Binûn

Hac Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حُنَفاءَ لِلَّهِ فَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ تَفْسِيرِ ذَلِكَ وَأَنَّهُ الِاسْتِقَامَةُ عَلَى قَوْلِ بَعْضِهِمْ وَالْمَيْلُ إِلَى الْحَقِّ عَلَى قَوْلِ الْبَعْضِ، وَالْمُرَادُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ الْإِخْلَاصُ فَكَأَنَّهُ قَالَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِي أَمَرْتُ وَنَهَيْتُ عَلَى وَجْهِ الْعِبَادَةِ للَّه وَحْدَهُ لَا عَلَى وَجْهِ إِشْرَاكِ غَيْرِ اللَّه بِهِ. وَلِذَلِكَ قَالَ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يَنْوِيَ بِمَا يَأْتِيهِ مِنَ الْعِبَادَةِ الْإِخْلَاصَ فَبَيَّنَ تَعَالَى مَثَلَيْنِ لِلْكُفْرِ لَا مَزِيدَ عَلَيْهِمَا فِي بَيَانِ أَنَّ الْكَافِرَ ضَارٌّ بِنَفْسِهِ غَيْرُ مُنْتَفِعٍ بِهَا. وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِنْ كَانَ هَذَا تَشْبِيهًا مُرَكَّبًا فَكَأَنَّهُ قِيلَ مَنْ أَشْرَكَ باللَّه فَقَدْ أَهْلَكَ نَفْسَهُ إِهْلَاكًا لَيْسَ وَرَاءَهُ هَلَاكٌ بِأَنْ صَوَّرَ حَالَهُ بِصُورَةِ حَالِ من خر من السماء فاختطفه الطَّيْرُ فَتَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ فِي حَوَاصِلِهَا أَوْ عَصَفَتْ بِهِ الرِّيحُ حَتَّى هَوَتْ بِهِ فِي بَعْضِ الْمَهَالِكِ الْبَعِيدَةِ. وَإِنْ كَانَ تَشْبِيهًا مُفَرَّقًا فَقَدْ شَبَّهَ الْإِيمَانَ فِي عُلُوِّهِ بِالسَّمَاءِ، وَالَّذِي تَرَكَ الْإِيمَانَ وَأَشْرَكَ باللَّه كَالسَّاقِطِ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَهْوَاءَ الَّتِي تَتَوَزَّعُ أَفْكَارُهُ بِالطَّيْرِ الْمُخْتَطِفَةِ وَالشَّيْطَانَ الَّذِي يَطْرَحُهُ فِي وَادِي الضَّلَالَةِ بِالرِّيحِ الَّتِي تَهْوِي بما عصفت به في بعض المهاوي المتلفة. وَقُرِئَ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَبِكَسْرِ الْفَاءِ مَعَ كَسْرِهِمَا وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَأَصْلُهَا تَخْتَطِفُهُ وَقُرِئَ الرِّيَاحُ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَكَّدَ مَا تَقَدَّمَ فَقَالَ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ عِبَادَةٍ وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلِ الْمَنَاسِكُ فِي الْحَجِّ وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلِ الْمُرَادُ الْهَدْيُ خَاصَّةً وَالْأَصْلُ فِي الشَّعَائِرِ الْأَعْلَامُ الَّتِي بِهَا يُعْرَفُ الشَّيْءُ فَإِذَا فَسَّرْنَا الشَّعَائِرَ بِالْهَدَايَا فَتَعْظِيمُهَا عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَخْتَارَهَا عِظَامَ الْأَجْسَامِ حِسَانًا جِسَامًا سِمَانًا غَالِيَةَ الْأَثْمَانِ وَيَتْرُكَ الْمِكَاسَ فِي شِرَائِهَا، فَقَدْ كَانُوا يَتَغَالَوْنَ فِي ثَلَاثَةٍ وَيَكْرَهُونَ الْمِكَاسَ فِيهِنَّ الْهَدْيِ وَالْأُضْحِيَةِ وَالرَّقَبَةِ.

Allah Teâlâ'nın: { حُنَفاءَ لِلَّهِ } “Allah için hanifler olarak” kavline gelince; bunun tefsiri daha önce geçmişti: Bazılarının kavline göre bu istikamet (dosdoğru olmak), bazılarının kavline göre ise hakka yönelmektir. Bu makamda kastedilen ise ihlas olduğu söylenen manadır; sanki şöyle buyurmuştur: 'Emrettiğim ve nehyettiğim bu hususlara, başka bir şeyi Allah'a şirk koşarak değil, sadece Allah'a ibadet kastıyla sarılın.' İşte bu sebeple { غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın” buyurmuştur. Bu da mükellefin yaptığı ibadette ihlası niyet etmesinin vacip olduğuna delalet eder. Ardından Allah Teâlâ, kâfirin kendi nefsine zarar verdiğini ve ona hiçbir fayda sağlamadığını beyan etmek hususunda üzerlerine başka bir şey eklenemeyecek iki misal getirerek şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ } “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere sürükleyip atmış gibidir.” Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Eğer bu mürekkep bir teşbih ise sanki şöyle denilmiştir: 'Kim Allah'a şirk koşarsa, kendi durumunu gökten düşüp kuşların kapıştığı ve parçaları kursaklarına dağılan yahut rüzgârın şiddetle savurup uzak helak edici uçurumlara düşürdüğü kimsenin durumuna benzeterek nefsini ötesi olmayan bir helak ile helak etmiştir.' Şayet müferrak (ayrı ayrı) bir teşbih ise; imanı yüceliği bakımından göğe benzetmiştir. İmanı terk edip Allah'a şirk koşan kimse gökten düşen gibidir; zihnini dağıtan hevalar/arzular kapıcı kuşlar gibidir; onu dalalet vadisine fırlatan şeytan ise şiddetle savurduğu şeyi helak edici uçurumlara düşüren rüzgâr gibidir. [Kelime] hâ ve tâ harflerinin kesresiyle ve bunlarla birlikte fâ harfinin de kesresiyle { فَتِخِطِّفُهُ } şeklinde okunmuştur ki bu Hasan'ın kıraatidir; aslı ise { تَخْتَطِفُهُ } dir. [Bir kıraatte de] { الرِّيَاحُ } şeklinde okunmuştur. Sonra [Allah] Teâlâ, daha önce geçenleri teyit ederek { ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “İşte böyle; kim Allah'ın şeâirine (nişanelerine) saygı gösterirse...” buyurmuştur. [Şeâir hususunda] ihtilaf etmişlerdir: Bazıları her ibadetin buna dâhil olduğunu söylemiş; bazıları bilakis hacdaki menâsik (ibadet yerleri/fiilleri) olduğunu söylemiş; bazıları ise özellikle hedy (kurbanlıklar) olduğunu belirtmiştir. Şeâirin aslı, kendisiyle bir şeyin tanındığı alametlerdir. Şeâiri kurbanlıklar (hedy) ile tefsir ettiğimiz takdirde, onlara tazim göstermek iki şekilde olur: Birincisi: Cüsseleri büyük, güzel, gösterişli, semiz ve pahalı olanları seçmek ve onları satın alırken pazarlık yapmayı terk etmektir. Nitekim onlar üç şeyde pahalıya kaçar ve bunlarda pazarlık yapmayı hoş görmezlerdi: Hedy (kurban), udhiyye (kurban bayramı kurbanı) ve rakabe (azat edilecek köle).

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ عَنْ أَبِيهِ «أَنَّهُ أَهْدَى نَجِيبَةً طُلِبَتْ مِنْهُ بِثَلَاثِمِائَةِ دِينَارٍ فَسَأَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ أَنْ يَبِيعَهَا وَيَشْتَرِيَ بِثَمَنِهَا بُدْنًا فَنَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ، وَقَالَ بَلْ أَهْدِهَا» «وَأَهْدَى رَسُولُ اللَّه ﷺ مائة

İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ)'dan, babasından rivayet edildiğine göre: «Kendisi, üç yüz dinara talep edilen soylu bir deveyi kurban olarak adamıştı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e onu satıp bedeliyle [birden fazla] kurbanlık deve satın alıp alamayacağını sordu; fakat [Hz. Peygamber] onu bundan nehyetti ve: 'Hayır, bilakis onu kurban et' buyurdu.» «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüz

بدنة فيها جمل لأبي فِي أَنْفِهِ بُرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ»

deve kurban etti; onların içinde burnunda altından bir halka bulunan Ebû [Cehil]'e ait bir deve de vardı.»

وَالوجه الثَّانِي: فِي تَعْظِيمِ شَعَائِرِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ طَاعَةَ اللَّه تَعَالَى فِي التَّقَرُّبِ بِهَا وَإِهْدَائِهَا إِلَى بَيْتِهِ الْمُعَظَّمِ أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا بُدَّ وَأَنْ يُحْتَفَلَ بِهِ وَيُتَسَارَعَ فِيهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ أي إن تَعْظِيمَهَا مِنْ أَفْعَالِ ذَوِي تَقْوَى الْقُلُوبِ فَحُذِفَتْ هَذِهِ الْمُضَافَاتُ، وَلَا يَسْتَقِيمُ الْمَعْنَى إِلَّا بِتَقْدِيرِهَا لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رَاجِعٍ مِنَ الْجَزَاءِ إِلَى مَنِ ارْتَبَطَ بِهِ وَإِنَّمَا ذُكِرَتِ الْقُلُوبُ لِأَنَّ الْمُنَافِقَ قَدْ يُظْهِرُ التَّقْوَى مِنْ نَفْسِهِ.

İkinci vecih: Allah Teâlâ'nın şeâirine tazim göstermek, onlarla [Allah'a] yakınlaşma ve onları O'nun muazzam Beyt'ine sevk etme hususunda Allah Teâlâ'ya itaatin büyük bir iş olduğuna, ona özen gösterilmesi ve onda acele edilmesi gerektiğine inanmaktır. { فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır.” Yani onlara tazim göstermek, kalpleri takvalı olan kimselerin fiillerindendir. Bu muzaflar hazfedilmiştir; zira cezanın [şartla] irtibatlı olan kimseye dönen bir zamiri bulunması zorunlu olduğundan mana ancak bu takdirle istikamet kazanır. Kalplerin zikredilmesi ise münafığın bazen kendisinden takva gösterisinde bulunabilmesi sebebiyledir.

وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ قَلْبُهُ خَالِيًا عَنْهَا لَا جَرَمَ لَا يَكُونُ مُجِدًّا فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ، أَمَّا الْمُخْلِصُ الَّذِي تَكُونُ التَّقْوَى مُتَمَكِّنَةً فِي قَلْبِهِ/ فَإِنَّهُ يُبَالِغُ فِي أَدَاءِ الطَّاعَاتِ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: مَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّ اللَّه تَعَالَى بَالَغَ فِي تَعْظِيمِ ذبح الحيوانات هذه المبالغة؟ فالجواب قوله تعالى:

Fakat onun kalbi bundan hali olduğu için doğal olarak taatleri eda etmede gayretli olmaz. Kalbine takva yerleşmiş olan ihlaslı kimseye gelince; o, ihlas üzere taatleri eda etmekte mübalağa gösterir. Şayet birisi: 'Allah Teâlâ'nın hayvanların kesilmesine bu derece mübalağalı bir tazim göstermesindeki hikmet nedir?' derse, cevap Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]

[Hac Suresi (22), Ayetler 33-35]

لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)

{ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥) } “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir). (33) Her ümmet için, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın ismini ansınlar diye bir ibadet yeri/kurban ibadeti kıldık. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] İtaatkâr ve mütevazı olanları müjdele! (34) Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelene sabredenler, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir. (35)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَا يَلِيقُ إِلَّا بِأَنْ تُحْمَلَ الشَّعَائِرُ عَلَى الْهَدْيِ الَّذِي فِيهِ مَنَافِعُ إِلَى وَقْتِ النَّحْرِ، وَمَنْ يَحْمِلُ ذَلِكَ عَلَى سَائِرِ الْوَاجِبَاتِ يَقُولُ لَكُمْ فِيهَا أَيْ فِي التَّمَسُّكِ بِهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ يَنْقَطِعُ التَّكْلِيفُ عِنْدَهُ، وَالْأَوَّلُ هُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ أَقْرَبُ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَنَافِعُ مُفَسَّرَةٌ بِالدَّرِّ وَالنَّسْلِ وَالْأَوْبَارِ وَرُكُوبِ ظُهُورِهَا، فَأَمَّا قَوْلُهُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ لَكُمْ أَنْ تَنْتَفِعُوا بِهَذِهِ الْبَهَائِمِ إِلَى أَنْ تُسَمُّوهَا ضَحِيَّةً وَهَدْيًا فَإِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ فَلَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَنْتَفِعُوا بِهَا، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَقَالَ آخَرُونَ لَكُمْ فِيها أَيْ فِي الْبُدْنِ مَنافِعُ مَعَ تَسْمِيَتِهَا هَدْيًا بِأَنْ تَرْكَبُوهَا إِنِ احْتَجْتُمْ إِلَيْهَا وَأَنْ تَشْرَبُوا أَلْبَانَهَا إِذَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهَا إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى يَعْنِي إِلَى أَنْ تَنْحَرُوهَا هَذِهِ هِيَ الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَهُوَ اخْتِيَارُ الشَّافِعِيِّ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَكُمْ فِيها مَنافِعُ أَيْ فِي الشَّعَائِرِ وَلَا تُسَمَّى شَعَائِرَ قَبْلَ أَنْ تُسَمَّى هَدْيًا

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Sizin için onlarda belirli bir süreye kadar menfaatler vardır” kavli, ancak şeâirin kesim vaktine kadar kendisinde menfaatler bulunan kurbanlıklara (hedy) hamledilmesine uygun düşer. Bunu diğer vaciplere hamledenler ise şöyle derler: 'Sizin için onlarda, yani onlara sarılmakta, mükellefiyetin sona ereceği bir vakte kadar faydalar vardır.' Birincisi müfessirlerin cumhurunun kavlidir ve şüphesiz en uygun olanıdır. Bu kavle göre menfaatler; süt, yavru, yünler ve sırtlarına binmek ile tefsir edilmiştir. O'nun: { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirli bir süreye kadar” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Siz onları udhiyye ve hedy olarak isimlendirinceye (belirleyinceye) kadar bu hayvanlardan faydalanabilirsiniz; bunu yaptığınızda artık onlardan faydalanma hakkınız yoktur. Bu, İbn Abbas, Mücâhid, Atâ, Katâde ve Dahhâk'ın kavlidir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Sizin için onlarda, yani kurbanlık develerde (budn), hedy olarak isimlendirilseler bile, ihtiyaç duyduğunuzda binmek ve zorda kaldığınızda sütlerini içmek suretiyle { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } yani onları kesinceye kadar menfaatler vardır. Bu, İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan gelen ikinci rivayettir ve Şâfiî'nin tercihidir. Bu kavil daha evladır; zira Allah Teâlâ { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Sizin için onlarda menfaatler vardır” buyurmuştur, yani şeâirde. Oysa onlar hedy olarak isimlendirilmeden önce şeâir olarak isimlendirilmezler.

وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵇ «مَرَّ بِرَجُلٍ يَسُوقُ بَدَنَةً وَهُوَ فِي جُهْدٍ، فَقَالَ ﵇ ارْكَبْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّهَا هَدْيٌ فَقَالَ ارْكَبْهَا وَيْلَكَ»

Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm): «Kurbanlık devesini sevk eden ve meşakkat içinde yürüyen bir adama rastladı. Bunun üzerine [Peygamber] (aleyhisselâm): 'Ona bin' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, o kurbanlıktır (hedy)' dedi. [Hz. Peygamber]: 'Yazık sana, bin ona!' buyurdu.»

وَرَوَى جَابِرٌ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «ارْكَبُوا الْهَدْيَ بِالْمَعْرُوفِ حَتَّى تَجِدُوا ظَهْرًا»

Câbir'den, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «[Başka] bir binek buluncaya kadar kurbanlığa maruf üzere (zarar vermeden) binin.»

وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ عَلَى أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ مَنَافِعَهَا بِأَنْ لَا يَجُوزَ لَهُ أَنْ يُؤَجِّرَهَا لِلرُّكُوبِ فَلَوْ كَانَ مَالِكًا لِمَنَافِعِهَا لِمِلْكِ عَقْدِ الْإِجَارَةِ عَلَيْهَا كَمَنَافِعِ سَائِرِ الْمَمْلُوكَاتِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ أُمَّ الْوَلَدِ لَا يُمْكِنُهُ بَيْعُهَا، وَيُمْكِنُهُ الِانْتِفَاعُ بِهَا فَكَذَا هَاهُنَا.

Ebû Hanîfe (rahimehullâh), [kişinin] onun menfaatlerine malik olmadığına, binilmek üzere onu kiraya vermesinin caiz olmamasıyla delil getirmiştir. Zira şayet onun menfaatlerine malik olsaydı, diğer mülklerin menfaatlerinde olduğu gibi onun üzerinde de kira akdi yapmaya malik olurdu. Bu ise zayıftır; çünkü efendisi ümmüveledini (çocuk doğuran cariyesini) satamaz, fakat ondan faydalanabilir; burada da durum böyledir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ فَالْمَعْنَى أَنَّ لَكُمْ فِي الْهَدَايَا مَنَافِعَ كَثِيرَةً فِي دُنْيَاكُمْ وَدِينِكُمْ وَأَعْظَمُ هَذِهِ الْمَنَافِعِ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ أَيْ وُجُوبُ نَحْرِهَا أَوْ وَقْتُ وُجُوبِ نَحْرِهَا مُنْتَهِيَةٌ إِلَى الْبَيْتِ، كَقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir” kavline gelince; mana şudur: Sizin için kurbanlıklarda dünyanız ve dininiz adına pek çok menfaatler vardır. Bu menfaatlerin en büyüğü ise onların Beyt-i Atîk'e ulaşmasıdır; yani kesilmelerinin vücubiyeti veya kesilmelerinin vacip olduğu vakit Beyt'e ulaşmasıyladır. Nitekim şöyle buyrulmuştur:

هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: مَحِلُّها يَعْنِي حَيْثُ يَحِلُّ نَحْرُهَا، وَأَمَّا الْبَيْتُ الْعَتِيقُ فَالْمُرَادُ بِهِ الْحَرَمُ كُلُّهُ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا [التَّوْبَةِ: ٢٨] أَيِ الْحَرَمَ كُلَّهُ فَالْمَنْحَرُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ كُلُّ مَكَّةَ، وَلَكِنَّهَا تَنَزَّهَتْ عَنِ الدِّمَاءِ إِلَى مِنًى وَمِنًى مِنْ مَكَّةَ،

{ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” [Mâide 95]. Hasılı, O'nun: { مَحِلُّها } kavli, yani kesilmesinin helal olduğu yer demektir. Beyt-i Atîk'e gelince; bununla Harem'in tamamı kastedilmektedir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } “Bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar” [Tevbe 28] kavlidir; yani Harem'in tamamına [yaklaşmasınlar]. Bu kavle göre kesim yeri (menhar) Mekke'nin tamamıdır; fakat [Mekke] kan akıtılmasından tenzih edilerek Mina'ya yönlendirilmiştir ve Mina da Mekke'dendir.

قَالَ ﵇: «كُلُّ

[Peygamber] (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Bütün

فِجَاجِ مَكَّةَ مَنْحَرٌ وَكُلُّ فِجَاجِ مِنًى مَنْحَرٌ»

Mekke yolları kesim yeridir ve bütün Mina yolları kesim yeridir.»

قَالَ الْقَفَّالُ هَذَا إِنَّمَا يَخْتَصُّ بِالْهَدَايَا الَّتِي بَلَغَتْ مِنًى فَأَمَّا الْهَدْيُ الْمُتَطَوَّعُ بِهِ إِذَا عَطَبَ قَبْلَ بُلُوغِ مَكَّةَ فَإِنَّ مَحِلَّهُ مَوْضِعُهُ.

Kaffâl şöyle demiştir: Bu durum ancak Mina'ya ulaşan kurbanlıklara (hedy) mahsustur. Nafile olarak adanan kurbana gelince; şayet Mekke'ye ulaşmadan önce sakatlanıp telef olma durumuna gelirse, onun kesim yeri bulunduğu mekândır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فَالْمَعْنَى شَرَعْنَا لِكُلِّ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَى مَنْ بَعْدَهُ ضَرْبًا مِنَ الْقُرْبَانِ وَجَعَلَ الْعِلَّةَ فِي ذَلِكَ أَنْ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّه تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُهُ عَلَى الْمَنَاسِكِ، وَمَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَذْبَحُهُ لِلصَّنَمِ يُسَمَّى الْعَتْرَ وَالْعَتِيرَةَ كَالذَّبْحِ وَالذَّبِيحَةِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا مَنْسِكًا بِكَسْرِ السِّينِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ وَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى النُّسُكِ وَالْمَكْسُورُ بِمَعْنَى الْمَوْضِعِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } “Her ümmet için Allah'ın ismini ansınlar diye bir ibadet yeri/kurban ibadeti kıldık” kavline gelince; mana şudur: İbrahim (aleyhisselâm) döneminden sonraki dönemlere kadar geçmiş ümmetlerin her biri için bir tür kurban meşru kıldık. Bundaki illeti de, kurban ibadetleri esnasında isimleri mukaddes olan Allah'ın ismini anmaları kılmıştır. Arapların putlar için kestikleri hayvana, zebh ve zebiha gibi 'atr' ve 'atîre' denilirdi. Âsım müstesna Kûfe ehli [kelimeyi] sîn harfinin kesresiyle { مَنْسِكًا } şeklinde okumuştur; diğerleri ise fetha ile okumuştur. Bu, nüsuk manasında bir masdardır; kesreli olanı ise mekân ismi manasındadır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَفِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِلَهَ وَاحِدٌ وَإِنَّمَا اخْتَلَفَتِ التَّكَالِيفُ بِاخْتِلَافِ الْأَزْمِنَةِ وَالْأَشْخَاصِ لِاخْتِلَافِ الْمَصَالِحِ الثَّانِي: فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَا تَذْكُرُوا عَلَى ذَبَائِحِكُمْ غَيْرَ اسْمِ اللَّه فَلَهُ أَسْلِمُوا أَيْ أَخْلِصُوا لَهُ الذِّكْرَ خَاصَّةً بِحَيْثُ لَا يَشُوبُهُ إِشْرَاكٌ الْبَتَّةَ، وَالْمُرَادُ الِانْقِيَادُ للَّه تَعَالَى فِي جَمِيعِ تَكَالِيفِهِ، وَمَنِ انْقَادَ لَهُ كَانَ مُخْبِتًا فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ وَالْمُخْبِتُ الْمُتَوَاضِعُ الْخَاشِعُ. قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: حَقِيقَةُ الْمُخْبِتِ مَنْ صَارَ فِي خَبْتٍ مِنَ الْأَرْضِ، يُقَالُ أَخْبَتَ الرَّجُلُ إِذَا صَارَ فِي الْخَبْتِ كَمَا يُقَالُ أَنْجَدَ وَأَشْأَمَ وَأَتْهَمَ، وَالْخَبْتُ هُوَ الْمُطْمَئِنُّ مِنَ الْأَرْضِ. وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ عِبَارَاتٌ أَحَدُهَا: الْمُخْبِتِينَ الْمُتَوَاضِعِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَثَانِيهَا: الْمُجْتَهِدِينَ فِي الْعِبَادَةِ عَنِ الْكَلْبِيِّ وَثَالِثُهَا: الْمُخْلِصِينَ عَنْ مُقَاتِلٍ وَرَابِعُهَا: الْمُطْمَئِنِّينَ إِلَى ذِكْرِ اللَّه تَعَالَى وَالصَّالِحِينَ عَنْ مجاهدو خامسها: هُمُ الَّذِينَ لَا يَظْلِمُونَ وَإِذَا ظُلِمُوا لَمْ يَنْتَصِرُوا عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ.

Allah Teâlâ'nın: { فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavline gelince; [ayetlerin] nazmının keyfiyetinde iki vecih vardır: Birincisi: İlah birdir; maslahatların farklılığı sebebiyle zamanların ve şahısların değişmesiyle mükellefiyetler farklılık göstermiştir. İkincisi: İlahınız tek bir ilahtır; öyleyse kurbanlarınız üzerine Allah'tan başkasının ismini anmayın. { فَلَهُ أَسْلِمُوا } “öyleyse yalnız O'na teslim olun”, yani hiçbir şirk karışmayacak şekilde zikri sadece O'na has kılın. Kastedilen, bütün mükellefiyetlerinde Allah Teâlâ'ya boyun eğmektir. O'na boyun eğen kimse ise 'muhbit' (mütevazı ve itaatkâr) olur; bu sebeple ardından { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } “İtaatkâr ve mütevazı olanları müjdele!” buyurmuştur. Muhbit; mütevazı ve huşu sahibi kimsedir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Muhbitin hakikati, yeryüzünün düz/alçak bir yerine (habt) inen kimsedir. Necid'e, Şam'a ve Tihâme'ye gidildiğinde 'encede, eş'eme, etheme' denildiği gibi, habte (alçak yere) inildiğinde de 'ahbeta'r-racül' denilir. Habt ise yerin alçak ve mutmain olan kısmıdır. Müfessirlerin bu konuda farklı ifadeleri vardır: Birincisi: İbn Abbas ve Katâde'den [nakledildiğine göre] muhbitîn, mütevazı olanlardır. İkincisi: Kelbî'den [nakledildiğine göre] ibadette gayret gösterenlerdir. Üçüncüsü: Mukâtil'den [nakledildiğine göre] ihlaslı olanlardır. Dördüncüsü: Mücâhid'den [nakledildiğine göre] Allah Teâlâ'nın zikriyle mutmain olanlar ve salihlerdir. Beşincisi: Amr b. Evs'ten [nakledildiğine göre] onlar zulmetmeyen ve zulme uğradıklarında da intikam peşine düşmeyen kimselerdir.

ثُمَّ وَصَفَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ فَيَظْهَرُ عَلَيْهِمُ الْخَوْفُ مِنْ عِقَابِ اللَّه تَعَالَى وَالْخُشُوعُ وَالتَّوَاضُعُ للَّه، ثُمَّ لِذَلِكَ الْوَجَلِ أَثَرَانِ أَحَدُهُمَا: الصَّبْرُ عَلَى الْمَكَارِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Sonra Allah Teâlâ onları: { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir” kavliyle vasfetmiştir. Böylece onların üzerinde Allah Teâlâ'nın azabından duyulan korku, huşu ve Allah'a karşı tevazu zahir olur. Sonra bu ürpertinin iki eseri vardır: Birincisi: Hoşa gitmeyen şeylere sabretmektir ki O'nun şu kavliyle kastedilen budur:

وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ وَعَلَى مَا يَكُونُ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ الَّذِي يَجِبُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ كَالْأَمْرَاضِ وَالْمِحَنِ وَالْمَصَائِبِ. فَأَمَّا مَا يُصِيبُهُمْ مِنْ قِبَلِ الظَّلَمَةِ فَالصَّبْرُ عَلَيْهِ غَيْرُ وَاجِبٍ بَلْ إِنْ أَمْكَنَهُ دَفْعُ ذَلِكَ لَزِمَهُ الدَّفْعُ وَلَوْ بِالْمُقَاتَلَةِ وَالثَّانِي: الِاشْتِغَالُ بِالْخِدْمَةِ وَأَعَزُّ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ الْإِنْسَانِ نَفْسُهُ وَمَالُهُ. أَمَّا الْخِدْمَةُ بِالنَّفْسِ فَهِيَ الصَّلَاةُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَأَمَّا الْخِدْمَةُ بِالْمَالِ فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ قَرَأَ الْحَسَنُ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ النُّونِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ عَلَى الأصل.

{ وَالصَّابِرِينَ عَلى مَا أَصابَهُمْ } “başlarına gelene sabredenler” ve Allah Teâlâ tarafından gelen şeylere [sabredenlerdir]; zira hastalıklar, mihnetler ve musibetler gibi sabredilmesi vacip olan şeyler bunlardır. Zalimler tarafından başlarına gelen şeylere gelince; buna sabretmek vacip değildir, bilakis bunu defetmesi mümkünse savaşarak da olsa defetmesi gerekir. İkincisi: Hizmetle meşgul olmaktır. İnsanın nezdinde en değerli şeyler nefsi ve malıdır. Nefis ile yapılan hizmet namazdır; O'nun: { وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ } “namazı dosdoğru kılanlar” kavliyle kastedilen budur. Mal ile yapılan hizmet ise O'nun: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir” kavminden kastedilen şeydir. Hasan, nûn harfinin takdiri üzere mensup olarak { وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ } şeklinde okumuştur; İbn Mes'ûd ise asıl üzere { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ } şeklinde okumuştur.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Hac Suresi (22), Ayetler 36-37]

وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)

{ وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın şeâirinden (nişanelerinden) kıldık; sizler için onlarda hayır vardır. O halde onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın ismini anın. Yanları yere yaslandığı (canları çıktığı) zaman da onlardan yiyin; kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdik. (36) Onların ne etleri ne de kanları asla Allah'a ulaşmaz; fakat O'na sizden bir takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı tekbir edesiniz (büyüklüğünü anasınız) diye onları böylece sizin hizmetinize verdi. [Ey Muhammed!] İyilik ve ihsan sahiplerini müjdele! (37)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ فِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَالْبُدْنَ } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de...” kavlinde meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: الْبُدْنُ جَمْعُ بَدَنَةٍ كَخُشْبٍ وَخَشَبَةٍ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ إِذَا أُهْدِيَتْ لِلْحَرَمِ لِعِظَمِ بَدَنِهَا وَهِيَ الْإِبِلُ خَاصَّةً، وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ أَلْحَقَ الْبَقَرَ بِالْإِبِلِ حِينَ

Birinci Mesele: 'Budn' kelimesi, tıpkı haşebe-huşb gibi, bedene kelimesinin çoğuludur. Harem'e hediye edildiğinde cüssesinin büyüklüğünden dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir ve özellikle develerdir. Ancak Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sığırı da deveye ilhak ederek şöyle buyurduğu zaman:

قَالَ: «الْبَدَنَةُ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةُ عَنْ سَبْعَةٍ»

«Deve yedi kişi içindir, sığır da yedi kişi içindir.»

وَلِأَنَّهُ قَالَ: فَإِذا

Ve Allah Teâlâ: { فَإِذا } buyurduğu için;

وَجَبَتْ جُنُوبُها

{ وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı zaman”

وَهَذَا يَخْتَصُّ بِالْإِبِلِ فَإِنَّهَا تُنْحَرُ قَائِمَةً دُونَ الْبَقَرِ، وَقَالَ قَوْمٌ الْبُدْنُ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ الَّتِي يُتَقَرَّبُ بِهَا إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِعِظَمِ الْبَدَنِ فَالْأَوْلَى دُخُولُهَا فِيهِ، أَمَّا الشَّاةُ فَلَا تَدْخُلُ وَإِنْ كَانَتْ تَجُوزُ فِي النُّسُكِ لِأَنَّهَا صَغِيرَةُ الْجِسْمِ فَلَا تُسَمَّى بَدَنَةً.

Bu ise develere mahsustur; zira sığırın aksine develer ayakta kesilir (nahredilir). Bir topluluk ise 'budn'un, hac ve umrede kendisiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşılan deve ve sığır olduğunu söylemiştir; çünkü bu isim cüsselerinin büyüklüğünden dolayı verilmiştir, dolayısıyla sığırın da buna dâhil olması daha uygundur. Koyuna gelince; kurban olarak geçerli olsa bile gövdesi küçük olduğu için buna dâhil olmaz ve ona 'bedene' denilmez.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ وَالْبُدُنَ بِضَمَّتَيْنِ كَثُمُرٍ فِي جَمْعِ ثَمَرَةٍ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِالضَّمَّتَيْنِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ عَلَى لَفْظِ الْوَقْفِ، وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ كَقَوْلِهِ: وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ [يس: ٣٩] واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Hasan, semere kelimesinin çoğulundaki sümür gibi iki damme ile { وَالْبُدُنَ } şeklinde okumuştur. İbn Ebî İshak ise vakıf lafzı üzere iki damme ve şeddeli nûn ile okumuştur. Tıpkı { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ } “Ay için de konaklar tayin ettik” [Yâsîn 39] kavlinde olduğu gibi nasb ve ref ile de okunmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّالِثَةُ: إِذَا قَالَ للَّه عَلَيَّ بَدَنَةٌ، هَلْ يَجُوزُ لَهُ نَحْرُهَا فِي غَيْرِ مَكَّةَ؟ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ رَحِمَهُمَا اللَّه يَجُوزُ، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ ﵀ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِمَكَّةَ وَاتَّفَقُوا فِيمَنْ نَذَرَ هَدْيًا أَنَّ عَلَيْهِ ذَبْحَهُ بِمَكَّةَ، وَلَوْ قَالَ: للَّه عَلَيَّ جَزُورٌ، أَنَّهُ يَذْبَحُهُ حَيْثُ شَاءَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ الْبَدَنَةُ بِمَنْزِلَةِ الْجَزُورِ فَوَجَبَ أَنْ يَجُوزَ لَهُ نَحْرُهَا حَيْثُ يَشَاءُ بِخِلَافِ الْهَدْيِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] فَجَعَلَ بُلُوغَ الْكَعْبَةِ مِنْ صِفَةِ الْهَدْيِ، وَاحْتَجَّ أَبُو يُوسُفَ ﵀ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَكَانَ اسْمُ الْبَدَنَةِ يُفِيدُ كَوْنَهَا قُرْبَةً فَكَانَ كَاسْمِ الْهَدْيِ، أَجَابَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀/ بِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَا كَانَ ذَبْحُهُ قُرْبَةً اخْتَصَّ بِالْحَرَمِ فَإِنَّ الْأُضْحِيَةَ قُرْبَةٌ وَهِيَ جَائِزَةٌ فِي سَائِرِ الْأَمَاكِنِ.

Üçüncü Mesele: Bir kimse 'Allah için üzerime bir bedene (kurbanlık deve) adamak olsun' derse, onu Mekke'nin dışında kesmesi caiz midir? Ebû Hanîfe ve Muhammed (rahimehumallâh) caiz olduğunu söylemişlerdir. Ebû Yûsuf (rahimehullâh) ise Mekke dışında caiz olmadığını belirtmiştir. Bir hedy adayan kimsenin onu Mekke'de kesmesi gerektiği hususunda ise ittifak etmişlerdir. Şayet 'Allah için üzerime bir cezûr (kesilecek deve) olsun' derse, onu dilediği yerde keser. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) şöyle demiştir: Bedene, cezûr mesabesindedir; dolayısıyla onu dilediği yerde kesmesi caiz olmalıdır. Hedy ise böyle değildir; zira Allah Teâlâ: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” [Mâide 95] buyurmuş ve Kâbe'ye ulaşmayı hedyin bir vasfı kılmıştır. Ebû Yûsuf (rahimehullâh) ise Allah Teâlâ'nın: { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın şeâirinden kıldık” kavliyle delil getirmiştir; dolayısıyla bedene ismi onun kurban (kurbet) olduğunu ifade etmektedir ve bu sebeple hedy ismi gibi olmuştur. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) buna şöyle cevap vermiştir: Kesilmesi kurbet olan her şey Harem'e mahsus değildir; nitekim udhiyye (bayram kurbanı) da bir kurbettir ve diğer mekânlarda da caizdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: جَعَلْناها لَكُمْ فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا خَلَقَ الْبُدْنَ وَأَوْجَبَ أَنْ تُهْدَى فِي الْحَجِّ جَازَ أَنْ يَقُولَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ أَمَّا قَوْلُهُ: لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَالْكَلَامُ فِيهِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: لَكُمْ فِيها مَنافِعُ [الْحَجِّ: ٣٣] وَإِذَا كَانَ قَوْلُهُ: لَكُمْ فِيها خَيْرٌ كَالتَّرْغِيبِ فَالْأَوْلَى أَنْ يُرَادَ بِهِ الثَّوَابُ فِي الْآخِرَةِ وَمَا أَخْلَقَ الْعَاقِلَ بِالْحِرْصِ عَلَى شَيْءٍ شَهِدَ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّ فِيهِ خَيْرًا وَبِأَنَّ فِيهِ مَنَافِعَ، أَمَّا قَوْلُهُ: فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها فَفِيهِ حَذْفٌ أَيِ اذْكُرُوا اسْمَ اللَّه عَلَى نَحْرِهَا، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ هُوَ أَنْ يُقَالَ عِنْدَ النَّحْرِ أَوِ الذَّبْحِ بِسْمِ اللَّه واللَّه أَكْبَرُ اللَّهُمَّ مِنْكَ وَإِلَيْكَ، أَمَّا قَوْلُهُ: صَوافَّ، فَالْمَعْنَى قَائِمَاتٍ قَدْ صَفَفْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَأَرْجُلَهُنَّ وَقُرِئَ صَوَافِنَ مِنْ صُفُونِ الْفَرَسِ، وَهُوَ أَنْ تَقُومَ عَلَى ثَلَاثٍ وَتَنْصِبَ الرَّابِعَةَ عَلَى طَرَفِ سُنْبُكِهِ لِأَنَّ الْبَدَنَةَ تُعْقَلُ إِحْدَى يَدَيْهَا فَتَقُومُ عَلَى ثَلَاثٍ، وَقُرِئَ صَوَافِيَ أَيْ خَوَالِصَ لِوَجْهِ اللَّه تَعَالَى لَا تُشْرِكُوا باللَّه فِي التَّسْمِيَةِ عَلَى نَحْرِهَا أَحَدًا كَمَا كَانَ يَفْعَلُهُ الْمُشْرِكُونَ، وَعَنْ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ صَوَافِيًا بِالتَّنْوِينِ عِوَضًا عَنْ حَرْفِ الْإِطْلَاقِ عِنْدَ الْوَقْفِ، وَعَنْ بَعْضِهِمْ صَوَافِيَ نَحْوُ قَوْلِ الْعَرَبِ أَعْطِ الْقَوْسَ بَارِيَهَا وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ الْحِكْمَةُ فِي إِصْفَافِهَا ظُهُورَ كَثْرَتِهَا لِلنَّاظِرِينَ فَتَقْوَى نُفُوسُ الْمُحْتَاجِينَ وَيَكُونُ التَّقَرُّبُ بِنَحْرِهَا عِنْدَ ذَلِكَ أَعْظَمَ أَجْرًا وَأَقْرَبَ إِلَى ظُهُورِ التَّكْبِيرِ وَإِعْلَاءِ اسْمِ اللَّه وَشَعَائِرِ دِينِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَاعْلَمْ أَنَّ وُجُوبَ الْجُنُوبِ وُقُوعُهَا عَلَى الْأَرْضِ مِنْ وَجَبَ الْحَائِطُ وَجْبَةً إِذَا سَقَطَ، وَوَجَبَتِ الشَّمْسُ وَجْبَةً إِذَا غَرَبَتْ، وَالْمَعْنَى إِذَا سَقَطَتْ عَلَى الْأَرْضِ وَذَلِكَ عِنْدَ خُرُوجِ الرُّوحِ مِنْهَا فَكُلُوا مِنْها وَقَدْ ذَكَرْنَا اخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِيمَا يَجُوزُ أَكْلُهُ مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ الْقَانِعُ السَّائِلُ يُقَالُ قَنِعَ يَقْنَعُ قُنُوعًا إِذَا سَأَلَ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ هُوَ الرَّجُلُ يَكُونُ مَعَ الْقَوْمِ يَطْلُبُ فَضْلَهُمْ وَيَسْأَلُ مَعْرُوفَهُمْ وَنَحْوَهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْمَعْنَى الثَّانِي الْقَانِعُ هُوَ الَّذِي لَا يَسْأَلُ مِنَ الْقَنَاعَةِ يُقَالُ قَنِعَ يَقْنَعُ قَنَاعَةً إِذَا رَضِيَ بِمَا قُسِمَ لَهُ وَتَرَكَ السُّؤَالَ، أَمَّا الْمُعْتَرُّ فَقِيلَ إِنَّهُ الْمُتَعَرِّضُ بِغَيْرِ سُؤَالٍ، وَقِيلَ إِنَّهُ الْمُتَعَرِّضُ بِالسُّؤَالِ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ يُقَالُ عَرَوْتَ فُلَانًا وَأَعْرَرْتَهُ وَعَرَوْتَهُ وَاعْتَرَيْتَهُ إِذَا أَتَيْتَهُ تَطْلُبُ مَعْرُوفَهُ وَنَحْوَهُ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْقَانِعَ هُوَ الرَّاضِي بِمَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ سُؤَالٍ وَإِلْحَاحٍ، وَالْمُعْتَرُّ هُوَ الَّذِي يَتَعَرَّضُ وَيَطْلُبُ وَيَعْتَرِيهِمْ حَالًا بَعْدَ حَالٍ فَيَفْعَلُ مَا يدل على

Allah Teâlâ'nın: { جَعَلْناها لَكُمْ } “sizin için kıldık” kavline gelince; bil ki O Sübhânehu, bedeneleri yaratıp hacda hediye edilmelerini vacip kılınca, { جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “onları sizin için Allah'ın şeâirinden kıldık” buyurması caiz olmuştur. O'nun: { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } “sizler için onlarda hayır vardır” kavline gelince; bu konudaki söz, daha önce { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } [Hac 33] kavminde geçen açıklamadır. O'nun { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } kavli bir teşvik niteliğinde olduğuna göre, bununla ahiretteki sevabın kastedilmesi daha uygundur. Akıllı bir kimseye, Allah Teâlâ'nın kendisinde hayır ve menfaatler bulunduğuna şehadet ettiği bir şeye hırs göstermek ne kadar da yaraşır! O'nun: { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها } “O halde üzerlerine Allah'ın ismini anın” kavlinde bir hazif vardır; yani 'onların kesimi üzerine Allah'ın ismini anın' demektir. Müfessirler bunun, kesim esnasında 'Bismillâhi vallâhu ekber, Allâhümme minke ve ileyke' denilmesi olduğunu söylemişlerdir. O'nun: { صَوافَّ } “saf saf dururken” kavline gelince; mana, ayaklarını sıra sıra dizmiş halde ayakta dururlarken demektir. Atın ayaklarını basma şeklinden (safn) mülhem olarak { صَوَافِنَ } şeklinde de okunmuştur ki bu, üç ayağı üzerinde durup dördüncüsünü tırnağının ucuna dikmesidir; çünkü devenin bir ön ayağı bağlanır ve üç ayak üzerinde durur. { صَوَافِيَ } şeklinde de okunmuştur; yani Allah Teâlâ'nın rızası için halis kılınmış olarak, müşriklerin yaptığı gibi onların kesimi esnasında besmeleye Allah'tan başkasını ortak koşmayın demektir. Amr b. Ubeyd'den, vakıf anındaki itlak harfi yerine tenvin ile { صَوَافِيًا } rivayet edilmiştir. Bazılarından ise Arapların 'Yayı yontana ver' sözü kabilinden { صَوَافِيَ } rivayet edilmiştir. Develerin saf saf dizilmesindeki hikmetin, bakanlara çokluklarının görünmesi, böylece muhtaçların gönüllerinin kuvvet bulması ve bu esnada onları keserek [Allah'a] yakınlaşmanın daha büyük bir ecir olması, tekbirin zahir olmasına ve Allah'ın isminin ve dininin şeâirinin yüceltilmesine daha yakın bulunması olması uzak bir ihtimal değildir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı zaman” kavline gelince; bil ki cenblerin (yanların) vucûbu, yere düşmeleridir; nitekim duvar yıkıldığında 'vecebe'l-hâitu vecbaten' denilir, güneş battığında da 'vecebeti'ş-şemsu vecbaten' denilir. Mana; yere düştükleri, yani canları çıktığı zaman { فَكُلُوا مِنْها } “onlardan yiyin” demektir. Âlimlerin bunlardan yenilmesi caiz olan kısımlar hakkındaki ihtilafını zikretmiştik. { وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin.” Kâni', dilenen kimsedir; bir kimse dilendiğinde 'kanea yakneu kunûan' denilir. Ebû Ubeyde: 'O, insanların yanında bulunup onların lütfunu talep eden ve iyiliklerini dileyen kimsedir' demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: İkinci manaya göre kâni', kanaatten mülhem olarak dilenmeyen kimsedir; kişi kendisine taksim edilene razı olup istemeyi bıraktığında 'kanea yakneu kanâaten' denilir. Mu'terra gelince; istemeden [ihsan talep etmek üzere] gelen kimse olduğu söylenmiştir; isteyerek gelen kimse olduğu da söylenmiştir. Ezherî, İbnü'l-A'râbî'nin şöyle dediğini aktarmıştır: Bir kimseye iyilik istemek ve benzeri maksatlarla gittiğinde 'aravte fülânen, ve a'rartehu ve aravtehu ve'tereytehu' denilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: En yakın olanı; kâni'in istemeksizin ve ısrar etmeksizin kendisine verilene razı olan kimse olmasıdır; mu'terr ise gelip talepte bulunan ve halden hale onların karşısına çıkarak

أَنَّهُ لَا يَقْنَعُ بِمَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ أَبَدًا وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْمُعْتَرِي وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ الْقَنِعَ وَهُوَ الرَّاضِي لَا غَيْرُ يُقَالُ قَنِعَ فَهُوَ قَنِعٌ وَقَانِعٌ.

kendisine verilenle asla kanaat etmediğini gösteren davranışlar sergileyen kimsedir. Hasan { وَالْمُعْتَرِيَ } şeklinde okumuştur. Ebû Recâ ise { الْقَنِعَ } şeklinde okumuştur ki bu sadece 'razı olan' demektir; nitekim 'kânia fe-hüve kaniun ve kâniun' denilir.

أَمَّا قَوْلُهُ: كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ فَالْمَعْنَى أَنَّهَا أَجْسَمُ وَأَعْظَمُ وَأَقْوَى مِنَ السِّبَاعِ وَغَيْرِهَا مِمَّا يَمْتَنِعُ عَلَيْنَا التَّمَكُّنُ مِنْهُ، فاللَّه تَعَالَى جَعَلَ الْإِبِلَ وَالْبَقَرَ بِالصِّفَةِ الَّتِي يُمْكِنُنَا تَصْرِيفُهَا عَلَى مَا نُرِيدُ، وَذَلِكَ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى هَذِهِ النِّعْمَةَ قَالَ بَعْدَهُ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَالْمُرَادُ لِكَيْ تَشْكُرُوا. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرَادَ مِنْ جَمِيعِهِمْ أَنْ يَشْكُرُوا فَدَلَّ هَذَا/ عَلَى أَنَّهُ يُرِيدُ كُلَّ مَا أَمَرَ بِهِ مِمَّنْ أَطَاعَ وَعَصَى، لَا كَمَا يَقُولُهُ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُرِدْ ذَلِكَ إِلَّا مِنَ الْمَعْلُومِ أَنْ يُطِيعَ، وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ قَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.

O'nun: { كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ } “Şükredesiniz diye onları böylece sizin hizmetinize verdik” kavline gelince; mana şudur: Onlar yırtıcı hayvanlardan ve bize boyun eğmeyen diğer varlıklardan daha cüsseli, daha büyük ve daha güçlüdürler. Buna rağmen Allah Teâlâ, develeri ve sığırları dilediğimiz gibi sevk ve idare edebileceğimiz bir vasıfta kılmıştır; bu da Allah Teâlâ'dan dinde ve dünyada büyük bir nimettir. Sonra Allah Teâlâ bu nimeti beyan edince ardından { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “şükredesiniz diye” buyurmuştur; murat, 'şükredesiniz için' demektir. Mutezile şöyle demiştir: Bu durum O Sübhânehu'nun hepsinin şükretmesini irade ettiğine delalet eder; bu da O'nun, itaat eden ve isyan eden herkesten emrettiği her şeyi irade ettiğini gösterir; Ehl-i Sünnet'in, Allah Teâlâ'nın bunu sadece itaat edeceğini bildiği kimseden irade ettiği yönündeki kavli gibi değildir. Bu konudaki açıklama daha önce defalarca geçmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها } “Onların ne etleri ne de kanları asla Allah'a ulaşmaz” kavline gelince; bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: لَمَّا كَانَتْ عَادَةُ الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى مَا

Birinci Mesele: Cahiliye âdeti rivayet edildiğine göre kurbanda,

رُوِيَ فِي الْقُرْبَانِ أَنَّهُمْ يُلَوِّثُونَ بِدِمَائِهَا وَلُحُومِهَا الْوَثَنَ وَحِيطَانَ الْكَعْبَةِ

onların kanları ve etleriyle putları ve Kâbe'nin duvarlarını kirletmek şeklinde olunca,

بَيَّنَ تَعَالَى مَا هُوَ الْقَصْدُ مِنَ النَّحْرِ فَقَالَ: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ فَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِي يَصِلُ إِلَيْهِ تَعَالَى وَيَرْتَفِعُ إِلَيْهِ مِنْ صُنْعِ الْمَهْدِيِّ مِنْ قَوْلِهِ وَنَحْرِهِ وَمَا شَاكَلَهُ مِنْ فَرَائِضِهِ هُوَ تَقْوَى اللَّه دُونَ نَفْسِ اللَّحْمِ وَالدَّمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ يَنَالُهُ سُبْحَانَهُ فَالْمُرَادُ وَصُولُ ذَلِكَ إِلَى حَيْثُ يُكْتَبُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] .

Allah Teâlâ kurban kesmekten asıl maksadın ne olduğunu beyan ederek: { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ } “Onların ne etleri ne de kanları asla Allah'a ulaşmaz; fakat O'na sizden bir takva ulaşır” buyurmuştur. Böylece kurban takdim edenin sözünden, kesiminden ve benzeri farzlarından O Teâlâ'ya ulaşan ve O'na yükselen şeyin etin ve kanın kendisi değil, Allah'ın takvası olduğunu beyan etmiştir. Malumdur ki hiçbir şey Sübhânehu'ya [fiziken] ulaşmakla vasfedilemez; dolayısıyla murat, bunların yazıldığı makama ulaşmasıdır. O'nun: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel söz ancak O'na yükselir” [Fâtır 10] kavli de buna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الَّذِي يَنْتَفِعُ بِهِ الْمَرْءُ فِعْلُهُ دُونَ الْجِسْمِ الَّذِي يَنْتَفِعُ بِنَحْرِهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنْ يَجْتَهِدَ الْعَبْدُ فِي امْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَنْتَفِعْ بِالْأَجْسَامِ الَّتِي هِيَ اللُّحُومُ وَالدِّمَاءُ وَانْتَفَعَ بِتَقْوَاهُ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ تَقْوَاهُ فِعْلًا وَإِلَّا لَكَانَتْ تَقْوَاهُ بِمَنْزِلَةِ اللُّحُومِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَمَّا شَرَطَ الْقَبُولَ بِالتَّقْوَى وَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ غَيْرُ مُتَّقٍ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ عَمَلُهُ مَقْبُولًا وَأَنَّهُ لَا ثَوَابَ لَهُ وَالْجَوَابُ: أَمَّا الْأَوَّلَانِ فَحَقَّانِ، وَأَمَّا الثَّالِثُ فَمُعَارَضٌ بِالدَّاعِي وَالْعِلْمِ، وَأَمَّا الرَّابِعُ فَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُتَّقِيًا مُطْلَقًا وَلَكِنَّهُ مُتَّقٍ فِيمَا أَتَى بِهِ مِنَ الطَّاعَةِ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ طَاعَتُهُ مَقْبُولَةً وَعِنْدَ هَذَا تَنْقَلِبُ الْآيَةُ حُجَّةً عَلَيْهِمْ.

İkinci Mesele: Mutezile demiştir ki: Bu ayet birtakım hususlara delalet etmiştir: Birincisi: Kişiye fayda veren şey, kesilmesinden faydalanılan cisim değil, kendi fiilidir. İkincisi: O Sübhânehu bütün bunlardan müstağnidir; murat ancak kulun O'nun emirlerine uymada gayret göstermesidir. Üçüncüsü: [Allah] etler ve kanlar olan cisimlerden faydalanmayıp [kulun] takvasından faydalandığına (onu kabul ettiğine) göre, takvanın bir fiil olması vaciptir; aksi takdirde takva da etler mesabesinde olurdu. Dördüncüsü: [Allah] kabulü takva şartına bağladığına ve büyük günah sahibi de takvalı olmadığına göre, onun amelinin makbul olmaması ve ona sevap verilmemesi vaciptir. Cevap şudur: İlk iki madde haktır. Üçüncüsü ise yöneliş (dâî) ve ilim ile çürütülmüştür. Dördüncüsüne gelince: Büyük günah sahibi mutlak manada takvalı olmasa bile, ihlas üzere yerine getirdiği taatte takva sahibidir; bu sebeple taatinin makbul olması vaciptir ve bu noktada ayet [Mutezile'nin] aleyhine bir delile dönüşür.

المسألة الثَّالِثَةُ: كلهم قرءوا يَنالَ اللَّهَ وَيَنَالُهُ بِالْيَاءِ إِلَّا يَعْقُوبَ فَإِنَّهُ قَرَأَ بِالتَّاءِ فِي الْحَرْفَيْنِ فَمَنْ أَنَّثَ فَقَدْ رَدَّهُ إِلَى اللَّفْظِ وَمَنْ ذَكَّرَ فَلِلْحَائِلِ بَيْنَ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ. ثم قال: كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ إِنَّمَا سَخَّرَهَا كَذَلِكَ لِتُكَبِّرُوا اللَّه وَهُوَ التَّعْظِيمُ، بِمَا نَفْعَلُهُ عِنْدَ النَّحْرِ وَقَبْلَهُ وَبَعْدَهُ عَلَى مَا هَدَانَا وَدَلَّنَا عَلَيْهِ وَبَيَّنَهُ لَنَا، ثم قال بَعْدَهُ عَلَى وَجْهِ الْوَعْدِ لِمَنِ امْتَثَلَ أَمْرَهُ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ كَمَا قَالَ من قبل وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ [الحج: ٣٤] وَالْمُحْسِنُ هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ الْحَسَنَ مِنَ الْأَعْمَالِ وَيَتَمَسَّكُ بِهِ فَيَصِيرُ مُحْسِنًا إِلَى نَفْسِهِ بِتَوْفِيرِ الثواب عليه.

Üçüncü Mesele: Ya'kûb müstesna hepsi iki kelimede de { يَنالَ اللَّهَ } ve { يَنَالُهُ } şeklinde yâ harfiyle okumuşlardır; Ya'kûb ise her ikisinde de tâ ile okumuştur. Müennes okuyan bunu lafza hamletmiş; müzekker okuyan ise isim ile fiil arasındaki fasıladan dolayı böyle okumuştur. Sonra: { كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ } “onları böylece sizin hizmetinize verdi” buyurmuştur. Murad edilen; O'nun bizi hidayete erdirmesine, bize yol göstermesine ve bunu bize beyan etmesine karşılık kesim esnasında, öncesinde ve sonrasında yapacağımız şeylerle Allah'ı tekbir etmeniz, yani O'na tazim göstermeniz için onları bu şekilde hizmetinize vermiş olmasıdır. Sonra O'nun emrini tutanlara bir vaat olmak üzere tıpkı daha önce { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } [Hac 34] buyurduğu gibi ardından: { وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik ve ihsan sahiplerini müjdele!” buyurmuştur. Muhsin; güzel amelleri işleyen, onlara sımsıkı sarılan ve böylece üzerine sevabı bollaştırarak kendi nefsine ihsanda bulunan kimsedir.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٨ الى ٤١]

[Hac Suresi (22), Ayetler 38-41]

إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١)

{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunup korur. Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez. (38) Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaşma] izni verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir. (39) Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah'ın insanlardan bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı, içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler muhakkak yerle bir edilirdi. Elbette Allah, kendi [dini]ne yardım edene yardım eder. Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, çok üstündür. (40) Onlar ki kendilerini yeryüzünde iktidar kılarsak namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten nehyederler. İşlerin sonu ise Allah'a aittir. (41)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا يَلْزَمُ الْحَجَّ وَمَنَاسِكَهُ وَمَا فِيهِ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مِنْ قَبْلُ أَنَّ الْكُفَّارَ صَدُّوهُمْ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِبَيَانِ مَا يُزِيلُ الصَّدَّ وَيُؤْمَنُ مَعَهُ التَّمَكُّنُ مِنَ الْحَجِّ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا وفي مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ hacca ve onun menâsikine nelerin terettüp ettiğini, onda dünya ve ahiret adına ne gibi menfaatler bulunduğunu beyan ettikten ve bizim daha önce kâfirlerin onları [hacdan] alıkoyduklarını zikretmemizden sonra; bu engellemeyi giderecek ve kendisiyle hacca imkân bulmayı güvence altına alacak şeyi beyan etmeyi buna ekleyerek: { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunup korur” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَشَيْبَةُ وَنَافِعٌ بِالْأَلِفِ وَمِثْلُهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِغَيْرِ أَلِفٍ فِيهِمَا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ بِالْأَلِفِ وَلَوْلا دَفْعُ بِغَيْرِ أَلِفٍ، فَمَنْ قَرَأَ يُدَافِعُ فَمَعْنَاهُ يُبَالِغُ فِي الدَّفْعِ عَنْهُمْ، وَقَالَ الْخَلِيلُ يُقَالُ دَفَعَ اللَّه الْمَكْرُوهَ عَنْكَ دَفْعًا وَدَافَعَ عَنْكَ دِفَاعًا وَالدِّفَاعُ أَحْسَنُهُمَا.

Birinci Mesele: Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi' elif ile [yudâfiu] şeklinde ve benzeri olarak { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ } kavlini de [difâu] şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Amr her ikisinde de elifsiz [yedfeu ve def'u] okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Âsım ise { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ } kavlini elif ile, { وَلَوْلا دَفْعُ } kavlini ise elifsiz okumuşlardır. { يُدَافِعُ } şeklinde okuyanın manası; 'onları mübalağalı bir şekilde savunur' demektir. Halîl şöyle demiştir: 'Defea'llâhu anke'l-mekrûhe def'an' (Allah kötülüğü senden defetti) ve 'dâfea anke difâan' (seni var gücüyle savundu) denilir; savunma manasında 'difâ' ikisinin en güzelidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا ولم يذكر ما يدفعه حتى يكون أفحم وَأَعْظَمَ وَأَعَمَّ، وَإِنْ كَانَ فِي الْحَقِيقَةِ أَنَّهُ يُدَافِعُ بَأْسَ الْمُشْرِكِينَ. فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ

İkinci Mesele: [Allah] { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunup korur” buyurmuş, fakat neyi savunduğunu zikretmemiştir; ta ki [susturucu olması bakımından] daha tesirli, daha muazzam ve daha kapsamlı olsun. Gerçekte ise [kastedilen], müşriklerin şiddet ve saldırganlığını savunduğudur. Bu sebeple ardından: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez” buyurmuştur.

فَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَدْفَعُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ كَيْدَ مَنْ هَذَا صِفَتُهُ.

Bununla, bu sıfatta olan kimselerin hilesini müminlerden savıp defedeceğini bildirmiştir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ اللَّه يُدَافِعُ كُفَّارَ مَكَّةَ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا بِمَكَّةَ، هَذَا حِينَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْكَفِّ عَنْ كُفَّارِ مَكَّةَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ حِينَ آذَوْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوا النَّبِيَّ ﷺ فِي قَتْلِهِمْ سِرًّا فَنَهَاهُمْ.

Üçüncü Mesele: Mukâtil şöyle demiştir: Allah, Mekke kâfirlerini Mekke'deki müminlerden savıp uzaklaştırır. Bu durum, hicretten önce kâfirler kendilerine eziyet ettiklerinde ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den onları gizlice öldürmek için izin istediklerinde, [Hz. Peygamber]'in onları bundan nehyedip müminlere Mekke kâfirlerine karşı ellerini çekmelerini emrettiği zamana aittir.

المسألة الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ بِشَارَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِإِعْلَائِهِمْ عَلَى الْكُفَّارِ وَكَفِّ بَوَائِقِهِمْ عَنْهُمْ وَهِيَ كَقَوْلِهِ: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً [آلِ عِمْرَانَ: ١١١] وَقَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا [غَافِرٍ: ٥١] وَقَالَ: إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٧٢] وَأُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ [الصَّفِّ: ١٣] .

Dördüncü Mesele: Bu ayet, kâfirlere karşı üstün kılınacaklarına ve onların felaketlerinin kendilerinden savuşturulacağına dair müminler için bir müjdedir. Bu ayet, O'nun: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” [Âl-i İmrân 111], { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere elbette yardım ederiz” [Gâfir 51], { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Şüphesiz onlar yardım görecek olanların ta kendileridir” [Sâffât 172] ve { وَأُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ } “Seveceğiniz bir diğeri de Allah'tan bir yardım ve yakın bir fetihtir” [Saf 13] kavilleri gibidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الْعِلَّةَ فِي أَنَّهُ يُدَافِعُ/ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ اللَّه لَا يُحِبُّ صَدَّهُمْ، وَهُوَ الْخَوَّانُ الْكَفُورُ أَيْ خَوَّانٌ فِي أَمَانَةِ اللَّه كَفُورٌ لِنِعْمَتِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٢٧] قَالَ مُقَاتِلٌ أَقَرُّوا بِالصَّانِعِ وَعَبَدُوا غَيْرَهُ فَأَيُّ خِيَانَةٍ أَعْظَمُ مِنْ هَذِهِ؟

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez” kavline gelince; mana şudur: O Sübhânehu, iman edenleri savunmasının illetini, Allah'ın onların [hacdan] engellemelerini sevmemesi kılmıştır. Bu da çok hain ve çok nankör olandır; yani Allah'ın emanetine çokça hıyanet eden, O'nun nimetine karşı çok nankörlük edendir. Bunun benzeri O'nun: { لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } “Allah'a ve Resûl'e hıyanet etmeyin ve emanetlerinize hıyanet etmeyin” [Enfâl 27] kavlidir. Mukâtil şöyle demiştir: Yaratıcı'yı ikrar ettiler fakat O'ndan başkasına ibadet ettiler; bundan daha büyük hangi hıyanet olabilir?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaşma] izni verildi” kavline gelince; bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْبَصْرَةِ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ أُذِنَ بِضَمِّ الْأَلِفِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا أَيْ أَذِنَ اللَّه لَهُمْ فِي الْقِتَالِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ يُقاتَلُونَ بِنَصْبِ التَّاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وحمزة والكسائي أذن بنصب ألف ويقاتلون بِكَسْرِ التَّاءِ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: يَعْنِي أَذِنَ اللَّه لِلَّذِينَ يَحْرِصُونَ عَلَى قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَمَنْ قَرَأَ بِفَتْحِ التَّاءِ فَالتَّقْدِيرُ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ فِي الْقِتَالِ.

Birinci Mesele: Medine ehli, Basra ehli ve Hafs rivayetinde Âsım, elifin dammesiyle { أُذِنَ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise fetha ile okumuşlardır; yani Allah onlara savaş hususunda izin verdi demektir. Medine ehli ve Âsım, tâ harfinin fethasıyla { يُقاتَلُونَ } (kendileriyle savaşılanlar) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî ise elifin fethasıyla [ezine] ve tâ'nın kesresiyle { يُقَاتِلُونَ } (savaşanlar) şeklinde okumuşlardır. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: Yani Allah, gelecekte müşriklerle savaşmaya hırslı olan kimselere izin verdi demektir. Tâ'nın fethasıyla okuyana göre takdir: 'Kendileriyle savaşılan kimselere savaş hususunda izin verildi' şeklindedir.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ فِي الْقِتَالِ فَحُذِفَ الْمَأْذُونُ فِيهِ لِدَلَالَةِ يُقَاتَلُونَ عَلَيْهِ.

İkinci Mesele: Ayette hazfedilmiş bir öge vardır; takdiri 'Kendileriyle savaşılan kimselere savaş hususunda izin verildi' şeklindedir. İzin verilen husus, { يُقَاتَلُونَ } lafzının ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ أُذِنُوا فِي الْقِتَالِ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ مَظْلُومِينَ وَهُمْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّه ﷺ كَانَ مُشْرِكُو مَكَّةَ يُؤْذُونَهُمْ أَذًى شَدِيدًا وَكَانُوا يَأْتُونَ رسول اللَّه ﷺ من بَيْنِ مَضْرُوبٍ وَمَشْجُوجٍ يَتَظَلَّمُونَ

O'nun: { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “zulme uğramış olmaları sebebiyle” kavline gelince; murad, onların mazlum olmaları sebebiyle kendilerine savaş hususunda izin verilmiş olmasıdır. Onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Mekke müşrikleri onlara şiddetli bir şekilde eziyet ediyorlardı. Onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kimi dövülmüş, kimi başı yarılmış halde uğradıkları zulmü şikâyet ederek geliyorlardı.

إليه فيقول لهم اصبروا فإني لم أومر بِقِتَالٍ حَتَّى هَاجَرَ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ وَهِيَ أَوَّلُ آيَةٍ أَذِنَ فِيهَا بِالْقِتَالِ بَعْدَ مَا نَهَى عَنْهُ فِي نَيِّفٍ وَسَبْعِينَ آيَةً، وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ خَرَجُوا مُهَاجِرِينَ فَاعْتَرَضَهُمْ مُشْرِكُو مَكَّةَ فَأُذِنَ فِي مُقَاتَلَتِهِمْ.

O da kendilerine: 'Sabredin, zira bana savaş emredilmedi' diyordu. Nihayet hicret etti ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bu ayet, yetmiş küsur ayette savaştan nehyedildikten sonra savaş hususunda izin verilen ilk ayettir. [Bir diğer görüşte de] hicret etmek üzere yola çıkan, Mekke müşriklerinin de önlerini kestiği bir topluluk hakkında indiği ve onlarla savaşılmasına izin verildiği söylenmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ فَذَلِكَ وَعْدٌ مِنْهُ تَعَالَى بِنَصْرِهِمْ كَمَا يَقُولُ الْمَرْءُ لِغَيْرِهِ إِنْ أَطَعْتَنِي فَأَنَا قَادِرٌ عَلَى مُجَازَاتِكَ لَا يَعْنِي بِذَلِكَ الْقُدْرَةَ بَلْ يُرِيدُ أَنَّهُ سَيَفْعَلُ ذَلِكَ.

O'nun: { وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kadirdir” kavline gelince; bu, bir kimsenin diğerine 'Bana itaat edersen sana karşılığını vermeye kadirim' demesi gibi, Allah Teâlâ'dan onlara yardım edileceğine dair bir vaaddir; bununla sadece kudret kastedilmez, aksine bunu muhakkak yapacağı murad edilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا أُذِنُوا فِي الْقِتَالِ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ ظُلِمُوا فَبَيَّنَ ذَلِكَ الظُّلْمَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ فَبَيَّنَ تَعَالَى ظُلْمَهُمْ لَهُمْ بِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ أَخْرَجُوهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ أَخْرَجُوهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَالُوا: رَبُّنَا اللَّه وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَجْهَيْنِ عَظِيمٌ فِي الظُّلْمِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ اسْتَثْنَى مِنْ غَيْرِ حَقٍّ قَوْلَهُمْ: رَبُّنَا اللَّهُ وَهُوَ مِنَ الْحَقِّ؟ قُلْنَا تَقْدِيرُ الْكَلَامِ أَنَّهُمْ أُخْرِجُوا بِغَيْرِ مُوجِبٍ سِوَى التَّوْحِيدِ الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مُوجِبَ الْإِقْرَارِ وَالتَّمْكِينِ لَا مُوجِبَ الْإِخْرَاجِ وَالتَّسْيِيرِ، وَمِثْلُهُ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ [المائدة: ٥٩] ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ أَنَّ عَادَتَهُ ﷻ أَنْ يَحْفَظَ دِينَهُ بِهَذَا الْأَمْرِ قَرَأَ نَافِعٌ لَهُدِّمَتْ بِالتَّخْفِيفِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarıldılar” kavline gelince; bil ki O Teâlâ, kendilerine sadece zulme uğradıkları için savaş izni verildiğini beyan edince, bu zulmü O'nun: { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “Onlar, haksız yere, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' demelerinden ötürü yurtlarından çıkarılmış kimselerdir” kavliyle açıklamıştır. Böylece Allah Teâlâ onların bu mazlumlara yaptığı zulmü şu iki yönden beyan etmiştir: Birincisi: Onları yurtlarından çıkarmış olmalarıdır. İkincisi: Onları sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için çıkarmış olmalarıdır. Bu iki yönün her biri zulüm bakımından pek büyüktür. Eğer 'Onların 'Rabbimiz Allah'tır' sözü hakkın ta kendisi iken, haksız yere [çıkarılma] ifadesinden nasıl istisna edilmiştir?' denilirse; deriz ki: Sözün takdiri şudur: Onlar, sürülüp çıkarılmayı değil bilakis ikrar edilip yerleştirilmeyi gerektirmesi icap eden tevhidden başka hiçbir gerekçe olmaksızın çıkarılmışlardır. Bunun benzeri { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } “Siz bizden sırf Allah'a iman ettiğimiz için mi intikam alıyorsunuz?” [Mâide 59] ayetidir. Sonra O Sübhânehu: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ } “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını bir kısmıyla defetmesi olmasaydı, elbette yıkılıp giderdi” kavliyle O celle celâluhu'nun sünnetinin, dinini bu vesileyle korumak olduğunu beyan etmiştir. Nâfi', şeddesiz olarak [le-hudimet], diğer kıraat imamları ise şeddeli olarak { لَهُدِّمَتْ } şeklinde okumuşlardır. Burada bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْمُرَادُ بِهَذَا الدِّفَاعِ الَّذِي أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ؟ الْجَوَابُ: هُوَ إِذْنُهُ لِأَهْلِ دِينِهِ بِمُجَاهَدَةِ الْكُفَّارِ فَكَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلَا دِفَاعُ اللَّه أَهْلَ الشِّرْكِ بِالْمُؤْمِنِينَ، مِنْ حَيْثُ يَأْذَنُ لَهُمْ فِي جِهَادِهِمْ وَيَنْصُرُهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ لَاسْتَوْلَى أَهْلُ الشِّرْكِ عَلَى أَهْلِ الْأَدْيَانِ وَعَطَّلُوا مَا يَبْنُونَهُ مِنْ/ مَوَاضِعِ الْعِبَادَةِ، وَلَكِنَّهُ دَفَعَ عَنْ هَؤُلَاءِ بِأَنْ أَمَرَ بِقِتَالِ أَعْدَاءِ الدِّينِ لِيَتَفَرَّغَ أَهْلُ الدِّينِ لِلْعِبَادَةِ وَبِنَاءِ الْبُيُوتِ لَهَا، وَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ الصَّوَامِعَ وَالْبِيَعَ وَالصَّلَوَاتِ وَإِنْ كَانَتْ لِغَيْرِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وُجُوهًا أُخَرَ: أَحَدُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ يَدْفَعُ اللَّه بِالنَّبِيِّينَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَبِالْمُجَاهِدِينَ عَنِ الْقَاعِدِينَ عَنِ الْجِهَادِ وَثَانِيهَا: رَوَى أَبُو الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ يَدْفَعُ اللَّه بِالْمُحْسِنِ عَنِ الْمُسِيءِ، وَبِالَّذِي يُصَلِّي عَنِ الَّذِي لَا يُصَلِّي، وَبِالَّذِي يَتَصَدَّقُ عَنِ الَّذِي لَا يَتَصَدَّقُ وَبِالَّذِي يَحُجُّ عَنِ الَّذِي لَا يَحُجُّ،

Birinci Soru: Allah'ın kendisine nispet ettiği bu defetmekten murad nedir? Cevap: Bu, O'nun din ehline kâfirlerle cihad etmeleri için izin vermesidir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Eğer Allah, cihad etmelerine izin verip onları düşmanlarına karşı muzaffer kılmak suretiyle şirk ehlini müminlerle defetmeseydi, şirk ehli din mensuplarına galebe çalar ve onların ibadet maksadıyla inşa ettikleri ibadethaneleri atıl bırakıp yok ederlerdi. Fakat Allah, din ehlinin ibadete ve ibadet için mabetler inşa etmeye vakit bulabilmesi adına din düşmanlarıyla savaşmayı emrederek bu [şerri] onlardan defetmiştir. İşte bu manadan ötürü, İslâm ehline ait olmasalar bile manastırları, kiliseleri ve havraları zikretmiştir. Müfessirler başka vecihler de zikretmişlerdir: Birincisi: Kelbî, 'Allah nebiler vesilesiyle müminlerden, mücahidler vesilesiyle de cihaddan geri kalanlardan [belayı] defeder' demiştir. İkincisi: Ebu'l-Cevzâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Allah, iyilik yapan kimse sebebiyle kötülük yapandan; namaz kılan sebebiyle namaz kılmayandan; sadaka veren sebebiyle sadaka vermeyenden ve hacca giden sebebiyle hacca gitmeyenden [azabı] defeder.'

وَعَنِ ابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّ اللَّه يَدْفَعُ بِالْمُسْلِمِ الصَّالِحِ عَنْ مِائَةٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَمِنْ جِيرَانِهِ» ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ

İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, salih bir Müslüman sebebiyle onun hane halkından ve komşularından yüz kişiden [belayı] defeder.» Sonra bu ayeti okumuştur.

وَثَالِثُهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ يَدْفَعُ بِدِينِ الْإِسْلَامِ وَبِأَهْلِهِ عَنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَرَابِعُهَا: قَالَ مُجَاهِدٌ يَدْفَعُ عَنِ الْحُقُوقِ بِالشُّهُودِ وَعَنِ النُّفُوسِ بِالْقِصَاصِ.

Üçüncüsü: Dahhâk, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: 'İslâm dini ve mensupları sayesinde zimmîlerden [zararı] defeder.' Dördüncüsü: Mücâhid, 'Şahitler vesilesiyle hakları, kısas vesilesiyle de canları koruyup [zulmü] defeder' demiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَاذَا جَمَعَ اللَّه بَيْنَ مَوَاضِعِ عِبَادَاتِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَبَيْنَ مَوَاضِعِ عِبَادَةِ الْمُسْلِمِينَ؟

İkinci Soru: Allah, Yahudilerin ve Hristiyanların ibadethaneleri ile Müslümanların ibadethanelerini niçin bir arada zikretmiştir?

الْجَوَابُ: لِأَجْلِ مَا سَأَلْتَ عَنْهُ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْمَوَاضِعِ أَجْمَعَ مَوَاضِعُ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنِ اخْتَلَفَتِ الْعِبَارَاتُ عَنْهَا وَثَانِيهَا: قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّه النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَ فِي شَرْعِ كُلِّ نَبِيٍّ الْمَكَانُ الَّذِي يُصَلَّى فِيهِ، فَلَوْلَا ذَلِكَ الدَّفْعُ لَهُدِّمَ فِي زَمَنِ مُوسَى الْكَنَائِسُ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَ فِيهَا فِي شَرْعِهِ، وَفِي زَمَنِ عِيسَى الصَّوَامِعُ، وَفِي زَمَنِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ الْمَسَاجِدُ فَعَلَى هَذَا إِنَّمَا دُفِعَ عَنْهُمْ حِينَ كَانُوا عَلَى الْحَقِّ قَبْلَ التَّحْرِيفِ وَقَبْلَ النَّسْخِ وَثَالِثُهَا: بَلِ الْمُرَادُ لَهُدِّمَتْ هَذِهِ الصَّوَامِعُ فِي أَيَّامِ الرَّسُولِ ﷺ لِأَنَّهَا عَلَى كُلِّ حَالٍ يَجْرِي فِيهَا ذِكْرُ اللَّه تَعَالَى فَلَيْسَتْ بِمَنْزِلَةِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ.

Cevap: Sorduğun bu husustan ötürü çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hasan şöyle demiştir: Farklı ifadeler kullanılmış olsa bile bu mabetlerin tamamından murad müminlerin mabetleridir. İkincisi: Zeccâc'ın şu kavlidir: Eğer Allah insanların bir kısmını bir kısmıyla defetmeseydi, her peygamberin şeriatında içinde namaz kılınan mekân yıkılırdı. Şayet bu defetme olmasaydı, Mûsâ zamanında onun şeriatında içinde namaz kıldıkları kiliseler, Îsâ zamanında manastırlar ve Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında da mescitler yıkılırdı. Buna göre onlar, tahriften ve nesihten önce hak üzere bulundukları vakitlerde bu yıkımdan korunmuşlardır. Üçüncüsü: Bilakis murad, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bu manastırların yıkılmaktan kurtulmuş olmasıdır; çünkü her halükârda oralarda Allah Teâlâ'nın ismi anılmaktadır, dolayısıyla putlara ibadet edilen yerler konumunda değildirler.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الصَّوَامِعُ وَالْبِيَعُ وَالصَّلَوَاتُ وَالْمَسَاجِدُ؟ الْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِيهَا وُجُوهًا: أَحَدُهَا:

Üçüncü Soru: Savâmi' (manastırlar), biya' (kiliseler), salavât (havralar) ve mesâcid (mescitler) nelerdir? Cevap: Bunlar hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:

الصَّوَامِعُ لِلنَّصَارَى وَالْبِيَعُ لِلْيَهُودِ وَالصَّلَوَاتُ لِلصَّابِئِينَ وَالْمَسَاجِدُ لِلْمُسْلِمِينَ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ ﵁ وَثَانِيهَا:

Ebu'l-Âliye radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre savâmi' Hristiyanların, biya' Yahudilerin, salavât Sâbiîlerin, mesâcid ise Müslümanlarındır. İkincisi:

الصَّوَامِعُ لِلنَّصَارَى وَهِيَ الَّتِي بَنَوْهَا فِي الصَّحَارَى وَالْبِيَعُ لَهُمْ أَيْضًا وَهِيَ الَّتِي يَبْنُونَهَا فِي الْبَلَدِ وَالصَّلَوَاتُ لِلْيَهُودِ، قَالَ الزَّجَّاجُ وَهِيَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ صَلُوتَا وَثَالِثُهَا: الصَّوَامِعُ لِلصَّابِئِينَ وَالْبِيَعُ لِلنَّصَارَى وَالصَّلَوَاتُ لِلْيَهُودِ عَنْ قَتَادَةَ وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا بِأَسْرِهَا أَسْمَاءُ الْمَسَاجِدِ عَنِ الْحَسَنِ، أَمَّا الصَّوَامِعُ فَلِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ يَتَّخِذُونَ الصَّوَامِعَ، وَأَمَّا الْبِيَعُ فَأُطْلِقَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى الْمَسَاجِدِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْبِيهِ، وَأَمَّا الصَّلَوَاتُ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْلَا ذَلِكَ الدَّفْعُ لَانْقَطَعَتِ الصَّلَوَاتُ وَلَخُرِّبَتِ الْمَسَاجِدُ.

Savâmi' Hristiyanlarındır ve onların sahralarda inşa ettikleri yerlerdir; biya' da onlarındır ve şehirlerde inşa ettikleri mabetlerdir; salavât ise Yahudilerindir. Zeccâc, bunun İbranicede 'salûsâ' olduğunu söylemiştir. Üçüncüsü: Katâde'den nakledildiğine göre savâmi' Sâbiîlerin, biya' Hristiyanların, salavât ise Yahudilerindir. Dördüncüsü: Hasan'dan nakledildiğine göre bunların tamamı mescitlerin isimleridir. Savâmi'e gelince, Müslümanlar bazen savmaa (yüksek ibadethane) edinirler. Biya'a gelince, teşbih yoluyla mescitlere bu isim verilmiştir. Salavât'a gelince mana; şayet bu defetme olmasaydı namazlar kesintiye uğrar ve mescitler harap edilirdi, demektir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: الصَّلَوَاتُ كَيْفَ تُهَدَّمُ خُصُوصًا عَلَى تَأْوِيلِ مَنْ تَأَوَّلَهُ عَلَى صَلَاةِ الْمُسْلِمِينَ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ بِهَدْمِ الصَّلَاةِ إِبْطَالُهَا وَإِهْلَاكُ مَنْ يَفْعَلُهَا كَقَوْلِهِمْ هَدَمَ فُلَانٌ إِحْسَانَ فُلَانٍ إِذَا قَابَلَهُ بِالْكُفْرِ دُونَ الشُّكْرِ وَثَانِيهَا: بَلِ الْمُرَادُ مَكَانُ الصلوات لأنه الذي يصح هدمه كقوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] أَيْ أَهْلَهَا وَثَالِثُهَا: لَمَّا كَانَ الأغلب فيما ذكر ما يصح أن/ أَنْ يُهَدَّمَ جَازَ ضَمُّ مَا لَا يَصِحُّ أَنْ يُهَدَّمَ إِلَيْهِ، كَقَوْلِهِمْ مُتَقَلِّدًا سَيْفًا وَرُمْحًا، وَإِنْ كَانَ الرُّمْحُ لَا يُتَقَلَّدُ.

Dördüncü Soru: Özellikle bunu Müslümanların namazı olarak tevil edenlerin görüşüne göre, salavât (namazlar) nasıl yıkılır? Cevap: Çeşitli vecihlerdendir: Birincisi: Namazın yıkılmasından murad, onun iptal edilmesi ve onu kılanların helak edilmesidir. Nitekim bir kimse teşekkür yerine nankörlükle karşılık verdiğinde Arapların 'Filan, filanın iyiliğini yıktı' demeleri gibidir. İkincisi: Bilakis murad namaz kılınan mekândır; çünkü yıkılması sahih olan odur. Nitekim { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O memlekete sor” [Yûsuf 82] yani 'halkına sor' kavli gibidir. Üçüncüsü: Zikredilenlerin çoğunluğu yıkılması sahih olan şeyler olunca, yıkılması sahih olmayanın da buna katılması caiz olmuştur. Tıpkı mızrak kuşanılmadığı halde 'kılıç ve mızrak kuşanmış olarak' demeleri gibi.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً مُخْتَصٌّ بِالْمَسَاجِدِ أَوْ عَائِدٌ إِلَى الْكُلِّ؟ الْجَوَابُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ عَائِدٌ إِلَى الْكُلِّ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يُذْكَرُ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ كَثِيرًا، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ مُخْتَصٌّ بِالْمَسَاجِدِ تَشْرِيفًا لَهَا بِأَنَّ ذِكْرَ اللَّه يَحْصُلُ فِيهَا كَثِيرًا.

Beşinci Soru: O'nun: { يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً } “Oralarda Allah'ın adı çokça anılır” kavli sadece mescitlere mi mahsustur, yoksa hepsine mi racidir? Cevap: Kelbî ve Mukâtil, hepsine raci olduğunu söylemişlerdir; çünkü Allah Teâlâ bu mekânlarda çokça anılır. Ancak en yakın görüş, mescitleri şereflendirmek üzere Allah'ın zikrinin oralarda çokça gerçekleştiğini belirtmek amacıyla mescitlere mahsus olmasıdır.

السُّؤَالُ السَّادِسُ: لِمَ قَدَّمَ الصَّوَامِعَ وَالْبِيَعَ فِي الذِّكْرِ عَلَى الْمَسَاجِدِ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّهَا أَقْدَمُ فِي الْوُجُودِ، وَقِيلَ أَخَّرَهَا فِي الذِّكْرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ [فَاطِرٍ: ٣٢] وَلِأَنَّ أَوَّلَ الْفِكْرِ آخِرُ الْعَمَلِ، فَلَمَّا كَانَ رَسُولُ اللَّه ﷺ خَيْرَ الرُّسُلِ وَأُمَّتُهُ خَيْرَ الْأُمَمِ لَا جَرَمَ كَانُوا آخِرَهُمْ وَلِذَلِكَ قَالَ ﵇:

Altıncı Soru: Savâmi' ve biya' zikirde niçin mescitlerin önüne geçirilmiştir? Cevap: Çünkü bunlar varlık bakımından daha eskidir. Denildi ki: { وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Onlardan kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir” [Fâtır 32] kavlinde olduğu gibi mescitler [mertebece üstün oldukları için] sona bırakılmıştır. Zira düşüncede ilk olan, amelde son olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin en hayırlısı, onun ümmeti de ümmetlerin en hayırlısı olunca, şüphesiz onlar en sonda gelmişlerdir. Nitekim o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

«نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ» .

«Bizler [zaman bakımından] sonuncular, [fazilet bakımından] öncüleriz.»

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ مَنْ يَنْصُرُهُ بِتَلَقِّي الْجِهَادِ بِالْقَبُولِ نُصْرَةً لِدِينِ اللَّه تَعَالَى، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ مَنْ يَقُومُ بِسَائِرِ دِينِهِ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّ نُصْرَةَ اللَّه عَلَى الْحَقِيقَةِ لَا تَصِحُّ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْ نُصْرَةِ اللَّه نُصْرَةُ دِينِهِ كَمَا يُقَالُ فِي وِلَايَةِ اللَّه وَعَدَاوَتِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَفِي قَوْلِهِ: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَعْدٌ بِالنَّصْرِ لِمَنْ هَذِهِ حَالُهُ وَنَصْرُ اللَّه تَعَالَى لِلْعَبْدِ أَنْ يُقَوِّيَهُ عَلَى أَعْدَائِهِ حَتَّى يَكُونَ هُوَ الظَّافِرَ وَيَكُونَ قَائِمًا بِإِيضَاحِ الْأَدِلَّةِ وَالْبَيِّنَاتِ، وبكون بِالْإِعَانَةِ عَلَى الْمَعَارِفِ وَالطَّاعَاتِ، وَفِيهِ تَرْغِيبٌ فِي الْجِهَادِ مِنْ حَيْثُ وَعَدَهُمُ النَّصْرَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ قَوِيٌّ عَلَى هَذِهِ النُّصْرَةِ الَّتِي وَعَدَهَا الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْمَنْعُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ عَزِيزٌ لِأَنَّ الْعَزِيزَ هُوَ الَّذِي لَا يُضَامُ وَلَا يُمْنَعُ مِمَّا يُرِيدُهُ. ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ وَصَفَ الَّذِينَ أَذِنَ لَهُمْ فِي الْقِتَالِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فَقَالَ: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا التَّمَكُّنِ السَّلْطَنَةُ وَنَفَاذُ الْقَوْلِ عَلَى الْخَلْقِ لِأَنَّ الْمُتَبَادَرَ إِلَى الْفَهْمِ مِنْ قَوْلِهِ: مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ لَيْسَ إِلَّا هَذَا، وَلِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَصْلِ الْقُدْرَةِ لَكَانَ كُلُّ الْعِبَادِ كَذَلِكَ وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ تَرَتُّبُ الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ عَلَيْهِ فِي مَعْرِضِ الْجَزَاءِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْفِعْلِ أَتَى بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ هُمُ الْمُهَاجِرُونَ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Elbette Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir” kavline gelince; bazıları, 'Allah Teâlâ'nın dinine yardım etmek maksadıyla cihadı kabulle karşılayan kimseye' demiştir. Başkaları da: 'Bilakis O'nun bütün dinini ikame eden kimseye' demişlerdir. Bunu böyle söylemelerinin sebebi, hakiki manada Allah'a yardım etmenin sahih olmamasıdır; Allah'a yardım etmekten murad O'nun dinine yardım etmektir. Tıpkı Allah'ın dostluğu ve düşmanlığı hakkında da benzer şeylerin söylenmesi gibi. O'nun: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } kavlinde bu durumda olan kimseye yardım vaadi vardır. Allah Teâlâ'nın kula yardımı ise, galip gelenin kendisi olması, delilleri ve beyyineleri açıklıkla ikame etmesi ve marifetler ile taatler hususunda desteklenmesi suretiyle onu düşmanlarına karşı güçlendirmesidir. Bunda, kendilerine yardım vaat edilmiş olması hasebiyle cihada teşvik vardır. Sonra Allah Teâlâ, müminlere vaat ettiği bu yardıma güç yetiren olduğunu ve O'nun engellenmesinin caiz olmadığını beyan etmiştir; { عَزِيزٌ } kavlinin manası da budur. Zira Azîz, mağlup edilemeyen ve dilediği şeyden alıkonulamayandır. Sonra O azze ve celle ilk ayette savaşmalarına izin verdiği kimseleri vasfederek şöyle buyurdu: { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde imkân ve iktidar verdiğimiz takdirde...” Bu temkinden murad, saltanat ve yaratılmışlar üzerinde sözün geçerli olmasıdır. Çünkü { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } kavlinden zihne ilk gelen mana bundan başkası değildir. Zira biz bunu kudretin aslına hamletseydik bütün kullar öyle olurdu; bu takdirde ise ceza/karşılık makamında zikredilen bu dört hususun ona terettüp etmesi bâtıl olurdu. Çünkü fiile kadir olan herkes bu şeyleri yerine getiriyor değildir. Bu sabit olunca deriz ki: Bundan murad muhacirlerdir; çünkü O'nun:

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ صِفَةٌ لِمَنْ تَقَدَّمَ وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَالْأَنْصَارُ مَا أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ فَيَصِيرُ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ الْمُهَاجِرِينَ بِأَنَّهُ إِنْ مَكَّنَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَأَعْطَاهُمُ السَّلْطَنَةَ، فَإِنَّهُمْ أَتَوْا

{ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ } kavli, daha önce geçen { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Onlar ki yurtlarından çıkarıldılar” kavlinin sıfatıdır. Ensar ise yurtlarından çıkarılmamışlardır. Böylece ayetin manası şöyle olur: Allah Teâlâ muhacirleri, şayet kendilerine yeryüzünde imkân verir ve saltanat bahşederse,

بِالْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ، وَهِيَ إِقَامَةُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، لَكِنْ قَدْ ثَبَتَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَكَّنَ الْأَئِمَّةَ الْأَرْبَعَةَ مِنَ الْأَرْضِ وَأَعْطَاهُمُ السَّلْطَنَةَ عَلَيْهَا فَوَجَبَ كَوْنُهُمْ آتِينَ بِهَذِهِ الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ. وَإِذَا كَانُوا آمِرِينَ بِكُلِّ مَعْرُوفٍ وَنَاهِينَ عَنْ كُلِّ مُنْكَرٍ وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا عَلَى الْحَقِّ، فَمِنْ هَذَا الوجه دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى إِمَامَةِ الْأَرْبَعَةِ. وَلَا يَجُوزُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى عَلِيٍّ ﵇ وَحْدَهُ لِأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْجَمْعِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ سَلْطَنَتِهِمْ وَمُلْكِهِمْ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ. ثُمَّ إِنَّ الْأُمُورَ تَرْجِعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى بِالْعَاقِبَةِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي/ لَا يَزُولُ مُلْكُهُ أَبَدًا وَهُوَ أَيْضًا يُؤَكِّدُ ما قلناه.

şu dört emri yerine getirecek kimseler olarak vasfetmiştir; bunlar da: Namazı kılmak, zekâtı vermek, marufu emretmek ve münkerden nehyetmektir. Ancak Allah Teâlâ'nın dört halifeye yeryüzünde imkân bahşettiği ve orası üzerinde hâkimiyet verdiği sabit olmuştur; bu durumda onların bu dört emri yerine getirmiş olmaları vacip/zorunlu olur. Onlar her türlü marufu emredip her türlü münkerden nehyettiklerine göre muhakkak hak üzere olmaları gerekirdi. İşte bu cihetten bu ayet, dört halifenin imametine delalet etmiştir. Ayeti yalnızca Ali aleyhisselâm'a hamletmek caiz değildir; çünkü ayet çoğula delalet etmektedir. O'nun: { وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “İşlerin akıbeti Allah'a aittir” kavlinde ise, onların zikri geçen hâkimiyet ve mülklerinin muhakkak gerçekleşeceğine delalet vardır. Sonunda işler Allah Teâlâ'ya döner; zira O Sübhânehu mülkü asla zeval bulmayandır. Bu da söylediğimiz hususu teyit etmektedir.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٦]

[Hac Suresi (22), Ayetler 42-46]

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)

{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) } “(Resûlüm!) Eğer seni yalanlıyorlarsa (bil ki), onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. (42) İbrâhim kavmi ve Lût kavmi de (yalanlamıştı). (43) Medyen halkı da (yalanlamıştı). Mûsâ da yalanlandı. Ben de o kâfirlere süre tanıdım, sonra onları yakalayıverdim. İşte benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu! (44) Nice memleketler vardır ki, zulmedip dururlarken biz onları helak ettik; artık çatıları çökmüş, duvarları üstüne yıkılmıştır. Nice terk edilmiş kuyular ve yükseltilmiş köşkler vardır! (45) Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun? Şüphesiz gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur. (46)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ إلى قوله فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِيمَا تَقَدَّمَ إِخْرَاجَ الْكُفَّارِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَأَذِنَ فِي مُقَاتَلَتِهِمْ وَضَمِنَ لِلرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ النُّصْرَةَ وَبَيَّنَ أَنَّ للَّه عَاقِبَةَ الْأُمُورِ، أَرْدَفَهُ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى التَّسْلِيَةِ لِلرَّسُولِ ﷺ فِي الصَّبْرِ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَذِيَّتِهِ وَأَذِيَّةِ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّكْذِيبِ وَغَيْرِهِ، فَقَالَ: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ سَائِرُ الْأُمَمِ أَنْبِيَاءَهُمْ، وَذَكَرَ اللَّه سَبْعَةً مِنْهُمْ. فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَ قَالَ: وَكُذِّبَ مُوسى وَلَمْ يَقُلْ قَوْمُ مُوسَى؟ فَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ } kavlinden { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } kavline kadar olan kısım hakkında:] Bil ki O Teâlâ, daha önce kâfirlerin müminleri haksız yere yurtlarından çıkardıklarını beyan edip onlarla savaşmaya izin verince, Resûl'e ve müminlere yardımı garanti edip işlerin akıbetinin Allah'a ait olduğunu açıklayınca; bunu, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için müşriklerin kendisine ve müminlere yalanlama ve benzeri yollarla verdikleri eziyete sabretmesi hususunda bir teselli makamında olan şu sözlerle takip ettirdi: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa”, [bil ki] onlardan önceki diğer ümmetler de peygamberlerini yalanlamışlardı. Allah bunlardan yedisini zikretti. Eğer: 'Niçin { وَكُذِّبَ مُوسى } “Mûsâ da yalanlandı” dedi de 'Mûsâ'nın kavmi' demedi?' denilirse, cevap iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مُوسَى ﵇ مَا كَذَّبَهُ قَوْمُهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَإِنَّمَا كَذَّبَهُ غَيْرُ قَوْمِهِ وَهُمُ الْقِبْطُ الثَّانِي: كَأَنَّهُ قِيلَ بَعْدَ مَا ذَكَرَ تَكْذِيبَ كُلِّ قَوْمٍ رَسُولَهُ، وَكُذِّبَ مُوسَى أَيْضًا مَعَ وُضُوحِ آيَاتِهِ وَعِظَمِ مُعْجِزَاتِهِ فَمَا ظَنُّكَ بِغَيْرِهِ.

Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm'ı kendi kavmi olan İsrâiloğulları yalanlamadı; onu yalanlayan kavminin dışındakiler yani Kıptîler idi. İkincisi: Her kavmin kendi elçisini yalanlaması zikredildikten sonra sanki şöyle denilmiştir: Mûsâ da ayetlerinin açıklığına ve mucizelerinin büyüklüğüne rağmen yalanlandı; artık sen diğerlerini var düşün!

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ يَعْنِي أَمْهَلْتُهُمْ إِلَى الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ عِنْدِي ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِ [يٌّ] ، أَيْ فَكَيْفَ كَانَ إِنْكَارِي عَلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ، أَلَيْسَ كَانَ وَاقِعًا/ قَطْعًا؟ أَلَمْ أُبْدِلْهُمْ بِالنِّعْمَةِ نِقْمَةً وَبِالْكَثْرَةِ قِلَّةً وَبِالْحَيَاةِ مَوْتًا وَبِالْعِمَارَةِ خَرَابًا؟ أَلَسْتُ أَعْطَيْتُ الْأَنْبِيَاءَ جَمِيعَ مَا وَعَدْتُهُمْ مِنَ النُّصْرَةِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ وَالتَّمْكِينِ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ. فَيَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ عَادَتُكَ يَا مُحَمَّدُ الصَّبْرَ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يُمْهِلُ لِلْمَصْلَحَةِ فَلَا بُدَّ مِنَ الرِّضَاءِ وَالتَّسْلِيمِ، وَإِنْ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْقَلْبِ. وَاعْلَمْ أَنَّ بِدُونِ ذَلِكَ يَحْصُلُ التَّسْلِيَةُ لِمَنْ حَالُهُ دُونَ حَالِ الرَّسُولِ ﵇، فَكَيْفَ بِذَلِكَ مَعَ مَنْزِلَتِهِ، لَكِنَّهُ فِي كُلِّ وَقْتٍ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ جِهَتِهِمْ مَا يَزِيدُهُ غَمًّا، فَأَجْرَى اللَّه عَادَتَهُ بِأَنْ يُصَبِّرَهُ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ وَبِأَيِّ جِنْسٍ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ هَلَكُوا.

Allah Teâlâ'nın: { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ } “Ben de o kâfirlere süre tanıdım” kavline gelince; yani katımda malum olan vakte kadar onlara mühlet verdim, sonra da onları azapla yakalayıverdim. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “İşte benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu!” kavli ise takrîrî bir istifhamdır; yani benim onları azapla inkârım/cezalandırmam nasıl oldu, kesin bir şekilde gerçekleşmiş olmadı mı? Onların nimetini nikmete, çokluklarını azlığa, hayatlarını ölüme ve mamurluklarını harabeye çevirmedim mi? Peygamberlere düşmanlarına karşı yardım ve yeryüzünde hâkimiyet hususunda vaat ettiğim her şeyi vermedim mi? O halde ey Muhammed, senin âdetin de onlara karşı sabretmek olmalıdır. Zira O Teâlâ ancak bir maslahat için mühlet verir; dolayısıyla kalbe ağır gelse bile rıza ve teslimiyet göstermek gerekir. Bil ki bundan daha azıyla bile durumu Resûl aleyhisselâm'ın durumundan daha aşağıda olan kimse teselli bulur; onun yüce makamıyla birlikte nasıl teselli bulmasın? Ne var ki onların tarafından kendisine her vakit kederini artıracak şeyler ulaşıyordu; Allah da âdetini onu halden hale sabırla donatmak üzere cereyan ettirdi. Bu yalanlayanlar ve köklerini kazıyan helak azabının hangi türüyle yok edildikleri daha önce geçmişti.

وَهَاهُنَا بَحْثٌ، وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَفْعَلُ بِهِ وَبِقَوْمِهِ كُلَّ مَا فَعَلَ بِهِمْ وَبِقَوْمِهِمْ إِلَّا عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ فَإِنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ بِقَوْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْ كَانَ قَدْ مَكَّنَهُمْ مِنْ قَتْلِ أَعْدَائِهِمْ وَثَبَّتَهُمْ. قَالَ الْحَسَنُ: السَّبَبُ فِي

Burada bir inceleme vardır: O da bu ayetin, Sübhânehu'nun o peygamberlere ve kavimlerine yaptığı her şeyi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve kavmine de yapacağına delalet etmesidir; kök kazıyıcı azap müstesnadır, zira O, her ne kadar düşmanlarını öldürme imkânı verip kendilerini sebatkâr kılsa da bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmine yapmayacaktır. Hasan şöyle demiştir: Bu ümmetten

تَأَخُّرِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ مَشْرُوطٌ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ عِنْدَ اللَّه حَدًّ [ا] مِنَ الْكُفْرِ مَنْ بَلَغَهُ عَذَّبَهُ وَمَنْ لَمْ يَبْلُغْهُ لَمْ يُعَذِّبْهُ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّه لَا يُعَذِّبُ قَوْمًا حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَا يُؤْمِنُ، فَأَمَّا إِذَا حَصَلَ الشَّرْطَانِ وَهُوَ أَنْ يَبْلُغُوا ذَلِكَ الْحَدَّ مِنَ الْكُفْرِ وَعَلِمَ اللَّه أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَا يُؤْمِنُ، فَحِينَئِذٍ يَأْمُرُ الْأَنْبِيَاءَ فَيَدْعُونَ عَلَى أُمَمِهِمْ فَيَسْتَجِيبُ اللَّه دُعَاءَهُمْ فَيُعَذِّبُهُمْ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ وهو المراد من قوله: حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ [يُوسُفَ: ١١٠] أَيْ مِنْ إِجَابَةِ الْقَوْمِ، وَقَوْلِهِ لِنُوحٍ: أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ [هُودٍ:

kök kazıyıcı azabın ertelenmesinin sebebi, bu azabın iki şarta bağlı olmasıdır: Birincisi: Allah katında küfrün bir sınırı vardır; bu sınıra ulaşana azap eder, ulaşmayana ise azap etmez. İkincisi: Allah, içlerinden hiçbir kimsenin iman etmeyeceğini bilmedikçe bir topluluğa azap etmez. Bu iki şart gerçekleştiğinde -yani küfürde o sınıra ulaştıklarında ve Allah onlardan hiçbirinin iman etmeyeceğini bildiğinde- işte o zaman peygamberlere emreder, onlar da ümmetleri aleyhine dua ederler. Allah da dualarını kabul eder ve onları köklerini kazıyan bir azapla cezalandırır. O'nun: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ } “Nihayet peygamberler ümitlerini kestiklerinde...” [Yûsuf 110] yani kavmin icabet etmesinden [ümit kestiklerinde] kavlinden ve Nûh'a hitaben: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Kavminden, daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır” [Hûd 36] kavlinden murad budur.

٣٦] وَإِذَا عَذَّبَهُمُ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ يُنَجِّي الْمُؤْمِنِينَ لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا [هُودٍ: ٦٦] أَيْ بِالْعَذَابِ نَجَّيْنَا هُودًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ المسألة قَدْ تَقَدَّمَ فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يُوصَفُ مَا يُنْزِلُهُ بِالْكَفَّارِ مِنَ الْهَلَاكِ بِالْعَذَابِ الْمُعَجَّلِ بِأَنَّهُ نَكِيرٌ؟ قُلْنَا إِذَا كَانَ رَادِعًا لِغَيْرِهِ وَصَادِعًا لَهُ عَنْ مِثْلِ مَا أَوْجَبَ ذَلِكَ صَارَ نَكِيرًا.

Allah Teâlâ onları azaplandırdığı zaman { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiği zaman” [Hûd 66] yani azap emrimiz geldiğinde Hûd'u kurtardık kavli gereğince müminleri kurtarır. Bil ki bu meseleye dair kelam daha önce geçmişti, dolayısıyla tekrarında bir fayda yoktur. Eğer: 'Kâfirlere dünyada indirilen helak edici acele azap nasıl nekîr (inkâr/cezalandırma) olarak vasfedilir?' denilirse; deriz ki: Başkası için caydırıcı olup onu buna sebep olan şeyin benzerinden menettiğinde o, nekîr haline gelir.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } “Nice memleketler vardır ki biz onları helak ettik” kavline gelince; bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مَنْ قَوْلِهِ: فَكَأَيِّنْ فَكَمْ عَلَى وَجْهِ التَّكْثِيرِ، وَقِيلَ أَيْضًا مَعْنَاهُ، وَرُبَّ قَرْيَةٍ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ أَوْكَدُ فِي الزَّجْرِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ قَوْمٍ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ وَأَنَّهُ عَجَّلَ إِهْلَاكَهُمْ أَتْبَعَهُ بِمَا دَلَّ عَلَى أَنَّ لِذَلِكَ أَمْثَالًا وَإِنْ لَمْ يُذْكَرْ مُفَصَّلًا.

Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: O'nun { فَكَأَيِّنْ } sözünden murad, çokluk bildirmek üzere 'nice/ne kadar çok' demektir. Bunun manasının 'nice memleket' olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır çünkü sakındırma hususunda daha kuvvetlidir. Sanki Allah Teâlâ, yalanlayanlardan bir kavmin halini ve onları çarçabuk helak ettiğini beyan edince, tafsilatlı olarak zikredilmese bile bunun benzerlerinin bulunduğuna delalet eden şeyi peşinden getirmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ وَالْمَدِينَةِ أَهْلَكْناها بِالنُّونِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ أَهْلَكْتُهَا وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ.

İkinci Mesele: İbn Kesîr, Kûfe ehli ve Medine ehli nun harfiyle { أَهْلَكْناها } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve Ya'kûb ise [ehlektühâ] şeklinde okumuşlardır ki bu, önceki ayette yer alan { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ } kavlinden ötürü Ebû Ubeyd'in de tercihidir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَهْلَكْناها أَيْ أَهْلَهَا وَدَلَّ بِقَوْلِهِ وَهِيَ ظَالِمَةٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِهْلَاكَ نَفْسِ الْقَرْيَةِ، فَيَدْخُلُ تَحْتَ إِهْلَاكِهَا إِهْلَاكُ مَنْ فِيهَا لِأَنَّ الْعَذَابَ النَّازِلَ إِذَا بَلَغَ أَنْ يُهْلِكَ الْقَرْيَةَ فَتَصِيرَ مُنْهَدِمَةً حَصَلَ بِهَلَاكِهَا هَلَاكُ مَنْ فِيهَا وَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ أَقْرَبَ.

Üçüncü Mesele: O'nun: { أَهْلَكْناها } kavli, 'halkını helak ettik' demektir; O'nun { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “o zulmedip dururken” kavli de zikrettiğimize delalet etmektedir. Memleketin bizzat kendisinin helak edilmesinin murad edilmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde onun helak edilişi altına içindekilerin helak edilişi de girer. Çünkü inen azap memleketi yok edip yıkılmış hale getirecek boyuta ulaştığında, onun helakiyle birlikte içindekilerin helaki de hâsıl olur; her ne kadar birinci mana daha yakın olsa da.

أَمَّا قَوْلُهُ وَهِيَ: خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها فَفِيهِ سُؤَالَانِ:

O'nun: { خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “çatıları çökmüş, duvarları üstüne yıkılmıştır” kavline gelince; bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا مَعْنَى هَذِهِ اللَّفْظَةِ؟ فَقَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: كُلُّ مُرْتَفِعٍ أَظَلَّكَ مِنْ سَقْفِ بَيْتٍ أَوْ خَيْمَةٍ أَوْ ظُلَّةٍ فَهُوَ عَرْشٌ، وَالْخَاوِي السَّاقِطُ مِنْ خَوِيَ النَّجْمُ إِذَا سَقَطَ أَوِ الْخَالِي مِنْ/ خَوِيَ الْمَنْزِلُ إِذَا خَلَا مِنْ أَهْلِهِ، فَإِنْ فَسَّرْنَا الْخَاوِيَ بِالسَّاقِطِ، كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهَا سَاقِطَةٌ عَلَى سُقُوفِهَا، أَيْ خَرَّتْ سُقُوفُهَا عَلَى الْأَرْضِ، ثُمَّ تَهَدَّمَتْ حِيطَانُهَا فَسَقَطَتْ فَوْقَ السُّقُوفِ، وَإِنْ فَسَّرْنَاهُ بِالْخَالِي كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهَا خَالِيَةٌ عَنِ النَّاسِ مَعَ بَقَاءِ عُرُوشِهَا وَسَلَامَتِهَا، قَالَ وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ هِيَ خَاوِيَةٌ وَهِيَ عَلَى عُرُوشِهَا، بِمَعْنَى أَنَّ السُّقُوفَ سَقَطَتْ عَلَى الْأَرْضِ فَصَارَتْ فِي قَرَارِ الْحِيطَانِ وَبَقِيَتِ الْحِيطَانُ قَائِمَةً فَهِيَ مُشْرِفَةٌ عَلَى السُّقُوفِ السَّاقِطَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهَا بَقِيَتْ مَحَلًّا لِلِاعْتِبَارِ.

Birinci Soru: Bu lafzın anlamı nedir? Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ev tavanından, çadırdan veya gölgelikten seni gölgeleyen her yüksek şey arştır (çatıdır/tavandır). Hâviye ise; yıldız battığında/düştüğünde kullanılan 'haviye'n-necm' kökünden 'düşen/çöken' veya ev ahalisinden boşaldığında kullanılan 'haviye'l-menzil' kökünden 'boş/ıssız kalan' demektir. Eğer hâviye kelimesini 'çöken' diye tefsir edersek mana; onun tavanlarının üzerine çökmüş olması, yani önce tavanlarının yere düşmesi, ardından duvarlarının yıkılarak tavanların üstüne çökmesidir. Eğer bunu 'boş kalan' diye tefsir edersek mana; çatıları ve tavanları sağlam kalmakla birlikte ahalisinden boşalmış olmasıdır. Zemahşerî der ki: Bunun haber üstüne haber olması da mümkündür; sanki 'o boştur ve çatıları üzerindedir' denilmiş gibidir; yani tavanlar yere düşüp duvarların dibine inmiş, duvarlar ise ayakta kalarak çöken tavanların üzerine bakar vaziyette kalmıştır. Velhasıl ayet, o yerlerin ibret alınacak bir mahal olarak kaldığına delalet etmektedir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَحَلُّ هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ مِنَ الْإِعْرَابِ. أَعْنِي وَهِيَ ظالِمَةٌ، فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها الْجَوَابُ: الْأُولَى: فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ وَالثَّانِيَةُ: لَا مَحَلَّ لَهَا لأنها مقطوعة عَلَى (أَهْلَكْنَاهَا) وَهَذَا الْفِعْلُ لَيْسَ لَهُ مَحَلٌّ. قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمَعْنَى فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ كَانَتْ ظَالِمَةً وَهِيَ الْآنَ خَاوِيَةٌ.

İkinci Soru: Yani { وَهِيَ ظالِمَةٌ } ve { فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } bu iki cümlenin iraptaki yeri nedir? Cevap: Birincisi: Hâl olarak nasb mahallindedir. İkincisi: İraptan mahalli yoktur; çünkü { أَهْلَكْنَاهَا } fiiline atfedilmeksizin munkatı' olarak gelmiştir ve bu fiilin de mahalli yoktur. Ebû Müslim şöyle demiştir: Mana; nice memleket vardır ki zulmetmekte iken biz onu helak ettik, o ise şimdi bomboş ve yıkılmıştır, şeklindedir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Nice terk edilmiş kuyular ve yükseltilmiş köşkler vardır!” kavline gelince; bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ مُعَطَّلَةٍ مِنْ أَعْطَلَهُ بِمَعْنَى مُعَطَّلَةٍ وَمَعْنَى الْمُعَطَّلَةِ أَنَّهَا عَامِرَةٌ فيها الماء

Birinci Mesele: Hasan, 'atıl bıraktı' manasında [a'talahû] kökünden şeddesiz [mu'talah] okumuştur ki bu da muattale (terk edilmiş) anlamındadır. Muattalanın anlamı şudur: O kuyu mamurdur, içinde su vardır

وَيُمْكِنُ الِاسْتِقَاءُ مِنْهَا إِلَّا أَنَّهَا عُطِّلَتْ أَيْ تُرِكَتْ لَا يُسْتَقَى مِنْهَا لِهَلَاكِ أَهْلِهَا وَفِي الْمَشِيدِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الْمُجَصَّصُ لِأَنَّ الْجِصَّ بِالْمَدِينَةِ يُسَمَّى الشِّيدَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ الْمَرْفُوعُ الْمُطَوَّلُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْقَرْيَةَ مَعَ تَكَلُّفِ بِنَائِهِمْ لَهَا وَاغْتِبَاطِهِمْ بِهَا جُعِلَتْ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ بِهَذَا الْوَصْفِ، وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ الَّتِي كَلَّفُوهَا وَصَارَتْ شِرْبَهُمْ صَارَتْ مُعَطَّلَةً بِلَا شَارِبٍ وَلَا وَارِدٍ، وَالْقَصْرُ الَّذِي أَحْكَمُوهُ بِالْجِصِّ وَطَوَّلُوهُ صَارَ ظَاهِرًا خَالِيًا بِلَا سَاكِنٍ، وَجَعَلَ ذَلِكَ تَعَالَى عِبْرَةً لِمَنِ اعْتَبَرَ وَتَدَبَّرَ. وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ تَفْسِيرَ عَلَى بِمَعَ أَوْلَى لِأَنَّ التَّقْدِيرَ وَهِيَ خَاوِيَةٌ مَعَ عُرُوشِهَا وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا إِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ كَانَتْ أَدْخَلَ فِي الِاعْتِبَارِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ

ve ondan su çekmek mümkündür; ancak sahipleri helak olduğu için terk edilmiş, yani kendisinden su çekilmez hale gelmiştir. Meşîd hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Kireçle sıvanmış olandır; çünkü Medine'de kirece 'şîd' denir. İkincisi: Yükseltilmiş, uzatılmış olandır. Mana şudur: Allah Teâlâ; memleketin, halkının onu inşa etmekteki külfetlerine ve onunla sevinip övünmelerine rağmen küfürleri sebebiyle bu hale getirildiğini beyan etmiştir. Aynı şekilde emek verip yaptıkları ve su kaynakları olan kuyunun da içeni ve başına geleni olmaksızın terk edildiğini; kireçle sağlamlaştırıp yükselttikleri köşkün de içinde sakini bulunmayan, bomboş ve ortada kalmış bir hale geldiğini açıklamıştır. Allah Teâlâ bunu, ibret alan ve düşünen kimseler için bir ibret kılmıştır. Bunda, { عَلَى } harfinin 'birlikte' manasındaki [maa] ile tefsir edilmesinin daha evla olduğuna delalet vardır; zira takdiri 'tavanlarıyla birlikte bomboş kalmıştır' şeklindedir. Malumdur ki böyle olduğunda ibret vericiliği daha fazladır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ } “Şüphesiz siz sabahleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz”

[الصَّافَّاتِ: ١٣٧] واللَّه أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

[Sâffât 137] kavli gibidir. Doğruyu en iyi Allah bilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ هَذِهِ الْبِئْرَ نَزَلَ عَلَيْهَا صَالِحٌ مَعَ أَرْبَعَةِ آلَافِ نَفَرٍ مِمَّنْ آمَنَ بِهِ، وَنَجَّاهُمُ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْعَذَابِ وَهُمْ بِحَضْرَمَوْتَ، وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّ صَالِحًا حِينَ حَضَرَهَا مَاتَ ثَمَّ، وَثَمَّ بَلْدَةٌ عِنْدَ الْبِئْرِ اسْمُهَا حَاضُورَا بَنَاهَا قَوْمُ صَالِحٍ، وَأَمَّرُوا عَلَيْهَا حَاسِرَ بْنَ جُلَاسٍ وَجَعَلُوا وَزِيرَهُ سنجاريب وَأَقَامُوا بِهَا زَمَانًا ثُمَّ كَفَرُوا وَعَبَدُوا صَنَمًا، وَأَرْسَلَ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِمْ حَنْظَلَةَ بْنَ صَفْوَانَ فَقَتَلُوهُ فِي السُّوقِ فَأَهْلَكَهُمُ اللَّه تَعَالَى، وَعَطَّلَ بِئْرَهُمْ وَخَرَّبَ قُصُورَهُمْ، قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ، وَهَذَا عَجِيبٌ لِأَنِّي زُرْتُ قَبْرَ صَالِحٍ بِالشَّامِ بِبَلْدَةٍ يُقَالُ لَهَا عَكَّةُ فَكَيْفَ يُقَالُ إِنَّهُ بِحَضْرَمَوْتَ.

İkinci Mesele: Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Sâlih kendisine iman eden ve Allah Teâlâ'nın azaptan kurtardığı dört bin kişiyle birlikte bu kuyunun başına konaklamıştır; onlar Hadramut'tadırlar. Oraya bu ismin verilmesi, Sâlih oraya vardığı vakit orada vefat etmiş olmasındandır. Kuyunun yanında Hadûrâ adında Sâlih'in kavminin inşa ettiği bir şehir vardı; şehrin başına Hâsir b. Cülâs'ı emir yapmışlar, Sencârib'i de onun veziri kılmışlardı. Orada bir müddet yaşadılar, sonra kâfir olup bir puta taptılar. Allah Teâlâ onlara Hanzala b. Safvân'ı gönderdi, onu çarşıda öldürdüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları helak etti, kuyularını atıl bıraktı ve köşklerini harap etti. İmam Ebu'l-Kâsım el-Ensârî şöyle demiştir: Bu şaşılacak bir durumdur; zira ben Şam'da Akka denilen bir beldede Sâlih'in kabrini ziyaret ettim, öyleyse Hadramut'ta olduğu nasıl söylenebilir?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ ذِكْرُ مَا يَتَكَامَلُ بِهِ ذَلِكَ الِاعْتِبَارُ لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ لَهَا حَظٌّ عَظِيمٌ فِي الِاعْتِبَارِ وَكَذَلِكَ/ اسْتِمَاعُ الْأَخْبَارِ فِيهِ مَدْخَلٌ، وَلَكِنْ لَا يَكْمُلُ هَذَانِ الْأَمْرَانِ إِلَّا بِتَدَبُّرِ الْقَلْبِ لِأَنَّ مَنْ عَايَنَ وَسَمِعَ ثُمَّ لَمْ يَتَدَبَّرْ وَلَمْ يَعْتَبِرْ لَمْ ينتفع ألبتة ولو تفكر فيها سَمِعَ لَانْتَفَعَ، فَلِهَذَا قَالَ: فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ كَأَنَّهُ قَالَ لَا عَمًى فِي أَبْصَارِهِمْ فَإِنَّهُمْ يَرَوْنَ بِهَا لَكِنَّ الْعَمَى فِي قُلُوبِهِمْ حَيْثُ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا أَبْصَرُوهُ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun?” kavline gelince; bundan maksat, o ibret alışın kendisiyle tamamlanacağı hususu zikretmektir. Çünkü görmenin ibret almada büyük bir payı vardır; aynı şekilde haberleri işitmenin de bir tesiri vardır. Ancak bu iki husus sadece kalbin düşünmesi ve idrakiyle kemale erer. Zira bizzat müşahede edip işiten, sonra da düşünmeyip ibret almayan kimse hiçbir şekilde faydalanamaz; şayet işittikleri üzerinde tefekkür etseydi muhakkak istifade ederdi. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Şüphesiz gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” Sanki şöyle demiştir: Onların gözlerinde körlük yoktur, zira gözleriyle görmektedirler; fakat asıl körlük, gördüklerinden faydalanmadıkları için kalplerindedir. Burada bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ هَلْ يَدُلُّ عَلَى الْأَمْرِ بِالسَّفَرِ الْجَوَابُ: يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ مَا سَافَرُوا فَحَثَّهُمْ عَلَى السَّفَرِ لِيَرَوْا مَصَارِعَ مَنْ أَهْلَكَهُمُ اللَّه بِكُفْرِهِمْ وَيُشَاهِدُوا آثَارَهُمْ فَيَعْتَبِرُوا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا قَدْ سَافَرُوا وَرَأَوْا ذَلِكَ وَلَكِنْ لَمْ يَعْتَبِرُوا فَجُعِلُوا كَأَنْ لَمْ يُسَافِرُوا وَلَمْ يَرَوْا.

Birinci Soru: O'nun: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } kavli seyahat etmeyi emretmeye delalet eder mi? Cevap: Seyahat etmemiş olmaları, bunun üzerine Allah'ın küfürleri sebebiyle helak ettiği kimselerin helak oldukları yerleri görmeleri ve onların geride bıraktığı izleri müşahede edip ibret almaları için onları seyahate teşvik etmiş olması muhtemeldir. Seyahat etmiş ve bunları görmüş olmaları, ancak ibret almadıkları için sanki hiç seyahat etmemiş ve görmemiş gibi sayılmış olmaları da muhtemeldir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَالْجَوَابُ: هَذَا الضَّمِيرُ ضَمِيرُ الْقِصَّةِ وَالشَّأْنِ يَجِيءُ مُؤَنَّثًا وَمُذَكَّرًا وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَإِنَّهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرًا مُبْهَمًا يُفَسِّرُهُ الْأَبْصَارُ.

İkinci Soru: O'nun: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } kavlindeki zamirin anlamı nedir? Cevap: Bu zamir 'kıssa ve şe'n zamiri'dir; müennes ve müzekker olarak gelebilir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde [fe-innehû] şeklindedir. { الْأَبْصَارُ } kelimesinin açıkladığı müphem bir zamir olması da caizdir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَيُّ فَائِدَةٍ فِي ذِكْرِ الصُّدُورِ مَعَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الْقَلْبَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الصَّدْرِ؟

Üçüncü Soru: Herkes kalbin ancak göğüste bulunacağını bildiği halde göğüslerin zikredilmesinde ne gibi bir fayda vardır?

الْجَوَابُ: أَنَّ الْمُتَعَارَفَ أَنَّ الْعَمَى مَكَانُهُ الْحَدَقَةُ، فَلَمَّا أُرِيدَ إِثْبَاتُهُ لِلْقَلْبِ عَلَى خِلَافِ الْمُتَعَارَفِ احْتِيجَ إِلَى زِيَادَةِ بَيَانٍ كَمَا تَقُولُ: لَيْسَ الْمَضَاءُ لِلسَّيْفِ وَلَكِنَّهُ لِلِسَانِكَ الَّذِي بَيْنَ فَكَّيْكَ، فَقَوْلُكَ الَّذِي بَيْنَ فَكَّيْكَ تَقْرِيرٌ لِمَا ادَّعَيْتَهُ لِلِّسَانِ وَتَثْبِيتٌ، لِأَنَّ مَحَلَّ الْمَضَاءِ هُوَ هُوَ لَا غَيْرُ، وَكَأَنَّكَ قُلْتَ مَا نَفَيْتُ الْمَضَاءَ عَنِ السَّيْفِ وَأَثْبَتُّهُ لِلِسَانِكَ سَهْوًا، وَلَكِنِّي تَعَمَّدْتُهُ عَلَى الْيَقِينِ. وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْقَلْبَ قَدْ يُجْعَلُ كِنَايَةً عَنِ الْخَاطِرِ وَالتَّدَبُّرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ [ق: ٣٧] وَعِنْدَ قَوْمٍ أَنَّ مَحَلَّ التَّفَكُّرِ هُوَ الدِّمَاغُ فاللَّه تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ هُوَ الصَّدْرُ.

Cevap: Bilinen şudur ki körlüğün mahalli göz bebeğidir. Bu durum alışılagelmişin hilafına kalp için ispat edilmek istendiğinde, fazladan bir beyana ihtiyaç duyulmuştur. Nitekim senin: 'Keskinlik kılıca ait değildir, bilakis iki çenen arasındaki diline aittir' demen gibidir. Senin 'iki çenen arasındaki' sözün, dil için iddia ettiğin şeyi pekiştirmek ve sabitleştirmektir; çünkü keskinliğin asıl mahalli bizzat odur, başkası değildir. Sanki sen: 'Ben keskinliği kılıçtan nefyedip diline nispet ederken bunu sehven yapmadım, bilakis kesin bir bilgiyle bunu kastettim' demiş gibi olursun. Benim katımda bu hususta bir başka vecih daha vardır: O da kalbin bazen düşünce ve tefekkürden kinaye kılınmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” [Kâf 37] kavlinde olduğu gibidir. Bir topluluğa göre de tefekkürün mahalli beyindir; dolayısıyla Allah Teâlâ bunun mahallinin göğüs olduğunu beyan etmiştir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: هَلْ تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَقْلَ هُوَ الْعِلْمُ وَعَلَى أَنَّ مَحَلَّ الْعِلْمِ هُوَ الْقَلْبُ؟ الْجَوَابُ: نَعَمْ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ: قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها الْعِلْمُ وَقَوْلُهُ: يَعْقِلُونَ بِها كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْقَلْبَ آلَةٌ لِهَذَا التَّعَقُّلِ، فَوَجَبَ جَعْلُ الْقَلْبِ مَحَلًّا لِلتَّعَقُّلِ وَيُسَمَّى الْجَهْلُ بِالْعَمَى لِأَنَّ الْجَاهِلَ لِكَوْنِهِ مُتَحَيِّرًا يُشْبِهُ الأعمى.

Dördüncü Soru: Ayet aklın ilim olduğuna ve ilmin mahallinin kalp olduğuna delalet eder mi? Cevap: Evet; çünkü O'nun: { قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها } “düşünecek kalpleri” kavlinden maksat ilimdir. O'nun: { يَعْقِلُونَ بِها } “onunla aklederler” kavli ise kalbin bu akletmenin aleti olduğuna bir delalet gibidir; dolayısıyla kalbi akletmenin mahalli kılmak vacip/zorunlu olmuştur. Cehâlet de körlük olarak isimlendirilir; çünkü cahil kimse şaşkınlığı sebebiyle köre benzer.

[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]

[Hac Suresi (22), Ayetler 47-49]

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩)

{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla caymaz. Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, sizin saymakta olduğunuz bin yıl gibidir. (47) Zulmedip dururken kendilerine süre tanıdığım, sonra da yakalayıverdiğim nice memleketler vardır! Dönüş ancak banadır. (48) De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.' (49)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى مِنْ عِظَمِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّكْذِيبِ أَنَّهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِاسْتِعْجَالِ الْعَذَابِ فَقَالَ:

Bil ki O Teâlâ, onların içinde bulundukları yalanlamanın büyüklüğünden olarak azabın çarçabuk gelmesini isteyerek alay ettiklerini hikâye edince şöyle buyurmuştur:

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ يُخَوِّفُهُمْ بِالْعَذَابِ إِنِ اسْتَمَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَلِأَنَّ قَوْلَهُمْ: لَوْ مَا تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ [الْحِجْرِ: ٧] يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ تَعَالَى: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ لِأَنَّ الْوَعْدَ بِالْعَذَابِ إِذَا كَانَ فِي الْآخِرَةِ دُونَ الدُّنْيَا فَاسْتِعْجَالُهُ يَكُونُ كَالْخُلْفِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَسْتَعْجِلَ عَذَابَ الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ يَعْنِي فِيمَا يَنَالُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَشِدَّتِهِ كَأَلْفِ سَنَةٍ لَوْ بَقِيَ وَعُذِّبَ فِي كَثْرَةِ الْآلَامِ وَشِدَّتِهَا فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ لَوْ عَرَفُوا حَالَ عَذَابِ الْآخِرَةِ وَأَنَّهُ بِهَذَا الْوَصْفِ لَمَا اسْتَعْجَلُوهُ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ وَهُوَ أَوْلَى الْوُجُوهِ: الوجه الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ طُولُ أَيَّامِ الْآخِرَةِ فِي الْمُحَاسَبَةِ وَيَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى قَرِيبٍ مِمَّا تَقَدَّمَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْأَيَّامَ الْقَصِيرَةَ إِذَا مَرَّتْ فِي الشِّدَّةِ كَانَتْ مُسْتَطِيلَةً فَكَيْفَ تَكُونُ الْأَيَّامُ الْمُسْتَطِيلَةُ إِذَا مَرَّتْ فِي الشِّدَّةِ. ثُمَّ إِنَّ الْعَذَابَ الَّذِي يَكُونُ طُولُ أَيَّامِهَا إِلَى هَذَا الْحَدِّ لَا يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَسْتَعْجِلَهُ وَالوجه الثَّالِثُ: أَنَّ الْيَوْمَ الْوَاحِدَ وَأَلْفَ سَنَةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ عَلَى السَّوَاءِ لِأَنَّهُ الْقَادِرُ الَّذِي لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، فَإِذَا لَمْ يَسْتَبْعِدُوا إِمْهَالَ يَوْمٍ فَلَا يَسْتَبْعِدُوا أَيْضًا إِمْهَالَ أَلْفِ سَنَةٍ.

{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar.” Bunda, o aleyhisselâm'ın küfürlerinde ısrar ettikleri takdirde onları azapla korkuttuğuna delalet vardır; zira onların: { لَوْ ما تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ } “Bize melekleri getirsene!” [Hicr 7] sözleri buna delalet etmektedir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Hâlbuki Allah vaadinden asla caymaz” buyurmuştur. Çünkü azap vaadi dünya için değil de ahiret için olduğunda, onun çarçabuk istenmesi vaadin bozulmasını istemek gibi olur. Sonra akıl sahibinin ahiret azabının acele gelmesini istememesi gerektiğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ } “Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün”, yani başlarına gelecek azap ve onun şiddeti bakımından, acıların çokluğu ve şiddeti içinde kalıp azap gördüğü takdirde sizin saydığınız { كَأَلْفِ سَنَةٍ } “bin yıl gibidir”. Böylece O Sübhânehu, ahiret azabının durumunu ve onun bu vasıfta olduğunu bilselerdi onun acele gelmesini istemeyeceklerini beyan etmiştir. Bu, Ebû Müslim'in görüşüdür ve vecihlerin en evlasıdır. İkinci Vecih: Muradın, hesaba çekilme anında ahiret günlerinin uzunluğu olmasıdır; bunun manası da önceki görüşe yakın bir yere varır. Şöyle ki: Kısa günler sıkıntı içinde geçtiğinde uzar; peki ya uzun günler sıkıntı içinde geçerse nasıl olur! Kaldı ki günlerinin uzunluğu bu dereceye varan bir azabı akıl sahibinin çarçabuk istemesi yakışık almaz. Üçüncü Vecih: Bir gün ile bin yılın Allah'a nispetle eşit olmasıdır; zira O, hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı mutlak kādirdir. Bir günlük mühlet vermeyi uzak görmüyorlarsa, bin yıllık mühlet vermeyi de uzak görmemelidirler.