّا لِسَعْيِهِ كَاتِبُونَ، فَقِيلَ: الْمُرَادُ حَافِظُونَ لِنُجَازِيَ عَلَيْهِ، وَقِيلَ: كَاتِبُونَ إِمَّا فِي أُمِّ الْكِتَابِ أَوْ فِي الصُّحُفِ الَّتِي تُعْرَضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ تَرْغِيبُ الْعِبَادِ فِي التَّمَسُّكِ بِطَاعَةِ اللَّه تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ } “Biz onu şüphesiz yazmaktayız” buyruğuna gelince; murad, 'Biz onun çabasını yazmaktayız'dır. Şöyle denilmiştir: Murad, 'karşılığını vermek üzere koruyanlarız'dır. Yine denilmiştir ki: 'Gerek Ümmü'l-Kitâb'da (Levh-i Mahfuz'da) gerekse kıyamet günü arz edilecek amel defterlerinde yazıcılarız' demektir. Bundan maksat, kulları Allah Teâlâ'ya itaate sarılmaya teşvik etmektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَحَرامٌ خَبَرٌ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُبْتَدَأٍ وَهُوَ إِمَّا قَوْلُهُ: أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ أَوْ شَيْءٌ آخَرُ أَمَّا الْأَوَّلُ فَالتَّقْدِيرُ أَنَّ عَدَمَ رُجُوعِهِمْ حَرَامٌ أَيْ مُمْتَنِعٌ وَإِذَا كَانَ عَدَمُ رُجُوعِهِمْ مُمْتَنِعًا كَانَ رُجُوعُهُمْ وَاجِبًا فَهَذَا الرُّجُوعُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الرُّجُوعَ إِلَى الْآخِرَةِ أَوْ إِلَى الدُّنْيَا. أَمَّا الْأَوَّلُ: فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ رُجُوعَهُمْ إِلَى الْحَيَاةِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ وَاجِبٌ، وَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهُ إبطال قول
{ وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir belde [halkına] ise haramdır; onlar geri dönemezler” buyruğuna gelince; bil ki { وَحَرامٌ } kelimesi haberdir, bu yüzden onun için bir mübteda lazımdır. Bu mübteda ya { أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } buyruğu ya da başka bir şeydir. Birincisine gelince; cümlenin takdiri: 'Onların geri dönmemesi haramdır, yani imkansızdır' şeklinde olur. Onların dönmemesi imkansız olunca, dönmeleri vacip olur. Bu dönüşten murad ise ya ahirete dönüş ya da dünyaya dönüştür. Birincisine göre anlam: Onların ahiret yurdunda hayata dönmeleri vaciptir; bundan maksat ise öldükten sonra dirilmeyi (ba‘si) inkâr edenlerin sözünü iptal etmek ve
مَنْ يُنْكِرُ الْبَعْثَ، وَتَحْقِيقُ مَا تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَا/ كُفْرَانَ لِسَعْيِ أَحَدٍ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ سَيُعْطِيهِ الْجَزَاءَ عَلَى ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ تَأْوِيلُ أَبِي مُسْلِمِ بْنِ بَحْرٍ. وَأَمَّا الثَّانِي: فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ رُجُوعَهُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَاجِبٌ لَكِنَّ الْمَعْلُومَ أَنَّهُمْ لَمْ يَرْجِعُوا إِلَى الدُّنْيَا فَعِنْدَ هَذَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَرَامَ قَدْ يَجِيءُ بِمَعْنَى الْوَاجِبِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَالِاسْتِعْمَالُ وَالشِّعْرُ، أَمَّا الْآيَةُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً [الْأَنْعَامِ: ١٥١] وَتَرْكُ الشِّرْكِ وَاجِبٌ وَلَيْسَ بِمُحَرَّمٍ، وَأَمَّا الشِّعْرُ فَقَوْلُ الْخَنْسَاءِ:
önce geçen 'hiç kimsenin çabası inkâr edilmez; zira Allah Sübhânehu kıyamet gününde bunun karşılığını ona verecektir' hakikatini pekiştirmektir; bu, Ebû Müslim b. Bahr'ın tevilidir. İkincisine gelince; anlam: 'Onların dünyaya dönmeleri vaciptir' şeklinde olur; fakat onların dünyaya dönmedikleri bilinmektedir. İşte bu durumda müfessirler iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: 'Haram' kelimesi bazen 'vacip' anlamında gelir. Bunun delili ayet, dilsel kullanım ve şiirdir. Ayete gelince, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” [En‘âm 151] buyruğudur; şirk koşmayı terk etmek ise haram değil vaciptir. Şiire gelince, Hansâ'nın şu beytidir:
وَإِنَّ حَرَامًا لَا أَرَى الدَّهْرَ بَاكِيًا ... عَلَى شَجْوِهِ إِلَّا بَكَيْتُ عَلَى عَمْرِو
“Zaman boyunca kendi kederine ağlayan birini görüp de Amr'a ağlamamam bana haramdır (yani vaciptir).”
يَعْنِي وَإِنَّ وَاجِبًا، وَأَمَّا الِاسْتِعْمَالُ فَلِأَنَّ تَسْمِيَةَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ بِاسْمِ الْآخَرِ مَجَازٌ مَشْهُورُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani 'üzerime bir vecibedir' demek istemiştir. Kullanıma gelince; zira iki zıttan birini diğerinin ismiyle adlandırmak meşhur bir mecazdır; nitekim Allah Teâlâ:
وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْمَعْنَى أَنَّهُ وَاجِبٌ عَلَى أَهْلِ كُلِّ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ، ثُمَّ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الرُّجُوعِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَنِ الشِّرْكِ وَلَا يَتَوَلَّوْنَ عَنْهُ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ. وَثَانِيهَا: لَا يَرْجِعُونَ إِلَى الدُّنْيَا وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُتْرَكَ قَوْلُهُ وَحَرَامٌ عَلَى ظَاهِرِهِ وَيُجْعَلَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَرْجِعُونَ صِلَةٌ زَائِدَةٌ كَمَا أَنَّهُ صِلَةٌ فِي قَوْلِهِ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الْأَعْرَافِ: ١٢] وَالْمَعْنَى حَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا رُجُوعُهُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ [يس: ٥٠] أَوْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَحَرَامٌ عَلَيْهِمْ رُجُوعُهُمْ عَنِ الشِّرْكِ وَتَرْكِ الْإِيمَانَ، وَهَذَا قَوْلُ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَهَذَا كُلُّهُ إِذَا جَعَلْنَا قَوْلَهُ وَحَرَامٌ خَبَرًا لِقَوْلِهِ: أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ أَمَّا إِذَا جَعَلْنَاهُ خَبَرًا لِشَيْءٍ آخَرَ فَالتَّقْدِيرُ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا ذَاكَ، وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَالسَّعْيِ الْمَشْكُورِ غَيْرِ الْمَكْفُورِ ثُمَّ عَلَّلَ فَقَالَ: أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ عَنِ الْكُفْرِ فَكَيْفَ لَا يَمْتَنِعُ، ذَلِكَ هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ إِنَّهُمْ بِالْكَسْرِ وَالْقِرَاءَةُ بِالْفَتْحِ يَصِحُّ حَمْلُهَا أَيْضًا عَلَى هَذَا أَيْ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ.
{ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun benzeri bir kötülüktür” [Şûrâ 40] buyurmuştur. Bu sabit olunca anlam şöyledir: 'Helak ettiğimiz her belde halkı üzerine dönmemeleri vaciptir.' Sonra dönmenin (rücû‘) tefsirinde iki husus zikretmişlerdir: Birincisi: Şirkten dönmezler ve ondan vazgeçmezler; bu Mücâhid ve Hasan'ın görüşüdür. İkincisi: Dünyaya geri dönemezler; bu da Katâde ve Mukātil'in görüşüdür. İkinci vecih: { وَحَرَامٌ } sözünün zahiri üzere bırakılması ve { لَا يَرْجِعُونَ } buyruğundaki [lâ edatının], Allah Teâlâ'nın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Sana secde etmemeni emreden nedir?” [A‘râf 12] buyruğundaki gibi zâid bir sıla kılınmasıdır. Anlam: 'Helak ettiğimiz bir belde [halkının] dünyaya geri dönmeleri haramdır (imkânsızdır)' şeklinde olur. Bu da O'nun: { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler” [Yâsîn 50] buyruğu gibidir. Yahut anlam: 'Onların şirkten dönüp imanı terk etmeleri haramdır (imkansızdır)' şeklinde olur; bu da bir grup müfessirin görüşüdür. Bütün bunlar, { وَحَرَامٌ } sözünü { أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } ifadesinin haberi kıldığımız takdirdedir. Şayet onu başka bir şeyin haberi kılarsak takdir şöyledir: 'Helak ettiğimiz bir belde [halkına] şu haramdır (imkansızdır)'; o da önceki ayette zikredilen salih amel ile inkâr edilmeyip şükranla karşılanan çabadır. Sonra gerekçesini açıklayarak: 'Çünkü onlar küfürden dönmezler; bu durumda o [salih amel ve kabul] nasıl imkansız olmasın ki!' demiştir. Bu, [kelimenin] 'innehüm' şeklinde kesre ile okunuşuna göredir; fetha ile okunuşunun da buna hamledilmesi sahihtir; yani 'onlar dönmezler' demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَفِيهِ مسائل:
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Nihayet Ye’cûc ve Me’cûc[un seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman; gerçek vaat yaklaşmıştır; işte o zaman kâfirlerin gözleri donakalır” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: أن (حتى) متعلقة بحرام فَأَمَّا عَلَى تَأْوِيلِ أَبِي مُسْلِمٍ فَالْمَعْنَى أَنَّ رُجُوعَهُمْ إِلَى الْآخِرَةِ وَاجِبٌ حَتَّى إِنَّ وَجُوبَهُ يَبْلُغُ إِلَى حَيْثُ إِنَّهُ إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ، وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَكُونُونَ أَوَّلَ النَّاسِ حُضُورًا فِي مَحْفِلِ الْقِيَامَةِ، فَحَتَّى مُتَعَلِّقَةٌ بحرام وَهِيَ غَايَةٌ لَهُ وَلَكِنَّهُ غَايَةٌ مِنْ جِنْسِ الشَّيْءِ كَقَوْلِكَ دَخَلَ الْحَاجُّ حَتَّى الْمُشَاةُ. وَحَتَّى هَاهُنَا هِيَ الَّتِي يُحْكَى بَعْدَهَا الْكَلَامُ.
Birinci Mesele: { حَتَّى } (hattâ) edatı { حَرَامٌ } (harâm) kelimesine müteallıktır. Ebû Müslim'in teviline göre anlam şöyledir: Onların ahirete dönüşü öylesine vaciptir ki bu vücubiyet, Ye’cûc ve Me’cûc açılıp gerçek vaat yaklaştığında kâfirlerin gözlerinin donakalacağı noktaya kadar ulaşır. Anlam şudur: Onlar kıyamet mahşerinde insanların ilk hazır bulunanları olacaklardır. Dolayısıyla 'hattâ' kelimesi 'harâm'a müteallıktır ve onun gayesidir (son sınırıdır); fakat 'Piyadelerine varıncaya kadar bütün hacılar girdi' sözünde olduğu gibi, şeyin kendi cinsinden olan bir gayedir. Buradaki 'hattâ', ardından sözün hikaye edildiği (ibtidâiyye olan) hattâ'dır.
وَالْكَلَامُ الْمَحْكِيُّ هُوَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ أَعْنِي قَوْلَهُ: إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ ... وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَهُنَاكَ يَتَحَقَّقُ شُخُوصُ أَبْصَارِ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الشَّرْطَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي آخِرِ أَيَّامِ الدُّنْيَا وَالْجَزَاءُ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَالشَّرْطُ وَالْجَزَاءُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَا مُتَقَارِبَيْنِ، قُلْنَا التَّفَاوُتُ الْقَلِيلُ يَجْرِي مَجْرَى الْمَعْدُومِ، وَأَمَّا عَلَى التَّأْوِيلَاتِ الْبَاقِيَةِ فَالْمَعْنَى أَنَّ امْتِنَاعَ رُجُوعِهِمْ لَا يَزُولُ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ.
Hikaye edilen kelam ise şart ve cezadan oluşan şu cümledir: Yani { إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ ... وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ } sözüdür; işte o vakit kâfirlerin gözlerinin donakalması gerçekleşir. [Eğer]: 'Bu caiz değildir; çünkü şart ancak dünyanın son günlerinde meydana gelir, ceza ise kıyamet gününde meydana gelir; şart ile cezanın ise birbirine yakın olması gerekir' denilirse; deriz ki: Az bir zaman farkı yok hükmündedir. Geriye kalan tevillerde ise anlam: 'Onların [dünyaya] dönüşlerinin imkansızlığı kıyamet kopuncaya kadar zail olmaz' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا فُتِحَتْ الْمَعْنَى فُتِحَ سَدُّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُدْخَلِتْ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ فِي فُتِحَتْ لَمَّا حُذِفَ الْمُضَافُ لِأَنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُؤَنَّثَانِ بِمَنْزِلَةِ الْقَبِيلَتَيْنِ، وَقِيلَ حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ جِهَةُ يَأْجُوجَ.
İkinci Mesele: { حَتَّى إِذا فُتِحَتْ } buyruğunun anlamı: 'Ye’cûc ve Me’cûc seddi açıldığı zaman'dır. Burada muzaf hazfedilmiştir; muzaf hazfedilince Ye’cûc ve Me’cûc iki kabile konumunda müennes oldukları için { فُتِحَتْ } fiiline müenneslik alameti getirilmiştir. 'Hatta Ye’cûc tarafı açıldığı zaman' anlamında olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هُمَا قَبِيلَتَانِ مِنْ جِنْسِ الْإِنْسِ، يُقَالُ: النَّاسُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةٌ مِنْهَا يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ يَخْرُجُونَ حِينَ يُفْتَحُ السَّدُّ.
Üçüncü Mesele: Onlar insan cinsinden iki kabiledir. Denilir ki: İnsanlar on kısımdır, dokuz kısmı Ye’cûc ve Me’cûc'dur; sed açıldığı zaman çıkarlar.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قِيلَ: السَّدُّ يَفْتَحُهُ اللَّه تَعَالَى ابْتِدَاءً، وَقِيلَ: بَلْ إِذَا جَعَلَ اللَّه تَعَالَى الْأَرْضَ دَكًّا زَالَتِ الصَّلَابَةُ عَنْ أَجْزَاءِ الْأَرْضِ فَحِينَئِذٍ يَنْفَتِحُ السَّدُّ.
Dördüncü Mesele: Şöyle denilmiştir: Seddi bizzat Allah Teâlâ açacaktır. Yine denilmiştir ki: Hayır, Allah Teâlâ yeri darmadağın (dümdüz) kıldığında yerin parçalarından sertlik kalkar ve işte o zaman sed açılır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ فَحَشْوٌ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ، وَالْمَعْنَى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ شَخَصَتْ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَالْحَدَبُ النَّشَزُ مِنَ الْأَرْضِ، وَمِنْهُ حَدَبَةُ الْأَرْضِ، وَمِنْهُ حَدَبَةُ الظَّهْرِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ كُلِّ جَدَثٍ يَنْسِلُونَ، اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] وَقُرِئَ بِضَمِّ السِّينِ وَنَسَلَ وَعَسَلَ أَسْرَعَ ثُمَّ فِيهِ قَوْلَانِ، قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ أَيْ يَخْرُجُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ مِنْ كُلِّ مَوْضِعٍ فَيُحْشَرُونَ إِلَى مَوْقِفِ الْحِسَابِ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْأَوْجَهُ وَإِلَّا لَتَفَكَّكَ النَّظْمُ، وَأَنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ إِذَا كَثُرُوا عَلَى مَا رُوِيَ فِي «الْخَبَرِ» ، فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُنْشَرُوا فَيَظْهَرَ إِقْبَالُهُمْ عَلَى النَّاسِ مِنْ كُلِّ مَوْضِعٍ مُرْتَفِعٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } “ve onlar her tepeden akın ederler” buyruğuna gelince; bu, sözün arasında bir ara cümledir (haşvdir). Anlamı: 'Ye’cûc [seddi] açıldığı ve gerçek vaat yaklaştığı zaman kâfirlerin gözleri donakalır' demektir. 'Hadeb' (حدب), arazinin yüksek yeridir; yeryüzünün tümseğine 'hadebetü'l-ard' ve sırtın kamburluğuna da 'hadebetü'z-zahr' denmesi bundandır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler” [Yâsîn 51] ayetini göz önüne alarak bunu: { مِنْ كُلِّ جَدَثٍ يَنْسِلُونَ } (her kabirden akın ederler) şeklinde okumuştur. [Fiil] sîn harfinin dammesiyle de (yensülûn) okunmuştur. 'Nesele' (نسل) ve 'asele' (عسل), 'hızlandı' demektir. Sonra bunda iki görüş vardır: Müfessirlerin çoğu bunun Ye’cûc ve Me’cûc'dan kinaye olduğunu söylemiştir. Mücâhid ise: 'Bütün mükelleflerden kinayedir; yani her yerden kabirlerinden çıkıp hesap meydanına toplanırlar' demiştir. Birinci görüş daha uygundur, aksi halde nazmın bütünlüğü bozulur; ayrıca haberde rivayet edildiği üzere Ye’cûc ve Me’cûc çoğaldıklarında mutlaka [yeryüzüne] yayılacaklar ve onların her yüksek yerden insanlara doğru gelişi aşikar olacaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَلَا شُبْهَةَ أَنَّ الْوَعْدَ الْمَذْكُورَ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ } “ve gerçek vaat yaklaşmıştır” buyruğuna gelince; zikredilen bu vaadin kıyamet günü olduğunda hiçbir şüphe yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِذا هِيَ فَاعْلَمْ أَنَّ (إِذَا) هَاهُنَا لِلْمُفَاجَأَةِ فَسَمَّى الْمَوْعِدَ وَعْدًا تَجَوُّزًا، وَهِيَ تَقَعُ فِي الْمُجَازَاةِ سَادَّةً مَسَدَّ الْفَاءِ كَقَوْلِهِ: إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ [الرُّومِ: ٣٦] فَإِذَا جَاءَتِ الْفَاءُ مَعَهَا تَعَاوَنَتَا عَلَى وَصْلِ الْجَزَاءِ بِالشَّرْطِ فَيَتَأَكَّدُ وَلَوْ قيل: فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ [إلي آخر الآية] أَوْ فَهِيَ شَاخِصَةٌ كَانَ سَدِيدًا، أَمَّا لَفْظَةُ هِيَ فَقَدْ ذَكَرَ النَّحْوِيُّونَ فِيهَا ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنْ تَكُونَ كِنَايَةً عَنِ الْأَبْصَارِ، وَالْمَعْنَى فَإِذَا أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا شَاخِصَةٌ أَبْصَارُهُمْ كَنَى عَنِ الْأَبْصَارِ ثُمَّ أَظْهَرَ. وَالثَّانِي: أَنْ تَكُونَ عِمَادًا وَيَصْلُحُ فِي مَوْضِعِهَا هُوَ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ: إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ [النمل: ٩] وَمِثْلُهُ:
{ فَإِذا هِيَ } buyruğuna gelince; bil ki buradaki { إِذَا } (izâ) sürpriz/ani durum (müfâceet) içindir; böylece vaat edilen vakit mecazen vaat olarak adlandırılmıştır. Bu edat, şartın cevabında fâ harfinin yerine geçerek yer alır; nitekim: { إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } “bir de bakarsın ki ümitsizliğe düşerler” [Rûm 36] buyruğunda böyledir. Fâ harfi onunla birlikte geldiğinde, cezanın şarta bağlanmasında birbirine destek olurlar ve mana pekişir. Şayet: { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ } [ayetin sonuna kadar] yahut { فَهِيَ شَاخِصَةٌ } denilseydi bu da doğru olurdu. { هِيَ } (hiye) lafzına gelince; nahivciler bunda üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Gözlerden (ebsâr) kinaye olmasıdır. Anlam: 'Kâfirlerin gözleri donakaldığında, gözleri...' şeklinde olur; önce gözlerden kinaye zamiri getirmiş, sonra onu açık isimle belirtmiştir. İkincisi: 'Imâd' (fasl zamiri) olmasıdır; onun yerine 'hüve' (هو) gelmesi de uygundur. Bu takdirde O'nun: { إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ } “Şüphesiz O, Ben Allah'ım” [Neml 9] buyruğu gibi olur. Bunun benzeri de:
فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ [الْحَجِّ: ٤٦] وَجَازَ التَّأْنِيثُ لِأَنَّ الْأَبْصَارَ مُؤَنَّثَةٌ وَجَازَ التَّذْكِيرُ لِلْعِمَادِ وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ، وَقَالَ سِيبَوَيْهِ الضَّمِيرُ لِلْقِصَّةِ بِمَعْنَى فَإِذَا الْقِصَّةُ شَاخِصَةٌ، يَعْنِي أَنَّ الْقِصَّةَ أَنَّ أَبْصَارَ الَّذِينَ كَفَرُوا تَشْخَصُ عِنْدَ ذَلِكَ، وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ الْقِيَامَةَ إِذَا قَامَتْ شَخَصَتْ أَبْصَارُ هَؤُلَاءِ مِنْ شِدَّةِ الْأَهْوَالِ، فَلَا تَكَادُ تَطْرِفُ مِنْ شِدَّةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَمِنْ تَوَقُّعِ مَا يَخَافُونَهُ، وَيَقُولُونَ: يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا يَعْنِي فِي الدُّنْيَا حَيْثُ كَذَّبْنَاهُ وَقُلْنَا:
{ فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz” [Hac 46] ayetidir. Gözler (ebsâr) müennes olduğu için zamirin müennes gelmesi caiz olduğu gibi, fasl zamiri olması sebebiyle müzekker olması da caizdir; bu Ferrâ'nın görüşüdür. Sîbeveyh ise: 'Zamir kıssa zamiridir; yani olay şudur ki kâfirlerin gözleri o vakit donakalır' demiştir. Sözün anlamı şudur: Kıyamet koptuğunda, dehşetin şiddetinden, o günün şiddetinden ve korktukları şeyin başlarına gelmesini beklemekten ötürü şunların gözleri donakalır, neredeyse göz kırpamazlar ve: { يَا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } “'Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik'” [derler]; yani dünyada iken onu yalanlayıp şöyle dediğimizde: