إِنَّ الْخَلِيفَةَ إِنَّ اللَّه سَرْبَلَهُ ... سِرْبَالَ مُلْكٍ بِهِ تُرْجَى الْخَوَاتِيمُ
Şüphesiz halife var ya, şüphesiz Allah ona... bir hükümdarlık gömleği giydirmiştir ki onunla hayırlı sonlar umulur.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْفَصْلُ مُطْلَقٌ فَيُحْتَمَلُ الْفَصْلُ بَيْنَهُمْ فِي الْأَحْوَالِ وَالْأَمَاكِنِ جَمِيعًا فَلَا يُجَازِيهِمْ/ جَزَاءً وَاحِدًا بِغَيْرِ تَفَاوُتٍ وَلَا يَجْمَعُهُمْ فِي مَوْطِنٍ وَاحِدٍ وَقِيلَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَقْضِي بَيْنَهُمْ.
İkinci Mesele: Ayırma (fasl) mutlaktır; dolayısıyla onların hem hallerinin hem de mekânlarının arasını ayırması muhtemeldir. Böylece onlara bir farklılık olmaksızın tek bir karşılık vermez ve onları tek bir mekânda toplamaz. "Aralarını ayırır" ifadesinin "aralarında hüküm verir" manasında olduğu da söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ وَهُوَ عَالِمٌ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ كُلٌّ مِنْهُمْ فَلَا يَجْرِي فِي ذَلِكَ الْفَصْلِ ظُلْمٌ وَلَا حَيْفٌ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir” kavline gelince, maksat; O'nun, her birinin hak ettiği şeyi bilerek aralarını ayıracağı ve bu ayırmada hiçbir zulüm ve haksızlığın vuku bulmayacağıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ ﷾: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ فَفِيهِ أَسْئِلَةٌ:
O'nun [celle celâluhu]: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ } “Görmedin mi ki şüphesiz Allah'a secde eder...” kavline gelince, bunda birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الرُّؤْيَةُ هَاهُنَا الْجَوَابُ: أَنَّهَا الْعِلْمُ أَيْ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّه يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّمَا عَرَفَ ذَلِكَ بِخَبَرِ اللَّه لَا أَنَّهُ رَآهُ.
Birinci Soru: Buradaki "görme" (rü'yet) nedir? Cevap: O, ilimdir (bilmektir). Yani göklerde olanların ve yerde olanların Allah'a secde ettiğini bilmedin mi demektir. [Hz. Peygamber] bunu gözüyle gördüğü için değil, Allah'ın haberiyle bilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا السُّجُودُ هَاهُنَا قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ أَجْوَدُ الْوُجُوهِ فِي سُجُودِ هَذِهِ الْأُمُورِ أَنَّهَا تَسْجُدُ مُطِيعَةً للَّه تَعَالَى وَهُوَ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فُصِّلَتْ: ١١] ، أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [النَّحْلِ: ٤٠] ، وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٧٤] ، وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] ، وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ [الأنبياء: ٧٩] وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْأَجْسَامَ لَمَّا كَانَتْ قَابِلَةً لِجَمِيعِ الْأَعْرَاضِ الَّتِي يُحْدِثُهَا اللَّه تَعَالَى فِيهَا مِنْ غَيْرِ امْتِنَاعٍ الْبَتَّةَ أَشْبَهَتِ الطَّاعَةَ وَالِانْقِيَادَ وَهُوَ السُّجُودُ فَإِنْ قِيلَ هَذَا التَّأْوِيلُ يُبْطِلُهُ قَوْلُهُ: وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فَإِنَّ السُّجُودَ بِالْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْتُهُ عَامٌّ فِي كُلِّ النَّاسِ فَإِسْنَادُهُ إِلَى كَثِيرٍ مِنْهُمْ يَكُونُ تَخْصِيصًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ السُّجُودَ بِالْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَإِنْ كَانَ عَامًّا فِي حَقِّ الْكُلِّ إِلَّا أَنَّ بَعْضَهُمْ تَمَرَّدَ وَتَكَبَّرَ وَتَرَكَ السُّجُودَ فِي الظَّاهِرِ، فَهَذَا الشَّخْصُ وَإِنْ كَانَ سَاجِدًا بِذَاتِهِ لَكِنَّهُ مُتَمَرِّدٌ بِظَاهِرِهِ، أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ سَاجِدٌ بِذَاتِهِ وَبِظَاهِرِهِ فَلِأَجْلِ هَذَا الْفَرْقِ حَصَلَ التَّخْصِيصُ بِالذِّكْرِ. وَثَانِيهَا: أَنْ نَقْطَعَ قَوْلَهُ: وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ عَمَّا قَبْلَهُ ثُمَّ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ تَقْدِيرُ الآية: وللَّه يسجد من في السموات وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَيَسْجُدُ لَهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فَيَكُونُ السُّجُودُ الْأَوَّلُ بِمَعْنَى الِانْقِيَادِ وَالثَّانِي بِمَعْنَى الطَّاعَةِ وَالْعِبَادَةِ، وَإِنَّمَا فَعَلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي معنييه جَمِيعًا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ مُثَابٌ لِأَنَّ خَبَرَ مُقَابِلِهِ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ، وَالثَّالِثُ: أَنْ يُبَالِغَ فِي تَكْثِيرِ الْمَحْقُوقِينَ بِالْعَذَابِ فَيَعْطِفَ كَثِيرٌ عَلَى كَثِيرٌ ثُمَّ يُخْبِرُ عَنْهُمْ بِحَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ كَأَنَّهُ قِيلَ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ يُجَوِّزُ اسْتِعْمَالَ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَفْهُومَيْهِ جَمِيعًا يَقُولُ: الْمُرَادُ بِالسُّجُودِ فِي حَقِّ الْأَحْيَاءِ الْعُقَلَاءِ الْعِبَادَةُ وَفِي حَقِّ الْجَمَادَاتِ الِانْقِيَادُ، وَمَنْ يُنْكِرُ ذَلِكَ يَقُولُ إِنَّ اللَّه تَعَالَى تَكَلَّمَ بِهَذِهِ اللَّفْظَةِ مَرَّتَيْنِ، فَعَنَى بِهَا فِي حَقِّ الْعُقَلَاءِ، الطَّاعَةَ وَفِي حَقِّ الْجَمَادَاتِ الانقياد.
İkinci Soru: Buradaki secde nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: ez-Zeccâc demiştir ki: Bu şeylerin secdesi hususundaki en güzel vecih, bunların Allah Teâlâ'ya itaat ederek secde etmeleridir. Bu, O'nun şu ayetleri gibidir: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet 11], { أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Nahl 40], { وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } [Bakara 74], { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [İsrâ 44], { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ } [Enbiyâ 79]. Manası şudur: Bu cisimler, Allah Teâlâ'nın kendilerinde meydana getirdiği bütün arazları hiçbir şekilde kaçınmaksızın kabul edici olduklarında, itaat ve boyun eğmeye -ki o da secdedir- benzemişlerdir. Şayet "Bu tevili O'nun: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } “ve insanlardan birçoğu da” kavli iptal eder; zira zikrettiğin anlamdaki secde bütün insanlarda geneldir, dolayısıyla onun insanlardan birçoğuna isnat edilmesi faydasız bir tahsis olur" denilirse; cevabı birkaç vecihtendir: Birincisi: Zikrettiğimiz anlamdaki secde herkes hakkında genel olsa da onlardan bir kısmı başkaldırmış, kibirlenmiş ve zahirde secdeyi terk etmiştir. Bu şahıs özü/zatı itibariyle secde edici olsa da zahiri itibariyle isyankârdır. Mümin ise hem özüyle hem de zahiriyle secde edicidir. İşte bu farktan ötürü zikirde tahsis yapılmıştır. İkincisi: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } kavlini kendisinden öncesinden kesip [müstakil bir cümle yapmaktır]. Sonra bunda üç vecih vardır: Birincisi: Ayetin takdiri: "Göklerde ve yerde olanlar Allah'a secde eder, insanlardan birçoğu da O'na secde eder" şeklindedir dememizdir; böylece birinci secde boyun eğme, ikincisi ise itaat ve ibadet manasında olur. Bunu böyle yaptık, çünkü müşterek lafzın her iki anlamında birden kullanılmasının caiz olmadığına delil ikame edilmiştir. İkincisi: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } kavlinin mübteda (özne), haberinin ise mahzuf olmasıdır ki o da "sevaplandırılırlar" demektir; çünkü mukabilinin haberi olan { حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ } “azap üzerine hak olmuştur” kavli buna delalet etmektedir. Üçüncüsü: Azabı hak edenleri çoğaltmada mübalağa yapılarak "kesîr"in "kesîr" üzerine atfedilmesi, sonra da onlar hakkında "üzerlerine azap hak olmuştur" şeklinde haber verilmesidir; sanki şöyle denilmiştir: "İnsanlardan birçoğu ve [diğer] birçoğu var ki üzerlerine azap hak olmuştur." Üçüncüsü: Müşterek lafzın her iki mefhumunda birden kullanılmasını caiz gören kimse der ki: Akıl sahibi canlılar hakkında secdeden maksat ibadet, cansız varlıklar hakkında ise boyun eğmedir. Bunu kabul etmeyen ise şöyle der: Allah Teâlâ bu lafzı iki kere söylemiştir; bununla akıl sahipleri hakkında itaati, cansızlar hakkında ise boyun eğmeyi kastetmiştir.
السؤال الثالث: قوله: أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ لَفْظُهُ لَفْظُ الْعُمُومِ فَيَدْخُلُ فِيهِ النَّاسُ فَلِمَ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ الْجَوَابُ: لَوِ اقْتَصَرَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ لَأَوْهَمَ أَنَّ كُلَّ النَّاسِ يَسْجُدُونَ كَمَا أَنَّ كُلَّ الْمَلَائِكَةِ يَسْجُدُونَ فَبَيَّنَ أَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ يَسْجُدُونَ طَوْعًا/ دُونَ كَثِيرٍ مِنْهُمْ فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ عَنْ ذَلِكَ وَهُمُ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ. الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ السُّجُودِ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يَتَرَجَّحُ وُجُودُهُ عَلَى عَدَمِهِ إِلَّا عِنْدَ الِانْتِهَاءِ إِلَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ كَمَا قَالَ: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ:
Üçüncü Soru: O'nun: { أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } kavminin lafzı umum (kapsayıcılık) ifade eden bir lafızdır; dolayısıyla insanlar da bunun içine girer. O halde niçin bir kez daha: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } buyurmuştur? Cevap: Şayet öncekisiyle yetinseydi, tıpkı bütün meleklerin secde ettiği gibi bütün insanların da secde ettiği vehmini verirdi. Bu sebeple onlardan birçoğunun gönüllü olarak secde ettiğini, diğer birçoğunun ise bundan kaçındığını açıkladı; işte onlar üzerlerine azap hak olan kimselerdir. Secdenin tefsirinde ikinci görüş: Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey li-zâtihî mümkindir (varlığı ve yokluğu eşit olandır). Varlığı li-zâtihî mümkin olanın varlığı ise, li-zâtihî vacip olana ulaşmadıkça yokluğuna tercih edilemez; nitekim O: { وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } [Necm:
٤٢] وَكَمَا أَنَّ الْإِمْكَانَ لَازِمٌ لِلْمُمْكِنِ حَالَ حُدُوثِهِ وَبَقَائِهِ فَافْتِقَارُهُ إِلَى الْوَاجِبِ حَاصِلٌ حَالَ حُدُوثِهِ وَحَالَ بَقَائِهِ، وَهَذَا الِافْتِقَارُ الذَّاتِيُّ اللَّازِمُ لِلْمَاهِيَّةِ أَدَلُّ عَلَى الْخُضُوعِ وَالتَّوَاضُعِ مِنْ وَضْعِ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ فَإِنَّ ذلك علامة وضعية للافتقار الذاتي، وقد يَتَطَرَّقُ إِلَيْهَا الصِّدْقُ وَالْكَذِبُ، أَمَّا نَفْسُ الِافْتِقَارِ الذَّاتِيِّ فَإِنَّهُ مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ
42] buyurmuştur. İmkân, mümkin olan için meydana gelişi (hudûsu) ve devamı halinde nasıl lazımsa, Vâcib'e olan muhtaçlığı da meydana gelişi ve devamı halinde mevcuttur. Mahiyet için lazım olan bu zâtî muhtaçlık, boyun eğmeye ve tevazuya, alnı yere koymaktan daha çok delalet eder; zira o [alnın yere konması], zâtî muhtaçlık için vaz'î (şeklî) bir alamettir ve ona doğruluk yahut yalan karışabilir. Zâtî muhtaçlığın kendisi ise değişmesi ve
وَالتَّبَدُّلِ، فَجَمِيعُ الْمُمْكِنَاتِ سَاجِدَةٌ بِهَذَا الْمَعْنَى للَّه تَعَالَى أَيْ خَاضِعَةٌ مُتَذَلِّلَةٌ مُعْتَرِفَةٌ بِالْفَاقَةِ إِلَيْهِ وَالْحَاجَةِ إِلَى تَخْلِيقِهِ وَتَكْوِينِهِ، وَعَلَى هَذَا تَأَوَّلُوا قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] وَهَذَا قَوْلُ الْقَفَّالِ ﵀. الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ سُجُودَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ سُجُودُ ظِلِّهَا كقوله تعالى: يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ [النَّحْلِ: ٤٨] وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ.
başkalaşması imkânsız olan bir şeydir. Dolayısıyla bütün mümkinât bu anlamda Allah Teâlâ'ya secde edicidir; yani O'na boyun eğen, tezellül eden, O'na olan fakirliğini ve O'nun yaratıp var etmesine olan ihtiyacını itiraf edendir. O'nun: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ } [İsrâ 44] kavlini de buna göre tevil etmişlerdir. Bu, el-Kaffâl'in (rahimehullâh) görüşüdür. Üçüncü görüş: Bu şeylerin secdesi gölgelerinin secdesidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ } [Nahl 48]. Bu da Mücâhid'in görüşüdür.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ (وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ) يُوَحِّدُهُ (وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ) مِمَّنْ لَا يُوَحِّدُهُ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ (وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ) فِي الْجَنَّةِ. وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ تُؤَكِّدُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ ثُمَّ اسْتَأْنَفَ فَقَالَ: وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ أَيْ وَجَبَ بِإِبَائِهِ وَامْتِنَاعِهِ مِنَ السُّجُودِ.
O'nun: { كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ } kavline gelince; İbn Abbâs, Atâ rivayetinde şöyle demiştir: "({ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ }) O'nu birler, ({ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ }) ise O'nu birlemeyenlerdendir." Ondan ayrıca şöyle dediği de rivayet edilmiştir: "({ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ }) cennettedir." Bu rivayet, O'nun: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } kavlinin mübteda, haberinin ise mahzuf olduğuna dair zikrettiğimiz şeyi teyit eder. Başkaları da şöyle demiştir: Vakıf (durak) O'nun: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } kavli üzerindedir, sonra yeni bir cümleye başlanarak: { وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ } buyrulmuştur; yani secdeden kaçınması ve imtina etmesi sebebiyle [azap] vacip olmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ فَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ لَيْسَ لَهُمْ أَحَدٌ يَقْدِرُ عَلَى إِزَالَةِ ذَلِكَ الْهَوَانِ عَنْهُمْ فَيَكُونُ مُكْرِمًا لَهُمْ ، ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ أَنَّهُ الَّذِي يَصِحُّ مِنْهُ الْإِكْرَامُ وَالْهَوَانُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالثَّوَابِ والعقاب، واللَّه أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ } kavline gelince; manası şudur: Üzerlerine azap hak olanların, bu zilleti kendilerinden gidermeye gücü yetip de onlara ikramda bulunacak (onları aziz kılacak) hiç kimseleri yoktur. Sonra O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } kavliyle, kıyamet gününde sevap ve ceza ile ikramda bulunmanın ve zelil kılmanın kendisinden sahih olacağı yegâne varlığın Kendisi olduğunu beyan etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ١٩ الى ٢٤]
[Hac Suresi (22), Ayetler 19-24]
هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ (١٩) يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ (٢٠) وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ (٢١) كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٢٢) إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٢٣)
{ هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ (١٩) يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ (٢٠) وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ (٢١) كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (٢٢) إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٢٣) } “Şu iki hasım taraf Rableri hakkında çekiştiler. İnkâr edenler için ateşten elbiseler biçilmiştir; başlarının üstünden kaynar su dökülür. (19) Bununla karınlarındakiler ve derileri eritilir. (20) Onlar için demirden gürzler de vardır. (21) Ne zaman oradaki kederden çıkmak isteseler, oraya geri döndürülürler ve: ‘Tadın yakıcı azabı!’ [denilir]. (22) Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyar; orada altından bilezikler ve inciler takınırlar. Orada giysileri de ipektir. (23)”
وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ (٢٤)
{ وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ (٢٤) } “Onlar hem sözün güzeline eriştirilmişler hem de övgüye layık olan [Allah'ın] yoluna iletilmişlerdir. (24)”
الْقِرَاءَةُ: رُوِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ خِصْمَانِ بِكَسْرِ الْخَاءِ، وَقُرِئَ قُطِعَتْ بِالتَّخْفِيفِ كَأَّنَ اللَّه يُقَدِّرُ لَهُمْ نِيرَانًا عَلَى مَقَادِيرِ جُثَثِهِمْ تَشْتَمِلُ عَلَيْهِمْ كَمَا تُقَطَّعُ الثِّيَابُ الْمَلْبُوسَةُ، قَرَأَ الْأَعْمَشُ: كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ رُدُّوا فِيهَا الْحَسَنُ يُصَهَّرُ بِتَشْدِيدِ الْهَاءِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَقُرِئَ وَلُؤْلُؤاً بِالنَّصْبِ عَلَى تقدير ويؤتون لؤلؤا كقوله وحورا عينا ولؤلؤا بِقَلْبِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ وَاوًا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ النَّاسَ قِسْمَانِ مِنْهُمْ مَنْ يَسْجُدُ للَّه وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ ذَكَرَ هَاهُنَا كَيْفِيَّةَ اخْتِصَامِهِمْ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Kıraat: el-Kisâî'den hâ harfinin kesresiyle "Hısmân" (خِصْمَانِ) şeklinde rivayet edilmiştir. Şeddesiz olarak "Kutıat" (قُطِعَتْ) şeklinde de okunmuştur; sanki Allah onlar için bedenlerinin ölçüsüne göre, giyilen elbiselerin biçildiği gibi onları çepeçevre kuşatan ateşler takdir etmektedir. el-A'meş: { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ رُدُّوا فِيهَا } şeklinde okumuştur. el-Hasan, mübalağa için he harfinin şeddesiyle "yusahharu" (يُصَهَّرُ) şeklinde okumuştur. { وَلُؤْلُؤاً } lafzı, O'nun: { وَحُوراً عِيناً } kavli gibi "onlara inci verilir" takdiriyle nasb üzere okunmuştur; ikinci hemzenin vâv'a kalbedilmesiyle de okunmuştur. Bil ki O Subhânehû, insanların Allah'a secde edenler ve üzerlerine azap hak olanlar diye iki kısım olduğunu beyan edince, burada onların çekişmelerinin keyfiyetini zikretmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ مَنْ قَالَ أَقَلُّ الْجَمْعِ اثْنَانِ بِقَوْلِهِ: هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا، وَالْجَوَابُ: الْخَصْمُ صِفَةٌ وُصِفَ بِهَا الْفَوْجُ أَوِ الْفَرِيقُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: هَذَانِ فَوْجَانِ أَوْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمَانِ، فَقَوْلُهُ: هذانِ لِلَّفْظِ وَاخْتَصَمُوا لِلْمَعْنَى كَقَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا [محمد: ١٦] .
Birinci Mesele: Çoğulun en azının iki olduğunu söyleyen kimse, [Allah Teâlâ'nın]: { هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا } “Şu ikisi birbiriyle çekişen iki hasımdır” kavlini delil getirmiştir. Cevap [şudur]: Hasm (الْخَصْم), kendisiyle topluluğun veya fırkanın nitelendiği bir sıfattır; dolayısıyla sanki 'Bu ikisi, birbiriyle çekişen iki gruptur veya iki fırkadır' denilmiş gibidir. Buna göre O'nun { هذانِ } buyruğu lafza, { اخْتَصَمُوا } buyruğu ise manaya göredir; nitekim [Allah Teâlâ'nın]: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا } [Muhammed 16] “Onlardan seni dinleyenler de vardır; nihayet yanından çıktıkları zaman...” buyruğunda olduğu gibidir.
المسألة الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْخَصْمَيْنِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ طَائِفَةُ الْمُؤْمِنِينَ وَجَمَاعَتُهُمْ وَطَائِفَةُ الْكُفَّارِ وَجَمَاعَتُهُمْ وَأَنَّ كُلَّ الْكُفَّارِ يَدْخُلُونَ فِي ذَلِكَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَرْجِعُ إِلَى أَهْلِ الْأَدْيَانِ السِّتَّةِ فِي رَبِّهِمْ أَيْ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَثَانِيهَا:
İkinci Mesele: İki hasmın tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Maksat, müminler taifesi ve topluluğu ile kâfirler taifesi ve topluluğudur ve bütün kâfirler bunun içine girer. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Altı din ehline racidir; "Rableri hakkında" yani O'nun zatı ve sıfatları hakkında [çekişmişlerdir]. İkincisi:
رُوِيَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَالُوا نَحْنُ أَحَقُّ باللَّه وَأَقْدَمُ مِنْكُمْ كِتَابًا وَنَبِيُّنَا قَبْلَ نَبِيِّكُمْ، وَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ نَحْنُ أَحَقُّ باللَّه آمَنَّا بِمُحَمَّدٍ وَآمَنَّا بِنَبِيِّكُمْ وَبِمَا أَنْزَلَ اللَّه مِنْ كِتَابٍ، وَأَنْتُمْ تَعْرِفُونَ كِتَابَنَا وَنَبِيَّنَا ثُمَّ تَرَكْتُمُوهُ وَكَفَرْتُمْ بِهِ حَسَدًا،
Rivayet edildiğine göre Ehl-i Kitap: "Biz Allah'a [yakın olmaya] daha layığız, kitap bakımından sizden daha eskiyiz ve peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir" demiştir. Müminler ise: "Biz Allah'a daha layığız; biz Muhammed'e iman ettik, sizin peygamberinize ve Allah'ın indirdiği kitaba da iman ettik. Siz ise bizim kitabımızı ve peygamberimizi tanıyorsunuz, sonra haset yüzünden onu terk edip inkâr ettiniz" demişlerdir.
فَهَذِهِ خُصُومَتُهُمْ فِي رَبِّهِمْ وَثَالِثُهَا:
İşte onların Rableri hakkındaki çekişmeleri budur. Üçüncüsü:
رَوَى قَيْسُ بْنُ عُبَادَةَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ ﵀ أَنَّهُ كَانَ يَحْلِفُ باللَّه أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي سِتَّةِ نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ تَبَارَزُوا يَوْمَ بَدْرٍ: حَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَعُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ،
Kays b. Ubâde, Ebû Zer el-Gıfârî'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir ki o, bu ayetin Bedir günü teke tek savaşa (mübârezeye) çıkan Kureyş'ten altı kişi hakkında indiğine Allah'a yemin ederdi: Hamza, Ali ve Ubeyde b. el-Hâris ile Rebîa'nın iki oğlu Utbe ve Şeybe ile el-Velîd b. Utbe.
وَقَالَ عَلِيٌّ ﵇ أَنَا أَوَّلُ مَنْ يَجْثُو لِلْخُصُومَةِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّه تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Ali (aleyhisselâm) demiştir ki: "Kıyamet günü Allah Teâlâ'nın huzurunda hasımlaşma için diz çökecek ilk kişi benim."
وَرَابِعُهَا: قَالَ عِكْرِمَةُ: هُمَا الْجَنَّةُ وَالنَّارُ قَالَتِ النَّارُ خَلَقَنِي اللَّه لِعُقُوبَتِهِ. وَقَالَتِ الْجَنَّةُ خَلَقَنِي اللَّه لِرَحْمَتِهِ فَقَصَّ اللَّه مِنْ خَبَرِهِمَا عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ ذَلِكَ، وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّ السَّبَبَ وَإِنْ كَانَ خاصا فالواجب حمل الكلام على ظاهره/ قوله: هذانِ كَالْإِشَارَةِ إِلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُمْ أَهْلُ الْأَدْيَانِ السِّتَّةِ، وَأَيْضًا ذَكَرَ صِنْفَيْنِ أَهْلَ طَاعَتِهِ وَأَهْلَ مَعْصِيَتِهِ مِمَّنْ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رُجُوعُ ذَلِكَ إِلَيْهِمَا، فَمَنْ خَصَّ بِهِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ أَوِ الْيَهُودَ مِنْ حَيْثُ قَالُوا فِي كِتَابِهِمْ وَنَبِيِّهِمْ مَا حَكَيْنَاهُ فَقَدْ أَخْطَأَ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ [الْحَجِّ: ١٧] أَرَادَ بِهِ الْحُكْمَ لِأَنَّ ذِكْرَ التَّخَاصُمِ يَقْتَضِي الْوَاقِعَ بَعْدَهُ يَكُونُ حُكْمًا فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى حُكْمَهُ فِي الْكُفَّارِ، وَذَكَرَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ أُمُورًا ثَلَاثَةً: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ وَالْمُرَادُ بِالثِّيَابِ إِحَاطَةُ النَّارِ بِهِمْ كَقَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ [الْأَعْرَافِ: ٤١] عَنْ أَنَسٍ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ مِنْ نُحَاسٍ أُذِيبَ بِالنَّارِ أَخْذًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ [إِبْرَاهِيمَ: ٥] وَأُخْرِجَ الْكَلَامُ بِلَفْظِ الماضي كقوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ [الكهف: ٩٩] ، وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ [ق: ٢١] لِأَنَّ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ فَهُوَ كالواقع. وثانيها: قوله: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ، الْحَمِيمُ الْمَاءُ الْحَارُّ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَوْ سَقَطَتْ مِنْهُ قَطْرَةٌ عَلَى جِبَالِ الدُّنْيَا لَأَذَابَتْهَا، (يُصْهَرُ) أَيْ يُذَابُ أَيْ إذا صب الحميم على رؤوسهم كَانَ تَأْثِيرُهُ فِي الْبَاطِنِ نَحْوَ تَأْثِيرِهِ فِي الظَّاهِرِ فَيُذِيبُ أَمْعَاءَهُمْ وَأَحْشَاءَهُمْ كَمَا يُذِيبُ جُلُودَهُمْ وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ١٥] . وَثَالِثُهَا:
Dördüncüsü: İkrime demiştir ki: Bu ikisi cennet ve cehennemdir. Cehennem: "Allah beni cezalandırması için yarattı" dedi. Cennet ise: "Allah beni rahmeti için yarattı" dedi. Allah da onların bu haberini Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı. En uygun olanı birinci [görüştür]; zira iniş sebebi özel olsa da kelamı zahirine hamletmek vaciptir. O'nun: { هذانِ } kavli, daha önce zikri geçen kimselere -ki onlar altı din ehlidir- bir işaret gibidir. Ayrıca O, iki sınıfı; itaat ehlini ve üzerlerine azap hak olan masiyet ehlini zikretmiştir; dolayısıyla bunun bu ikisine raci olması vacip olmuştur. Bunu, aktardığımız şekilde kitapları ve peygamberleri hakkında söyledikleri şey cihetinden Arap müşriklerine veya Yahudilere tahsis eden kimse hata etmiştir. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ } [Hac 17] kavlinin delalet ettiği şey de budur; bununla hükmü kastetmiştir, zira karşılıklı çekişmenin zikredilmesi, ardından vuku bulan şeyin bir hüküm olmasını gerektirir. Böylece Allah Teâlâ kâfirler hakkındaki hükmünü beyan etmiş ve onların hallerinden üç hususu zikretmiştir: Birincisi: O'nun: { قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ } kavlidir. Elbiselerden maksat, Enes'ten rivayetle O'nun: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } [A'râf 41] kavlinde olduğu gibi ateşin onları kuşatmasıdır. Saîd b. Cübeyr ise, Allah Teâlâ'nın: { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } [İbrâhîm 50] kavlinden hareketle [bunun] ateşte eritilmiş bakırdan olduğunu söylemiştir. Kelam, Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } [Kehf 99], { وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ } [Kâf 21] kavillerinde olduğu gibi geçmiş zaman lafzıyla getirilmiştir; çünkü ahiret işinden olan şeyler vuku bulmuş gibidir. İkincisi: O'nun: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ } kavlidir. el-Hamîm kaynar sudur. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) demiştir ki: "Ondan bir damla dünya dağlarına düşseydi onları eritirdi." { يُصْهَرُ } yani eritilir; yani başlarına kaynar su döküldüğünde onun batındaki tesiri zahirdeki tesiri gibi olur da derilerini erittiği gibi bağırsaklarını ve iç organlarını da eritir. Bu, O'nun: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } [Muhammed 15] kavlinden daha beliğdir. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ: وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ الْمَقَامِعُ السِّيَاطُ
O'nun: { وَلَهُمْ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } kavlidir. Mekâmi' kamçılardır (gürzlerdir).
وَفِي الْحَدِيثِ «لَوْ وُضِعَتْ مِقْمَعَةٌ مِنْهَا فِي الْأَرْضِ فَاجْتَمَعَ عَلَيْهَا الثَّقَلَانِ مَا أَقَلُّوهَا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Onlardan bir gürz yeryüzüne konsa ve insanlar ile cinler onun için toplansalar, onu kaldıramazlardı.»
وَأَمَّا قَوْلُهُ: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِعَادَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْخُرُوجِ وَالْمَعْنَى كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ فَخَرَجُوا أُعِيدُوا فِيهَا، وَمَعْنَى الْخُرُوجِ مَا يُرْوَى عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ النَّارَ تَضْرِبُهُمْ بِلَهَبِهَا فَتَرْفَعُهُمْ حَتَّى إِذَا كَانُوا فِي أَعْلَاهَا ضربوا بالمقاطع فَهَوُوا فِيهَا سَبْعِينَ خَرِيفًا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ، وَالْحَرِيقُ الْغَلِيظُ مِنَ النَّارِ الْعَظِيمُ الْإِهْلَاكِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ حُكْمَهُ فِي الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: الْمَسْكَنُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ، وَثَانِيهَا: الْحِلْيَةُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ مُوَصِّلُهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَى مَا حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ وَإِنْ كَانَ مَنْ أَحَلَّهُ لَهُمْ أَيْضًا شَارَكَهُمْ فِيهِ لِأَنَّ الْمُحَلَّلَ لِلنِّسَاءِ فِي الدُّنْيَا يَسِيرٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَا سَيَحْصُلُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَثَالِثُهَا: الْمَلْبُوسُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ، وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وفيه وجوه: أحدها: أن شهادة
O'nun: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها } kavline gelince; bil ki geri döndürme (iade) ancak çıktıktan sonra olur. Manası: "Ne zaman kederden dolayı oradan çıkmak isteseler ve çıksalar, tekrar oraya geri döndürülürler" demektir. Çıkmanın manası, Hasan'dan rivayet edildiğine göre şudur: Ateş onları aleviyle vurur ve yükseltir; öyle ki en üst noktasına vardıklarında gürzlerle vurulurlar da yetmiş yıl boyunca oraya yuvarlanırlar ve onlara: "Tadın yakıcı azabı!" denilir. el-Harîk, ateşin koyu ve helak ediciliği büyük olanıdır. Sonra O Subhânehû, müminler hakkındaki hükmünü dört vecihten zikretmiştir: Birincisi: Meskendir; o da O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } kavlidir. İkincisi: Ziynettir; o da O'nun: { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } kavlidir. Allah Teâlâ, dünyada kendilerine haram kıldığı bu şeylere onları ahirette ulaştıracağını beyan etmiştir; her ne kadar [dünyada] kendilerine helal kılınan kimseler de bu hususta onlara ortak olsa da böyledir, çünkü dünyada kadınlara helal kılınan şey, ahirette kendileri için hasıl olacak şeye nispetle pek azdır. Üçüncüsü: Giyilecek şeydir; o da O'nun: { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } kavlidir. Dördüncüsü: O'nun: { وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ } kavlidir; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Lâ ilâhe illallâh şehadetinin
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه هُوَ الطَّيِّبُ مِنَ الْقَوْلِ لِقَوْلِهِ: مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً [إِبْرَاهِيمَ: ٢٤] وَقَوْلِهِ: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] وَهُوَ صِرَاطُ الْحَمِيدِ لِقَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشُّورَى: ٥٢] ، وَثَانِيهَا: قَالَ السُّدِّيُّ (وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ) هُوَ الْقُرْآنُ: وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ هُوَ قَوْلُهُمْ الْحَمْدُ للَّه الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ. وَرَابِعُهَا: أَنَّهُمْ إِذَا سَارُوا إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ هُدُوا إِلَى الْبِشَارَاتِ الَّتِي تَأْتِيهِمْ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى بِدَوَامِ النَّعِيمِ وَالسُّرُورِ وَالسَّلَامِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلُهُ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ/ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ. خَامِسٌ: وَهُوَ أَنَّ الْعَلَاقَةَ الْبَدَنِيَّةَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْحِجَابِ لِلْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ فِي الِاتِّصَالِ بِعَالَمِ الْقُدُسِ فَإِذَا فَارَقَتْ أَبْدَانَهَا انْكَشَفَ الْغِطَاءُ وَلَاحَتِ الْأَنْوَارُ الْإِلَهِيَّةُ، وَظُهُورُ تِلْكَ الْأَنْوَارِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ وَالتَّعْبِيرُ عَنْهَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ.
güzel söz olmasıdır; zira O: { مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً } [İbrâhîm 24] ve { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } [Fâtır 10] buyurmuştur. Bu, övgüye layık olanın yoludur; nitekim O: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } [Şûrâ 52] buyurmuştur. İkincisi: es-Süddî demiştir ki: ({ وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ }) o, Kur'an'dır. Üçüncüsü: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) Atâ rivayetinde demiştir ki: O, onların: "Bize vaadini doğru çıkaran Allah'a hamdolsun" sözleridir. Dördüncüsü: Onlar ahiret yurduna gittiklerinde, nimetin, sevincin ve esenliğin devamına dair Allah Teâlâ katından kendilerine gelen müjdelere iletilirler; bu da O'nun: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } [Ra'd 23-24] kavlinin manasıdır. Bana göre bunda beşinci bir vecih daha vardır: O da bedenî irtibatın, kudsiyet âlemiyle irtibat kurmada insan ruhları için bir perde mesabesinde olmasıdır. Ruhlar bedenlerinden ayrıldığında örtü kalkar ve ilahî nurlar parıldar. İşte bu nurların zuhur etmesi, O'nun: { وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ } kavlinden kastedilendir; onların ifade edilmesi ise O'nun: { وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ } kavlinden kastedilendir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٢٥]
[Hac Suresi (22), Ayet 25]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٥) } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah'ın yolundan ve hem orada yerleşik olan hem de dışarıdan gelen insanlar için eşit kıldığımız Mescid-i Haram'dan alıkoyanlar [var ya]; kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız. (25)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ فَصَلَ بَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ ذَكَرَ عِظَمَ حُرْمَةِ الْبَيْتِ وَعِظَمَ كُفْرِ هَؤُلَاءِ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَذَلِكَ بِالْمَنْعِ مِنَ الْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْبَوْنَ ذَلِكَ. وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ عَطَفَ الْمُسْتَقْبَلَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ الْمَاضِي وَهُوَ قَوْلُهُ: كَفَرُوا وَالْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُقَالُ فُلَانٌ يُحْسِنُ إِلَى الْفُقَرَاءِ وَيُعِينُ الضُّعَفَاءَ لَا يُرَادُ بِهِ حَالٌ وَلَا اسْتِقْبَالٌ وَإِنَّمَا يُرَادُ اسْتِمْرَارُ وُجُودِ الْإِحْسَانِ مِنْهُ فِي جَمِيعِ أَزْمِنَتِهِ وَأَوْقَاتِهِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ شَأْنِهِمُ الصَّدُّ عَنْ سَبِيلِ اللَّه، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ. [الرَّعْدِ:
Bil ki O Teâlâ, kâfirler ile müminlerin arasını ayırdıktan sonra Beyt'in hürmetinin büyüklüğünü ve bu kimselerin küfrünün büyüklüğünü zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeyleri inkâr edenler, { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } ve bu da hicretten ve cihattan menetmek suretiyledir, çünkü onlar bundan kaçınıyorlardı. Burada bir müşkül vardır, o da şudur: Gelecek zaman [fiili] olan O'nun: { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } kavlini, geçmiş zaman [fiili] olan O'nun: { كَفَرُوا } kavline nasıl atfetmiştir? Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: "Filanca fakirlere iyilik eder, zayıflara yardım eder" denildiğinde bununla ne şimdiki zaman ne de gelecek zaman kastedilir; sadece bütün zamanlarında ve vakitlerinde ondan iyiliğin varlığının devamı kastedilir. Sanki şöyle denilmiştir: İnkâr eden kimselerin şanı Allah yolundan alıkoymaktır. Bunun benzeri O'nun: { الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ } [Ra'd:
٢٨] وَثَانِيهِمَا: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ التَّقْدِيرُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا فِيمَا مَضَى وَهُمُ الْآنَ يَصُدُّونَ وَيَدْخُلُ فِيهِ أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فِي الْحَالِ وَالْمُسْتَقْبَلِ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ يَعْنِي وَيَصُدُّوهُمْ أَيْضًا عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ،
28] kavlidir. İkincisi: Ebû Alî el-Fârisî demiştir ki: Takdiri şöyledir: Geçmişte inkâr etmiş olanlar ve şimdi de alıkoyanlar; buna onların bunu hem şimdiki zamanda hem de gelecekte yapmaları girer. O'nun: { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavline gelince, yani onları Mescid-i Haram'dan da alıkoyarlar.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ نَزَلَتْ الْآيَةُ فِي أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ وَأَصْحَابِهِ حِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّه ﷺ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عَنْ أَنْ يَحُجُّوا وَيَعْتَمِرُوا وَيَنْحَرُوا الْهَدْيَ فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّه ﷺ قِتَالَهُمْ وَكَانَ مُحْرِمًا بِعُمْرَةٍ ثُمَّ صَالَحُوهُ عَلَى أَنْ يَعُودَ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ.
İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) demiştir ki: Bu ayet, Ebû Süfyân b. Harb ve arkadaşları hakkında inmiştir; onlar Hudeybiye yılında Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mescid-i Haram'dan, hac ve umre yapmaktan ve kurban kesmekten alıkoyduklarında, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de umre ihramında olduğu halde onlarla savaşmayı hoş görmemiş, sonra gelecek yıl geri dönmesi şartıyla onunla sulh yapmışlardı.
أَمَّا قَوْلُهُ: الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ أَيْ جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ مَنْسَكًا وَمُتَعَبَّدًا وَقَوْلُهُ: سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ رُفِعَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مُقَدَّمٌ أَيِ الْعَاكِفُ وَالْبَادِ فِيهِ سَوَاءٌ، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ مَنْسَكًا فَالْعَاكِفُ وَالْبَادِي فِيهِ سَوَاءٌ وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ (سَوَاءً) بِالنَّصْبِ بِإِيقَاعِ الْجَعْلِ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْجَعْلَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Ebû Alî el-Fârisî demiştir ki: Yani onu insanlar için bir mensek (ibadet yeri) ve ibadethane kıldık. O'nun: { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } kavli, mukaddem mübtedanın haberi olarak ref edilmiştir; yani orada yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşittir. Ayetin takdiri şöyledir: İnsanlar için mensek kıldığımız Mescid-i Haram'da yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşittir. Âsım ve Ya'kûb, kılma fiilinin (ce'l) üzerine vaki olması sebebiyle "Sevaen" (سَوَاءً) şeklinde nasb ile okumuşlardır; çünkü ce'l fiili iki mef'ule geçer. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْعَاكِفُ الْمُقِيمُ بِهِ الْحَاضِرُ. وَالْبَادِي الطَّارِئُ مِنَ الْبَدْوِ وَهُوَ النازع إليه من غربته، وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَدْخُلُ فِي الْعَاكِفِ الْقَرِيبُ إِذَا جَاوَرَ وَلَزِمَهُ لِلتَّعَبُّدِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أهله.
İkinci Mesele: el-Âkif (العاكف); orada ikamet eden, hazır bulunan kimsedir. el-Bâdî (البادي) ise çölden gelen, gurbetinden oraya yönelip gelendir. Bazıları da şöyle demiştir: [Mekke] ahalisinden olmasa bile, [oraya] mücavir olup ibadet maksadıyla oradan ayrılmayan yakın kimse de 'âkif' kapsamına girer.
المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمَا فِي أَيِّ شَيْءٍ يَسْتَوِيَانِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ إِنَّهُمَا يَسْتَوِيَانِ فِي سُكْنَى مَكَّةَ وَالنُّزُولِ بِهَا فَلَيْسَ أَحَدُهُمَا أَحَقَّ بِالْمَنْزِلِ الَّذِي يَكُونُ فِيهِ مِنَ الْآخَرِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ وَاحِدٌ سَبَقَ إِلَى الْمَنْزِلِ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمِنْ مَذْهَبِ هَؤُلَاءِ أَنَّ كِرَاءَ دُورِ مَكَّةَ وَبَيْعَهَا حَرَامٌ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْآيَةِ. وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْآيَةُ فَهِيَ هَذِهِ قَالُوا إِنَّ أَرْضَ مَكَّةَ لَا تُمَلَّكُ فَإِنَّهَا لَوْ مُلِّكَتْ لَمْ يَسْتَوِ الْعَاكِفُ فِيهَا وَالْبَادِي، فَلَمَّا اسْتَوَيَا ثَبَتَ أَنَّ سَبِيلَهُ سَبِيلُ الْمَسَاجِدِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Üçüncü Mesele: Bu ikisinin hangi hususta eşit oldukları konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) bazı rivayetlerde demiştir ki: Bu ikisi Mekke'de oturma ve oraya konaklama hususunda eşittirler; dolayısıyla bir kimse mekâna daha önce yerleşmiş olmadıkça, ikisinden biri bulunduğu eve diğerinden daha layık değildir. Bu, Katâde ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. Bunların mezhebine göre Mekke evlerini kiraya vermek ve satmak haramdır; buna ayetle ve haberle delil getirmişlerdir. Ayete gelince; o, bu ayettir. Dediler ki: Mekke toprağı mülk edinilmez; çünkü şayet mülk edinilseydi, orada yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşit olmazdı. Eşit olduklarına göre, onun hükmünün mescitlerin hükmü gibi olduğu sabit olmuştur. Habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇: «مَكَّةُ مُبَاحٌ لِمَنْ سَبَقَ إِلَيْهَا»
O'nun (aleyhisselâm): «Mekke, oraya daha önce gelen kimseye mubahtır» kavlidir.
وَهَذَا مَذْهَبُ ابْنِ عُمَرَ وَعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَمَذْهَبُ أَبِي حنيفة وإسحاق الْحَنْظَلِيِّ ﵃ وَعَلَى هَذَا الْمُرَادُ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الْحَرَمُ كُلُّهُ لِأَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْبَلَدُ جَائِزٌ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَهَاهُنَا قَدْ دَلَّ الدَّلِيلُ وَهُوَ قَوْلُهُ: الْعاكِفُ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُقِيمُ إِقَامَةً، وَإِقَامَتُهُ لَا تَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ بَلْ فِي الْمَنَازِلِ فَيَجِبُ أَنْ يُقَالَ ذَكَرَ الْمَسْجِدَ وَأَرَادَ مَكَّةَ.
Bu, İbn Ömer ve Ömer b. Abdilazîz'in mezhebi ile Ebû Hanîfe ve İshâk el-Hanzalî'nin (radıyallâhu anhüm) mezhebidir. Buna göre Mescid-i Haram'dan maksat bütün Harem bölgesidir; zira Mescid-i Haram lafzının mutlak olarak kullanılıp bununla şehrin kastedilmesi, Allah Teâlâ'nın: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [İsrâ 1] kavlinin delaletiyle caizdir. Burada da bir delil buna delalet etmiştir ki o da O'nun: { الْعاكِفُ } kavlidir; çünkü bundan maksat mukim olarak ikamet edendir, onun ikameti ise mescitte değil evlerde olur. Dolayısıyla mescidi zikredip Mekke'yi kastettiğini söylemek vacip olur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ جَعَلَ اللَّه النَّاسَ فِي الْعِبَادَةِ فِي الْمَسْجِدِ سَوَاءً لَيْسَ لِلْمُقِيمِ أَنْ يَمْنَعَ الْبَادِيَ وَبِالْعَكْسِ
İkinci Görüş: Maksat, Allah'ın insanları mescitte ibadet hususunda eşit kılmasıdır; mukim olanın dışarıdan geleni menetmeye hakkı yoktur, aksi de böyledir.
قَالَ ﵇: «يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ مَنْ وَلِيَ مِنْكُمْ مِنْ أُمُورِ النَّاسِ شَيْئًا فَلَا يَمْنَعَنَّ أَحَدًا طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ أَوْ صَلَّى أَيَّةَ سَاعَةٍ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ»
O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Ey Abdimenâfoğulları! Sizden kim insanların işlerinden bir şeyin başına geçerse, gece veya gündüzün herhangi bir vaktinde bu Beyt'i tavaf eden veya namaz kılan hiç kimseyi kesinlikle engellemesin».
وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَوْلُ مَنْ أَجَازَ بَيْعَ دُورِ مَكَّةَ. وَقَدْ جَرَتْ مُنَاظَرَةٌ بَيْنَ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ الْحَنْظَلِيِّ بِمَكَّةَ وَكَانَ إِسْحَاقُ لَا يُرَخِّصُ فِي كِرَاءِ بُيُوتِ مَكَّةَ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu, el-Hasan ve Mücâhid'in görüşü ile Mekke evlerinin satışını caiz görenlerin görüşüdür. Şâfiî ile İshâk el-Hanzalî arasında Mekke'de bir münazara cereyan etmiştir. İshâk Mekke evlerinin kiralanmasına ruhsat vermiyordu. Şâfiî (rahimehullâh) ise Allah Teâlâ'nın şu ayetiyle delil getirdi:
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ [الْحَجِّ: ٤] فَأُضِيفَتِ الدَّارُ إِلَى مَالِكِهَا وَإِلَى غَيْرِ مَالِكِهَا،
{ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ } [Hac 40]. Burada ev malikine ve malikinden başkasına izafe edilmiştir.
وَقَالَ ﵇ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ: «مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ»
O (aleyhisselâm) Mekke'nin fethi günü şöyle buyurmuştur: «Kim kapısını kapatırsa o güvendedir.»
وَقَالَ ﷺ: «هَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مِنْ رَبْعٍ»
O (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Ukayl bize bir konak/ev bıraktı mı ki!»
وَقَدِ اشْتَرَى عُمَرُ بن الخطاب ﵄ دَارَ السِّجْنِ، أَتُرَى أَنَّهُ اشْتَرَاهَا مِنْ مَالِكِهَا أَوْ مِنْ غَيْرِ مَالِكِهَا؟ قَالَ إِسْحَاقُ: فَلَمَّا عَلِمْتُ أَنَّ الحجة قَدْ لَزِمَتْنِي تَرَكْتُ قَوْلِي. أَمَّا الَّذِي قَالُوهُ مِنْ حَمْلِ لَفْظِ الْمَسْجِدِ عَلَى مَكَّةَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ الْعَاكِفُ، فَضَعِيفٌ لِأَنَّ الْعَاكِفَ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْمُلَازِمُ لِلْمَسْجِدِ الْمُعْتَكِفُ فِيهِ عَلَى الدَّوَامِ، أَوْ فِي الْأَكْثَرِ فَلَا يَلْزَمُ مَا ذَكَرُوهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْعَاكِفِ الْمُجَاوِرُ لِلْمَسْجِدِ الْمُتَمَكِّنُ فِي كُلِّ وَقْتٍ مِنَ التَّعَبُّدِ فِيهِ فَلَا وَجْهَ لِصَرْفِ الْكَلَامِ عَنْ ظَاهِرِهِ مَعَ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ.
Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) hapishane evini satın almıştır; onu malikinden mi yoksa maliki olmayandan mı satın aldığını düşünürsün? İshâk dedi ki: Hüccetin bana bağlayıcı olduğunu anlayınca kendi görüşümü terk ettim. Onların "el-Âkif" lafzının karinesiyle mescit lafzını Mekke'ye hamletmelerine gelince; bu zayıftır, çünkü el-âkif ile mescide devam eden, orada sürekli veya çoğunlukla itikâfta bulunan kimse kastedilmiş olabilir; dolayısıyla zikrettikleri şey gerekmez. el-Âkif ile mescidin civarında oturan ve her vakit orada ibadet etme imkânı bulan kimsenin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu ihtimaller varken kelamı zahirinden çevirmenin bir vechi yoktur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قُرِئَ يَرِدْ بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنَ الْوُرُودِ، وَمَعْنَاهُ مَنْ أَتَى فِيهِ بِإِلْحَادٍ وَعَنِ الْحَسَنِ وَمَنْ يُرِدْ إِلْحَادَهُ بِظُلْمٍ، وَالْمَعْنَى وَمَنْ يُرِدْ إِيقَاعَ إِلْحَادٍ فِيهِ، فَالْإِضَافَةُ صَحِيحَةٌ عَلَى الِاتِّسَاعِ فِي الظَّرْفِ كَمَكْرِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَمَعْنَاهُ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُلْحِدَ فِيهِ ظَالِمًا.
Birinci Mesele: Vürûd kökünden yâ harfinin fethasıyla "yerid" (يَرِدْ) şeklinde okunmuştur; manası: "Kim orada bir ilhada yönelirse/gelirse" demektir. el-Hasan'dan: "Ve men yürid ilhâdehû bi-zulmin" şeklinde okunmuştur; manası: "Kim orada bir ilhad meydana getirmek isterse" demektir. Zarf konusunda genişlik (ittisâ') yoluyla gece ve gündüzün tuzağı (mekrü'l-leyli ve'n-nehâr) gibi izafet sahihtir; bunun manası da: "Kim orada zulmederek haktan sapmak isterse" demektir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْإِلْحَادُ الْعُدُولُ عَنِ الْقَصْدِ وَأَصْلُهُ إِلْحَادُ الْحَافِرِ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ الْإِلْحَادِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ الشِّرْكُ، يَعْنِي مَنْ لَجَأَ إِلَى حَرَمِ اللَّه لِيُشْرِكَ بِهِ عَذَّبَهُ اللَّه تَعَالَى، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَوْلُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ. وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّه بْنِ سَعْدٍ حَيْثُ اسْتَسْلَمَهُ النَّبِيُّ ﷺ فَارْتَدَّ مُشْرِكًا، وَفِي قَيْسِ بْنِ ضَبَابَةَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّه بْنِ خَطَلٍ حِينَ قَتَلَ الْأَنْصَارِيَّ وَهَرَبَ إِلَى مَكَّةَ كَافِرًا، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَتْلِهِ يَوْمَ الْفَتْحِ كَافِرًا. وَثَالِثُهَا: قَتْلُ مَا نَهَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُ مِنَ الصَّيْدِ. وَرَابِعُهَا: دُخُولُ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ وَارْتِكَابُ مَا لَا يَحِلُّ للمحرم. وخامسها: أنه
İkinci Mesele: İlhad (haktan ve) istikametten sapmaktır; aslı ise mezar kazıcısının [kabri] yana doğru kazmasıdır (ilhâdu'l-hâfir). Müfessirler ilhadın tefsirinde birtakım görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun şirk olmasıdır; yani kim O'na ortak koşmak maksadıyla Allah'ın Harem'ine sığınırsa, Allah Teâlâ ona azap eder. Bu, İbn Abbâs'tan gelen rivayetlerden biri olup Atâ b. Ebî Rebâh, Saîd b. Cübeyr, Katâde ve Mukâtil'in de görüşüdür. İkincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: [Bu ayet], Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisini İslam'a davet ettiğinde / teslim olmasını istediğinde müşrik olarak dinden dönen Abdullah b. Sa'd ile Kays b. Dabâbe hakkında inmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: [Ayet], bir Ensârî'yi öldürüp kâfir olarak Mekke'ye kaçan Abdullah b. Hatal hakkında inmiştir; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetih günü kâfir olduğu halde onun öldürülmesini emretmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın yasakladığı av hayvanlarını öldürmektir. Dördüncüsü: Mekke'ye ihramsız girmek ve ihramlıya helal olmayan şeyleri işlemektir. Beşincisi: Bunun
الِاحْتِكَارُ عَنْ مُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَسَادِسُهَا: الْمَنْعُ مِنْ عِمَارَتِهِ. وَسَابِعُهَا: عَنْ عَطَاءٍ قَوْلُ الرَّجُلِ فِي الْمُبَايَعَةِ لَا واللَّه وَبَلَى واللَّه. وَعَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ لَهُ فُسْطَاطَانِ أَحَدُهُمَا فِي الْحِلِّ وَالْآخَرُ فِي الْحَرَمِ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُعَاتِبَ أَهْلَهُ عَاتَبَهُمْ فِي الْحِلِّ، فَقِيلَ لَهُ فَقَالَ: كُنَّا نُحَدِّثُ أَنَّ مِنَ الْإِلْحَادِ فِيهِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لَا واللَّه وَبَلَى واللَّه.
ihtikâr (karaborsacılık) olmasıdır; Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den [rivayet edilmiştir]. Altıncısı: Oranın imar edilmesine engel olmaktır. Yedincisi: Atâ'dan gelen rivayete göre, kişinin alışverişte "Hayır vallahi, evet vallahi" demesidir. Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre onun biri Hil bölgesinde, diğeri Harem bölgesinde iki çadırı vardı; ailesini azarlamak istediğinde onları Hil bölgesinde azarlardı. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle dedi: "Biz, kişinin 'Hayır vallahi, evet vallahi' demesinin oradaki ilhattan olduğunu söylerdik."
وَثَامِنُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْمُحَقِّقِينَ: أَنَّ الْإِلْحَادَ بِظُلْمٍ عَامٌّ فِي كُلِّ الْمَعَاصِي، لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ صَغُرَ أَمْ كَبُرَ يَكُونُ هُنَاكَ أَعْظَمُ مِنْهُ فِي سَائِرِ الْبِقَاعِ حَتَّى قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: لَوْ أَنَّ رَجُلًا بِعَدَنَ هَمَّ بِأَنْ يَعْمَلَ سَيِّئَةً عِنْدَ الْبَيْتِ أَذَاقَهُ اللَّه عَذَابًا أَلِيمًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: تُضَاعَفُ السَّيِّئَاتُ فِيهِ كَمَا تُضَاعَفُ الْحَسَنَاتُ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يُقَالُ ذَلِكَ مَعَ أَنَّ قَوْلَهُ: نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ غَيْرُ لَائِقٍ بِكُلِّ الْمَعَاصِي قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ، فَإِنَّ كُلَّ عَذَابٍ يَكُونُ أَلِيمًا، إِلَّا أَنَّهُ تَخْتَلِفُ مَرَاتِبُهُ عَلَى حَسَبِ اخْتِلَافِ الْمَعْصِيَةِ.
Sekizincisi: O da muhakkiklerin görüşüdür: Zulüm ile ilhad bütün günahlarda geneldir; çünkü ister küçük ister büyük olsun, bütün günahlar orada diğer beldelerdekine göre daha büyüktür. Hatta İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: "Şayet Aden'de bulunan bir adam Beyt'in yanında bir kötülük işlemeyi aklından geçirse, Allah ona elem verici bir azap tattırır." Mücâhid de şöyle demiştir: "İyilikler orada katlandığı gibi kötülükler de katlanır." Şayet: "O'nun: { نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “ona elem verici bir azaptan tattırırız” kavli bütün günahlara uygun düşmezken bu nasıl söylenebilir?" denilirse, deriz ki: Bunu kabul etmeyiz; zira her azap elem vericidir, ancak günahın farklılığına göre dereceleri farklılık arz eder.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِإِلْحادٍ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْأَوْلَى وَهُوَ اخْتِيَارُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» أَنَّ قَوْلَهُ: بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ حَالَانِ مُتَرَادِفَانِ وَمَفْعُولُ يُرِدْ مَتْرُوكٌ لِيَتَنَاوَلَ كُلَّ مُتَنَاوَلٍ كَأَنَّهُ قَالَ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ مُرَادًا مَا عَادِلًا عَنِ الْقَصْدِ ظَالِمًا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ، يَعْنِي أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى مَنْ كَانَ فِيهِ أَنْ يَضْبِطَ نَفْسَهُ وَيَسْلُكَ طَرِيقَ السَّدَادِ وَالْعَدْلِ فِي جَمِيعِ مَا يَهُمُّ بِهِ وَيَقْصِدُهُ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَجَازُهُ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ إِلْحَادًا وَالْبَاءُ مِنْ حُرُوفِ الزَّوَائِدِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { بِإِلْحادٍ } kavlindeki "bâ" harfi cerri hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ki en evla olanı ve el-Keşşâf sahibinin tercih ettiği görüş budur; O'nun: { بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } kavli müteradif (üst üste gelen) iki haldir ve içine girebilecek her şeyi kapsaması için "yürid" fiilinin mef'ulü hazfedilmiştir. Sanki şöyle buyurmuştur: "Kim orada doğru yoldan saparak ve zulmederek herhangi bir şeyi murat ederse, ona elem verici bir azaptan tattırırız." Yani orada bulunan kimseye vacip olan, nefsine hâkim olması, niyet ettiği ve kastettiği her şeyde doğruluk ve adalet yolunu tutmasıdır. İkincisi: Ebû Ubeyde demiştir ki: Mecazı "ve men yürid fîhi ilhâden" şeklindedir ve bâ harfi zâit harflerdendir.
المسألة الرَّابِعَةُ: لَمَّا كَانَ الْإِلْحَادُ بِمَعْنَى الْمَيْلِ مِنْ أَمْرٍ إِلَى أَمْرٍ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْإِلْحَادِ مَا يَكُونُ مَيْلًا إِلَى الظُّلْمِ، فَلِهَذَا قَرَنَ الظُّلْمَ بِالْإِلْحَادِ لِأَنَّهُ لَا مَعْصِيَةَ كَبُرَتْ أَمْ صَغُرَتْ إِلَّا وَهُوَ ظُلْمٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] .
Dördüncü Mesele: İlhad bir şeyden başka bir şeye meyletmek anlamına geldiğinde, Allah Teâlâ bu ilhaddan kastın zulme meyletmek olduğunu beyan etmiştir. Bu sebeple zulmü ilhad ile birlikte zikretmiştir; çünkü büyük olsun küçük olsun zulüm olmayan hiçbir günah yoktur. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ فَهُوَ بَيَانُ الْوَعِيدِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “ona elem verici bir azaptan tattırırız” kavline gelince, bu bir tehdidin beyanıdır ve bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: مَنْ قَالَ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي ابْنِ خَطَلٍ قَالَ: الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ قَتَلَهُ يَوْمَ الْفَتْحِ، وَلَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ إِذَا أَمْكَنَ التَّعْمِيمُ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ مَا يُتَوَعَّدُ بِهِ.
Birinci Mesele: Ayetin İbn Hatal hakkında indiğini söyleyen kimse şöyle demiştir: Azaptan murat, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onu fetih günü öldürmesidir. Ancak genelleştirme mümkün olduğunda özelleştirmenin bir anlamı yoktur; bilakis muradın ahiretteki azap olması vaciptir, çünkü azap tehdidinde bulunulan şeylerin en büyüğüdür.
المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَرْءَ يَسْتَحِقُّ الْعَذَابَ بِإِرَادَتِهِ لِلظُّلْمِ كَمَا يَسْتَحِقُّهُ عَلَى عَمَلِ جَوَارِحِهِ.
İkinci Mesele: Bu ayet, kişinin azalarıyla işlediği amellerden dolayı azabı hak ettiği gibi, zulmü irade etmesi (niyetlenmesi) sebebiyle de azabı hak edeceğine delalet eder.
المسألة الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا قَوْلَيْنِ فِي خَبَرِ إِنَّ الْمَذْكُورِ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ فَهُوَ عَائِدٌ إِلَى كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ. الثَّانِي: أَنَّهُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ عَلَيْهِ تَقْدِيرُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ نُذِيقُهُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ. وَكُلُّ من ارتكب فيه ذنبا فهو كذلك.
Üçüncü Mesele: Ayetin başında zikredilen "inne"nin haberi hakkında iki görüş belirtmişlerdir: Birincisi: Takdiri, "İnkâr edenler, engelleyenler ve kim orada ilhad ile zulüm murat ederse ona azaptan tattırırız" şeklindedir; dolayısıyla [haber] her iki cümleye de dönüktür. İkincisi: Şartın cevabının ona delaleti sebebiyle [haber] mahzuftur; takdiri ise şöyledir: "Şüphesiz inkâr edenlere ve Mescid-i Haram'dan engelleyenlere elem verici bir azaptan tattıracağız." Orada herhangi bir günah işleyen herkes de böyledir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٢٦ الى ٢٩]
[Hac Suresi (22), Ayetler 26-29]
وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (٢٦) وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ (٢٧) لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)
Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini: "Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Beytimi temiz tut" diye hazırlayıp göstermiştik. (26) İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler. (27) Kendilerine ait birtakım faydalara şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de darlık içindeki yoksula yedirin. (28) Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler. (29)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذْ بَوَّأْنا أَيْ وَاذْكُرْ حِينَ جَعَلْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ مَبَاءَةً، أَيْ مَرْجِعًا يَرْجِعُ إِلَيْهِ لِلْعِمَارَةِ وَالْعِبَادَةِ. وَكَانَ قَدْ رَفَعَ الْبَيْتَ إِلَى السَّمَاءِ أَيَّامَ الطُّوفَانِ وَكَانَ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، فَأَعْلَمَ اللَّه تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَكَانَهُ بِرِيحٍ أَرْسَلَهَا فَكَشَفَتْ مَا حَوْلَهُ فَبَنَاهُ عَلَى وَضْعِهِ الْأَوَّلِ، وَقِيلَ أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِأَنْ يَأْتِيَ مَوْضِعَ الْبَيْتِ فَيَبْنِيَ، فَانْطَلَقَ فَخَفِيَ عَلَيْهِ مَكَانُهُ فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى عَلَى قَدْرِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ فِي الْعَرْضِ وَالطُّولِ غَمَامَةً وَفِيهَا رَأْسٌ يَتَكَلَّمُ وَلَهُ لِسَانٌ وَعَيْنَانِ فَقَالَ يَا إِبْرَاهِيمُ ابْنِ عَلَى قَدْرِي وَحِيَالِي فَأَخَذَ فِي الْبِنَاءِ وَذَهَبَتِ السَّحَابَةُ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini: 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma' diye hazırlayıp göstermiştik” kavli hakkında:] Bil ki O'nun: { وَإِذْ بَوَّأْنا } kavli, yani "İbrahim için Beyt'in yerini bir mebâe, yani imar ve ibadet için dönüp geleceği bir sığınak kıldığımız vakti hatırla" demektir. [Allah], Tufan günlerinde Beyt'i semaya kaldırmıştı ve o kırmızı bir yakuttandı. Allah Teâlâ, gönderdiği ve etrafını açan bir rüzgâr ile İbrahim (aleyhisselâm)'a oranın yerini bildirdi; o da Beyt'i önceki konumu üzere bina etti. Bir rivayette ise, İbrahim'e Beyt'in yerine gidip bina etmesi emredildi, o da gitti fakat yeri ona gizli kaldı; bunun üzerine Allah Teâlâ Mescid-i Haram'ın eni ve boyu kadar bir bulut gönderdi. Bulutta konuşan bir baş, bir dil ve iki göz vardı ve: "Ey İbrahim! Benim ölçüm ve hizam üzere bina et" dedi. O da inşaya başladı ve bulut gitti, denilmiştir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَا شَكَّ أَنَّ (أَنْ) هِيَ الْمُفَسِّرَةُ فَكَيْفَ يَكُونُ النَّهْيُ عَنِ الشِّرْكِ وَالْأَمْرُ/ بِتَطْهِيرِ الْبَيْتِ تَفْسِيرًا لِلتَّبْوِئَةِ الْجَوَابُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَرْجِعًا لِإِبْرَاهِيمَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ مَا مَعْنَى كَوْنِ الْبَيْتِ مَرْجِعًا لَهُ، فَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنْ يَكُونَ بِقَلْبِهِ مُوَحِّدًا لِرَبِّ الْبَيْتِ عَنِ الشَّرِيكِ وَالنَّظِيرِ، وَبِقَالَبِهِ مُشْتَغِلًا بِتَنْظِيفِ الْبَيْتِ عَنِ الْأَوْثَانِ وَالْأَصْنَامِ.
Birinci Soru: Şüphe yok ki (en/أنْ) harfi tefsiriyye (açıklayıcı)dir. Peki şirkten nehyedilmek ve Beyt'in temizlenmesinin emredilmesi, yer göstermenin/hazırlamanın (tebvie) nasıl tefsiri olabilir? Cevap: Allah Sübhânehû "Beyt'i İbrahim için bir dönüş yeri kıldık" buyurunca, sanki "Beyt'in onun için bir dönüş yeri olmasının anlamı nedir?" denilmiş; buna da "Bunun anlamı, kalbiyle Beyt'in Rabbini ortak ve benzerden tenzih ederek birlemesi, bedeniyle de Beyt'i putlardan ve heykellerden temizlemekle meşgul olmasıdır" şeklinde cevap verilmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا لَمْ يُشْرِكْ باللَّه فَكَيْفَ قَالَ (أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي) الْجَوَابُ: الْمَعْنَى لَا تَجْعَلْ فِي الْعِبَادَةِ لِي شَرِيكًا، وَلَا تُشْرِكْ بِي غَرَضًا آخَرَ فِي بِنَاءِ الْبَيْتِ.
İkinci Soru: İbrahim Allah'a şirk koşmadığı halde nasıl: { أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي } “Bana şirk koşma” buyurmuştur? Cevap: Anlamı, "İbadette bana hiçbir şeyi ortak koşma ve Beyt'in inşasında bana başka bir maksadı ortak etme" demektir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الْبَيْتُ مَا كَانَ مَعْمُورًا قَبْلَ ذَلِكَ فَكَيْفَ قَالَ (وَطَهِّرْ بَيْتِيَ) الْجَوَابُ: لَعَلَّ ذَلِكَ الْمَكَانَ كَانَ صَحْرَاءَ وَكَانُوا يَرْمُونَ إِلَيْهَا الْأَقْذَارَ، فَأَمَرَ إِبْرَاهِيمَ بِبِنَاءِ الْبَيْتِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَتَطْهِيرِهِ مِنَ الْأَقْذَارِ، وَكَانَتْ مَعْمُورَةً فَكَانُوا قَدْ وَضَعُوا فِيهَا أَصْنَامًا فَأَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِتَخْرِيبِ ذَلِكَ الْبِنَاءِ وَوَضْعِ بِنَاءٍ جَدِيدٍ وَذَلِكَ هُوَ التَّطْهِيرُ عَنِ الْأَوْثَانِ، أَوْ يُقَالُ الْمُرَادُ أَنَّكَ بَعْدَ أَنْ تَبْنِيَهُ فَطَهِّرْهُ عَمَّا لَا يَنْبَغِي مِنَ الشِّرْكِ وَقَوْلِ الزُّورِ.
Üçüncü Soru: Beyt bundan önce mamur (bina edilmiş) değildi, o halde nasıl: { وَطَهِّرْ بَيْتِيَ } “Beytimi temiz tut” buyurmuştur? Cevap: Muhtemelen o yer çöldü ve oraya pislikler atıyorlardı; Allah da İbrahim'e o mekânda Beyt'i inşa etmesini ve orayı pisliklerden temizlemesini emretti. Yahut orası mamurdu ve içine putlar dikmişlerdi; Allah Teâlâ ona o yapıyı yıkıp yeni bir bina yapmasını emretti ki putlardan temizlemek işte budur. Veyahut şöyle denilir: Murad, "Onu inşa ettikten sonra, şirk ve yalan söz gibi uygunsuz şeylerden temiz tut" demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لِلطَّائِفِينَ بِالْبَيْتِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مَكَّةَ وَالْقائِمِينَ أَيِ الْمُقِيمِينَ بِهَا وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ أَيْ مِنَ الْمُصَلِّينَ مِنَ الْكُلِّ، وَقَالَ آخَرُونَ الْقَائِمُونَ وَهُمُ الْمُصَلُّونَ، لِأَنَّ الْمُصَلِّيَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِي صَلَاتِهِ جَامِعًا بَيْنَ الْقِيَامِ وَالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ واللَّه أَعْلَمُ.
O'nun: { لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ } “tavaf edenler ve kıyamda duranlar için” kavline gelince; İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ): "Mekke halkı dışından Beyt'i tavaf edenler ve orada ikamet edenler (el-kâimîn); { وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } 'rükû ve secde edenler' ise hepsinden namaz kılanlar demektir" demiştir. Diğerleri ise: "el-Kâimûn namaz kılanlardır; çünkü namaz kılan kimse namazında kıyam, rükû ve secdeyi mutlaka bir araya getirir" demişlerdir. Doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَآذِنْ بِمَعْنَى أَعْلِمْ.
Birinci Mesele: İbn Muheysın, "bildir/duyur" manasında { وَآذِنْ } şeklinde okumuştur.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي الْمَأْمُورِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ هُوَ إِبْرَاهِيمُ ﵇
İkinci Mesele: Kendisine emir verilen hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Müfessirlerin çoğunun üzerinde olduğu görüştür ki o, İbrahim (aleyhisselâm)'dır.
قَالُوا لَمَّا فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ قَالَ سُبْحَانَهُ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ قَالَ يَا رَبِّ وَمَا يَبْلُغُ صَوْتِي؟ قَالَ عَلَيْكَ الْأَذَانُ وَعَلَيَّ الْبَلَاغُ. فَصَعِدَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ الصَّفَا وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَبَا قُبَيْسٍ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَلَى الْمَقَامِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ كَيْفَ أَقُولُ؟ قَالَ جِبْرِيلُ ﵇: قُلْ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ لَبَّى، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ صَعِدَ الصَّفَا فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّه كَتَبَ عَلَيْكُمْ حَجَّ الْبَيْتِ الْعَتِيقِ فَسَمِعَهُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَمَا بَقِيَ شَيْءٌ سَمِعَ صَوْتَهُ إِلَّا أَقْبَلَ يُلَبِّي يَقُولُ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى إِنَّ اللَّه يَدْعُوكُمْ إِلَى حَجِّ الْبَيْتِ الْحَرَامِ لِيُثِيبَكُمْ بِهِ الْجَنَّةَ وَيُخْرِجَكُمْ مِنَ النَّارِ، فَأَجَابَهُ يَوْمَئِذٍ مَنْ كَانَ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَأَرْحَامِ النِّسَاءِ،
Şöyle demişlerdir: İbrahim (aleyhisselâm) Beyt'in inşasını bitirince, Allah Sübhânehû: "İnsanlar arasında haccı ilan et" buyurdu. İbrahim: "Ey Rabbim! Sesim nereye kadar ulaşır ki?" dedi. [Allah]: "İlan etmek senden, ulaştırmak bendendir" buyurdu. Bunun üzerine İbrahim (aleyhisselâm) Safâ'ya, bir diğer rivayette Ebû Kubeys [dağına], bir başka rivayette ise Makam'ın üzerine çıktı. İbrahim: "Nasıl söyleyeyim?" dedi. Cebrail (aleyhisselâm): "'Lebbeyk Allāhümme lebbeyk' de" dedi. Böylece o, ilk telbiye getiren kimse oldu. Bir diğer rivayette, Safâ'ya çıkıp: "Ey insanlar! Allah size Beyt-i Atîk'i haccetmeyi farz kıldı" dedi; gökle yer arasındaki her şey bunu işitti. Sesini işitip de: "Lebbeyk Allāhümme lebbeyk" diyerek telbiyeyle yönelmeyen hiçbir şey kalmadı. Bir diğer rivayette ise: "Şüphesiz Allah, sizi cennetle mükâfatlandırmak ve cehennemden çıkarmak için Beyt-i Haram'ı haccetmeye çağırıyor" dedi; o gün erkeklerin sulblerinde ve kadınların rahimlerinde bulunanlar ona icabet ettiler.
وَكُلُّ مَنْ وَصَلَ إِلَيْهِ صَوْتُهُ مِنْ حَجَرٍ أَوْ شَجَرٍ وَمَدَرٍ وَأَكَمَةٍ أَوْ تُرَابٍ،
Taştan, ağaçtan, kerpiçten, tepeden veya topraktan sesi kendisine ulaşan herkes de [icabet etti].
قَالَ مُجَاهِدٌ: فَمَا حَجَّ إِنْسَانٌ وَلَا يَحُجُّ أَحَدٌ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ إِلَّا وَقَدْ أَسْمَعَهُ ذَلِكَ النِّدَاءَ، فَمَنْ أَجَابَ مَرَّةً حَجَّ مَرَّةً، وَمَنْ أَجَابَ مَرَّتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ. فَالْحَجُّ مَرَّتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ عَلَى ذَلِكَ الْمِقْدَارِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِالْأَذَانِ تَوَاضَعَتْ لَهُ الْجِبَالُ وَخَفَضَتْ وَارْتَفَعَتْ لَهُ الْقُرَى، قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ: يَبْعُدُ قَوْلُهُمْ إِنَّهُ أَجَابَهُ الصَّخْرُ وَالْمَدَرُ، لِأَنَّ الْإِعْلَامَ لَا يَكُونُ إِلَّا لِمَنْ يُؤْمَرُ بِالْحَجِّ/ دُونَ الْجَمَادِ، فَأَمَّا مَنْ يَسْمَعُ مِنْ أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ نِدَاءَهُ فَلَا يَمْتَنِعُ إِذَا قَوَّاهُ اللَّه تَعَالَى وَرَفَعَ الْمَوَانِعَ وَمِثْلُ ذَلِكَ قَدْ يَجُوزُ فِي زَمَانِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَأْمُورَ بِقَوْلِهِ: وَأَذِّنْ هُوَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَاخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُعْتَزِلَةِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ وَأُمْكِنَ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ هُوَ الْمُخَاطَبُ بِهِ فَهُوَ أَوْلَى وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ: وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ لا يوجب أن يكون قوله: وَأَذِّنْ يرجع إليه إذ قد بينا أن معنى قوله: وَإِذْ بَوَّأْنا أي واذكر يا محمد إذ بَوَّأْنَا فَهُوَ فِي حُكْمِ الْمَذْكُورِ، فَإِذَا قَالَ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فَإِلَيْهِ يَرْجِعُ الْخِطَابُ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَذِّنْ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يُعْلِمَ النَّاسَ بِالْحَجِّ. وَثَانِيهَا: قَالَ الْجُبَّائِيُّ أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُعْلِنَ التَّلْبِيَةَ فَيُعْلِمَ النَّاسَ أَنَّهُ حَاجٌّ فَيَحُجُّوا مَعَهُ قَالَ وَفِي قَوْلِهِ: يَأْتُوكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَحُجَّ فَيُقْتَدَى بِهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ابْتِدَاءُ فَرْضِ الْحَجِّ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِلرَّسُولِ ﷺ.
Mücâhid şöyle demiştir: "Kıyamet kopana kadar hiçbir insan hac yapmamıştır ve yapmayacaktır ki, ona o nida işittirilmiş olmasın. Bir defa icabet eden bir defa hac yapar; iki veya daha fazla icabet eden de o miktar üzere iki veya daha fazla hac yapar." İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "İbrahim (aleyhisselâm) ezan ile (çağrıda bulunmakla) emrolunduğunda, dağlar onun için boyun eğip alçaldı, şehirler ve köyler ise onun için yükseldi." Kâdî Abdülcebbâr demiştir ki: "Kayanın ve toprağın ona icabet ettiğini söylemeleri uzaktır; çünkü bildirme, cemadata (cansız varlıklara) değil, ancak hacla emrolunan kimselere yapılır. Doğu ve batı ehlinden onun nidasını işitenlere gelince; Allah Teâlâ onun sesini güçlendirip engelleri kaldırdığında bu imkânsız değildir ve peygamberlerin (aleyhimüsselâm) zamanında böylesi şeyler caiz olabilir." İkinci Görüş: { وَأَذِّنْ } “İlan et” kavliyle emrolunan kişi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir. Bu, Hasan'ın kavli olup Mu'tezile'nin çoğunun tercihidir. Buna şöyle delil getirmişlerdir: Kur'an'da gelip de muhatabın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğuna hamledilmesi mümkün olan her şey [buna hamledilmeye] daha evladır. Öncesindeki: { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik” kavli, { وَأَذِّنْ } kavlinin ona dönmesini gerektirmez; zira biz: { وَإِذْ بَوَّأْنا } kavlinin anlamının "Ey Muhammed! Hani biz hazırlayıp göstermiştik, hatırla" demek olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla o, zikredilmiş hükmündedir. Allah Teâlâ: { وَأَذِّنْ } “İlan et” buyurunca hitap ona döner. Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { وَأَذِّنْ } kavlinin tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e insanlara haccı bildirmesini emretmiştir. İkincisi: Cübbâî demiştir ki: Allah Teâlâ ona telbiyeyi açıktan yapmasını emretti ki insanlara hacı olduğunu bildirsin ve onlar da onunla birlikte hac etsinler. O demiştir ki: { يَأْتُوكَ } “sana gelsinler” kavlinde, muradın haccedip kendisine uyulması olduğuna delalet vardır. Üçüncüsü: Bu, Allah Teâlâ tarafından Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) için haccın farziyetinin başlangıcıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { يَأْتُوكَ رِجالاً وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } “gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: الرِّجَالُ الْمُشَاةُ وَاحِدُهُمْ رَاجِلٌ كَنِيَامٍ وَنَائِمٍ وَقُرِئَ رُجَالٌ بِضَمِّ الرَّاءِ مُخَفَّفَ الْجِيمِ وَمُثَقَّلَهُ وَرِجَالٌ كَعِجَالٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَقَوْلُهُ: وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ أَيْ رُكْبَانًا وَالضُّمُورُ الْهُزَالُ ضَمُرَ يَضْمُرُ ضُمُورًا، وَالْمَعْنَى أَنَّ النَّاقَةَ صَارَتْ ضَامِرَةً لِطُولِ سَفَرِهَا. وَإِنَّمَا قَالَ: يَأْتِينَ أَيْ جَمَاعَةُ الْإِبِلِ وَهِيَ الضَّوَامِرُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ مَعْنَاهُ عَلَى إِبِلٍ ضَامِرَةٍ فَجُعِلَ الْفِعْلُ بِمَعْنَى كُلٍّ وَلَوْ قَالَ يَأْتِي عَلَى اللَّفْظِ صَحَّ وَقُرِئَ يَأْتُونَ صِفَةً لِلرِّجَالِ وَالرُّكْبَانِ، وَالْفَجُّ الطَّرِيقُ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ، ثُمَّ يُسْتَعْمَلُ فِي سَائِرِ الطُّرُقِ اتِّسَاعًا، وَالْعَمِيقُ الْبَعِيدُ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ مَعِيقٍ يُقَالُ بِئْرٌ بَعِيدَةُ الْعُمْقِ وَالْمَعْقِ.
Birinci Mesele: "Ricâl" yayalar demektir; tekili "râcil"dir, "niyâm" ve "nâim" gibi. [Bu kelime] râ harfinin zammesi ve cîm harfinin şeddesiz haliyle "rucâl" ve şeddeli haliyle [ruccâl] olarak; İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan gelen rivayette de "ıcâl" vezninde "ricâl" şeklinde okunmuştur. O'nun: { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } kavli, yani "binekli olarak" demektir. "Dümûr" zayıflık, inceliktir; "damara yedmuru dumûran" denir. Anlamı, devenin yolculuğunun uzunluğu sebebiyle zayıflayıp incelmiş olmasıdır. Ancak: { يَأْتِينَ } "onlar gelirler" buyurması, yani develer topluluğudur ki bunlar zayıflamış bineklerdir; çünkü O'nun: { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } kavlinin manası "zayıflamış develer üzerinde" demektir. Böylece fiil "küll"ün anlamına göre [çoğul] yapılmıştır. Şayet lafza göre [müfred olarak] "ye'tî" deseydi yine sahih olurdu. Yayaların ve binekli olanların sıfatı olarak "ye'tûne" şeklinde de okunmuştur. "Fecc", iki dağ arasındaki yoldur; sonra genişletilerek bütün yollar için kullanılmıştır. "Amîk" ise uzaktır. İbn Mes'ûd "ma'îk" şeklinde okumuştur; "derinliği ve uzaklığı fazla olan kuyu" anlamında "bi'run baîdetü'l-umki ve'l-ma'k" denilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْمَعْنَى: وَأَذِّنْ، لِيَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ، أَيْ وَأَذِّنْ، لِيَأْتُوكَ عَلَى هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ: وَأَذِّنْ فَإِنَّهُمْ يَأْتُوكَ عَلَى هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ.
İkinci Mesele: Anlam: "İlan et ki sana yaya olarak ve her zayıf binek üzerinde gelsinler"; yani "İlan et ki sana bu iki nitelik üzere gelsinler" şeklindedir. Yahut murat: "İlan et; zira onlar sana bu iki vasıf üzere geleceklerdir" demektir.
المسألة الثَّالِثَةُ: بَدَأَ اللَّه بِذِكْرِ الْمُشَاةِ تَشْرِيفًا لَهُمْ،
Üçüncü Mesele: Allah, yayalara şeref bahşetmek için söze onlarla başlamıştır.
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ الْحَاجَّ الرَّاكِبَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ تَخْطُوهَا رَاحِلَتُهُ سَبْعُونَ حَسَنَةً وَلِلْمَاشِي سَبْعُمِائَةِ حَسَنَةٍ مِنْ حَسَنَاتِ الْحَرَمِ، قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّه وَمَا حَسَنَاتُ الْحَرَمِ قَالَ الْحَسَنَةُ بِمِائَةِ أَلْفِ حَسَنَةٍ» .
Saîd b. Cübeyr senediyle Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Binekli hacı için bineğinin attığı her adıma karşılık Harem hasenatından yetmiş hasene, yaya için ise yedi yüz hasene vardır. 'Ey Allah'ın Resûlü! Harem hasenatı nedir?' denildi. 'Bir hasene yüz bin haseneye bedeldir' buyurdu.»
المسألة الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا قَالَ: يَأْتُوكَ رِجالًا لِأَنَّهُ هُوَ الْمُنَادِي فَمَنْ أَتَى بِمَكَّةَ حَاجًّا فَكَأَنَّهُ أَتَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِأَنَّهُ يُجِيبُ نِدَاءَهُ.
Dördüncü Mesele: { يَأْتُوكَ رِجالًا } “Sana yaya olarak gelsinler” buyurmasının sebebi, çağıranın o olmasıdır; dolayısıyla Mekke'ye hacı olarak gelen kimse, sanki İbrahim (aleyhisselâm)'a gelmiş gibidir; çünkü onun çağrısına icabet etmektedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “Kendilerine ait birtakım faydalara şahit olsunlar ve belirli günlerde Allah'ın adını ansınlar” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْحَجِّ فِي قَوْلِهِ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ ذَكَرَ حِكْمَةَ ذَلِكَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَاخْتَلَفُوا فِيهَا فَبَعْضُهُمْ حَمَلَهَا عَلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا. وَهِيَ أَنْ يَتَّجِرُوا فِي أَيَّامِ الْحَجِّ،
Birinci Mesele: Allah Teâlâ: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” kavlinde haccı emredince, bu emrin hikmetini: { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ } “kendilerine ait birtakım faydalara şahit olsunlar diye” kavlinde zikretmiştir. Bu faydalar hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı bunları dünya menfaatlerine hamletmiştir ki o da hac günlerinde ticaret yapmalarıdır.
وَبَعْضُهُمْ حَمَلَهَا عَلَى مَنَافِعِ الْآخِرَةِ،
Bazıları ise bunu ahiret menfaatlerine hamletmiştir;
وَهِيَ الْعَفْوُ وَالْمَغْفِرَةُ عَنْ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ ﵇،
Muhammed el-Bâkır (aleyhisselâm)'dan rivayetle bu, af ve mağfirettir.
وَبَعْضُهُمْ حَمَلَهَا عَلَى الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، وَهُوَ الْأَوْلَى.
Bazıları ise her iki duruma birden hamletmiştir ki en evla olanı budur.
المسألة الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا نَكَّرَ الْمَنَافِعَ لِأَنَّهُ أَرَادَ مَنَافِعَ مُخْتَصَّةً بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ دِينِيَّةً وَدُنْيَوِيَّةً لَا تُوجَدُ فِي غَيْرِهَا مِنَ الْعِبَادَاتِ.
İkinci Mesele: Menfaatleri belirsiz (nekre) getirmesinin sebebi; bu ibadete has olan, diğer ibadetlerde bulunmayan dini ve dünyevi menfaatleri kastetmiş olmasıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ: كَنَّى عَنِ الذَّبْحِ وَالنَّحْرِ بِذِكْرِ اسْمِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ أَهْلَ الْإِسْلَامِ لَا يَنْفَكُّونَ عَنْ ذِكْرِ اسْمِهِ إِذَا نَحَرُوا وَذَبَحُوا وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْغَرَضَ الْأَصْلِيَّ فِيمَا يَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى أَنْ يَذْكُرَ اسْمَ اللَّه تَعَالَى، وَأَنْ يُخَالِفَ الْمُشْرِكِينَ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَذْبَحُونَهَا لِلنُّصُبِ وَالْأَوْثَانِ قَالَ مُقَاتِلٌ إِذَا ذَبَحْتَ فَقُلْ بِسْمِ اللَّه واللَّه أَكْبَرُ اللَّهُمَّ مِنْكَ وَإِلَيْكَ وَتَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ، وَزَادَ الْكَلْبِيُّ فَقَالَ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَكَانَ الْمُتَقَرِّبُ بِهَا وَبِإِرَاقَةِ دِمَائِهَا مُتَصَوِّرٌ بِصُورَةِ مَنْ يَفْدِي نَفْسَهُ بِمَا يُعَادِلُهَا فَكَأَنَّهُ يَبْذُلُ تِلْكَ الشَّاةَ بَدَلَ مُهْجَتِهِ طَلَبًا لمرضاة اللَّه تعالى، واعترافا بأن تقصيره كاد يَسْتَحِقُّ مُهْجَتَهُ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın adını zikretmekle kesim ve boğazlamayı (zebh ve nahr) kinaye yoluyla ifade etmiştir; çünkü İslam ehli kurban kesip boğazladıklarında O'nun adını zikretmekten geri durmazlar. Bunda, Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak için yapılan şeylerde asıl maksadın Allah Teâlâ'nın adını anmak ve bu hususta müşriklere muhalefet etmek olduğuna dair bir uyarı vardır; zira onlar kurbanları putlar ve dikili taşlar için keserlerdi. Mukâtil şöyle demiştir: Kurban kestiğin zaman kıbleye yönelerek 'Bismillâhi vallāhu ekber, Allāhümme minke ve ileyke' (Allah'ın adıyla, Allah en büyüktür. Allahım, bu sendendir ve sanadır) de. Kelbî ise buna şunu eklemiştir: 'İnne salâtî ve nüsükî ve mahyâye ve memâtî lillâhi rabbi'l-âlemîn' (Şüphesiz namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir). Kaffâl şöyle demiştir: O kurbanla ve onun kanını akıtmakla Allah'a yakınlaşan kimse, canının dengi olan bir şeyle kendini feda eden kimse suretine bürünür; sanki o koyunu, Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek ve kusurunun neredeyse kendi canını hak ettiğini itiraf etmek üzere kendi canının yerine vermektedir.
المسألة الرَّابِعَةُ: أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ صَارُوا إِلَى أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ عَشْرُ ذِي الحجة وَالْمَعْدُودَاتِ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَالْحَسَنِ، وَرِوَايَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَاخْتِيَارُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ ﵏، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهَا مَعْلُومَةٌ عِنْدَ النَّاسِ لِحِرْصِهِمْ عَلَى عِلْمِهَا مِنْ أَجْلِ أَنَّ وَقْتَ الْحَجِّ فِي آخِرِهَا. ثُمَّ لِلْمَنَافِعِ أَوْقَاتٌ مِنَ الْعَشْرِ مَعْرُوفَةٌ كَيَوْمِ عَرَفَةَ، وَالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَكَذَلِكَ الذَّبَائِحُ لَهَا وَقْتٌ مِنْهَا وَهُوَ يَوْمُ النَّحْرِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ إِنَّهَا يَوْمُ النَّحْرِ وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ قَالَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَعْرُوفَةً عِنْدَ الْعَرَبِ بَعْدَهَا وَهِيَ أَيَّامُ النَّحْرِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ رَحِمَهُمَا اللَّه.
Dördüncü Mesele: Âlimlerin çoğu, "eyyâm-ı ma'lûmât"ın (bilinen günlerin) Zilhicce'nin on günü, "ma'dûdât"ın (sayılı günlerin) ise teşrik günleri olduğu görüşüne varmışlardır. Bu görüş Mücâhid, Atâ, Katâde ve Hasan'ın görüşü olup Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbas'tan rivayeti ve Şâfiî ile Ebû Hanîfe (rahmetullâhi aleyhimâ)'nın tercihidir. Buna şöyle delil getirmişlerdir: Haccın vakti bu günlerin sonunda olduğu için insanların bunları bilmeye olan hırslarından ötürü bu günler insanlar nezdinde malumdur (bilinmektedir). Sonra o on gün içinde Arefe günü ve Meş'ar-i Haram gibi menfaatlerin bilinen vakitleri vardır; aynı şekilde kurbanların da bu günlerden bir vakti vardır ki o da kurban bayramı günüdür (yevm-i nahr). İbn Abbas ise Atâ rivayetinde bunların kurban bayramı günü ile ondan sonraki üç gün olduğunu söylemiştir ki bu da Ebû Müslim'in tercihidir. Ebû Müslim demiştir ki: Çünkü bunlar Araplar nezdinde bilinmekteydi ve bunlar kurban günleridir; bu aynı zamanda Ebû Yûsuf ve Muhammed (rahimehumallâh)'ın görüşüdür.
أَمَّا قَوْلُهُ: بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْبَهْمَةُ مُبْهَمَةٌ فِي كُلِّ ذَاتِ أَرْبَعٍ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، فَبُيِّنَتْ بِالْأَنْعَامِ وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالضَّأْنُ وَالْمَعَزُ.
O'nun: { بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } kavline gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Behîme, karada ve denizde dört ayaklı olan her varlıkta kapalıdır (mübhemdir); bu sebeple en'âm (kurbanlık ehil hayvanlar) ile açıklanmıştır ki bunlar da deve, sığır, koyun ve keçidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْها فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ أَمْرُ وُجُوبٍ لِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ مِنْهَا تَرَفُّعًا عَلَى الْفُقَرَاءِ، فَأَمَرَ الْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنْ مُخَالَفَةِ الْكُفَّارِ وَمُسَاوَاةِ الْفُقَرَاءِ وَاسْتِعْمَالِ التَّوَاضُعِ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْوُجُوبِ. ثم قال الْعُلَمَاءُ مَنْ أَهْدَى أَوْ ضَحَّى فَحَسَنٌ أَنْ يَأْكُلَ النِّصْفَ وَيَتَصَدَّقَ بِالنِّصْفِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ
Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْها } “artık onlardan yiyin” kavline gelince; insanlardan bazıları bunun bir vücub (farz) emri olduğunu söylemiştir; çünkü Cahiliye ehli fakirlere karşı büyüklük taslayarak bunlardan yemezlerdi. Kâfirlere muhalefet, fakirlerle eşitlik ve tevazu göstermek söz konusu olduğu için Müslümanlara bunu emretmiştir. Çoğunluk ise bunun vücub ifade etmediğini söylemiştir. Sonra âlimler şöyle demiştir: Hedy veya kurban kesen kimsenin, Allah Teâlâ'nın: { فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ } “Onlardan yiyin ve darlık içindeki yoksula da yedirin” kavlinden dolayı yarısını yemesi ve yarısını tasadduk etmesi güzeldir.
وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ يَأْكُلُ الثلث ويدخر الثُّلُثَ وَيَدَّخِرُ الثُّلُثَ وَيَتَصَدَّقُ بِالثُّلُثِ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ الْأَكْلَ مُسْتَحَبٌّ وَالْإِطْعَامَ وَاجِبٌ فَإِنْ أَطْعَمَ جَمِيعَهَا أَجْزَأَهُ وَإِنْ أَكَلَ جَمِيعَهَا لَمْ يُجْزِهُ، هَذَا فِيمَا كَانَ تَطَوُّعًا، فَأَمَّا الْوَاجِبَاتُ كَالنُّذُورِ وَالْكَفَّارَاتِ وَالْجُبْرَانَاتُ لِنُقْصَانِ مِثْلِ دَمِ الْقِرَانِ وَدَمِ التَّمَتُّعِ وَدَمِ الْإِسَاءَةِ وَدِمَاءِ الْقَلْمِ وَالْحَلْقِ فَلَا يُؤْكَلُ مِنْهَا.
Onlardan bazısı da üçte birini yer, üçte birini saklar ve üçte birini tasadduk eder demiştir. Şâfiî (rahmetullâhi aleyh)'in mezhebine göre yemek müstehap, yedirmek ise vaciptir; şayet hepsini yedirirse bu ona yeterli olur, hepsini yerse yeterli olmaz. Bu durum nafile olan kurbanlar hakkındadır. Adaklar, keffâretler ve kırân kanı, temettü kanı, kusur kanı ile tırnak kesme ve tıraş olma kanları gibi eksikliği telafi için kesilen vaciplere gelince; bunlardan yenilmez.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ أَمْرُ إِيجَابٍ، وَالْبَائِسُ الَّذِي أَصَابَهُ بُؤْسٌ أَيْ شِدَّةٌ وَالْفَقِيرُ الَّذِي أَضْعَفَهُ الْإِعْسَارُ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ فَقَارِ الظَّهْرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْبَائِسُ الَّذِي ظَهَرَ بُؤْسُهُ فِي ثِيَابِهِ وَفِي وَجْهِهِ، وَالْفَقِيرُ الَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ فَتَكُونُ ثِيَابُهُ نَقِيَّةً وَوَجْهُهُ وَجْهَ غَنِيٍّ.
O'nun: { وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ } “darlık içindeki yoksula da yedirin” kavline gelince, bunun bir vücub emri olduğunda şüphe yoktur. "Bâis", kendisine beis yani şiddet/sıkıntı isabet etmiş kimsedir; "fakir" ise geçim sıkıntısının kendisini zayıf düşürdüğü kimsedir ve bu kelime omurga kemiği anlamına gelen "fakârü'z-zahr"dan türetilmiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: Bâis, yoksulluğu elbiselerinde ve yüzünde açıkça görülen kimsedir; fakir ise böyle olmayıp elbiseleri temiz ve yüzü zengin yüzü gibi olan kimsedir.
أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ لَا يَعْرِفُونَ التَّفَثَ إِلَّا مِنَ التَّفْسِيرِ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ أَصْلُ التَّفَثِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كُلُّ قَاذُورَةٍ تَلْحَقُ الْإِنْسَانَ فَيَجِبُ عَلَيْهِ نَقْضُهَا. وَالْمُرَادُ هَاهُنَا قص الشارب
O'nun: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler” kavline gelince; Zeccâc: "Dil ehli 'tefes' kelimesini ancak tefsirden bilmektedirler" demiştir. Müberred ise: "Arap kelamında tefesin aslı, insana bulaşan ve giderilmesi vacip olan her türlü kirdir. Burada murat bıyığı kısaltmak,
وَالْأَظْفَارِ وَنَتْفُ الْإِبْطِ وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْقَضَاءِ إِزَالَةُ التَّفَثِ، وَقَالَ الْقَفَّالُ قَالَ نِفْطَوَيْهِ: سَأَلْتُ أَعْرَابِيًّا فَصِيحًا مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ؟ فَقَالَ مَا أُفَسِّرُ الْقُرْآنَ وَلَكِنَّا نَقُولُ لِلرَّجُلِ مَا أَتْفَثَكَ وَمَا أَدْرَنَكَ، ثم قال الْقَفَّالُ وَهَذَا أَوْلَى مِنْ قَوْلِ الزَّجَّاجِ لِأَنَّ الْقَوْلَ قَوْلُ الْمُثْبِتِ لَا قَوْلُ النَّافِي.
tırnakları kesmek, koltuk altını yolmak ve kasıkları tıraş etmektir; kazâdan murat ise tefesi (kirleri) gidermektir" demiştir. Kaffâl şöyle demiştir: Niftaveyh dedi ki: Fasih bir bedeviye, { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } kavlinin anlamı nedir? diye sordum; o da: 'Ben Kur'an tefsir etmem; fakat biz [kirli bir] adama 'Ne kadar da kirlendin ve paslandın!' deriz' dedi. Sonra Kaffâl: 'Bu, Zeccâc'ın sözünden daha evladır; çünkü kabul eden kimsenin sözü, inkâr edenin sözüne tercih edilir' demiştir.
أما قوله: وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ فقرىء بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ ثُمَّ يَحْتَمِلُ ذَلِكَ مَا أَوْجَبَهُ الدُّخُولُ فِي الْحَجِّ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَنَاسِكِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أَوْجَبُوهُ بِالنَّذْرِ الَّذِي هو القول، وهذا القول هو الْأَقْرَبُ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا حَجَّ أَوِ اعْتَمَرَ فَقَدْ يُوجِبُ عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الْهَدْيِ وَغَيْرِهِ مَا لَوْلَا إِيجَابُهُ لَمْ يَكُنِ الْحَجُّ يَقْتَضِيهِ فَأَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِالْوَفَاءِ بِذَلِكَ.
O'nun: { وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “ve adaklarını yerine getirsinler” kavline gelince; fâ harfinin şeddesiyle [velyeveffû] şeklinde de okunmuştur. Sonra bu ifade, hacca girmenin vacip kıldığı ibadet türlerini kapsayabileceği gibi, söz ile adadıkları adakları yerine getirmeleri muradı da olabilir. Bu görüş gerçeğe en yakın olanıdır; zira kişi hac veya umre yaptığında, kendisi vacip kılmasaydı haccın gerektirmeyeceği hedy (kurban) ve benzeri şeyleri kendi nefsine vacip kılabilir; Allah Teâlâ da bunları ifa etmeyi emretmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ فَالْمُرَادُ الطَّوَافُ الْوَاجِبُ وَهُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ وَالزِّيَارَةِ، أَمَّا كَوْنُ هَذَا الطَّوَافِ بَعْدَ الْوُقُوفِ وَرَمْيِ الْجِمَارِ وَالْحَلْقِ، ثُمَّ هُوَ فِي يَوْمِ النَّحْرِ أَوْ بَعْدَهُ فَفِيهِ تَفْصِيلٌ، وَسُمِّيَ الْبَيْتَ الْعَتِيقَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْعَتِيقُ الْقَدِيمُ لِأَنَّهُ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ عَنِ الْحَسَنِ. وَثَانِيهَا:
O'nun: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” kavline gelince; murat vacip olan tavaftır ki o da ifâza (ziyaret) tavafıdır. Bu tavafın vakfe, şeytan taşlama ve tıraştan sonra olmasına, sonra da kurban bayramı gününde mi yoksa sonrasında mı yapılacağına dair tafsilat vardır. Beyt'e şu vecihlerden ötürü "el-Beytü'l-Atîk" denilmiştir: Birincisi: Hasan'dan gelen rivayete göre, insanlar için kurulan ilk ev olduğu için "atîk" kadim (eski) demektir. İkincisi:
لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنَ الْجَبَابِرَةِ فَكَمْ مِنْ جَبَّارٍ سَارَ إِلَيْهِ لِيَهْدِمَهُ فَمَنَعَهُ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَوْلُ ابْنِ الزُّبَيْرِ، وَرَوَوْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ
Zorba hükümdarlardan azat edildiği (korunduğu) içindir; zira nice zorba hükümdar onu yıkmak için yürüdü de Allah Teâlâ ona engel oldu. Bu, İbn Abbas ve İbnü'z-Zübeyr'in kavlidir ve bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den de rivayet etmişlerdir.
ولما قصد أَبْرَهَةُ فُعِلَ بِهِ مَا فُعِلَ، فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ تَسَلَّطَ الْحَجَّاجُ عَلَيْهِ فَالْجَوَابُ: قُلْنَا مَا قَصَدَ التَّسَلُّطَ عَلَى الْبَيْتِ وَإِنَّمَا تَحَصَّنَ بِهِ عَبْدُ اللَّه بْنُ الزُّبَيْرِ فَاحْتَالَ لِإِخْرَاجِهِ ثُمَّ بَنَاهُ وَثَالِثُهَا: لَمْ يُمْلَكْ قَطُّ عَنِ ابْنِ عيينة ورابعها: أعتق من الغرق عن مجاهدو خامسها: بَيْتٌ كَرِيمٌ مِنْ قَوْلِهِمْ عِتَاقُ الطَّيْرِ وَالْخَيْلِ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّامَ فِي لِيَقْضُوا وَلْيُوفُوا وَلْيَطَّوَّفُوا لَامُ الْأَمْرِ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَنَافِعٍ وَالْأَكْثَرِينَ تَخْفِيفُ هَذِهِ اللَّامَاتِ وَفِي قِرَاءَةِ أَبِي عمرو تحريكها بالكسر.
Ebrehe kastettiğinde ona yapılanlar yapılmıştır. Şayet: "Haccâc ona musallat oldu ya?" denilirse, cevap olarak deriz ki: O Beyt'e musallat olmayı kastetmedi; ancak Abdullah b. ez-Zübeyr oraya sığınmıştı, o da onu oradan çıkarmak için hile yaptı, sonra da Beyt'i yeniden inşa etti. Üçüncüsü: İbn Uyeyne'den gelen rivayete göre, hiçbir zaman mülk edinilmemiştir. Dördüncüsü: Mücâhid'den gelen rivayete göre, tufanda boğulmaktan azat edilmiştir. Beşincisi: Arapların atların ve kuşların soyulusu için 'ıtâku't-tayr ve'l-hayl' demelerinden hareketle, şerefli/kerim bir evdir. Bil ki { لِيَقْضُوا }, { وَلْيُوفُوا } ve { وَلْيَطَّوَّفُوا } lafızlarındaki lâm harfi emir lâmıdır. İbn Kesîr, Nâfi' ve çoğunluğun kıraatinde bu lâmlar sükûn ile (cezimli) okunmuştur; Ebû Amr'ın kıraatinde ise kesre ile harekelenmiştir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٢]
[Hac Suresi (22), Ayetler 30-32]
ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ (٣١) ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢)
İşte böyle. Kim Allah'ın hürmetlerini (yasaklarını ve emirlerini) tazim ederse, bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır. Size [haram kılındığı] okunacaklar müstesna, davarlar helal kılındı. O halde putların pisliğinden kaçının ve yalan sözden sakının. (30) Allah'a yönelmiş, O'na ortak koşmayan kimseler olarak [bunu yapın]. Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışıyor veya rüzgâr onu uzak bir yere savuruyormuş gibidir. (31) İşte böyle. Kim Allah'ın şiarlarına tazim gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. (32)
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ذلِكَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيِ الْأَمْرُ وَالشَّأْنُ ذَلِكَ كَمَا يُقَدِّمُ الْكَاتِبُ جُمْلَةً مِنْ كَلَامِهِ فِي بَعْضِ الْمَعَانِي فَإِذَا أَرَادَ الْخَوْضَ فِي مَعْنًى آخَرَ قَالَ هَذَا وَقَدْ كَانَ كَذَا، وَالْحُرْمَةُ مَا لَا يَحِلُّ هَتْكُهُ وَجَمِيعُ مَا كَلَّفَهُ اللَّه تَعَالَى بِهَذِهِ الصِّفَةِ مِنْ مَنَاسِكِ الْحَجِّ وَغَيْرِهَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَامًّا فِي جَمِيعِ تَكَالِيفِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خَاصًّا فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْحَجِّ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ الْحُرُمَاتُ خَمْسٌ: الْكَعْبَةُ الْحَرَامُ وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَالْبَلَدُ الْحَرَامُ وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ وَالْمَشْعَرُ الْحَرَامُ، وَقَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ وَلَا تَدْخُلُ النَّوَافِلُ فِي حُرُمَاتِ اللَّه تَعَالَى: فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ أَيْ فَالتَّعْظِيمُ خَيْرٌ لَهُ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ يَجِبُ الْقِيَامُ بِمُرَاعَاتِهَا وَحِفْظِهَا، وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِ يَدُلُّ عَلَى الثَّوَابِ الْمُدَّخَرِ لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ عِنْدَ رَبِّهِ فِيمَا قَدْ حَصَلَ مِنَ الْخَيْرَاتِ، قَالَ الْأَصَمُّ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنَ التَّهَاوُنِ بِذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى بَيَانِ حُكْمِ الْحَجِّ فَقَالَ: وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ فَقَدْ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُظَنَّ أَنَّ الْإِحْرَامَ إِذَا حَرَّمَ الصَّيْدَ وَغَيْرَهُ فَالْأَنْعَامُ أَيْضًا تُحَرَّمُ فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ الْإِحْرَامَ لَا يُؤَثِّرُ فِيهَا فَهِيَ مُحَلَّلَةٌ، وَاسْتَثْنَى مِنْهُ مَا يُتْلَى فِي كِتَابِ اللَّه مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ مِنَ النَّعَمِ وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ [الْمَائِدَةِ: ١، ٣] وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { ذلِكَ } lafzı mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "Emir ve durum işte böyledir" demektir. Nitekim yazar sözünden bir kısmı bazı anlamlar hakkında takdim eder de başka bir anlama geçmek istediğinde "İşte bu böyleydi, şöyle oldu" der. "Hürmet", çiğnenmesi helal olmayan şeydir; Allah Teâlâ'nın hac menasiki ve diğer hususlarda bu sıfatla mükellef kıldığı her şeyin O'nun bütün mükellefiyetlerinde genel olması muhtemel olduğu gibi, hacla ilgili olanlara has olması da muhtemeldir. Zeyd b. Eslem'den gelen rivayete göre hürmetler beştir: Kâbe-i Haram, Mescid-i Haram, Belde-i Haram (Mekke), Şehr-i Haram (Haram ay) ve Meş'ar-i Haram. Kelamcılar ise: "Nafileler Allah Teâlâ'nın hürmetlerine dahil olmaz" demişlerdir. { فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ } “bu Rabbi katında kendisi için daha hayırlıdır” kavli; yani onlara riayet edilip korunmasının vacip olduğunun bilinmesi sebebiyle tazim onun için daha hayırlıdır, demektir. O'nun: { عِنْدَ رَبِّهِ } “Rabbi katında” kavli, [ahiret için] saklanan sevaba delalet eder; zira elde edilmiş olan hayırlar hakkında "Rabbi katında" denilmez. Asamm: "Bu, o hususta gevşeklik göstermekten onun için daha hayırlıdır" demiştir. Sonra Allah Teâlâ haccın hükmünü beyana dönerek: { وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ } “Davarlar size helal kılındı” buyurmuştur. Zira ihram avlanmayı ve diğer şeyleri haram kıldığında en'âmın (kurbanlık hayvanların) da haram kılındığı zannedilebilirdi; bu sebeple Allah Teâlâ ihramın bunlara etki etmediğini, dolayısıyla bunların helal olduğunu beyan etmiştir. Allah'ın Kitabı'nda haram kılınan davarlardan okunacak olanları bundan istisna etmiştir ki o da [Mâide Suresi 1 ve 3]'te zikredilen Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avlanmayı helal saymaksızın...”
وَأَنْتُمْ حُرُمٌ
kavli ile,
وقوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ وَقَوْلُهُ: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ١٢١] ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَثَّ عَلَى تَعْظِيمِ حُرُمَاتِهِ وَحَمِدَ مَنْ يُعَظِّمُهَا أَتْبَعَهُ بِالْأَمْرِ بِاجْتِنَابِ الْأَوْثَانِ وَقَوْلِ الزُّورِ. لِأَنَّ تَوْحِيدَ اللَّه تَعَالَى وَصِدْقَ الْقَوْلِ أَعْظَمُ الْخَيْرَاتِ، وَإِنَّمَا جَمَعَ الشِّرْكَ وَقَوْلَ الزُّورِ فِي سِلْكٍ وَاحِدٍ لِأَنَّ الشِّرْكَ مِنْ بَابِ الزُّورِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكَ زَاعِمٌ أَنَّ الْوَثَنَ تَحِقُّ لَهُ الْعِبَادَةُ فَكَأَنَّهُ قَالَ فَاجْتَنِبُوا عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ الَّتِي هِيَ رَأْسُ الزُّورِ، وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ كُلَّهُ، وَلَا تَقْرَبُوا مِنْهُ شَيْئًا لِتَمَادِيهِ فِي الْقُبْحِ وَالسَّمَاجَةِ، وَمَا ظَنُّكَ بِشَيْءٍ مِنْ قَبِيلِهِ عِبَادَةُ الْأَوْثَانِ وَسَمَّى الْأَوْثَانَ رِجْسًا لَا لِلنَّجَاسَةِ، لَكِنْ لِأَنَّ وُجُوبَ تَجَنُّبِهَا أَوْكَدُ مِنْ وُجُوبِ تَجَنُّبِ الرِّجْسِ وَلِأَنَّ عِبَادَتَهَا أَعْظَمُ مِنَ التَّلَوُّثِ بِالنَّجَاسَاتِ. ثم قال الْأَصَمُّ إِنَّمَا وَصَفَهَا بِذَلِكَ لِأَنَّ عَادَتَهُمْ فِي الْمُتَقَرَّبَاتِ أَنْ يَتَعَمَّدُوا سُقُوطَ الدِّمَاءِ عَلَيْهَا وَهَذَا بَعِيدٌ وَقِيلَ إِنَّهُ إِنَّمَا وَصَفَهَا بِذَلِكَ اسْتِحْقَارًا وَاسْتِخْفَافًا وَهَذَا أَقْرَبُ، وَقَوْلُهُ: مِنَ الْأَوْثانِ بَيَانٌ لِلرِّجْسِ وَتَمْيِيزٌ لَهُ كَقَوْلِهِ عِنْدِي عِشْرُونَ مِنَ الدَّرَاهِمِ لِأَنَّ الرِّجْسَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيهَامِ يَتَنَاوَلُ كُلَّ شَيْءٍ، فَكَأَنَّهُ قَالَ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ الَّذِي هُوَ الْأَوْثَانُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ بَعْضَهَا لَيْسَ كَذَلِكَ، وَالزُّورُ مِنَ الزُّورِ وَالِازْوِرَارِ وَهُوَ الِانْحِرَافُ، كَمَا أَنَّ الْإِفْكَ مِنْ أَفِكَهُ إِذَا صَرَفَهُ، وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي قَوْلِ الزُّورِ/ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ قَوْلُهُمْ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنِ افْتِرَائِهِمْ وَثَانِيهَا: شَهَادَةُ الزُّورِ
{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ... } kavli ve: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin” [En'âm 121] kavlidir. Sonra Allah Sübhânehû hürmetlerini tazim etmeye teşvik edip onlara tazim gösterenleri övünce, bunun peşinden putlardan ve yalan sözden kaçınmayı emretmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'yı birlemek ve doğru sözlü olmak en büyük hayırlardandır. Şirk ile yalan sözü aynı dizide bir araya getirmesinin sebebi, şirkin yalan/bâtıl türünden olmasıdır; zira müşrik kimse putun ibadete layık olduğunu iddia eder. Sanki şöyle buyurmuştur: Yalanın başı olan putlara tapmaktan kaçının ve yalan sözün tamamından sakının; aşırı çirkinliği ve kötülüğü sebebiyle ona hiçbir şekilde yaklaşmayın. Putlara tapmanın da kendi cinsinden bir parça olduğu şey hakkında ne düşünürsün? Putları necis oldukları için değil, fakat onlardan sakınmanın vücubiyeti pislikten (ricsten) sakınmanın vücubiyetinden daha kuvvetli olduğu için ve onlara tapmak necasetlerle kirlenmekten daha büyük bir cürüm olduğu için "rics" olarak isimlendirmiştir. Sonra Asamm şöyle demiştir: [Allah] onları bu şekilde tavsif etmiştir; çünkü onların kurban edilen hayvanlardaki âdeti, kanların kasten putların üzerine akmasını sağlamaktı. Fakat bu uzak bir ihtimaldir. Onları tahkir etmek ve küçümsemek için böyle tavsif ettiği de söylenmiştir ki bu daha yakındır. O'nun: { مِنَ الْأَوْثانِ } “putlardan” kavli, ricsi beyan etmekte ve onu temyiz etmektedir; nitekim "İndî ışrûne mine'd-derâhim" (Bende dirhemlerden yirmi tane var) denilmesi gibidir. Çünkü rics, ihtiva ettiği kapalılık sebebiyle her şeyi kapsar; sanki "Putlar olan o pislikten kaçının" buyurmuştur. Yoksa murat bazısının böyle olmadığı demek değildir. "Zûr" kelimesi "zevr" ve meyil/sapma anlamına gelen "izvirâr" kökünden gelir; nitekim "ifk" kelimesi de çevirdiğinde "efekehu"dan gelir. Müfessirler yalan söz (kavlü'z-zûr) hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Onların kendi uydurmaları olan 'Bu helaldir, bu haramdır' şeklindeki sözleri ve benzerleridir. İkincisi: Yalan şahitliktir.
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُ صَلَّى الصُّبْحَ فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ قَائِمًا وَاسْتَقْبَلَ النَّاسَ بِوَجْهِهِ وَقَالَ عَدَلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ الْإِشْرَاكَ باللَّه» وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edildiğine göre: «O sabah namazını kıldırdı, selam verince ayağa kalktı ve yüzünü insanlara dönerek: 'Yalan şahitlik Allah'a şirk koşmaya denk kılındı' buyurdu» ve bu ayeti okudu.
وَثَالِثُهَا: الْكَذِبُ وَالْبُهْتَانُ وَرَابِعُهَا:
Üçüncüsü: Yalan ve iftiradır. Dördüncüsü:
قَوْلُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فِي تَلْبِيَتِهِمْ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ.
Cahiliye ehlinin telbiyelerinde: 'Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin olan bir ortak müstesna, ona da onun malik olduğu şeylere de sen sahipsin' demeleridir.