Binûn

Enbiyâ Suresi aleyhimüsselâm — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّهُ غَيْرُ كَائِنٍ بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ أَنْفُسَنَا بِتِلْكَ الْغَفْلَةِ وَبِتَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ قَبْلَ قَوْلِهِ يَا وَيْلَنَا من حذف والتقدير يقولون يا ويلنا.

o gerçekleşmeyecektir; bilakis biz o gafletle, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamakla ve putlara tapmakla kendimize zulmetmiş kimselerdik' [derler]. Bil ki, O'nun { يَا وَيْلَنا } “Eyvah bize!” sözünden önce mutlaka bir hazif (gizli kelime) bulunmalıdır; takdiri de 'Şöyle derler: Eyvah bize!' şeklindedir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٨ الى ١٠٠]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 98-100]

إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)

{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz; siz oraya gireceksiniz. (98) Eğer bunlar ilâh olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır. (99) Onlar için orada derin bir inilti vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler. (100)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّكُمْ خِطَابٌ لِمُشْرِكِي مَكَّةَ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ.

Bil ki, O'nun: { إِنَّكُمْ } “Hiç şüphesiz siz” buyruğu Mekke müşriklerine ve putperestlere bir hitaptır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ

Allah Teâlâ'nın: { وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “ve Allah'tan başka taptıklarınız” buyruğuna gelince;

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَصَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فِي الْحَطِيمِ وَحَوْلَ الْكَعْبَةِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا فَجَلَسَ إِلَيْهِمْ فَعَرَضَ لَهُ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ فَكَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Rivayet edildiğine göre, o aleyhisselâm Mescid'e girdi; Kureyş'in ileri gelenleri Hatîm'de bulunuyordu ve Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put vardı. Onların yanına oturdu, Nadr b. el-Hâris ona karşı çıktı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onunla konuştu

فَأَفْحَمَهُ ثُمَّ تَلَا عَلَيْهِمْ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ الْآيَةَ فَأَقْبَلَ عَبْدُ اللَّه بْنُ الزِّبَعْرَى فَرَآهُمْ يَتَهَامَسُونَ فَقَالَ: فِيمَ خَوْضُكُمْ؟ فَأَخْبَرَهُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ بِقَوْلِ رسول اللَّه ﷺ، فقال عَبْدُ اللَّه أَمَّا واللَّه لَوْ وَجَدْتُهُ لَخَصَمْتُهُ فَدَعَوْهُ، فَقَالَ ابْنُ الزِّبَعْرَى أَأَنْتَ قُلْتَ ذَلِكَ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ قَدْ خَصَمْتُكَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ أَلَيْسَ الْيَهُودُ عَبَدُوا عُزَيْرًا وَالنَّصَارَى عَبَدُوا الْمَسِيحَ وبنوا مَلِيحٍ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ ثُمَّ رُوِيَ فِي ذَلِكَ روايتان: إحداها: أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ سَكَتَ وَلَمْ يُجِبْ فَضَحِكَ الْقَوْمُ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ [الزُّخْرُفِ: ٥٧، ٥٨] وَنَزَلَ فِي عِيسَى وَالْمَلَائِكَةِ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١] الْآيَةَ هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ ﵇ أَجَابَ وَقَالَ بَلْ هُمْ عَبَدُوا الشَّيَاطِينَ الَّتِي أَمَرَتْهُمْ بِذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّه سُبْحَانَهُ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١] الْآيَةَ

ve onu susturdu. Sonra onlara: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz...” ayetini okudu. Bunun üzerine Abdullah b. ez-Ziba'râ geldi ve onların fısıldaştıklarını görünce: 'Neyi tartışıp duruyorsunuz?' dedi. Velîd b. el-Mugîre ona Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü haber verdi. Bunun üzerine Abdullah: 'Vallahi şayet onu bulsaydım, kesinlikle ona karşı delille üstün gelirdim!' dedi. Onu çağırdılar. İbnü'z-Ziba'râ: 'Bunu sen mi söyledin?' dedi. O: 'Evet' buyurdu. O da: 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki sana karşı üstün geldim; Yahudiler Üzeyir'e, Hristiyanlar Mesih'e ve Benî Melîh de meleklere tapmadı mı?' dedi. Sonra bu hususta iki rivayet nakledilmiştir: Birincisi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sükût etti ve cevap vermedi, topluluk da güldü; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu indi: { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Meryem'in oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki senin kavmin bundan ötürü bağırıp çağırıyor ve: 'Bizim ilâhlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?' dediler. Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler. Doğrusu onlar kavgacı bir kavimdir” [Zuhruf 57-58]. İsa ve melekler hakkında da: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan [takdir edilmiş] kimseler...” [Enbiyâ 101] ayeti indi; bu İbn Abbas'ın görüşüdür. İkinci rivayet ise şöyledir: O aleyhisselâm cevap verip: 'Bilakis onlar kendilerine bunu emreden şeytanlara taptılar' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan [takdir edilmiş] kimseler...” [Enbiyâ 101] ayetini indirdi.

يَعْنِي عُزَيْرًا وَالْمَسِيحَ وَالْمَلَائِكَةَ وَاعْلَمْ أَنَّ سُؤَالَ ابْنِ الزِّبَعْرَى سَاقِطٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّكُمْ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ وَكَانَ ذَلِكَ مَعَ مُشْرِكِي مَكَّةَ وَهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ فَقَطْ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ وَمَنْ تَعْبُدُونَ بَلْ قَالَ مَا تَعْبُدُونَ وَكَلِمَةُ مَا لَا تَتَنَاوَلُ الْعُقَلَاءَ.

Yani Üzeyir'i, Mesih'i ve melekleri [kastetti]. Bil ki, İbnü'z-Ziba'râ'nın itirazı birkaç yönden geçersizdir: Birincisi: O'nun: { إِنَّكُمْ } “Hiç şüphesiz siz” buyruğu doğrudan yüz yüze yapılan bir hitaptır ve bu Mekke müşrikleriyle idi; onlar da yalnızca putlara tapıyorlardı. İkincisi: O, 've men ta'büdûn' (taptığınız kimseler) dememiş, bilakis { مَا تَعْبُدُونَ } “taptığınız şeyler” demiştir ve { مَا } (mâ) kelimesi akıl sahiplerini kapsamaz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشَّمْسِ: ٥] وَقَوْلُهُ: لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ [الْكَافِرُونَ: ٢] فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الشَّيْءِ وَنَظِيرُهُ هَاهُنَا أَنْ يُقَالَ: إِنَّكُمْ وَالشَّيْءَ الَّذِي تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه لَكِنْ لَفْظُ الشَّيْءِ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ فَلَا يَتَوَجَّهُ سُؤَالُ ابْنِ الزِّبَعْرَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ عَبَدَ الْمَلَائِكَةَ لَا يَدَّعِي أَنَّهُمْ آلِهَةٌ، وَقَالَ سُبْحَانَهُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّماءِ وَما بَناها } “Göğe ve onu bina edene” [Şems 5] ve: { لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } “Ben sizin taptıklarınıza tapmam” [Kâfirûn 2] buyruklarına gelince; bu 'şey' manasına hamledilmiştir. Bunun buradaki benzeri de: 'Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şey...' denilmesidir; lâkin 'şey' lafzı umum (genellik) ifade etmez, dolayısıyla İbnü'z-Ziba'râ'nın itirazı geçerli olmaz. Üçüncüsü: Meleklere tapanlar onların ilâh olduğunu iddia etmezler. Nitekim O Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها. وَرَابِعُهَا: هَبْ أَنَّهُ ثَبَتَ الْعُمُومُ لَكِنَّهُ/ مَخْصُوصٌ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالسَّمْعِيَّةِ فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ وَالْمَسِيحِ وَعُزَيْرٍ لِبَرَاءَتِهِمْ مِنَ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، وَوَعَدَ اللَّه إِيَّاهُمْ بِكُلِّ مَكْرُمَةٍ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١] . وَخَامِسُهَا: الْجَوَابُ الَّذِي ذَكَرَهُ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الشَّيَاطِينَ، فَإِنْ قِيلَ الشَّيَاطِينُ عُقَلَاءُ، وَلَفْظُ مَا لَا يَتَنَاوَلُهُمْ فَكَيْفَ قَالَ الرَّسُولُ ﷺ ذَلِكَ؟ قُلْنَا كَأَنَّهُ ﵇ قَالَ: لَوْ ثَبَتَ لَكُمْ أَنَّهُ يَتَنَاوَلُ الْعُقَلَاءَ فَسُؤَالُكُمْ أَيْضًا غَيْرُ لَازِمٍ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَأَمَّا مَا قِيلَ: إِنَّهُ ﵇ سَكَتَ عِنْدَ إِيرَادِ ابْنِ الزِّبَعْرَى هَذَا السُّؤَالَ فَهُوَ خَطَأٌ لِأَنَّهُ لَا أَقَلَّ مِنْ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَتَنَبَّهُ لِهَذِهِ الْأَجْوِبَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا الْمُفَسِّرُونَ، لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ أَعْلَمَ مِنْهُمْ بِاللُّغَةِ وَبِتَفْسِيرِ الْقُرْآنِ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ تَظْهَرَ هَذِهِ الْأَجْوِبَةُ لِغَيْرِهِ، وَلَا يَظْهَرَ شَيْءٌ مِنْهَا لَهُ ﵇. فَإِنْ قِيلَ: جَوَّزُوا أَنْ يَسْكُتَ ﵇ انْتِظَارًا لِلْبَيَانِ قُلْنَا: لَمَّا كَانَ الْبَيَانُ حَاضِرًا مَعَهُ لَمْ يَجُزْ عَلَيْهِ السُّكُوتُ لِكَيْ لَا يُتَوَهَّمُ فِيهِ الِانْقِطَاعُ عَنْ سُؤَالِهِمْ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَجَابَ عَنْ سُؤَالِ ابْنِ الزِّبَعْرَى فَقَالَ:

{ لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } “Eğer bunlar ilâh olsalardı oraya girmezlerdi”. Dördüncüsü: Farz edelim ki genellik sabit olsun; fakat bu, melekler, Mesih ve Üzeyir hakkında günahlardan ve isyanlardan beri olmaları ve Allah'ın onlara her türlü ikramı vadetmiş olması sebebiyle aklî ve naklî delillerle tahsis edilmiştir (özelleştirilmiştir). Nitekim O Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan [takdir edilmiş] kimseler, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” [Enbiyâ 101] buyruğundan kastedilen de budur. Beşincisi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem zikrettiği cevaptır; o da onların şeytanlara tapmış olduklarıdır. Eğer: 'Şeytanlar akıl sahipleridir ve { مَا } (mâ) lafzı onları kapsamaz, öyleyse Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bunu nasıl söylemiştir?' denilirse, deriz ki: Sanki o aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Şayet onun akıl sahiplerini kapsadığı sizin için sabit olsaydı bile, bu yönden de itirazınız geçersiz olurdu.' İbnü'z-Ziba'râ bu itirazı getirdiğinde onun aleyhisselâm sustuğuna dair söylenene gelince; bu yanlıştır, çünkü en azından o aleyhisselâm müfessirlerin zikrettiği bu cevapların farkında olurdu; zira o aleyhisselâm dili ve Kur'an'ın tefsirini onlardan daha iyi biliyordu. Bu cevapların başkasına zahir olup da ona aleyhisselâm hiçbirinin zahir olmaması nasıl caiz olabilir? Eğer: 'O'nun aleyhisselâm açıklama beklemek üzere susmasını caiz gördüler' denilirse, deriz ki: Açıklama onun yanında hazır bulunduğunda, onların sorusuna cevap veremediği zannı oluşmasın diye sükût etmesi caiz olmazdı. İnsanlardan bir kısmı İbnü'z-Ziba'râ'nın sorusuna cevap vererek şöyle demiştir:

إِنَّ اللَّه تَعَالَى يُصَوِّرُ لَهُمْ فِي النَّارِ مَلَكًا عَلَى صُورَةِ مَنْ عَبَدُوهُ، وَحِينَئِذٍ تَبْقَى الْآيَةُ عَلَى ظَاهِرِهَا وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَعْبُدُوا تِلْكَ الصُّورَةَ وَإِنَّمَا عَبَدُوا شَيْئًا آخَرَ لَمْ يَحْصُلْ مَعَهُمْ فِي النَّارِ.

Allah Teâlâ ateşte onlar için taptıkları kimselerin suretinde bir melek yaratır ve bu takdirde ayet zahiri üzere kalır. Bil ki bu iki yönden zayıftır: Birincisi: Bu topluluk o surete tapmamıştı; ancak kendileriyle beraber ateşte bulunmayan başka bir şeye tapmışlardı.

الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمَلَكَ لَا يَصِيرُ حَصَبَ جَهَنَّمَ فِي الْحَقِيقَةِ وَإِنْ صَحَّ أَنْ يَدْخُلَهَا، فَإِنَّ خَزَنَةَ النَّارِ يَدْخُلُونَهَا مَعَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا حَصَبَ جَهَنَّمَ.

İkincisi ise: Melek, ateşe girmesi caiz olsa bile gerçekte cehennem odunu olmaz; zira ateşin bekçileri cehennem odunu olmadıkları halde oraya girmektedirler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْحِكْمَةُ في أنهم قرنوا بآلهتهم أمور. أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَا يَزَالُونَ لِمُقَارَنَتِهِمْ فِي زِيَادَةِ غم

İkinci Mesele: Onların ilahlarıyla bir arada tutulmalarındaki hikmet birkaç husustur. Birincisi: Onların, ilahlarıyla bir arada bulunmaları sebebiyle sürekli keder

وَحَسْرَةٍ، لِأَنَّهُمْ مَا وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ إِلَّا بِسَبَبِهِمْ وَالنَّظَرُ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ بَابٌ مِنَ الْعَذَابِ . وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَوْمَ قَدَّرُوا أَنَّهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ فِي دَفْعِ الْعَذَابِ، فَإِذَا وَجَدُوا الْأَمْرَ عَلَى عَكْسِ مَا قَدَّرُوا لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ أَبْغَضَ إِلَيْهِمْ مِنْهُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِلْقَاءَهَا فِي النَّارِ يَجْرِي مَجْرَى الِاسْتِهْزَاءِ بِعِبَادِهَا. وَرَابِعُهَا: قِيلَ مَا كَانَ مِنْهَا حَجَرًا أَوْ حَدِيدًا يُحْمَى وَيَلْزَقُ بِعُبَّادِهَا، وَمَا كَانَ خَشَبًا يُجْعَلُ جَمْرَةً يُعَذَّبُ بِهَا صَاحِبُهَا.

ve hasretlerinin sürekli artmasıdır; çünkü onlar bu azaba ancak onların yüzünden düşmüşlerdir ve düşmanın yüzüne bakmak bir nevi azaptır. İkincisi: O topluluk, ahirette azabın defedilmesinde onların kendilerine şefaatçi olacaklarını zannetmişlerdi; durumu zannettiklerinin aksine görünce, kendileri için onlardan daha nefret verici hiçbir şey olmaz. Üçüncüsü: Onların ateşe atılması, onlara tapanlarla alay etme mesabesindedir. Dördüncüsü: Onlardan taş veya demir olanların kızdırılıp tapanlarına yapıştırılacağı, ahşap olanların ise kor yapılıp sahibiyle azap olunacağı söylenmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَصَبُ جَهَنَّمَ فَالْمُرَادُ يُقْذَفُونَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَشَبَّهَهُمْ بِالْحَصْبَاءِ الَّتِي يُرْمَى بِهَا الشَّيْءُ فَلَمَّا رَمَى بِهَا كَرَمْيِ الْحَصْبَاءِ، جَعَلَهُمْ حَصَبَ جَهَنَّمَ تَشْبِيهًا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْحَصْبُ الرَّمْيُ وَقُرِئَ بِسُكُونِ الصَّادِ وَصْفًا بِالْمَصْدَرِ، وَقُرِئَ حطب وحضب بِالضَّادِ الْمَنْقُوطَةِ مُتَحَرِّكًا وَسَاكِنًا.

Allah Teâlâ'nın: { حَصَبُ جَهَنَّمَ } “cehennemin odunusunuz” buyruğuna gelince; kastedilen, cehennem ateşine fırlatılacak olmalarıdır; bu sebeple onları fırlatılan çakıl taşlarına (hasbâ) benzetmiştir. Bir şey çakıl taşının fırlatılması gibi fırlatıldığında, teşbih yoluyla onları 'cehennemin hasabı' yapmıştır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'el-Hasb (الْحَصْبُ), fırlatmak demektir; masdar ile nitelenerek sâd harfinin sükûnu ile de okunmuştur; ayrıca noktalı dâd ile harekeli ve sakin olarak 'hatab' ve 'hadab' şeklinde de okunmuştur.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ فَإِنَّمَا جَازَ مَجِيءُ اللَّامِ فِي لَهَا لِتَقَدُّمِهَا عَلَى الْفِعْلِ تَقُولُ أَنْتَ لِزَيْدٍ ضَارِبٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨] وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥] أَيْ أَنْتُمْ فِيهَا دَاخِلُونَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ تَرِدُوهَا وَلَا مَعْدِلَ لَكُمْ عَنْ دُخُولِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ } “siz oraya gireceksiniz” buyruğuna gelince; { لَهَا } ifadesindeki lâm harfinin gelmesi, fiilden önce geçtiği için caiz olmuştur; 'Sen Zeyd'i dövücüsün' (أنت لزيد ضارب) dersin. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ } “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine...” [Mü'minûn 8] ve { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ } “Onlar ki ırzlarını...” [Mü'minûn 5] buyruklarında böyledir; yani siz oraya giricilersiniz. Anlamı ise: Siz mutlaka oraya varacaksınız ve oraya girmekten kaçışınız yoktur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بِالْأَصْنَامِ أَلْيَقُ لِدُخُولِ لَفْظَةِ مَا، وَهَذَا الْكَلَامُ بِالشَّيَاطِينِ أَلْيَقُ لِقَوْلِهِ هَؤُلَاءِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ/ الشَّيَاطِينَ وَالْأَصْنَامَ فَيَغْلِبُ بِأَنْ يُذْكَرُوا بِعِبَارَةِ الْعُقَلَاءِ، وَنَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّ مَنْ يُرْمَى إِلَى النَّارِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا. وَهَاهُنَا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها لَكِنَّهُمْ وَرَدُوهَا فَهُمْ لَيْسُوا آلِهَةً حُجَّةً، وَهَذِهِ الْحُجَّةُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَكَرَهَا لِنَفْسِهِ أَوْ لِغَيْرِهِ، فَإِنْ ذَكَرَهَا لِنَفْسِهِ فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ لِأَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّهَا لَيْسَتْ آلِهَةً وَإِنْ ذَكَرَهَا لِغَيْرِهِ، فَإِمَّا أَنْ يَذْكُرَهَا لِمَنْ يُصَدِّقُ بِنُبُوَّتِهِ أَوْ لِمَنْ يُكَذِّبُ بِنُبُوَّتِهِ، فَإِنْ ذَكَرَهَا لِمَنْ صَدَّقَ بِنُبُوَّتِهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذِهِ الْحُجَّةِ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ صَدَّقَ بِنُبُوَّتِهِ لَمْ يَقُلْ بِإِلَهِيَّةِ هَذِهِ الْأَصْنَامِ وَإِنْ ذَكَرَهَا لِمَنْ يُكَذِّبُ بِنُبُوَّتِهِ، فَذَلِكَ الْمُكَذِّبُ لَا يُسَلِّمُ أَنَّ تِلْكَ الْآلِهَةَ يَرِدُونَ النَّارَ وَيُكَذِّبُونَهُ فِي ذلك، فكان ذكر هَذِهِ الْحُجَّةَ ضَائِعًا كَيْفَ كَانَ، وَأَيْضًا فَالْقَائِلُونَ بِإِلَهِيَّتِهَا لَمْ يَعْتَقِدُوا فِيهَا كَوْنَهَا مُدَبِّرَةً لِلْعَالَمِ وَإِلَّا لَكَانُوا مَجَانِينَ، بَلِ اعْتَقَدُوا فِيهَا كَوْنَهَا تَمَاثِيلَ الْكَوَاكِبِ أَوْ صُوَرَ الشُّفَعَاءِ، وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنْ دُخُولِهَا فِي النَّارِ. وَأُجِيبُ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: الْمَعْنَى لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ يَعْنِي الْأَصْنَامَ آلِهَةً عَلَى الْحَقِيقَةِ مَا وَرَدُوهَا أَيْ مَا دَخَلَ عَابِدُوهَا النَّارَ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ وَصَفَ ذَلِكَ الْعَذَابَ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا:

Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوها } “Eğer bunlar ilâh olsalardı oraya girmezlerdi” buyruğuna gelince; bil ki O'nun: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız” sözü, { مَا } lafzının dahil olması sebebiyle putlara daha uygundur; bu ifade ise { هؤُلاءِ } “bunlar” sözünden dolayı şeytanlara daha uygundur. Şeytanları ve putları kastedip akıllılara mahsus ifadeyle zikretmek suretiyle tağlîb yapması da muhtemeldir. Allah Teâlâ ateşe atılan kimsenin ilâh olmasının mümkün olmadığına dikkat çekmiştir. Burada şöyle bir soru vardır: O'nun: 'Eğer bunlar ilâh olsalardı oraya girmezlerdi; lâkin onlar oraya girdiler, öyleyse ilâh değillerdir' şeklindeki sözü bir delildir. Bu delili ya kendi nefsi için zikretmiştir ya da başkası için. Eğer kendi nefsi için zikrettiyse bunda bir fayda yoktur; çünkü onların ilâh olmadığını zaten biliyordu. Eğer başkası için zikrettiyse, bunu ya nübüvvetini tasdik eden kimse için ya da nübüvvetini yalanlayan kimse için zikretmiştir. Eğer nübüvvetini tasdik eden kimse için zikrettiyse bu delile ihtiyaç yoktur; çünkü onun nübüvvetini tasdik eden herkes zaten bu putların ilâh olduğunu söylememiştir. Eğer nübüvvetini yalanlayan kimse için zikrettiyse, o yalanlayan kişi bu ilâhların ateşe gireceğini kabul etmez ve bu hususta onu yalanlar; dolayısıyla her halükarda bu delilin zikredilmesi faydasız olurdu. Ayrıca onların ilâh olduğunu söyleyenler, onların âlemi yönettiğine inanmıyorlardı, aksi takdirde deli olurlardı; bilakis onların yıldızların heykelleri veya şefaatçilerin suretleri olduğuna inanıyorlardı, bu da onların ateşe girmesine engel değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Müfessirler dediler ki: Anlam, 'Eğer şunlar -yani putlar- gerçekten ilâh olsalardı, oraya girmezlerdi', yani onlara tapanlar ateşe girmezlerdi demektir. Sonra O Teâlâ bu azabı üç şeyle vasfetmiştir: Birincisi:

الْخُلُودُ فَقَالَ: وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ يَعْنِي الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ وَهُوَ تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ قَالَ الْحَسَنُ: الزَّفِيرُ هُوَ اللَّهِيبُ، أَيْ يَرْتَفِعُونَ بِسَبَبِ لَهَبِ النَّارِ حَتَّى إِذَا ارْتَفَعُوا وَرَجَوُا الْخُرُوجَ ضُرِبُوا بِمَقَامِعِ الْحَدِيدِ فَهَوَوْا إِلَى أَسْفَلِهَا سَبْعِينَ خَرِيفًا، قَالَ الْخَلِيلُ: الزَّفِيرُ أَنْ يَمْلَأَ الرَّجُلُ صَدْرَهُ غَمًّا ثُمَّ يَتَنَفَّسُ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ وَقَوْلُهُ لَهُمْ: عَامٌّ لِكُلِّ مُعَذَّبٍ، فَنَقُولُ لَهُمْ: زَفِيرٌ مِنْ شِدَّةِ مَا يَنَالُهُمْ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ يَرْجِعُ إِلَى الْمَعْبُودِينَ أَيْ لَا يَسْمَعُونَ صُرَاخَهُمْ وَشَكْوَاهُمْ. وَمَعْنَاهُ:

Ebedîliktir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ } “Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır”; yani tapanlar ve tapılanlar. Bu da O'nun: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız...” buyruğunun bir tefsiridir. İkincisi: O'nun: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } “Onlar için orada derin bir inilti vardır” buyruğudur. Hasan: 'Zefîr (الزَّفِيرُ) alevdir; yani ateşin alevi sebebiyle yukarı yükselirler, nihayet yükselip de çıkmayı umduklarında demirden topuzlarla vurulurlar ve onun dibine doğru yetmiş sonbaharlık [mesafeye] yuvarlanırlar' demiştir. Halîl şöyle demiştir: 'Zefîr (الزَّفِيرُ), kişinin göğsünü kederle doldurup sonra nefes vermesidir.' Ebû Müslim dedi ki: O'nun { لَهُمْ } “onlar için” sözü azap gören herkesi kapsar; binaenaleyh başlarına gelenin şiddetinden ötürü onlar için bir inilti olduğunu söyleriz. O'nun: { وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ } “ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler” buyruğundaki zamir tapılanlara döner; yani onların feryatlarını ve şikayetlerini işitmezler. Bunun anlamı ise:

أَنَّهُمْ لَا يُغِيثُونَهُمْ وَشِبْهُهُ سَمِعَ اللَّه لِمَنْ حَمِدَهُ أَيْ أَجَابَ اللَّه دُعَاءَهُ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْأَصْنَامِ خَاصَّةً عَلَى مَا حَكَيْنَاهُ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا مَحْمُولَةٌ عَلَى الْكُفَّارِ، ثُمَّ هَذَا يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ. أَحَدُهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ يُحْشَرُونَ صُمًّا كَمَا يُحْشَرُونَ عُمْيًا زِيَادَةً فِي عَذَابِهِمْ.

[onların] kendilerine yardım etmeyecekleri [anlamındadır]. Bunun benzeri: «Semiallahu limen hamideh» yani 'Allah kendisine hamdedenin duasını kabul buyurdu' ifadesidir. Üçüncüsü: O'nun: { وَهُمْ فِيها لَا يَسْمَعُونَ } “Onlar orada hiçbir şey işitmezler” buyruğudur. Bunda iki vecih (açıklama) bulunmaktadır: Birincisi: Ebû Müslim'den naklettiğimiz üzere bunun özellikle putlara hamledilmesidir. İkincisi: Kâfirlere hamledilmesidir. Sonra bu da üç vechi muhtemel kılar: Birincisi: Kâfirlerin, azaplarının artırılması gayesiyle kör olarak haşredildikleri gibi sağır olarak da haşredilmeleridir.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ مَا يَنْفَعُهُمْ لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَسْمَعُونَ أَصْوَاتَ الْمُعَذَّبِينَ أَوْ كَلَامَ مَنْ يَتَوَلَّى تَعْذِيبَهُمْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ إِنَّ الْكُفَّارَ يُجْعَلُونَ فِي تَوَابِيتَ مِنْ نَارٍ وَالتَّوَابِيتُ فِي تَوَابِيتَ أُخَرَ فَلِذَلِكَ لَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا وَالْأَوَّلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَسْمَعُونَ كَلَامَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلِذَلِكَ يَسْتَغِيثُونَ بِهِمْ عَلَى مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي سُورَةِ الأعراف.

İkincisi: Kendilerine fayda verecek bir şeyi işitmemeleridir; çünkü onlar ancak azap çekenlerin seslerini veya kendilerine azap etmekle görevli meleklerin sözlerini işitirler. Üçüncüsü: İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Kâfirler ateşten tabutlar içine konurlar, o tabutlar da başka tabutlar içine konur; bu yüzden hiçbir şey işitmezler.' Birincisi zayıftır, çünkü cehennem ehli cennet ehlinin sözlerini işitirler ve bu yüzden Allah Teâlâ'nın A'râf Suresi'nde zikrettiği üzere onlardan yardım isterler.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠١ الى ١٠٣]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 101-103]

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan [takdir edilmiş] kimseler, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır. (101) Onlar onun uğultusunu bile duymazlar ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar. (102) En büyük korku onları tasalandırmaz ve melekler onları: 'İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür' diye karşılarlar. (103)”

اعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ ابْنَ الزِّبَعْرَى لَمَّا أَوْرَدَ ذَلِكَ السُّؤَالَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ بَقِيَ سَاكِتًا حَتَّى أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ جَوَابًا عَنْ سُؤَالِهِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَالِاسْتِثْنَاءِ مِنْ تِلْكَ الْآيَةِ. وَأَمَّا نَحْنُ فَقَدَ بَيَّنَّا فَسَادَ هَذَا الْقَوْلِ وَذَكَرْنَا أَنَّ سُؤَالَهُ لَمْ يَكُنْ وَارِدًا، وَأَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِي دَفْعِ سُؤَالِهِ إِلَى نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا لَمْ يَبْقَ هَاهُنَا إِلَّا أَحَدُ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ عَادَةَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ مَتَى شَرَحَ عِقَابَ الْكُفَّارِ أَرْدَفَهُ بِشَرْحِ ثَوَابِ الْأَبْرَارِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَ تِلْكَ فَهِيَ عَامَّةٌ فِي حَقِّ كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ. الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ لِتَكُونَ كَالتَّأْكِيدِ فِي دَفْعِ سُؤَالِ ابْنِ الزِّبَعْرَى، ثُمَّ مَنْ قَالَ الْعِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ وَهُوَ الْحَقُّ أَجْرَاهَا عَلَى عُمُومِهَا فَتَكُونُ الْمَلَائِكَةُ وَالْمَسِيحُ وَعُزَيْرٌ ﵈ دَاخِلِينَ فِيهَا، لَا أَنَّ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِهِمْ، وَمَنْ قَالَ: الْعِبْرَةُ بِخُصُوصِ السَّبَبِ خَصَّصَ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ بِهَؤُلَاءِ فَقَطْ.

Bil ki insanlardan bazıları, İbnü'z-Ziba'râ bu itirazı Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelttiğinde, Allah Teâlâ onun sorusuna cevap olarak bu ayeti indirinceye kadar Resûl'ün suskun kaldığını iddia etmiştir; çünkü bu ayet sanki o ayetten bir istisna gibidir. Bize gelince, biz bu görüşün tutarsızlığını açıkladık ve onun sorusunun geçersiz olduğunu, sorusunun defedilmesinde bu ayetin inmesine ihtiyaç bulunmadığını belirttik. Bu sabit olunca burada şu iki durumdan başkası kalmaz: Birincisi: Şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ'nın âdeti şudur ki, kâfirlerin cezasını açıkladığında hemen peşinden iyi kimselerin (ebrâr) sevabını da açıklar. İşte bu sebeple o ayetin akabinde bu ayeti zikretmiştir; dolayısıyla bu ayet bütün müminler hakkında umumidir. İkincisi: Bu ayetin, İbnü'z-Ziba'râ'nın itirazını defetmede bir pekiştirme olsun diye o olay hakkında inmiş olmasıdır. Sonra 'Hüküm sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğine göredir' diyen kimse -ki hak olan da budur- onu umumiliği üzere geçerli kılar; böylece melekler, Mesih ve Üzeyir aleyhimüsselâm ayet sadece onlara has olmaksızın onun kapsamına dahil olurlar. 'Hüküm sebebin hususiliğine göredir' diyen kimse ise: { إِنَّ الَّذِينَ } “Şüphesiz o kimseler” buyruğunu yalnızca bunlara tahsis etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْحُسْنَى الْخَصْلَةُ الْمُفَضَّلَةُ وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ، وَهِيَ إِمَّا السَّعَادَةُ وَإِمَّا الْبُشْرَى بِالثَّوَابِ، وَإِمَّا التَّوْفِيقُ لِلطَّاعَةِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ مُثْبِتِي الْعَفْوِ حَمَلُوا الْحُسْنَى عَلَى وَعْدِ الْعَفْوِ وَمُنْكِرِي الْعَفْوِ حَمَلُوهُ عَلَى وَعْدِ الثَّوَابِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ شَرَحَ مِنْ أَحْوَالِ ثَوَابِهِمْ أُمُورًا خَمْسَةً: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ فَقَالَ أَهْلُ الْعَفْوِ مَعْنَاهُ أُولَئِكَ عَنْهَا مُخْرَجُونَ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ: الأول: قوله: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مريم: ٧١] أَثْبَتَ الْوُرُودَ وَهُوَ الدُّخُولُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِبْعَادَ هُوَ الْإِخْرَاجُ. الثَّانِي: أَنَّ إِبْعَادَ الشَّيْءِ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَصِحُّ إِلَّا إِذَا كَانَا مُتَقَارِبَيْنِ لِأَنَّهُمَا لَوْ كَانَا مُتَبَاعِدَيْنِ اسْتَحَالَ إِبْعَادُ أَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ، لَأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَاحْتَجَّ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى يَقْتَضِي أَنَّ الْوَعْدَ بِثَوَابِهِمْ قَدْ تَقَدَّمَ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَ هَذَا حَالُ مَنْ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ لَوْ صَحَّ ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ وَكَيْفَ يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَنْ وَقَعَ فِيهَا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَقَوْلُهُ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ. وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: لَا نُسَلِّمُ أَنْ [يُقَالَ] الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى هُوَ أَنَّ الْوَعْدَ بِثَوَابِهِمْ قَدْ تَقَدَّمَ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْحُسْنَى تَقَدُّمُ الْوَعْدِ بِالْعَفْوِ، سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْحُسْنَى تَقَدُّمُ الْوَعْدِ بِالثَّوَابِ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الْوَعْدَ بِالثَّوَابِ لَا يَلِيقُ بِحَالِ مَنْ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ فَإِنَّ عِنْدَنَا الْمُحَابَطَةَ بَاطِلَةٌ وَيَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَ اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ عَنْها

Allah Teâlâ'nın: { سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “kendileri için tarafımızdan en güzel olan [takdir edilmiş]” buyruğuna gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'el-Hüsnâ (الْحُسْنَى) üstün tutulan haslettir; el-Hüsnâ, el-Ahsen'in (en güzel) müennesidir ve o ya mutluluktur ya sevap müjdesidir ya da itaate muvaffak kılınmadır.' Özetle affı kabul edenler el-Hüsnâ'yı af vaadine, affı inkâr edenler ise sevap vaadine hamletmişlerdir. Sonra O Azze ve Celle onların sevap hallerinden beş hususu açıklamıştır: Birincisi: O'nun: { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğudur. Af ehli bunun anlamının 'onlar oradan çıkarılmışlardır' olduğunu söylemiş ve buna iki yönden delil getirmişlerdir: Birincisi: O'nun: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” [Meryem 71] buyruğu girişi ifade eden vurûdu sabit kılmıştır; bu da bu uzaklaştırmanın [oradan] çıkarma olduğunu gösterir. İkincisi: Bir şeyin bir şeyden uzaklaştırılması ancak birbirine yakın olduklarında sahih olur; zira birbirinden uzak olsalardı birini diğerinden uzaklaştırmak imkânsız olurdu, çünkü hâsıl olanı tahsil etmek imkânsızdır. Kâdî Abdülcebbâr bu birinci görüşün tutarsızlığına birkaç hususla delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan [takdir edilmiş] kimseler” buyruğu, onların sevap vaadinin dünyada önceden geçmiş olmasını gerektirir; şayet bu sahih olsaydı, ateşten çıkan kimsenin hali bu olmazdı. İkincisi: O Teâlâ: { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyurmuştur; ateşe düşen kimse buna nasıl dahil olabilir? Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onlar onun uğultusunu bile duymazlar” ve { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “En büyük korku onları tasalandırmaz” buyrukları buna engeldir. Birinciye cevap: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } buyruğundan muradın sevap vaadinin önceden geçmiş olması [şeklinde söylenmesini] kabul etmiyoruz. el-Hüsnâ'dan muradın af vaadinin önceden geçmiş olması niçin caiz olmasın? el-Hüsnâ'dan muradın sevap vaadinin önceden geçmiş olması olduğunu kabul etsek bile; sevap vaadinin ateşten çıkan kimsenin haline layık olmadığını nereden çıkardınız? Zira bize göre muhâbata (amellerin birbirini düşürmesi) batıldır ve sevap ile azap hak edişinin bir arada bulunması caizdir. İkinciye [cevap]: Biz O'nun:

مُبْعَدُونَ

{ أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır”

لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ إِلَّا فِي حَقِّ مَنْ كَانَ فِي النَّارِ. وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها مَخْصُوصٌ بِمَا بَعْدَ الْخُرُوجِ.

buyruğunun zahiri üzere uygulanmasının ancak ateşte bulunmuş kimse hakkında mümkün olabileceğini açıklamıştık. Üçüncüye [cevap]: O'nun: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onlar onun uğultusunu bile duymazlar” buyruğu [ateşten] çıkış sonrasına mahsustur.

أَمَّا قَوْلُهُ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ فَالْفَزَعُ الْأَكْبَرُ هُوَ عَذَابُ الْكُفَّارِ، وَهَذَا بِطَرِيقِ الْمَفْهُومِ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَصْغَرُ، فَإِنْ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ لَا يَدُلَّ عَلَى ثُبُوتِهِ وَلَا عَلَى عَدَمِهِ. الْوَجْهُ الثَّانِي:

O'nun: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “En büyük korku onları tasalandırmaz” buyruğuna gelince; en büyük korku (el-fezeu'l-ekber) kâfirlerin azabıdır; bu da mefhum yoluyla daha küçük korkunun onları tasalandırmasını gerektirir. Eğer buna delalet etmiyorsa, en azından onun varlığına da yokluğuna da delalet etmez. İkinci vecih:

فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ أَنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى لَا يَدْخُلُونَ النَّارَ وَلَا يَقْرَبُونَهَا الْبَتَّةَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ بَطَلَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ جَمِيعَ النَّاسِ يَرِدُونَ النَّارَ ثُمَّ يَخْرُجُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَانِعَةٌ مِنْهُ وَحِينَئِذٍ يَجِبُ التَّوْفِيقُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قوله: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مريم: ٧١] وَقَدْ تَقَدَّمَ. الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ:

O'nun: { أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır” buyruğunun tefsirinde; kastedilen, kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş kimselerin ateşe girmeyecekleri ve ona asla yaklaşmayacaklarıdır. Bu görüşe göre, bütün insanların ateşe gireceğini sonra cennete çıkacağını söyleyen kimsenin sözü batıl olur; çünkü bu ayet buna engeldir. Bu durumda bununla O'nun: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” [Meryem 71] buyruğunun arasını uzlaştırmak gerekir ki bu daha önce geçmişti. İkinci Nitelik:

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَالْحَسِيسُ الصَّوْتُ الَّذِي يُحَسُّ، وَفِيهِ سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَيُّ وَجْهٍ فِي أَنْ لَا يَسْمَعُوا حَسِيسَهَا مِنَ الْبِشَارَةِ وَلَوْ سَمِعُوهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ حَالُهُمْ. قُلْنَا: الْمُرَادُ تَأْكِيدُ بُعْدِهِمْ عَنْهَا لِأَنَّ مَنْ لَمْ يَدْخُلْهَا وَقَرُبَ مِنْهَا قَدْ يَسْمَعُ حَسِيسَهَا. السُّؤَالُ الثَّانِي: أَلَيْسَ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَرَوْنَ أَهْلَ النَّارِ فَكَيْفَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَ النَّارِ؟ الْجَوَابُ: إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى التَّأْكِيدِ زَالَ هَذَا السُّؤَالُ. الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ وَالشَّهْوَةُ طَلَبُ النَّفْسِ لِلَذَّةٍ يَعْنِي نَعِيمُهَا مُؤَبَّدٌ، قَالَ الْعَارِفُونَ: لِلنُّفُوسِ شَهْوَةٌ وَلِلْقُلُوبِ شَهْوَةٌ وَلِلْأَرْوَاحِ شَهْوَةٌ، وَقَالَ الْجُنَيْدُ: سَبَقَتِ الْعِنَايَةُ فِي الْبِدَايَةِ، فَظَهَرَتِ الْوِلَايَةُ فِي النِّهَايَةِ. الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا النَّفْخَةُ الْأَخِيرَةُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [النَّمْلِ: ٨٧] . وَثَانِيهَا: أَنَّهُ الْمَوْتُ قَالُوا: إِذَا اسْتَقَرَّ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ بَعَثَ اللَّه تَعَالَى جِبْرِيلَ ﵇ وَمَعَهُ الْمَوْتُ فِي صُورَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ فَيَقُولُ لِأَهْلِ الدَّارَيْنِ أَتَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ: لَا فَيَقُولُ هَذَا الْمَوْتُ ثُمَّ يَذْبَحُهُ ثُمَّ يُنَادِي يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ وَلَا مَوْتَ أَبَدًا، وَكَذَلِكَ لِأَهْلِ النَّارِ، وَاحْتَجَّ هَذَا الْقَائِلُ بِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ إِنَّمَا ذُكِرَ بَعْدَ قوله: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ [البقرة: ٢٥] فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَحَدِهِمَا تَعَلُّقٌ بِالْآخَرِ، وَالْفَزَعُ الْأَكْبَرُ الَّذِي هُوَ يُنَافِي الْخُلُودَ هُوَ الْمَوْتُ. وَثَالِثُهَا: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ هُوَ إِطْبَاقُ النَّارِ عَلَى أَهْلِهَا فَيَفْزَعُونَ لِذَلِكَ فَزْعَةً عَظِيمَةً، قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ: الْأَوْلَى فِي ذَلِكَ أَنَّهُ الْفَزَعُ مِنَ النَّارِ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا لِأَنَّهُ لَا فَزَعَ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ، فَإِذَا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَحْزُنُهُمْ فَقَدْ صَحَّ أَنَّ الْمُؤْمِنَ آمِنٌ مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَذَابَ النَّارِ عَلَى مَرَاتِبَ فَعَذَابُ الْكُفَّارِ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ الْفُسَّاقِ، وَإِذَا كَانَتْ مَرَاتِبُ التَّعْذِيبِ بِالنَّارِ مُتَفَاوِتَةً كَانَتْ مَرَاتِبُ الْفَزَعِ مِنْهَا مُتَفَاوِتَةً، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ نَفْيُ الْفَزَعِ مِنَ النَّارِ.

Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها } “Onlar onun uğultusunu bile duymazlar” buyruğudur. el-Hasîs (الْحَسِيسُ), hissedilen sestir. Bunda iki soru vardır: Birincisi: Onun uğultusunu duymamalarında müjde cihetinden ne vecih vardır; onu duysalar bile halleri değişmezdi ki? Deriz ki: Kastedilen, onların oradan uzaklığını pekiştirmektir; çünkü oraya girmeyip ona yaklaşan kimse onun uğultusunu bazen duyabilir. İkinci Soru: Cennet ehli cehennem ehlini görmez mi, öyleyse ateşin uğultusunu nasıl duymazlar? Cevap: Bunu pekiştirmeye hamlettiğimizde bu soru ortadan kalkar. Üçüncü Nitelik: O'nun: { وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ } “ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar” buyruğudur. Şehvet (طَلَبُ النَّفْسِ لِلَذَّةٍ), nefsin lezzet arzusudur; yani onların nimeti ebedîdir. Ârifler şöyle demiştir: 'Nefislerin bir şehveti, kalplerin bir şehveti, ruhların da bir şehveti vardır.' Cüneyd demiştir ki: 'Başlangıçta inayet öne geçti, böylece sonda velayet zahir oldu.' Dördüncü Nitelik: O'nun: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } “En büyük korku onları tasalandırmaz” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Sûra üflendiği gün, göklerde ve yerde olanlar korkudan dehşete kapılır” [Neml 87] buyruğundan ötürü bunun son üfürüş olmasıdır. İkincisi: Bunun ölüm olmasıdır. Dediler ki: Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme yerleştiğinde Allah Teâlâ Cebrail'i aleyhisselâm alaca bir koç suretindeki ölümle birlikte gönderir. İki yurdun ehline: 'Bunu tanıyor musunuz?' der; onlar da: 'Hayır' derler. O da: 'Bu ölümdür' der, sonra onu boğazlar ve şöyle seslenir: 'Ey cennet ehli, ebedîlik vardır ve artık asla ölüm yoktur!' Cehennem ehline de aynı şekilde söylenir. Bu görüşü savunan kimse, O'nun: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } buyruğunun ancak: { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } [Bakara 25] buyruğundan sonra zikredilmiş olmasını delil getirmiştir; dolayısıyla ikisinden birinin diğeriyle bir irtibatı olması gerekir. Ebedîliğe zıt olan en büyük korku ise ölümdür. Üçüncüsü: Saîd b. Cübeyr: 'O, ateşin ehlinin üzerine kapatılmasıdır; bundan dolayı büyük bir korkuya kapılırlar' demiştir. Kâdî Abdülcebbâr: 'Bu hususta en evlâ olan, ateşi gördüklerinde ondan duyulan korku olmasıdır; çünkü bundan daha büyük bir korku yoktur. Allah Teâlâ bunun onları tasalandırmayacağını açıklayınca, müminin kıyamet gününün dehşetlerinden güvende olduğu sabit olmuştur' demiştir. Bu zayıftır; çünkü ateş azabı derecelere ayrılır, nitekim kâfirlerin azabı fâsıkların azabından daha şiddetlidir. Ateşle azap etmenin dereceleri farklı olunca, ondan duyulan korkunun dereceleri de farklı olur; binaenaleyh en büyük korkunun nefyedilmesinden ateş korkusunun da nefyedilmesi gerekmez.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ قَالَ الضَّحَّاكُ: هُمُ الْحَفَظَةُ الَّذِينَ كَتَبُوا أَعْمَالَهُمْ وَأَقْوَالَهُمْ وَيَقُولُونَ لَهُمْ مُبَشِّرِينَ: هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ.

Beşinci Nitelik: O'nun: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “ve melekler onları: 'İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür' diye karşılarlar” buyruğudur. Dahhâk şöyle demiştir: 'Onlar, onların amellerini ve sözlerini yazan koruyucu meleklerdir; müjdeleyerek onlara: { هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür” derler.'

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 104-107]

يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧)

{ يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) } “O gün Biz göğü, kitap dürer gibi düreriz. İlk yaratılışa nasıl başladıysak, üzerimize bir vaat olarak onu yeniden iade ederiz. Şüphesiz Biz [bunu] yapanlarız. (104) Andolsun ki Biz, Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne sâlih kullarımın vâris olacağını yazmıştık. (105) Şüphesiz bunda ibadet eden bir kavim için yeterli bir tebliğ vardır. (106) [Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. (107)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ] اعْلَمْ أَنَّ التَّقْدِيرَ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ، أَوْ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ.

[Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “O gün Biz göğü, kitap dürer gibi düreriz” buyruğuna dair] Bil ki ifadenin takdiri şöyledir: 'Göğü düreceğimiz gün, en büyük korku onları tasalandırmaz' yahut 'Göğü düreceğimiz gün melekler onları karşılar'.

وَقُرِئَ يَوْمَ تُطْوَى السَّمَاءُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَالسِّجِلُّ بِوَزْنِ الْعِتِلِّ وَالسَّجْلُ بِوَزْنِ الدَّلْوِ وَرُوِيَ فِيهِ الْكَسْرُ، وَفِي السِّجِلِّ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْمٌ لِلطُّومَارِ الَّذِي يُكْتَبُ فِيهِ وَالْكِتَابُ أَصْلُهُ الْمَصْدَرُ كَالْبِنَاءِ، ثُمَّ يُوقَعُ عَلَى الْمَكْتُوبِ، وَمَنْ جَمَعَ فَمَعْنَاهُ لِلْمَكْتُوبَاتِ أَيْ لِمَا يُكْتَبُ فِيهِ مِنَ الْمَعَانِي الْكَثِيرَةِ، فَيَكُونُ مَعْنَى طَيِّ السِّجِلِّ لِلْكِتَابِ كَوْنَ السِّجِلِّ سَاتِرًا لِتِلْكَ الْكِتَابَةِ وَمُخْفِيًا لَهَا لِأَنَّ الطَّيَّ ضِدُّ النَّشْرِ الَّذِي يَكْشِفُ وَالْمَعْنَى نَطْوِي السَّمَاءَ كَمَا يُطْوَى الطُّومَارُ الَّذِي يُكْتَبُ فِيهِ.

Meçhul bina ile { يَوْمَ تُطْوَى السَّمَاءُ } şeklinde de okunmuştur. es-Sicill (السِّجِلِّ) kelimesi 'el-ıtill' (الْعِتِلِّ) vezninde, es-Secl (السَّجْلُ) ise 'ed-delv' (الدَّلْوِ) veznindedir; es-Secl şeklinde kesre ile de rivayet edilmiştir. es-Sicill hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İçine yazı yazılan tomardan (parşömenden) ibaret bir isim olmasıdır. 'el-Kitâb' kelimesinin aslı 'el-binâ' gibi masdardır, sonra yazılan şeye (mektûb) isim olarak verilmiştir. Çoğul okuyan kimseye göre bunun manası 'mektûbât' (yazılan şeyler) içindir; yani içine yazılan pek çok mana içindir. Bu takdirde sicillin kitabı dürmesinin manası, sicillin o yazıyı örtmesi ve gizlemesidir; çünkü dürmek (tayy), açığa çıkaran yaymanın (neşr) zıddıdır. Mana da şudur: İçine yazı yazılan tomarın dürüldüğü gibi göğü düreriz.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ اسْمًا لِلطُّومَارِ ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:

İkinci Görüş: Tomarın ismi olmamasıdır. Sonra İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:

السِّجِلُّ اسْمُ مَلَكٍ يَطْوِي كُتُبَ بَنِي آدَمَ إِذَا رُفِعَتْ إِلَيْهِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ ﵇،

'Sicill, Âdemoğullarının amelleri kendisine yükseltildiğinde sayfalarını düren bir meleğin ismidir.' Bu, Ali'den aleyhisselâm de rivayet edilmiştir.

وَرَوَى أَبُو الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ اسْمُ كَاتِبٍ كَانَ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ كِتَابُ رَسُولِ اللَّه ﷺ كَانُوا مَعْرُوفِينَ وَلَيْسَ فِيهِمْ مَنْ سُمِّيَ بِهَذَا، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ الرَّجُلُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ، وَعَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ فَهُوَ عَلَى نَحْوِ مَا يُقَالُ: كَطَيِّ زَيْدٍ الْكِتَابَ وَاللَّامُ فِي لِلْكِتَابِ زَائِدَةٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ رَدِفَ لَكُمْ، وَإِذَا قُلْنَا: الْمُرَادُ بِالسِّجِلِّ الطُّومَارُ فَالْمَصْدَرُ وَهُوَ الطَّيُّ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ وَالْفَاعِلُ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ كَطَيِّ الطَّاوِي السِّجِلَّ، وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ.

Ebu'l-Cevzâ ise İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ onun Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kâtiplerinden bir kâtibin ismi olduğunu rivayet etmiştir. Bu uzaktır; zira Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kâtipleri bilinmektedir ve içlerinde bu isimle anılan kimse yoktur. Zeccâc: 'O, Habeş dilinde adam demektir' demiştir. Bu vecihlere göre bu ifade 'Zeyd'in kitabı dürmesi gibi' (كطي زيد الكتاب) denilmesi kabilindendir ve { لِلْكُتُبِ } ifadesindeki lâm harfi, O'nun: { رَدِفَ لَكُمْ } “sizin ardınıza takılmıştır” [Neml 72] sözündeki gibi zaiddir (fazlalıktır). 'Sicill' ile kastedilen tomar olduğunu söylediğimizde ise masdar -yani dürme (tayy) eylemi- mef'ûle muzaf kılınmış, fâil ise hazfedilmiştir; takdiri de 'Düren kimsenin sicilli dürmesi gibi' (كطي الطاوي السجل) şeklindedir. Bu sonuncusu çoğunluğun görüşüdür.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratılışa nasıl başladıysak onu yeniden iade ederiz” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ: انْقَطَعَ الْكَلَامُ عند قوله الكتاب ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: كَما بَدَأْنا وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:

Birinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: 'Söz, kitap kelimesinde son bulmuş, sonra: { كَما بَدَأْنا } “nasıl başladıysak” diyerek yeni bir söze başlamıştır.' Onlardan bazıları da şöyle demiştir:

إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [الأنبياء: ١٠٣] عَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ فَوَصَفَ الْيَوْمَ بِذَلِكَ، ثُمَّ وَصَفَهُ بِوَصْفٍ آخَرَ فَقَالَ: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ.

O Teâlâ: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “ve melekler onları: 'İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür' diye karşılarlar” [Enbiyâ 103] buyurunca, bunu: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “O gün Biz göğü, kitap dürer gibi düreriz” sözüyle takip ettirmiş ve o günü bununla nitelemiştir; sonra onu başka bir nitelikle niteleyerek: { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } “İlk yaratılışa nasıl başladıysak onu yeniden iade ederiz” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ﵀: أَوَّلَ خَلْقٍ مَفْعُولُ (نُعِيدُ) الَّذِي يُفَسِّرُهُ نُعِيدُهُ وَالْكَافُ مَكْفُوفَةٌ بِمَا وَالْمَعْنَى نُعِيدُ أَوَّلَ الْخَلْقِ كَمَا بَدَأْنَاهُ تَشْبِيهًا لِلْإِعَادَةِ بِالِابْتِدَاءِ، فَإِنْ قُلْتَ: مَا بَالُ خَلْقٍ مُنَكَّرًا؟ قُلْتُ:

İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi rahimehullâh şöyle demiştir: '{ أَوَّلَ خَلْقٍ } ifadesi, { نُعِيدُهُ } lafzının açıkladığı 'nüîdü' (iade ederiz) fiilinin mef'ûlüdür; kâf harfi mâ ile mekfûfedir (bağlanmıştır). Mana: İadeyi ilk yaratmaya benzeterek 'İlk yaratılanı başladığımız gibi iade ederiz' şeklindedir. Eğer: '{ خَلْقٍ } kelimesi niçin nekire (belirsiz) gelmiştir?' dersen, derim ki:

هُوَ كَقَوْلِكَ أَوَّلُ رَجُلٍ جَاءَنِي زَيْدٌ، تُرِيدُ أَوَّلَ الرِّجَالِ وَلَكِنَّكَ وَحَّدْتَهُ وَنَكَّرْتَهُ إِرَادَةَ تَفْصِيلِهِمْ رَجُلًا رَجُلًا، فَكَذَلِكَ مَعْنَى أَوَّلَ خَلْقٍ أَوَّلُ الْخَلْقِ بِمَعْنَى أَوَّلِ الْخَلَائِقِ لِأَنَّ الْخَلْقَ مَصْدَرٌ لَا يُجْمَعُ.

Bu, senin adamları teker teker ayrıntılı olarak kastetmek isteyerek 'erkeklerin ilki' manasını kastedip müfred ve nekire yaptığın: 'Bana gelen ilk adam Zeyd'dir' (أول رجل جاءني زيد) sözün gibidir. İşte bunun gibi { أَوَّلَ خَلْقٍ } sözünün anlamı da 'yaratılanların ilki' manasında 'ilk yaratılış'tır; çünkü 'halk' masdardır, çoğulu yapılmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الْإِعَادَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى يُفَرِّقُ أَجْزَاءَ الْأَجْسَامِ وَلَا يَعْدِمُهَا ثُمَّ إِنَّهُ يُعِيدُ تَرْكِيبَهَا فَذَلِكَ هُوَ الْإِعَادَةُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى يَعْدِمُهَا بِالْكُلِّيَّةِ ثُمَّ إِنَّهُ يُوجِدُهَا بِعَيْنِهَا مَرَّةً أُخْرَى وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَالَةٌ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ شَبَّهَ الْإِعَادَةَ بِالِابْتِدَاءِ. وَلَمَّا كَانَ الِابْتِدَاءُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ تَرْكِيبِ الْأَجْزَاءِ الْمُتَفَرِّقَةِ بَلْ عَنِ الْوُجُودِ بَعْدَ الْعَدَمِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَالُ فِي الْإِعَادَةِ كَذَلِكَ وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالْمَذْهَبِ الْأَوَّلِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزمر: ٦٧] فدل هذا على أن السموات حَالَ كَوْنِهَا مَطْوِيَّةً تَكُونُ مَوْجُودَةً، وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٨] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَجْزَاءَ الْأَرْضِ بَاقِيَةٌ لَكِنَّهَا جُعِلَتْ غَيْرَ الْأَرْضِ.

Üçüncü Mesele: [Öldükten sonra] iadenin keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları: 'Allah Teâlâ cisimlerin parçalarını birbirinden ayırır fakat onları yok etmez, sonra onların terkibini yeniden birleştirir; işte iade budur' demiştir. Bazıları da: 'O Teâlâ onları tamamen yok eder, sonra bizzat kendilerini bir kez daha var eder' demiştir. Bu ayet bu ikinci görüşe bir delildir; zira O Sübhânehu iadeyi ilk yaratmaya benzetmiştir. İlk yaratılış ise ayrılmış parçaların terkibinden ibaret olmayıp bilakis yokluktan sonraki varlıktan ibaret olduğuna göre, iadedeki durumun da böyle olması zorunludur. Birinci görüşü savunanlar Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “gökler de O'nun kudret eliyle dürülmüştür” [Zümer 67] buyruğu ile delil getirmişlerdir; bu da göklerin dürülmüş halde iken mevcut olduğunu gösterir. Yine Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ } “O gün yer başka bir yere dönüştürülür” [İbrâhîm 48] buyruğuyla delil getirmişlerdir; bu da yerin parçalarının baki kaldığını, lâkin yerin gayrısı kılındığını gösterir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْنا فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ وَعْدًا مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: نُعِيدُهُ عِدَةٌ

Allah Teâlâ'nın: { وَعْداً عَلَيْنا } “üzerimize bir vaat olarak” buyruğuna gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: { وَعْداً } kelimesinin tekit edici bir masdar olmasıdır; çünkü O'nun: { نُعِيدُهُ } “onu iade ederiz” sözü iadeye dair bir vaattir

لِلْإِعَادَةِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حَقًّا عَلَيْنَا بِسَبَبِ الْإِخْبَارِ عَنْ ذَلِكَ وَتَعَلُّقِ الْعِلْمِ بِوُقُوعِهِ مَعَ أَنَّ وُقُوعَ مَا عَلِمَ اللَّه وُقُوعَهُ وَاجِبٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَقَّقَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ أَيْ سَنَفْعَلُ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِمَا ذَكَرَهُ مِنَ الْوَعْدِ.

(vaaddir). İkincisi: Bundan haber verilmiş olması ve ilmin onun vuku bulmasıyla taalluk etmesi sebebiyle 'üzerimize bir hak olarak' manasında olmasıdır; bununla birlikte Allah'ın vuku bulacağını bildiği şeyin vuku bulması vaciptir. Sonra O Teâlâ bunu: { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } “Şüphesiz Biz [bunu] yapanlarız” buyruğuyla pekiştirmiştir; yani bunu mutlaka yapacağız demektir ve bu zikrettiği vaadin bir tekitidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ } “Andolsun ki Biz, Zikir'den sonra Zebûr'da da yazmıştık” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ بِضَمِّ الزَّايِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا يَعْنِي الزَّبُورِ كَالْحَلُوبِ وَالرَّكُوبِ يُقَالُ: زَبَرْتُ الْكِتَابَ أَيْ كتبته والمزبور بِضَمِّ الزَّايِ جَمْعُ زِبْرٍ كَقِشْرٍ وَقُشُورٍ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ لِأَنَّ الزَّبُورَ هُوَ الْكِتَابُ.

Birinci Mesele: Hamza zâ harfinin zammesiyle [Zübûr], diğerleri ise fethasıyla { الزَّبُورِ } şeklinde okumuştur; bu da 'halûb' ve 'rekûb' gibidir. 'Kitabı yazdım' anlamında 'zebertü'l-kitâbe' (زَبَرْتُ الْكِتَابَ) denilir. Zâ harfinin zammesiyle 'el-müzbûr' (والمزبور) ise 'kışr' ve 'kuşûr' gibi 'zibr'in çoğuludur. İki kıraatin anlamı birdir; çünkü Zebûr kitaptır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الزَّبُورِ وَالذِّكْرِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَالْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ وَابْنِ زَيْدٍ الزَّبُورُ هُوَ الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ وَالذِّكْرُ الْكِتَابُ الَّذِي هُوَ أُمُّ الْكِتَابِ فِي السَّمَاءِ، لِأَنَّ فِيهَا كِتَابَةَ كُلِّ مَا سَيَكُونُ اعْتِبَارًا لِلْمَلَائِكَةِ وَكُتُبُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مِنْ ذَلِكَ الْكِتَابِ تُنْسَخُ. وَثَانِيهَا: الزَّبُورُ هُوَ الْقُرْآنُ وَالذِّكْرُ هُوَ التَّوْرَاةُ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَالشَّعْبِيِّ. وَثَالِثُهَا: الزَّبُورُ زَبُورُ دَاوُدَ ﵇، وَالذِّكْرُ هُوَ الَّذِي

İkinci Mesele: Zebûr ve Zikir hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Ki bu Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Kelbî, Mukâtil ve İbn Zeyd'in görüşüdür; Zebûr indirilen kitaplardır, Zikir ise semadaki Ümmü'l-Kitâb (Ana Kitap) olan kitaptır. Zira meleklerin ibret alması için olacak her şeyin yazısı oradadır ve peygamberlerin aleyhimüsselâm kitapları o kitaptan istinsah edilir. İkincisi: Zebûr Kur'an'dır, Zikir ise Tevrat'tır; bu Katâde ve Şa'bî'nin görüşüdür. Üçüncüsü: Zebûr Davud'un aleyhisselâm Zebûr'udur; Zikir ise

يُرْوَى عَنْهُ ﵇، قَالَ: كَانَ اللَّه تَعَالَى وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ شَيْءٌ، ثُمَّ خَلَقَ الذِّكْرَ.

ondan aleyhisselâm rivayet edilen şu sözdür: 'Allah Teâlâ vardı ve O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu; sonra Zikir'i yarattı.'

وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ رَابِعٌ: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالذِّكْرِ الْعِلْمُ أَيْ كَتَبْنَا ذَلِكَ فِي الزَّبُورِ بَعْدَ أَنْ كُنَّا عَالِمِينَ عِلْمًا لَا يَجُوزُ السَّهْوُ وَالنِّسْيَانُ عَلَيْنَا، فَإِنَّ مَنْ كَتَبَ شَيْئًا وَالْتَزَمَهُ وَلَكِنَّهُ يَجُوزُ السَّهْوُ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ لَا يُعْتَمَدُ عَلَيْهِ، أَمَّا مَنْ لَمْ يَجُزْ عَلَيْهِ السَّهْوُ وَالْخُلْفُ فَإِذَا الْتَزَمَ شَيْئًا كَانَ ذَلِكَ الشَّيْءُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ.

Bana göre bunda dördüncü bir vecih vardır: O da Zikir ile kastedilenin ilim olmasıdır; yani hakkımızda yanılma ve unutmanın caiz olmadığı bir ilimle bildikten sonra bunu Zebûr'da yazdık. Zira bir şeyi yazıp onu taahhüt eden fakat yanılması caiz olan kimseye güvenilmez; yanılması ve sözünden cayması caiz olmayan kimse ise bir şeyi taahhüt ettiğinde, o şeyin vuku bulması vacip olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْأَرْضُ أَرْضُ الْجَنَّةِ وَالْعِبَادُ الصَّالِحُونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْعَامِلُونَ بِطَاعَةِ اللَّه تَعَالَى فَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى كَتَبَ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَفِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَنَّهُ سَيُورِثُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ صَالِحًا مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَمُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَالسُّدِّيِّ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَهَؤُلَاءِ أَكَّدُوا هَذَا الْقَوْلَ بِأُمُورٍ: أَمَّا أَوَّلًا: فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ/ الْعامِلِينَ [الزُّمَرِ: ٧٤] ، وَأَمَّا ثَانِيًا: فَلِأَنَّهَا الْأَرْضُ الَّتِي يَخْتَصُّ بِهَا الصَّالِحُونَ لِأَنَّهَا لَهُمْ خُلِقَتْ، وَغَيْرُهُمْ إِذَا حَصَلَ مَعَهُمْ فِي الْجَنَّةِ فَعَلَى وَجْهِ التَّبَعِ، فَأَمَّا أَرْضُ الدُّنْيَا فَلِأَنَّهَا لِلصَّالِحِ وَغَيْرِ الصَّالِحِ. وَأَمَّا ثَالِثًا: فَلِأَنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ مَذْكُورَةٌ عَقِيبَ الْإِعَادَةِ وَبَعْدَ الْإِعَادَةِ الْأَرْضُ الَّتِي هَذَا وَصْفُهَا لَا تَكُونُ إِلَّا الْجَنَّةَ. وَأَمَّا رَابِعًا:

Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “yeryüzüne mutlaka sâlih kullarım vâris olacaktır” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Arz, cennet arzıdır; sâlih kullar ise Allah Teâlâ'ya itaat ile amel eden müminlerdir. Anlam şudur: Allah Teâlâ, peygamberlerin aleyhimüsselâm kitaplarında ve Levh-i Mahfuz'da, kullarından sâlih olanları cennete vâris kılacağını yazmıştır. Bu; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Süddî ve Ebu'l-Âliye'nin görüşüdür. Onlar bu görüşü birtakım hususlarla tekit etmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Bizi bu yere vâris kılan, cennetten istediğimiz yerde konaklamamızı sağlayan [Allah'a hamdolsun]. [Güzel] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” [Zümer 74] buyruğudur. İkincisi: Çünkü o, sâlihlere mahsus olan arzdır; zira onlar için yaratılmıştır. Başkaları onlarla birlikte cennette bulunursa bu ancak tâbi olma yoluyladır. Dünya arzına gelince, o hem sâlihe hem de sâlih olmayana aittir. Üçüncüsü: Çünkü bu arz [insanların yeniden] diriltilmesinin hemen akabinde zikredilmiştir; diriltilmeden sonra bu vasıfta olan arz ise ancak cennettir. Dördüncüsü ise:

فَقَدْ رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهَا أَرْضُ الْجَنَّةِ فَإِنَّهَا بَيْضَاءُ نَقِيَّةٌ.

Rivayette onun cennet arzı olduğu zikredilmiştir; zira o beyaz ve tertemizdir.

وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَرْضِ أَرْضُ الدُّنْيَا فَإِنَّهُ ﷾ سَيُورِثُهَا الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ وَدَلِيلُ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى قَوْلِهِ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النُّورِ: ٥٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ [الْأَعْرَافِ: ١٢٨] . وَثَالِثُهَا: هِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ يَرِثُهَا الصَّالِحُونَ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها [الْأَعْرَافِ: ١٣٧] ثُمَّ بِالْآخِرَةِ يُورِثُهَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ عِنْدَ نُزُولِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ﵇.

İkincisi: Arz ile kastedilenin dünya arzı olmasıdır; zira O celle celâluhû dünyada orayı müminlere vâris kılacaktır. Bu; Kelbî'nin ve bazı rivayetlerde İbn Abbâs'ın görüşüdür. Bu görüşün delili Sübhânehu'nun: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } [ayetinden] { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir ki... onları mutlaka yeryüzünde halife kılacaktır” [Nûr 55] buyruğuna kadar olan kısım ve Allah Teâlâ'nın: { قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Musa kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; ona kullarından dilediğini vâris kılar'” [A'râf 128] buyruğudur. Üçüncüsü: O, sâlihlerin vâris olacağı Arz-ı Mukaddes'tir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de, içini bereketle doldurduğumuz yerin doğularına ve batılarına vâris kıldık” [A'râf 137] buyruğudur. Sonra ahir zamanda İsa b. Meryem'in aleyhisselâm nüzulü vaktinde oraya Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetini vâris kılacaktır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ فَقَوْلُهُ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْأَخْبَارِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالْمَوَاعِظِ الْبَالِغَةِ وَالْبَلَاغُ الْكِفَايَةُ وَمَا تُبْلَغُ بِهِ الْبُغْيَةُ وَقِيلَ فِي الْعَابِدِينَ إِنَّهُمُ الْعَالِمُونَ

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ } “Şüphesiz bunda, ibadet eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ vardır” buyruğuna gelince; O'nun { هَذَا } “bunda” sözü bu surede zikredilen haberlere, vaade, tehdide ve beliğ öğütlere işarettir. Belâğ (بَلَاغ), kifayet ve hedefe ulaştıran şey demektir. Âbidler (عَابِدِين) hakkında onların âlimler olduğu söylenmiştir;

وَقِيلَ بَلِ الْعَامِلُونَ وَالْأَوْلَى أَنَّهُمُ الْجَامِعُونَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ كَالشَّجَرِ وَالْعَمَلَ كَالثَّمَرِ، وَالشَّجَرُ بدون الثمر غير مفيد، والقمر بِدُونِ الشَّجَرِ غَيْرُ كَائِنٍ.

amel edenler olduğu da söylenmiştir. Evla olan ise bu iki hususu bir arada toplayanlar olmasıdır; zira ilim ağaç gibidir, amel ise meyve gibidir. Meyvesiz ağaç faydasızdır, ağaçsız meyve ise mevcut olamaz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ ﵇ كَانَ رَحْمَةً فِي الدِّينِ وَفِي الدُّنْيَا، أَمَّا فِي الدِّينِ فَلِأَنَّهُ ﵇ بُعِثَ وَالنَّاسُ فِي جَاهِلِيَّةٍ وَضَلَالَةٍ، وَأَهْلُ الْكِتَابَيْنِ كَانُوا فِي حَيْرَةٍ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ لِطُولِ مُكْثِهِمْ وَانْقِطَاعِ تَوَاتُرِهِمْ وَوُقُوعِ الِاخْتِلَافِ فِي كُتُبِهِمْ فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى مُحَمَّدًا ﷺ حِينَ لَمْ يَكُنْ لِطَالِبِ الْحَقِّ سَبِيلٌ إِلَى الْفَوْزِ وَالثَّوَابِ، فَدَعَاهُمْ إِلَى الْحَقِّ وَبَيَّنَ لَهُمْ سَبِيلَ الثَّوَابِ، وَشَرَعَ لَهُمُ الْأَحْكَامَ وَمَيَّزَ الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ، ثُمَّ إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِهَذِهِ الرَّحْمَةِ مَنْ كَانَتْ هِمَّتُهُ طَلَبَ الْحَقِّ فَلَا يَرْكَنُ إِلَى التَّقْلِيدِ وَلَا إِلَى الْعِنَادِ وَالِاسْتِكْبَارِ وَكَانَ التَّوْفِيقُ قَرِينًا لَهُ قَالَ اللَّه تَعَالَى:

Birinci Mesele: O aleyhisselâm dinde ve dünyada bir rahmet idi. Dine gelince; zira o aleyhisselâm, insanlar cahiliye ve dalalet içindeyken, iki kitap ehli de aradan uzun zaman geçmesi, tevâtürlerinin kesilmesi ve kitaplarında ihtilaf vuku bulması sebebiyle dinleri hususunda bir hayret içindeyken gönderildi. Böylece Allah Teâlâ, hakkı arayan kimse için kurtuluşa ve sevaba giden bir yol bulunmadığı bir zamanda Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdi. O da onları hakka çağırdı, onlara sevap yolunu açıkladı, onlar için hükümleri vazetti ve helali haramdan ayırdı. Sonra bu rahmetten ancak gayesi hakkı aramak olan, taklide, inada ve kibre meyletmeyen ve tevfîk kendisinin yoldaşı olan kimse istifade eder. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى [فُصِّلَتْ: ٤٤] وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّهُمْ تَخَلَّصُوا بِسَبَبِهِ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الذُّلِّ وَالْقِتَالِ وَالْحُرُوبِ وَنُصِرُوا بِبَرَكَةِ دِينِهِ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ كَانَ رَحْمَةً وَقَدْ جَاءَ بِالسَّيْفِ وَاسْتِبَاحَةِ الْأَمْوَالِ؟ قُلْنَا: الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: إِنَّمَا جَاءَ بِالسَّيْفِ لِمَنِ اسْتَكْبَرَ وَعَانَدَ وَلَمْ يَتَفَكَّرْ وَلَمْ يَتَدَبَّرْ، وَمِنْ أَوْصَافِ اللَّه الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ، ثُمَّ هُوَ مُنْتَقِمٌ مِنَ الْعُصَاةِ. وَقَالَ: وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً [ق: ٩] ثُمَّ قَدْ يَكُونُ سَبَبًا لِلْفَسَادِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ كُلَّ نَبِيٍّ قَبْلَ نَبِيِّنَا كَانَ إِذَا كَذَّبَهُ قَوْمُهُ أَهْلَكَ اللَّه الْمُكَذِّبِينَ بِالْخَسْفِ وَالْمَسْخِ وَالْغَرَقِ وَأَنَّهُ تَعَالَى أَخَّرَ عَذَابَ مَنْ كَذَّبَ رَسُولَنَا إِلَى الْمَوْتِ أَوْ إِلَى الْقِيَامَةِ قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣] لَا يُقَالُ: أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٤] وَقَالَ تَعَالَى: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ [الْأَحْزَابِ: ٧٣] لِأَنَّا نَقُولُ تَخْصِيصُ الْعَامِّ لَا يَقْدَحُ فِيهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ﵇ كَانَ فِي/ نِهَايَةِ حُسْنِ الْخُلُقِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَمِ: ٤]

{ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ } [ayetinden] { وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır.' ... O, onların aleyhine bir körlüktür” [Fussilet 44] buyruğuna kadar. Dünyaya gelince; çünkü onlar onun vesilesiyle pek çok zilletten, kıtalden ve savaşlardan kurtuldular ve onun dininin bereketiyle yardım gördüler. Eğer 'Kılıçla ve malları mubah kılmakla geldiği halde nasıl rahmet oldu?' denilirse, deriz ki: Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: O, kılıçla ancak kibirlenen, inat eden, tefekkür ve tedebbür etmeyen kimseye karşı gelmiştir. Allah'ın vasıflarından biri Rahmân ve Rahîm'dir, sonra O asilerden intikam alandır. O: { وَنَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً مُبارَكاً } “Gökten bereketli bir su indirdik” [Kâf 9] buyurmuştur, sonra o bazen fesada da sebep olabilir. İkincisi: Peygamberimizden önceki her peygamberi kavmi yalanladığında Allah yalanlayanları yere batırma, suretlerini değiştirme ve suda boğma ile helak ederdi; O Teâlâ ise Resulümüzü yalanlayanların azabını ölüme veya kıyamete ertelemiştir. Nitekim Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [Enfâl 33] buyurmuştur. 'O Teâlâ: { قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ } “Onlarla savaşın ki, Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin” [Tevbe 14] ve Teâlâ: { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ } “Allah münafık erkeklere ve münafık kadınlara azap etsin diye...” [Ahzâb 73] buyurmamış mıdır?' denilemez; çünkü biz deriz ki: Âmmın tahsisi ona halel getirmez. Üçüncüsü: O aleyhisselâm ahlak güzelliğinin zirvesindeydi. Teâlâ: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin” [Kalem 4] buyurmuştur.

وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: «قِيلَ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ ادْعُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، قَالَ: إِنَّمَا بُعِثْتُ رَحْمَةً وَلَمْ أُبْعَثْ عَذَابًا»

Ebu Hureyre radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Müşriklere beddua et' denildi. O: «Ben ancak bir rahmet olarak gönderildim, bir azap olarak gönderilmedim» buyurdu.”

وَقَالَ فِي رِوَايَةِ حُذَيْفَةَ: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أَغْضَبَ كَمَا يَغْضَبُ الْبَشَرُ، فَأَيُّمَا رَجُلٍ سَبَبْتُهُ أَوْ لَعَنْتُهُ فَاجْعَلْهَا اللَّهُمَّ عَلَيْهِ صَلَاةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ» .

Huzeyfe'nin rivayetinde ise şöyle buyurmuştur: «Ben ancak bir beşerim, beşerin öfkelendiği gibi öfkelenirim. Hangi adama sövmüş veya lanet etmişsem, Allah'ım bunu kıyamet gününde onun için bir salat (rahmet) kıl».

وَرَابِعُهَا: قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً، قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ وَالْقَوْلَانِ يَرْجِعَانِ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ، لِمَا بَيَّنَّا أَنَّهُ كَانَ رَحْمَةً لِلْكُلِّ لَوْ تَدَبَّرُوا فِي آيَاتِ اللَّه وَآيَاتِ رَسُولِهِ، فَأَمَّا مَنْ أَعْرَضَ وَاسْتَكْبَرَ، فَإِنَّمَا وَقَعَ فِي الْمِحْنَةِ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ كَمَا قال:

Dördüncüsü: Abdurrahman b. Zeyd: { إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “ancak âlemlere bir rahmet olarak” buyruğunun, özellikle müminler manasına geldiğini söylemiştir. İmam Ebu'l-Kāsım el-Ensârî şöyle demiştir: İki görüş tek bir manaya döner; çünkü açıkladığımız üzere o, Allah'ın ayetlerini ve Resulünün mucizelerini tefekkür etselerdi hepsi için bir rahmet idi. Yüz çevirip kibirlenen kimseye gelince, o mihnete ancak kendi tarafından düşmüştür, nitekim şöyle buyurmuştur:

وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى.

{ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “O, onların aleyhine bir körlüktür.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ لَوْ كَانَ اللَّه تَعَالَى أَرَادَ مِنَ الْكَافِرِينَ الْكُفْرَ وَلَمْ يُرِدْ مِنْهُمُ الْقَبُولَ مِنَ الرَّسُولِ، بَلْ مَا أَرَادَ مِنْهُمْ إِلَّا الرَّدَّ عَلَيْهِ وَخَلَقَ ذَلِكَ فِيهِمْ وَلَمْ يَخْلُقْهُمْ إِلَّا كَذَلِكَ كَمَا يَقُولُهُ أَهْلُ السُّنَّةِ، لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ إِرْسَالُهُ نِقْمَةً وَعَذَابًا عَلَيْهِمْ لَا رَحْمَةً وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ هَذَا النَّصِّ، لَا يُقَالُ: إِنَّ رِسَالَتَهُ ﵇ رَحْمَةٌ لِلْكُفَّارِ مِنْ حَيْثُ لَمْ يُعَجِّلْ عَذَابَهُمْ فِي الدُّنْيَا، كَمَا عَجَّلَ عَذَابَ سَائِرِ الْأُمَمِ، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ كَوْنَهُ رَحْمَةً لِلْجَمِيعِ عَلَى حَدٍّ وَاحِدٍ وَمَا ذَكَرْتُمُوهُ لِلْكُفَّارِ فَهُوَ حَاصِلٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَيْضًا، فَإِذًا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَحْمَةً لِلْكَافِرِينَ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي صَارَ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ. وَأَيْضًا فَإِنَّ الَّذِي ذَكَرُوهُ مِنْ نِعَمِ الدُّنْيَا كَانَتْ حَاصِلَةً لِلْكُفَّارِ قَبْلَ بَعْثَتِهِ ﷺ كَحُصُولِهَا بَعْدَهُ، بَلْ كَانَتْ نِعَمُهُمْ فِي الدُّنْيَا قَبْلَ بَعْثَتِهِ أَعْظَمَ لِأَنَّ بَعْدَ بَعْثَتِهِ نَزَلَ بِهِمُ الْغَمُّ وَالْخَوْفُ مِنْهُ، ثُمَّ أُمِرَ بِالْجِهَادِ الَّذِي فَنِيَ أَكْثَرُهُمْ فِيهِ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا هُوَ الْمُرَادَ. وَالْجَوَابُ: أَنْ نَقُولَ لَمَّا عَلِمَ اللَّه ﷾ أَنَّ أَبَا لَهَبٍ لَا

İkinci Mesele: Mutezile dedi ki: Şayet Allah Teâlâ kâfirlerden küfrü murad edip onların Resul'den [daveti] kabul etmelerini murad etmeseydi, bilakis onlardan sadece O'nu reddetmelerini murad edip bunu onlarda yaratsaydı ve Ehl-i Sünnet'in dediği gibi onları ancak böyle yaratsaydı, O'nun gönderilmesinin onlar üzerine bir rahmet değil, bir nikmet ve azap olması gerekirdi; bu ise bu nassın hilafınadır. 'O'nun aleyhisselâm risaleti, diğer ümmetlerin azabını çabuklaştırdığı gibi dünyada onların azabını çabuklaştırmamış olması bakımından kâfirlere bir rahmettir' denilemez; çünkü biz deriz ki: O'nun herkes için rahmet olması tek bir düzeydedir ve kâfirler için zikrettiğiniz şey müminler için de hâsıldır. O halde müminlere hangi yönden rahmet olduysa kâfirlere de o yönden rahmet olması vacip olur. Ayrıca onların zikrettiği dünya nimetleri, O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem bi'setinden sonra hâsıl olduğu gibi bi'setinden önce de kâfirler için hâsıldı; hatta bi'setinden önce dünyadaki nimetleri daha büyüktü, çünkü bi'setinden sonra onlara O'ndan dolayı keder ve korku geldi; sonra birçoğunun içinde telef olduğu cihad emredildi. Dolayısıyla muradın bu olması caiz değildir. Cevap: Biz deriz ki: Allah celle celâluhû Ebu Leheb'in asla

يُؤْمِنُ الْبَتَّةَ وَأَخْبَرَ عَنْهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ كَانَ أَمْرُهُ إِيَّاهُ بِالْإِيمَانِ أَمْرًا يَقْلِبُ عِلْمِهِ جَهْلًا وَخَبَرِهِ الصِّدْقِ كَذِبًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَكَانَ قَدْ أَمَرَهُ بِالْمُحَالِ. وَإِنْ كَانَتِ الْبَعْثَةُ مَعَ هَذَا الْقَوْلِ رَحْمَةً، فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْبَعْثَةُ رَحْمَةٌ مَعَ أَنَّهُ خَلَقَ الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ؟ وَلِأَنَّ قُدْرَةَ الْكَافِرِ إِنْ لَمْ تَصْلُحْ إِلَّا لِلْكُفْرِ فَقَطْ فَالسُّؤَالُ عَلَيْهِمْ لَازِمٌ، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلضِّدَّيْنِ تُوقَفُ لِلتَّرْجِيحِ عَلَى مُرَجِّحٍ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ. وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِلْزَامُ ثُمَّ نَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَحْمَةً لِلْكَافِرِ بِمَعْنَى تَأْخِيرِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ عَنْهُ؟ قَوْلُهُ: أَوَّلًا لَمَّا كَانَ رَحْمَةً لِلْجَمِيعِ عَلَى حَدٍّ وَاحِدٍ وَجَبَ أَنْ يكون رحمة للكافر مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي كَانَ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، قُلْنَا: لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ ﵇ رَحْمَةٌ لِلْكُلِّ بِاعْتِبَارٍ وَاحِدٍ أَوْ بِاعْتِبَارَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، فَدَعْوَاكَ بِكَوْنِ الْوَجْهِ وَاحِدًا تَحَكُّمٌ. قَوْلُهُ نِعَمُ الدُّنْيَا كَانَتْ حَاصِلَةً لِلْكُفَّارِ مِنْ قَبْلُ قُلْنَا: نَعَمْ وَلَكِنَّهُ ﵇ لِكَوْنِهِ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ لَمَّا بُعِثَ حَصَلَ الْخَوْفُ لِلْكَفَّارِ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ، فَلَمَّا انْدَفَعَ ذَلِكَ عَنْهُمْ بِسَبَبِ حُضُورِهِ كَانَ ذَلِكَ رَحْمَةً فِي حَقِّ الْكُفَّارِ.

iman etmeyeceğini bilip onun iman etmeyeceğini haber verdiğinde, ona iman etmesini emretmesi, ilminin cehalete, doğru haberinin ise yalana dönüşmesini emretmek olurdu ki bu muhaldir. Dolayısıyla ona muhali emretmiş olurdu. Şayet bu söze rağmen bi'set rahmet ise, kâfirde küfrü yaratmış olmasıyla birlikte bi'setin rahmet olduğu neden söylenemez? Kâfirin kudreti şayet sadece küfre elverişliyse itiraz onlara da yönelir; şayet iki zıdda da elverişliyse, teselsülü kesmek için Allah Teâlâ tarafından bir müraccihe (tercih ediciye) bağlı kılınır. Bu durumda da ilzam geri döner. Sonra deriz ki: Kökten helak edici azabın ondan ertelenmesi manasında kâfir için rahmet olması neden caiz olmasın? Onların: 'Öncelikle, herkes için tek bir düzeyde rahmet olunca kâfir için de müminlere rahmet olduğu yönden rahmet olması vacip olur' sözlerine karşı deriz ki: Ayette onun aleyhisselâm herkes için tek bir itibarla veya iki farklı itibarla rahmet olduğuna dair bir kayıt yoktur. Dolayısıyla yönün tek olduğu iddianız dayanaksız bir hükümdür. 'Dünya nimetleri kâfirler için önceden de hâsıldı' sözlerine karşı deriz ki: Evet, fakat o aleyhisselâm müminler için rahmet kılındığından peygamber olarak gönderilince kâfirler için azabın inme korkusu hâsıl oldu. Onun huzuru sebebiyle bu korku onlardan defedilince, bu kâfirlerin hakkında bir rahmet oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، قَالُوا: لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ مِنَ الْعَالَمِينَ. فَوَجَبَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ ﵇ رَحْمَةً لِلْمَلَائِكَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنْهُمْ. وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ: وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا [غَافِرٍ: ٧] وَذَلِكَ رَحْمَةٌ/ مِنْهُمْ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَالرَّسُولُ ﵇ دَاخِلٌ فِي الْمُؤْمِنِينَ، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ [الأحزاب: ٥٦] .

Üçüncü Mesele: Onun meleklerden daha faziletli olduğu hususunda bu ayete tutundular. Dediler ki: Çünkü melekler âlemlerdendir. Bu ayetin hükmü gereğince onun aleyhisselâm melekler için de bir rahmet olması vacip oldu; binaenaleyh onlardan daha faziletli olması vacip oldu. Cevap: Bu [delil], Teâlâ'nın melekler hakkında: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenler için mağfiret dilerler” [Mü'min 7] buyruğu ile muaraza edilmiştir. Bu, müminlerin hakkında meleklerden bir rahmettir ve Resul aleyhisselâm da müminlerin içine dâhildir. Keza Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salat ederler” [Ahzâb 56] buyruğu da böyledir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٨ الى ١١٢]

[Enbiyâ Suresi (21): 108 ila 112. Ayetler]

قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢)

{ قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ (١١٢) } “De ki: 'Bana ancak sizin ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?' (108) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben size [hepinize] eşit olarak bildirdim. Size vaat olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem.' (109) 'Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuzu da bilir.' (110) 'Ben bilmem; belki de bu sizin için bir imtihan ve bir vakte kadar bir faydalanmadır.' (111) [Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır, sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.' (112)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ إلى قوله عَلى سَواءٍ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْرَدَ عَلَى الْكُفَّارِ الْحُجَجَ فِي أَنْ لَا إِلَهَ سِوَاهُ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا، وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَرْسَلَ رَسُولَهُ رَحْمَةً لِلْعَالِمِينَ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِمَا يَكُونُ إِعْذَارًا وَإِنْذَارًا فِي مُجَاهَدَتِهِمْ وَالْإِقْدَامِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } ayetinden { عَلى سَواءٍ } sözüne kadar olan kısım hakkında] Bil ki O Teâlâ, daha önce zikri geçen vecihlerden O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına dair kâfirlere deliller getirip Resulünü âlemlere bir rahmet olarak gönderdiğini beyan edince; bunu, onlarla cihat etme ve üzerlerine gitme hususunda bir mazeret bırakmama ve bir uyarı mahiyetinde olan şeyle peş peşe getirdi de: { قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ } “De ki: 'Bana ancak ... vahyolunuyor'” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّمَا يَقْصُرُ الْحُكْمُ عَلَى شَيْءٍ أَوْ يَقْصُرُ الشَّيْءُ عَلَى حُكْمٍ، كَقَوْلِكَ إِنَّمَا زِيدٌ قَائِمٌ أَوْ إِنَّمَا يَقُومُ زَيْدٌ، وَقَدِ اجْتَمَعَ الْمِثَالَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. لأن: إِنَّما يُوحى إِلَيَّ مَعَ فَاعِلِهِ بِمَنْزِلَةِ إِنَّمَا يقوم زيد: أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ بِمَنْزِلَةِ إِنَّمَا زَيْدٌ قَائِمٌ، وَفَائِدَةُ اجْتِمَاعِهِمَا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْوَحْيَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ مَقْصُورٌ عَلَى إِثْبَاتِ وَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى وَفِي قَوْلِهِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أَنَّ الْوَحْيَ الْوَارِدَ عَلَى هَذَا السَّنَنِ يُوجِبُ أَنْ تُخْلِصُوا التَّوْحِيدَ لَهُ وَأَنْ تَتَخَلَّصُوا مِنْ نِسْبَةِ الْأَنْدَادِ، وَفِيهِ أَنَّهُ يَجُوزُ إِثْبَاتُ التَّوْحِيدِ بِالسَّمْعِ.

Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi dedi ki: İnnemâ (إِنَّمَا), hükmü bir şeye hasreder ya da bir şeyi bir hükme hasreder; senin 'Zeyd sadece ayaktadır' (إِنَّمَا زِيدٌ قَائِمٌ) veya 'Sadece Zeyd ayağa kalkar' (إِنَّمَا يَقُومُ زَيْدٌ) demen gibi. Bu iki misal bu ayette bir araya gelmiştir. Çünkü fâiliyle birlikte { إِنَّما يُوحى إِلَيَّ } “Bana ancak vahyolunuyor” ibaresi 'Sadece Zeyd ayağa kalkar' (إِنَّمَا يَقُومُ زَيْدٌ) mesabesindedir; { أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “sizin ilahınız ancak tek bir ilahtır” ibaresi ise 'Zeyd sadece ayaktadır' (إِنَّمَا زِيدٌ قَائِمٌ) mesabesindedir. İkisinin bir arada bulunmasının faydası; Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelen vahyin, Allah Teâlâ'nın vahdaniyetini ispat etmeye hasredildiğine delalet etmesidir. O'nun: { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz Müslüman oluyor musunuz?” buyruğunda ise, bu yol üzere vârit olan vahyin tevhidi O'na tahsis etmenizi ve ortaklar isnat etmekten kurtulmanızı vacip kıldığı [manası] vardır. Bunda, tevhidin nakil ile (vahiy yoluyla) ispatının caiz olduğu da vardır.

فَإِنْ قِيلَ: لَوْ دَلَّتْ إِنَّمَا عَلَى الْحَصْرِ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمْ يُوحَ إِلَى الرَّسُولِ شَيْءٌ إِلَّا التَّوْحِيدَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ، قُلْنَا: الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :

Eğer 'İnnemâ (إِنَّمَا) hasra delalet etseydi, Resul'e tevhidden başka hiçbir şeyin vahyedilmediğinin söylenmesi gerekirdi; bunun batıl olduğu ise malumdur' denilirse, deriz ki: Bundan maksat mübalağadır. O'nun: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben size [hepinize] eşit olarak bildirdim'” buyruğuna gelince; «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir:

آذَنَ مَنْقُولٌ مِنْ أَذِنَ إِذَا عَلِمَ وَلَكِنَّهُ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْجَرْيِ مَجْرَى الْإِنْذَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ

Âzene (آذَنَ), bildi anlamındaki ezine'den (أَذِنَ) nakledilmiştir; fakat uyarı yerine geçecek şekilde kullanımı yaygınlaşmıştır. O'nun: { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ

وَرَسُولِهِ

{ وَرَسُولِهِ } “ve Resulüne [karşı savaş açıldığını bilin]”

[الْبَقَرَةِ: ٢٧٩] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْإِيذَانُ عَلَى/ السَّوَاءِ الدُّعَاءُ إِلَى الْحَرْبِ مُجَاهَرَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ [الْأَنْفَالِ: ٥٨] وَفَائِدَةُ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُقَدِّرَ عَلَى مَنْ أَشْرَكَ مِنْ قُرَيْشٍ أَنَّ حَالَهُمْ مُخَالِفٌ لِسَائِرِ الْكُفَّارِ فِي الْمُجَاهَدَةِ، فَعَرَّفَهُمْ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ كَالْكُفَّارِ فِي ذَلِكَ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ فَقَدْ أَعْلَمْتُكُمْ مَا هُوَ الْوَاجِبُ عَلَيْكُمْ مِنَ التوحيد وغيره على سواء، فَلَمْ أُفَرِّقْ فِي الْإِبْلَاغِ وَالْبَيَانِ بَيْنَكُمْ، لِأَنِّي بُعِثْتُ مُعَلِّمًا. وَالْغَرَضُ مِنْهُ إِزَاحَةُ الْعُذْرِ لِئَلَّا يَقُولُوا: رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا [طه: ١٣٤] . وَثَالِثُهَا: عَلَى سَوَاءٍ عَلَى إِظْهَارٍ وَإِعْلَانٍ. وَرَابِعُهَا: عَلَى مَهَلٍ، وَالْمُرَادُ أَنِّي لَا أُعَاجِلُ بِالْحَرْبِ الَّذِي آذَنْتُكُمْ بِهِ بَلْ أُمْهِلُ وَأُؤَخِّرُ رَجَاءَ الْإِسْلَامِ مِنْكُمْ.

“Allah'a ve Resulüne karşı bir savaşa girdiklerini bilin” [Bakara 279] buyruğu da bundandır. Bunu bildiğin vakit deriz ki: Müfessirler bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Ebu Müslim dedi ki: Eşitlik üzere bildirmek (el-îzân ale's-sevâ'), Allah Teâlâ'nın: { فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } “Aynı şekilde sen de [antlaşmayı bozduğunu] onlara bildir” [Enfâl 58] buyruğu gereğince aleni olarak savaşa davet etmektir. Bunun faydası şudur: Kureyş'ten şirk koşan kimsenin cihat hususunda diğer kâfirlerden farklı bir durumda olduğunun zannedilmesi caizdi; bununla onlara bu hususta [diğer] kâfirler gibi olduklarını bildirdi. İkincisi: Muradın şudur: Tevhid ve diğer hususlardan üzerinize vacip olan şeyi size eşit olarak bildirdim; tebliğ ve beyanda aranızda bir ayrım yapmadım, çünkü ben bir muallim olarak gönderildim. Bundan gaye; 'Rabbimiz, bize bir peygamber gönderseydin ya!' [Tâhâ 134] dememeleri için mazereti ortadan kaldırmaktır. Üçüncüsü: Âşikâr kılmak ve ilan etmek üzere [bildirdim demektir]. Dördüncüsü: Mühlet vererek [bildirdim demektir]; murat şudur: Size bildirdiğim savaş hususunda acele etmiyorum, bilakis sizden İslam [sadır olur] umuduyla mühlet verip erteliyorum.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا ثُمَّ قِيلَ: نَسَخَهُ قَوْلُهُ: وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٧] يَعْنِي مِنْهُمَا، فَإِنَّ مِثْلَ هَذَا الْخَبَرِ لَا يَجُوزُ نَسْخُهُ. وثانيها: الْمُرَادُ أَنَّ الَّذِي آذَنَهُمْ فِيهِ مِنَ الْحَرْبِ لَا يَدْرِي هُوَ قَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ لِئَلَّا يُقَدَّرَ أَنَّهُ يَتَأَخَّرُ كَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِأَنْ يُنْذِرَهُمْ بِالْجِهَادِ الَّذِي يُوحَى إِلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَهُ مِنْ بَعْدُ وَلَمْ يُعَرِّفْهُ الْوَقْتَ، فَلِذَلِكَ أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ لَا يَعْلَمُ قُرْبَهُ أَمْ بُعْدَهُ. تَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَكَانَ الْأَمْرُ بِالْجِهَادِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ. وَثَالِثُهَا:

O'nun: { وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } “Size vaat olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Size vaat olunan kıyamet günü ile dünya azabı yakın mıdır yoksa uzak mıdır? Sonra: { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ } “Gerçek vaat yaklaşmıştır” [Enbiyâ 97] buyruğunun bunu neshettiği söylenmiştir; yani ikisinden birini [neshetmiştir], zira böyle bir haberin neshi caiz olmaz. İkincisi: Muradın, onun kendilerine bildirdiği savaşın, tehir edileceğinin zannedilmemesi için yakın mı yoksa uzak mı olduğunu bilmemesi olmasıdır. Sanki O Teâlâ, kendisine sonradan geleceği vahyedilen cihat ile onları uyarmasını emretmiş fakat vaktini ona bildirmemiştir. Bu sebeple onun yakınlığını veya uzaklığını bilmediğini söylemesini emretmiştir. Bununla surenin Mekkî olduğu ve cihadın hicretten sonra emredildiği anlaşılmış oldu. Üçüncüsü:

أَنَّ مَا يُوعَدُونَ بِهِ مِنْ غَلَبَةِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ وَلَا بُدَّ أَنْ يَلْحَقَهُمْ بِذَلِكَ الذُّلُّ وَالصَّغَارُ، وَإِنْ كُنْتُ لَا أَدْرِي مَتَى يَكُونُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يُطْلِعْنِي عَلَيْهِ.

Müslümanların onlara galip geleceğine dair kendilerine vadedilen şeyin mutlaka gerçekleşecek olması ve bununla zillet ile küçülmenin kaçınılmaz olarak onlara erişecek olmasıdır; her ne kadar ne zaman olacağını ben bilmesem de. Bu da Allah Teâlâ'nın beni buna muttali kılmamış olmasındandır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْأَمْرُ بِالْإِخْلَاصِ وَتَرْكُ النِّفَاقِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى إِذَا كَانَ عَالِمًا بِالضَّمَائِرِ وَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يُبَالِغَ فِي الْإِخْلَاصِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuzu da bilir” buyruğuna gelince; bundan maksat ihlası emretmek ve nifakı terk etmektir; zira O Teâlâ iç dünyaları bilici olduğuna göre, akıl sahibine ihlasta ileri gitmek vacip olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: لَعَلَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْكُمْ. وَثَانِيهَا: لَعَلَّ إِبْهَامَ الْوَقْتِ الَّذِي يَنْزِلُ بِكُمُ الْعَذَابُ فِيهِ فِتْنَةٌ لَكُمْ أَيْ بَلِيَّةٌ وَاخْتِبَارٌ لَكُمْ لِيَرَى صُنْعَكُمْ وَهَلْ تُحْدِثُونَ تَوْبَةً وَرُجُوعًا عَنْ كُفْرِكُمْ أَمْ لَا. وَثَالِثُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: لَعَلَّ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الدُّنْيَا بَلِيَّةٌ لَكُمْ وَالْفِتْنَةُ الْبَلْوَى وَالِاخْتِبَارُ. وَرَابِعُهَا: لَعَلَّ تَأْخِيرَ الْجِهَادِ فِتْنَةٌ لَكُمْ إِذَا أَنْتُمْ دُمْتُمْ عَلَى كُفْرِكُمْ، لِأَنَّ مَا يُؤَدِّي إِلَى الضَّرَرِ الْعَظِيمِ يَكُونُ فِتْنَةً، وَإِنَّمَا قَالَ لَا أَدْرِي لِتَجْوِيزِ أَنْ يُؤْمِنُوا فَلَا يَكُونُ تَبْقِيَتُهُمْ فِتْنَةً بَلْ يَنْكَشِفُ عَنْ نِعْمَةٍ وَرَحْمَةٍ. وَخَامِسُهَا:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Ben bilmem; belki de bu sizin için bir imtihan ve bir vakte kadar bir faydalanmadır” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Belki de azabın sizden ertelenmesi [bir imtihandır]. İkincisi: Belki de azabın üzerinize ineceği vaktin müphem bırakılması sizin için bir fitnedir; yani ne yapacağınızı, küfrünüzden bir tövbe ve dönüş sergileyip sergilemeyeceğinizi görmek için sizin için bir bela ve imtihandır. Üçüncüsü: Hasan[-ı Basrî] dedi ki: 'Belki de içinde bulunduğunuz dünya sizin için bir beladır'; fitne ise bela ve imtihan demektir. Dördüncüsü: Şayet küfrünüz üzere devam ederseniz cihadın ertelenmesi sizin için bir fitnedir; çünkü büyük bir zarara yol açan şey fitne olur. 'Bilmem' demesi ise, onların iman etmelerinin caiz görülmesindendir; böylece hayatta bırakılmaları bir fitne olmaz, bilakis bir nimet ve rahmete dönüşür. Beşincisi:

أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّ مَا بَيَّنْتُ وَأَعْلَمْتُ وَأَوْعَدْتُ فِتْنَةٌ لَكُمْ، لِأَنَّهُ زِيَادَةٌ فِي عَذَابِكُمْ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِأَنَّ الْمُعْرِضَ عَنِ الْإِيمَانِ مَعَ الْبَيَانِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ يَكُونُ عَذَابُهُ أَشَدَّ، وَإِذَا مَتَّعَهُ اللَّه تَعَالَى بِالدُّنْيَا يَكُونُ ذَلِكَ كَالْحُجَّةِ عَلَيْهِ.

Muradın; 'Ben bilmem, belki de açıkladığım, bildirdiğim ve uyardığım şeyler sizin için bir fitnedir' olmasıdır; çünkü iman etmediğiniz takdirde azabınızın artmasıdır. Zira açıklama geldikten sonra peş peşe imandan yüz çeviren kimsenin azabı daha şiddetli olur; Allah Teâlâ onu dünyada faydalandırdığı zaman ise bu onun aleyhine bir delil gibi olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet'” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ: (قُلْ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ) عَلَى الِاكْتِفَاءِ بِالْكَسْرَةِ (وَرَبُّ احْكُمْ) عَلَى الضَّمِّ (وَرَبِّي أَحْكَمُ) أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ (وَرَبِّيَ أَحْكَمَ) مِنَ الْإِحْكَامِ.

Birinci Mesele: Kesre ile yetinilerek (قُلْ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ), zamme ile (وَرَبُّ احْكُمْ), ismi tafdil olarak (وَرَبِّي أَحْكَمُ) ve ihkâm (sağlam kılma) kökünden (وَرَبِّيَ أَحْكَمَ) şeklinde okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَيْ رَبِّي اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ قَوْمِي/ بِالْحَقِّ أَيْ بِالْعَذَابِ. كَأَنَّهُ قَالَ: اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ مَنْ كَذَّبَنِي بِالْعَذَابِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَقْتَدِيَ بِالْأَنْبِيَاءِ فِي هَذِهِ الدَّعْوَةِ وَكَانُوا يَقُولُونَ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [الْأَعْرَافِ: ٨٩] فَلَا جَرَمَ حَكَمَ اللَّه تَعَالَى عليهم

İkinci Mesele: { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “Rabbim! Hak ile hükmet” ifadesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Yani 'Rabbim, benimle kavmim arasında hak ile yani azap ile hükmet.' Sanki 'Benimle beni yalanlayan kimse arasında azap ile hükmet' demiştir. Katâde dedi ki: 'Allah Teâlâ bu duada peygamberlere uymasını ona emretti; onlar da: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” [A'râf 89] diyorlardı.' Nitekim Allah Teâlâ onların aleyhine

بِالْقَتْلِ يَوْمَ بَدْرٍ. وَثَانِيهَا: افْصِلْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ بِمَا يُظْهِرُ الْحَقَّ لِلْجَمِيعِ وَهُوَ أَنْ تَنْصُرَنِي عَلَيْهِمْ.

Bedir gününde öldürülme ile hükmetti. İkincisi: 'Benimle onlar arasında hakkı herkese âşikâr kılacak bir şekilde hükmet; o da beni onlara karşı muzaffer kılmandır.'

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَيْ مِنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ وَمَا تُعَارِضُونَ بِهِ دَعْوَتِي مِنَ الْأَبَاطِيلِ وَالتَّكْذِيبِ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: قُلْ دَاعِيًا لِي: رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَقُلْ مُتَوَعِّدًا لِلْكُفَّارِ: وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتٍ، أَيْ قُلْ لِأَصْحَابِكَ الْمُؤْمِنِينَ، وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا يَصِفُ الْكُفَّارُ مِنَ الْأَبَاطِيلِ، أَيْ مِنَ الْعَوْنِ عَلَى دَفْعِ أَبَاطِيلِهِمْ. وَثَانِيهَا: كَانُوا يَطْمَعُونَ أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الشَّوْكَةُ وَالْغَلَبَةُ فَكَذَّبَ اللَّه ظُنُونَهُمْ وَخَيَّبَ آمَالَهُمْ وَنَصَرَ رَسُولَهُ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ وَخَذَلَهُمْ، قَالَ الْقَاضِيَ: إنما ختم اللَّه هذه السورة بقوله: قل رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ قَدْ بَلَغَ فِي الْبَيَانِ الْغَايَةَ لَهُمْ وَبَلَغُوا النِّهَايَةَ فِي أَذِيَّتِهِ وَتَكْذِيبِهِ فَكَانَ قُصَارَى أَمْرِهِ تعالى بِذَلِكَ تَسْلِيَةً لَهُ وَتَعْرِيفًا أَنَّ الْمَقْصُودَ مَصْلَحَتُهُمْ، فَإِذَا أَبَوْا إِلَّا التَّمَادِيَ فِي كُفْرِهِمْ، فَعَلَيْكَ بِالِانْقِطَاعِ إِلَى رَبِّكَ لِيَحْكُمَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ، إِمَّا بِتَعْجِيلِ الْعِقَابِ بِالْجِهَادِ أَوْ بِغَيْرِهِ، وَإِمَّا بِتَأْخِيرِ ذَلِكَ فَإِنَّ أَمْرَهُمْ وَإِنْ تَأَخَّرَ فَمَا هُوَ كَائِنٌ قَرِيبٌ، وَمَا

Allah Teâlâ'nın: { وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır, sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Yani şirk, küfür ve benim davetime karşı ileri sürdüğünüz batıllar ve yalanlamalar hususunda [yardımı istenendir]. Sanki O Sübhânehu: 'Bana dua ederek { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “Rabbim! Hak ile hükmet” de; kâfirlere de tehdit olarak: { وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır, sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir” de' buyurmuştur. İbn Âmir alttan noktalı yâ ile [yesıfûn] okumuştur; yani 'Mümin ashabına de ki: Bizim Rabbimiz Rahmân'dır, kâfirlerin nitelediği batıllara karşı yardımı talep edilendir; yani onların batıllarını defetme hususunda yardım O'ndan istenir.' İkincisi: Onlar güç ve galebenin kendilerinde olmasını umuyorlardı; Allah ise onların zannını boşa çıkardı, emellerini hezimete uğrattı; Resulüne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere yardım edip kâfirleri yüzüstü bıraktı. Kādî dedi ki: 'Allah bu sureyi: { قل رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “De ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet'” buyruğuyla bitirdi; çünkü o aleyhisselâm onlar için beyanda zirveye ulaşmış, onlar da ona eziyette ve yalanlamada son noktaya varmışlardı. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bununla emretmesinin nihai gayesi, ona bir teselli ve maksadın onların maslahatı olduğunu bildirmekti. Onlar küfürlerinde ısrar etmekten başka bir şeye yanaşmadıklarında, seninle onlar arasında hak ile hükmetmesi için Rabbine yönelmelisin; bu hüküm ya cihatla veya başka bir yolla cezanın acele verilmesiyle olur, ya da bunun ertelenmesiyle olur; zira onların işi ertelense bile olacak olan yakındır.' Ve

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ فِي حُرُوبِهِ

o aleyhisselâm'ın bunu savaşlarında söylediğine dair rivayet edilen şey,

كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ كَالِاسْتِعْجَالِ لِلْأَمْرِ بِمُجَاهَدَتِهِمْ وباللَّه التَّوْفِيقُ، وَصَلَاتُهُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وسلم تسليما آمين.

onlarla cihat etme emrinin acele gelmesini istemek kabilinden Teâlâ'nın ona bu sözü söylemesini emrettiğine bir delalet gibidir. Tevfik Allah'tandır. Salâtı yaratılmışların en hayırlısı olan Peygamber Muhammed'e, onun âline ve ashabına olsun; çokça selam olsun. Âmin.

وقد عني بتصحيحه ومراجعته والتعليق عليه على النسخة الأميرية المطبوعة في مطبعة بولاق المقر بالعجز والتقصير عبد اللَّه إسماعيل الصاوي عامله اللَّه بلطفه وجزى اللَّه طابعه حضرة السيد الفاضل عبد الرحمن أفندي محمد صاحب المطبعة البهية أحسن الجزاء وأثابه أجزل الصواب بحرصه على نشر العلم ونفع علماء المسلمين إنه سميع مجيب.

Bulak Matbaası'nda basılan Emîriyye nüshası esas alınarak tashih edilmesi, gözden geçirilmesi ve dipnotlandırılmasıyla aczini ve kusurunu ikrar eden Abdullah İsmail es-Sâvî meşgul olmuştur; Allah ona lütfuyla muamele etsin. Allah, ilmin neşrine ve Müslüman âlimlerin faydalanmasına olan gayretinden ötürü matbaacısı olan el-Matbaatü'l-Behiyye sahibi faziletli es-Seyyid Abdurrahman Efendi Muhammed'e en güzel mükâfatı versin ve onu en bol sevapla mükâfatlandırsın. Şüphesiz O, hakkıyla işiten ve icabet edendir.

(تَمَّ الْجُزْءُ الثَّانِي وَالْعِشْرُونَ، وَيَلِيهِ الْجُزْءُ الثَّالِثُ والعشرون وأوله سورة الحج)

(Yirmi ikinci cüz tamamlandı; ardından gelen yirmi üçüncü cüzün başı Hac suresidir.)