أَمَّا قَوْلُهُ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَالْمُرَادُ وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَخَّرْتُ إِهْلَاكَهُمْ مَعَ اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ فَاغْتَرُّوا بِذَلِكَ التَّأْخِيرِ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ بِأَنْ أَنْزَلْتُ الْعَذَابَ بِهِمْ، وَمَعَ ذَلِكَ فَعَذَابُهُمْ مُدَّخَرٌ إِذَا صَارُوا إِلَيَّ وَهُوَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ قَالَ فِيمَا قَبْلُ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ [الحج:
Allah Teâlâ'nın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zulmedip dururken mühlet verdiğim nice beldeler vardır” buyruğuna gelince; murat şudur: Zulümlerinde ısrar etmelerine rağmen helaklerini ertelediğim nice beldeler vardır ki bu erteleme ile aldandılar, { ثُمَّ أَخَذْتُها } “Sonra da onları yakalayıverdim”, yani üzerlerine azabı indirdim. Bununla birlikte onların azabı, bana döndükleri vakit için de saklı tutulmuştur; bu da O'nun: { وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Dönüş ancak banadır” buyruğunun tefsiridir. Eğer “Önceki ayette: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Halkı zulmedip dururken helak ettiğimiz nice beldeler vardır” [Hac 45] denilip
٤٥] وَقَالَ هَاهُنَا: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها الْأُولَى بِالْفَاءِ وَهَذِهِ بِالْوَاوِ؟ قُلْنَا: الْأُولَى وَقَعَتْ بدلا عن قوله:
burada ise: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها } “Mühlet verdiğim nice beldeler vardır” denilmiştir; birincisi fâ (فَ) ile, bu ise vâv (وَ) iledir, [sebebi nedir]?” denilirse; deriz ki: Birincisi,
فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ [الحج: ٤٤] وَأَمَّا هَذِهِ فَحُكْمُهَا حُكْمُ مَا تَقَدَّمَهَا مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمَعْطُوفَتَيْنِ بِالْوَاوِ، أَعْنِي قَوْلَهُ: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ.
{ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Beni inkâr etmek nasılmış!” [Hac 44] buyruğundan bedel olarak vâki olmuştur. Bu ayete gelince; bunun hükmü, kendisinden önce vâv ile matuf olan iki cümlenin hükmü gibidir; yani: { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Hâlbuki Allah vaadinden asla caymaz. Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, saydığınız bin yıl gibidir” [Hac 47] buyruğu kastedilmektedir.
أما قوله: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يُدِيمَ لَهُمُ التَّخْوِيفَ وَالْإِنْذَارَ، وَأَنْ لَا يَصُدَّهُ مَا يَكُونُ مِنْهُمْ مَنَ الِاسْتِعْجَالِ لِلْعَذَابِ عَلَى سَبِيلِ الْهُزْءِ عَنْ إِدَامَةِ التَّخْوِيفِ وَالْإِنْذَارِ، وَأَنْ يَقُولَ لَهُمْ إِنَّمَا بُعِثْتُ لِلْإِنْذَارِ فَاسْتِهْزَاؤُكُمْ بذلك لا يمنعني منه.
O'nun: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım” buyruğuna gelince; mana şudur: Allah Teâlâ, Resulüne onlara yönelik korkutma ve uyarmayı sürdürmesini, onların alay yollu azabı acele istemelerinin kendisini sürekli korkutmaktan ve uyarmaktan alıkoymamasını ve onlara: “Ben sadece uyarmak için gönderildim; sizin bununla alay etmeniz beni bundan alıkoyamaz” demesini emretmiştir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Hac Suresi (22), Ayetler 50-51]
فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)
{ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “İman edip salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir bağışlanma ve bol ve onurlu bir rızık vardır. (50) Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir. (51)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ لِلرَّسُولِ ﷺ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَرْدَفَ ذَلِكَ بِأَنْ أَمَرَهُ بِوَعْدِهِمْ وَوَعِيدِهِمْ، لِأَنَّ الرَّجُلَ إِنَّمَا يَكُونُ مُنْذِرًا بِذِكْرِ الْوَعْدِ لِلْمُطِيعِينَ وَالْوَعِيدِ/ لِلْعَاصِينَ. فَقَالَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَجَمَعَ بَيْنَ الْوَصْفَيْنِ وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ خَارِجٌ عَنْ مُسَمَّى الْإِيمَانِ وَبِهِ يَبْطُلُ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ وَيَدْخُلُ فِي الْإِيمَانِ كُلُّ مَا يَجِبُ مِنَ الِاعْتِقَادِ بِالْقَلْبِ وَالْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ، وَيَدْخُلُ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ أَدَاءُ كُلِّ وَاجِبٍ وَتَرْكُ كُلِّ مَحْظُورٍ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا فاللَّه تَعَالَى يَجْمَعُ لَهُ بَيْنَ الْمَغْفِرَةِ وَالرِّزْقِ الْكَرِيمِ. أَمَّا الْمَغْفِرَةُ فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ عِبَارَةً عَنْ غُفْرَانِ الصَّغَائِرِ، أَوْ عَنْ غُفْرَانِ الْكَبَائِرِ بَعْدَ التَّوْبَةِ، أَوْ عَنْ غُفْرَانِهَا قَبْلَ التَّوْبَةِ، وَالْأَوَّلَانِ وَاجِبَانِ عِنْدَ الْخَصْمِ، وَأَدَاءُ الْوَاجِبِ لَا يُسَمَّى غُفْرَانًا، فَبَقِيَ الثَّالِثُ وَهُوَ دَلَالَتُهُ عَلَى الْعَفْوِ عَنْ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ. وَأَمَّا الرِّزْقُ الْكَرِيمُ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الثَّوَابِ، وَكَرَمُهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِلصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةِ، وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ هُنَاكَ يَسْتَغْنِي عَنِ الْمَكَاسِبِ وَتَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ وَالذُّلِّ فِيهَا وَارْتِكَابِ الْمَآثِمِ وَالدَّنَاءَةِ بِسَبَبِهَا، وَأَنْ يَكُونَ لِلصِّفَاتِ الثُّبُوتِيَّةِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ رِزْقًا كَثِيرًا دَائِمًا خَالِصًا عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ، مَقْرُونًا بِالتَّعْظِيمِ وَالتَّبْجِيلِ. وَالْأَوْلَى جَعْلُ الْكَرِيمِ دَالًّا عَلَى كُلِّ هَذِهِ الصِّفَاتِ، فَهَذَا شَرْحُ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَمَّا حَالُ الْكُفَّارِ فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ, Resulüne ﷺ onlara: “Ben apaçık bir uyarıcıyım” demesi gerektiğini beyan edince, bunun peşinden onlara vadetmesini ve onları tehdit etmesini emretti; zira bir kimse ancak itaat edenlere vaadi, isyankârlara ise tehdidi zikretmekle uyarıcı olur. Nitekim: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler” buyurarak iki vasfı bir arada zikretti; bu da salih amelin, iman isminin kapsamı dışında olduğuna delildir ve bununla Mutezile'nin görüşü iptal olur. İmanın içine kalple inanılması ve dille ikrar edilmesi gereken her şey girer; salih amelin içine ise her farzı yerine getirmek ve her haram kılınan şeyi terk etmek girer. Sonra O Sübhânehu, bu ikisini kendisinde toplayan kimse için Allah Teâlâ'nın mağfiret ile kerim (onurlu/bol) rızkı bir araya getireceğini beyan buyurdu. Mağfirete gelince; bu ya küçük günahların bağışlanmasından, ya tövbeden sonra büyük günahların bağışlanmasından ya da tövbeden önce bağışlanmasından ibarettir. İlk ikisi muhataba (hasma) göre vaciptir; vacibin yerine getirilmesi ise bağışlama olarak isimlendirilmez. Geriye üçüncüsü kalır ki o da kıble ehlinden büyük günah sahiplerinin affedileceğine delalet etmesidir. Kerim rızka gelince; o, sevaba işarettir. Rızkın kerim olması ise selbî (olumsuzluk bildiren) sıfatlardan dolayı olabilir ki bu, insanın orada kazanç yollarına başvurmaktan, meşakkatleri ve bunlardaki zilleti yüklenmekten, bu sebeple günahlara ve bayağılıklara girmekten müstağni olmasıdır. Yahut sübûtî (olumlu) sıfatlardan dolayı olabilir ki bu da zarar şaibelerinden arınmış, tazim ve hürmetle birlikte olan çok ve devamlı bir rızık olmasıdır. En evla olanı, kerim kelimesini bütün bu sıfatlara delalet eder kılmaktır. İşte bu, müminlerin durumunun açıklamasıdır. Kâfirlerin durumuna gelince; şöyle buyurmuştur:
وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ وَالْمُرَادُ اجْتَهَدُوا فِي رَدِّهَا وَالتَّكْذِيبِ بِهَا حَيْثُ سَمَّوْهَا سِحْرًا وَشِعْرًا وَأَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ، وَيُقَالُ لِمَنْ بَذَلَ جُهْدَهُ فِي أَمْرٍ: إِنَّهُ سَعَى فِيهِ تَوَسُّعًا مِنْ حَيْثُ بَلَغَ فِي بَذْلِ الْجُهْدِ النِّهَايَةَ، كَمَا إِذَا بَلَغَ الْمَاشِي نِهَايَةَ طَاقَتِهِ فَيُقَالُ لَهُ سَعَى، وَذَكَرَ الْآيَاتِ وَأَرَادَ التَّكْذِيبَ بِهَا مَجَازًا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ سَعَى فِي أَمْرِ فُلَانٍ إِذَا أَصْلَحَهُ أَوْ أَفْسَدَهُ بِسَعْيِهِ، أَمَّا الْمُعَاجِزُ فَيُقَالُ عَاجَزْتُهُ، أَيْ طَمِعْتُ فِي إِعْجَازِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ، هَلْ مُعَاجِزِينَ للَّه أَوْ لِلرَّسُولِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْأَقْرَبُ هُوَ الثَّانِي لِأَنَّهُمْ إِنْ أَنْكَرُوا اللَّه اسْتَحَالَ مِنْهُمْ أَنْ يَطْمَعُوا فِي إِعْجَازِهِ وَإِنْ أَثْبَتُوهُ فَيَبْعُدُ أَنْ يَعْتَقِدُوا أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَهُ وَيَغْلِبُونَهُ، وَيَصِحُّ مِنْهُمْ أَنْ يَظُنُّوا ذَلِكَ فِي الرَّسُولِ بِالْحِيَلِ وَالْمَكَايِدِ. أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا الْمُرَادُ مُعَاجِزِينَ للَّه، فَقَدْ ذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ بِمُعَاجِزِينَ مُغَالِبِينَ مُفَوِّتِينَ لِرَبِّهِمْ مِنْ عَذَابِهِمْ وَحِسَابِهِمْ حَيْثُ جَحَدُوا الْبَعْثَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ يُثَبِّطُونَ غَيْرَهُمْ عَنِ التَّصْدِيقِ باللَّه وَيُثَبِّطُونَهُمْ بِسَبَبِ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَثَالِثُهَا: يُعْجِزُونَ اللَّه بِإِدْخَالِ الشُّبَهِ فِي قُلُوبِ النَّاسِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ مَنْ جَحَدَ أَصْلَ الشَّيْءِ لَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ مُغَالِبٌ لِمَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ الشَّيْءَ، وَمَنْ تَأَوَّلَ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ أَنَّهُمْ ظَنُّوا مُغَالَبَةَ الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا كَانَ يَقُولُهُ مِنْ أَمْرِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّانِي وَالثَّالِثِ أَنَّ الْمُغَالَبَةَ فِي الْحَقِيقَةِ تَرْجِعُ إِلَى الرَّسُولِ وَالْأُمَّةِ، لَا إِلَى اللَّه تَعَالَى.
{ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ } “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince”; murat, onları sihir, şiir ve öncekilerin masalları olarak isimlendirerek onları reddetmeye ve yalanlamaya gayret göstermeleridir. Bir işte bütün gücünü harcayan kimse hakkında mecazen “onda koştu/çaba gösterdi (se‘â)” denir; çünkü o, gayret sarf etmede son noktaya ulaşmıştır; nitekim yürüyen kimse gücünün son noktasına ulaştığında onun hakkında “koştu (se‘â)” denildiği gibi. Ayetleri zikretmiş, mecaz yoluyla onları yalanlamayı murat etmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Bir kimsenin işini gayretiyle düzelttiği veya bozduğu vakit ‘filancanın işinde koştu/çaba gösterdi (se‘â fî emri fülân)’ denir.” Mu‘âciz kelimesine gelince; “ona karşı aciz bırakma yarışına girdim (âceztuhu)”, yani “onu aciz bırakmaya tamah ettim” denir. Burada kastedilenin, Allah'ı aciz bırakmaya çalışanlar mı yoksa Resulü ve müminleri aciz bırakmaya çalışanlar mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. En yakın olanı ikincisidir; çünkü onlar Allah'ı inkâr ediyorlarsa, O'nu aciz bırakmaya tamah etmeleri imkânsızdır. Eğer O'nun varlığını kabul ediyorlarsa, O'nu aciz bırakacaklarına ve O'na galip geleceklerine inanmaları uzak bir ihtimaldir. Ancak hileler ve tuzaklarla Resul hakkında bunu zannetmeleri onlar için mümkündür. Muradı “Allah'ı aciz bırakmaya çalışanlar” şeklinde söyleyenlere gelince, onlar birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Mu‘âcizîn ile murat, dirilişi inkâr ettiklerinde Rablerine galebe çalıp O'nun azabından ve hesabından kaçıp kurtulduklarını zannedenlerdir. İkincisi: Başkalarını Allah'ı tasdik etmekten alıkoyanlar, onları korku ve arzu verme sebebiyle yollarından çevirenlerdir. Üçüncüsü: İnsanların kalplerine şüpheler sokarak Allah'ı aciz bırakanlardır. Birincisine cevap şudur: Bir şeyin aslını inkâr eden kimse, o şeyi yapana galebe çalan olarak vasıflandırılamaz; ayeti bu şekilde tevil eden kimsenin muradı, onların haşir ve neşir meselesinde Resulullah'ın ﷺ söylediği şeylerde ona galebe çaldıklarını zannetmeleri olmalıdır. İkincisine ve üçüncüsüne cevap ise şudur: Galebe çalma teşebbüsü hakikatte Allah Teâlâ'ya değil, Resul'e ve ümmete döner.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَدُومُونَ فِيهَا وَشَبَّهَهُمْ مِنْ حَيْثُ الدَّوَامِ بِالصَّاحِبِ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ ﵇ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَشَّرَ الْمُؤْمِنِينَ أَوَّلًا وَأَنْذَرَ الْكَافِرِينَ ثَانِيًا، فَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ يُقَالَ: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ، قُلْنَا الْكَلَامُ مَسُوقٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَيَا أَيُّهَا النَّاسُ نِدَاءٌ لَهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ قِيلَ فِيهِمْ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ [الحج: ٤٦] وَوُصِفُوا بِالِاسْتِعْجَالِ وَإِنَّمَا أَلْقَى ذِكْرَ الْمُؤْمِنِينَ وَثَوَابِهِمْ في البين زيادة لغيظهم وإيذائهم.
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İşte onlar cehennemliklerdir” buyruğuna gelince; murat, onların orada ebedî kalacak olmalarıdır ve devamlılık bakımından onları bir şeyin ayrılmaz dostuna (ashâb) benzetmiştir. Eğer “O aleyhisselâm bu ayette önce müminleri müjdelemiş, sonra kâfirleri uyarmıştır; öyleyse kıyasa göre: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak bir müjdeleyici ve uyarıcıyım” denilmesi gerekmez miydi?” denilirse; deriz ki: Hitap müşriklere yöneliktir; “Ey insanlar!” nidası onlaradır. Kendileri hakkında: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?” [Hac 46] denilen ve acele istemekle vasıflananlar onlardır. Müminlerin ve onların sevaplarının araya sıkıştırılarak zikredilmesi ise ancak müşriklerin öfkesini ve kederini artırmak içindir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٢ الى ٥٧]
[Hac Suresi (22), Ayetler 52-57]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤) وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤) وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) } “(Ey Muhammed!) Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiği (veya okuduğu) zaman şeytan onun bu temennisine (veya okuyuşuna) bir şey katmış olmasın. Bunun üzerine Allah, şeytanın kattığını giderir; sonra da Allah ayetlerini muhkem kılar. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hikmet sahibidir. (52) Şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşanlar için bir imtihan vesilesi kılmak içindir. Şüphesiz zalimler derin bir ayrılık içindedirler. (53) Kendilerine ilim verilenlerin de onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilip ona inanmaları ve böylece kalplerinin ona saygıyla bağlanması içindir. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola iletendir. (54) İnkâr edenler ise kıyamet kendilerine ansızın gelinceye yahut kısır bir günün azabı başlarına çatıncaya kadar ondan sürekli şüphe içinde kalırlar. (55) O gün mülk Allah'ındır; aralarında O hüküm verir. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naîm cennetlerindedirler. (56)”
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar var ya, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (57)”
أَمَّا قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun bu temennisine bir şey katmış olmasın” buyruğuna gelince; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الرَّسُولُ هُوَ الَّذِي حُدِّثَ وَأُرْسِلَ، وَالنَّبِيُّ هُوَ الَّذِي لَمْ/ يُرْسَلْ وَلَكِنَّهُ أُلْهِمَ أَوْ رَأَى فِي النَّوْمِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ كُلَّ رَسُولٍ نَبِيٌّ، وَلَيْسَ كُلُّ نَبِيٍّ يَكُونُ رَسُولًا، وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَالْفَرَّاءِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ كُلُّ رَسُولٍ نَبِيٌّ، وَكُلُّ نَبِيٍّ رَسُولٌ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، وَاحْتَجُّوا عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ قَدْ يَكُونُ مُرْسَلًا، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ [الْأَعْرَافِ: ٩٤] ، وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَاطَبَ مُحَمَّدًا مَرَّةً بِالنَّبِيِّ وَمَرَّةً بِالرَّسُولِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْمُنَافَاةُ حَاصِلَةٌ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى أَنَّهُ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ اشْتِقَاقَ لَفْظِ النَّبِيِّ إِمَّا مِنَ النَّبَأِ وَهُوَ الْخَبَرُ، أَوْ مِنْ قَوْلِهِمْ نَبَأَ إِذَا ارْتَفَعَ، وَالْمَعْنَيَانِ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِقَبُولِ الرِّسَالَةِ.
Birinci Mesele: İnsanlardan bazıları: “Resul kendisine vahiy iletilip gönderilen kimsedir; nebi ise [tebliğ için] gönderilmeyip kendisine ilham olunan veya rüyada gösterilen kimsedir” demişlerdir. İnsanlardan bir kısmı da: “Her resul nebidir, fakat her nebi resul değildir” demişlerdir ki bu, Kelbî ve Ferrâ'nın görüşüdür. Mutezile ise: “Her resul nebidir ve her nebi resuldür; ikisi arasında bir fark yoktur” demiştir. Onlar birinci görüşün bozukluğuna şu vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Bu ayettir; zira bu ayet nebinin de elçi olarak gönderilmiş (mürsel) olabileceğine delalet etmektedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ } “Biz hiçbir memlekete bir nebi göndermedik ki...” [A‘râf 94] buyruğu da böyledir. İkincisi: Allah Teâlâ Muhammed'e bazen “Nebi”, bazen de “Resul” diye hitap etmiştir; bu da iki kavram arasında bir tezat olmadığına delalet eder; hâlbuki birinci görüşe göre bir tezat bulunmaktadır. Üçüncüsü: O Teâlâ'nın onun “Hâtemü'n-nebiyyîn” (nebilerin sonuncusu) olduğunu açıkça belirtmiş olmasıdır. Dördüncüsü: Nebi lafzının türeyişi ya haber anlamına gelen “en-nebe'”den ya da yükseldi anlamına gelen “nebe'e” sözünden gelmektedir; bu iki mana da ancak risaleti kabul etmekle hâsıl olur.
أَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: فَاعْلَمْ أَنَّ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ لَا يُبْطِلُهُ، بَلْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ عَطَفَ النَّبِيَّ عَلَى الرَّسُولِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ وَهُوَ مِنْ بَابِ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَكَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِيٍّ فِي الْأَوَّلِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا، فَجَعَلَهُ اللَّه مُرْسَلًا وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى قولنا: «و
İkinci görüşe gelince; bil ki bu vecihlerden hiçbiri onu iptal etmez. Bilakis bu ayet ona delalet etmektedir; çünkü Nebi'yi Resul'e atfetmiştir, bu da bir başkalığı (muğayereti) gerektirir ve bu, umumin hususa atfedilmesi kabilindendir. Başka bir yerde de: { وَكَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِيٍّ فِي الْأَوَّلِينَ } “Biz öncekilere de nice nebiler gönderdik” [Zuhruf 6] buyurmuştur; bu da onun bir nebi olduğuna ve Allah'ın onu resul kıldığına delalet eder. Bu da bizim şu sözümüze delalet etmektedir: “Ve
قِيلَ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ كم المرسلون؟ فقال ثلاثمائة وثلاثة عشرة، فَقِيلَ وَكَمِ الْأَنْبِيَاءُ؟ فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا الْجَمُّ الْغَفِيرُ»
Resulullah'a ﷺ ‘Resuller kaç tanedir?’ diye soruldu; ‘Üç yüz on üçtür’ buyurdu. ‘Nebiler kaç tanedir?’ denildi; ‘Yüz yirmi dört bindir, pek büyük bir topluluktur’ buyurdu.”
إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: ذَكَرُوا فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الرَّسُولِ وَالنَّبِيِّ أُمُورًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الرَّسُولَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ جَمَعَ إِلَى الْمُعْجِزَةِ الْكِتَابَ الْمُنَزَّلَ عَلَيْهِ، وَالنَّبِيُّ غَيْرُ الرَّسُولِ مَنْ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ كِتَابٌ، وَإِنَّمَا أُمِرَ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى كِتَابِ مَنْ قَبْلَهُ وَالثَّانِي: أَنَّ مَنْ كَانَ صَاحِبَ الْمُعْجِزَةِ وَصَاحِبَ الْكِتَابِ وَنَسَخَ شَرْعَ مَنْ قَبْلَهُ فَهُوَ الرَّسُولُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَجْمِعًا لِهَذِهِ الْخِصَالِ فَهُوَ النَّبِيُّ غَيْرُ الرَّسُولِ، وَهَؤُلَاءِ يَلْزَمُهُمْ أَنْ لَا يَجْعَلُوا إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ رُسُلًا لِأَنَّهُمْ مَا جَاءُوا بِكِتَابٍ نَاسِخٍ وَالثَّالِثُ: أَنَّ مَنْ جَاءَهُ الْمَلَكُ ظَاهِرًا وَأَمَرَهُ بِدَعْوَةِ الْخَلْقِ فَهُوَ الرَّسُولُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ بَلْ رَأَى فِي النَّوْمِ كَوْنَهُ رسولا، أو أخبره أحد من الرسال بِأَنَّهُ رَسُولُ اللَّه، فَهُوَ النَّبِيُّ الَّذِي لَا يَكُونُ رَسُولًا وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى.
Bu sabit olunca deriz ki: Resul ile nebi arasındaki fark konusunda birtakım hususlar zikretmişlerdir: Birincisi: Nebilerden olan resul, mucizenin yanında kendisine indirilmiş bir kitabı da kendisinde toplayandır. Resul olmayan nebi ise kendisine kitap indirilmeyip sadece kendisinden öncekinin kitabına davet etmesi emredilen kimsedir. İkincisi: Mucize sahibi ve kitap sahibi olan ve kendisinden öncekinin şeriatını nesheden kimse resuldür; bu vasıfları kendisinde toplamayan kimse ise resul olmayan nebidir. Bunlara göre İshak, Yakub, Eyyub, Yunus, Harun, Davud ve Süleyman'ın resul sayılmaması gerekir; zira onlar hüküm kaldıran (nasih) bir kitap getirmemişlerdir. Üçüncüsü: Meleğin kendisine aşikâr olarak geldiği ve mahlukatı davet etmesini emrettiği kimse resuldür; böyle olmayıp da rüyada resul olduğunu gören veya resullerden biri kendisine Allah'ın elçisi olduğunu haber veren kimse ise resul olmayan nebidir; en evla olanı da budur.
المسألة الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ لَمَّا رَأَى إِعْرَاضَ قَوْمِهِ عَنْهُ وَشَقَّ عَلَيْهِ مَا رَأَى مِنْ مُبَاعَدَتِهِمْ عَمَّا جَاءَهُمْ بِهِ تَمَنَّى فِي نَفْسِهِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ مِنَ اللَّه مَا يُقَارِبُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ وَذَلِكَ لِحِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِهِمْ فَجَلَسَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي نَادٍ مِنْ أَنْدِيَةِ قُرَيْشٍ كَثِيرٍ أَهْلُهُ وَأَحَبَّ يَوْمَئِذٍ أَنْ لَا يَأْتِيَهُ مِنَ اللَّه شَيْءٌ يَنْفِرُوا عَنْهُ وَتَمَنَّى ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى سُورَةَ وَالنَّجْمِ إِذا هَوى [النَّجْمِ: ١] فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّه ﷺ حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النَّجْمِ: ١٩، ٢٠] أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِهِ «تِلْكَ الْغَرَانِيقُ العلى مِنْهَا الشَّفَاعَةُ تُرْتَجَى» فَلَمَّا سَمِعَتْ قُرَيْشٌ ذَلِكَ فَرِحُوا وَمَضَى رَسُولُ اللَّه ﷺ فِي قِرَاءَتِهِ فَقَرَأَ السُّورَةَ كُلَّهَا فَسَجَدَ وَسَجَدَ الْمُسْلِمُونَ لِسُجُودِهِ وَسَجَدَ جَمِيعُ مَنْ فِي الْمَسْجِدِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَلَمْ يَبْقَ فِي الْمَسْجِدِ مُؤْمِنٌ وَلَا كَافِرٌ إِلَّا سَجَدَ سِوَى الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَبِي أُحَيْحَةَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي فَإِنَّهُمَا أَخَذَا حَفْنَةً مِنَ التُّرَابِ مِنَ الْبَطْحَاءِ وَرَفَعَاهَا إِلَى/ جَبْهَتَيْهِمَا وَسَجَدَا عَلَيْهَا لِأَنَّهُمَا كَانَا شَيْخَيْنِ كَبِيرَيْنِ فَلَمْ يَسْتَطِيعَا السُّجُودَ وَتَفَرَّقَتْ قُرَيْشٌ وَقَدْ سَرَّهُمْ مَا سَمِعُوا وَقَالُوا قَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدٌ آلِهَتَنَا بِأَحْسَنِ الذِّكْرِ فَلَمَّا أَمْسَى رَسُولُ اللَّه ﷺ أَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَقَالَ مَاذَا صَنَعْتَ تَلَوْتَ عَلَى النَّاسِ مَا لَمْ آتِكَ بِهِ عَنِ اللَّه وَقُلْتَ مَا لَمْ أَقُلْ لَكَ؟! فَحَزِنَ رَسُولُ اللَّه ﷺ حُزْنًا شَدِيدًا وَخَافَ مِنَ اللَّه خَوْفًا عَظِيمًا حَتَّى نَزَلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ الْآيَةَ.
Müfessirler bu ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle zikretmişlerdir: Resulullah ﷺ kavminin kendisinden yüz çevirdiğini görüp getirdiği şeyden uzaklaşmalarını görmesi kendisine ağır gelince, onların iman etmesine olan aşırı düşkünlüğünden dolayı kavmi ile kendisini birbirine yakınlaştıracak bir şeyin Allah'tan gelmesini içinden temenni etti. Günün birinde Kureyş'in ileri gelenlerinin çokça bulunduğu bir meclisinde oturdu ve o gün Allah'tan onların nefret edeceği bir şeyin gelmemesini arzuladı ve bunu temenni etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَالنَّجْمِ إِذا هَوى } “Battığı zaman yıldıza andolsun ki” [Necm 1] suresini indirdi. Resulullah ﷺ bunu okudu; nihayet: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Gördünüz mü Lât ve Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı?” [Necm 19-20] kavline ulaşınca şeytan onun diline: “Bunlar yüce kuğulardır (putlardır), onların şefaati elbette umulur” sözlerini attı. Kureyş bunu işitince sevindi. Resulullah ﷺ okumasına devam edip surenin tamamını okudu ve secde etti; Müslümanlar da onun secdesiyle birlikte secde ettiler; mescitte bulunan müşriklerin tamamı da secde etti. Mescitte Velîd b. Mugîre ve Ebû Uhayha Saîd b. el-Âs müstesna secde etmeyen hiçbir mümin ve kâfir kalmadı; bu ikisi ise yerden bir avuç toprak alıp alınlarına kaldırdılar ve onun üzerine secde ettiler, çünkü onlar yaşlı iki ihtiyar idiler ve secdeye güç yetirememişlerdi. Kureyş işittiklerinden dolayı sevinmiş olarak dağıldı ve “Muhammed ilahlarımızı en güzel şekilde andı” dediler. Akşam olunca Cebrail aleyhisselâm Resulullah'a ﷺ gelip: “Ne yaptın sen! İnsanlara Allah'tan getirmediğim şeyi okudun ve sana söylemediğim şeyi söyledin!” dedi. Bunun üzerine Resulullah ﷺ son derece kederlendi ve Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun temennisine bir şey katmış olmasın” ayeti ininceye kadar Allah'tan çok büyük bir korkuyla korktu.
هَذَا رِوَايَةُ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ الظَّاهِرِيِّينَ، أَمَّا أَهْلُ التَّحْقِيقِ فَقَدْ قَالُوا هَذِهِ الرِّوَايَةُ بَاطِلَةٌ مَوْضُوعَةٌ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَالْمَعْقُولِ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَوُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ [الْحَاقَّةِ: ٤٤- ٤٦] ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [يُونُسَ: ١٥] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى فَلَوْ أَنَّهُ قَرَأَ عَقِيبَ هَذِهِ الْآيَةِ تِلْكَ الغرانيق العلى لَكَانَ قَدْ ظَهَرَ كَذِبُ اللَّه تَعَالَى فِي الْحَالِ وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ مُسْلِمٌ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٧٣] وَكَلِمَةُ كَادَ عِنْدَ بَعْضِهِمْ مَعْنَاهُ قَرُبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٧٤] وَكَلِمَةُ لَوْلَا تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الرُّكُونَ الْقَلِيلَ لَمْ يَحْصُلْ وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ: كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ [الْفُرْقَانِ: ٣٢] . وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] . وَأَمَّا السُّنَّةُ فَهِيَ مَا رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ فَقَالَ هَذَا وُضْعٌ مِنَ الزَّنَادِقَةِ وَصَنَّفَ فِيهِ كِتَابًا. وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بن الحسن الْبَيْهَقِيُّ هَذِهِ الْقِصَّةُ غَيْرُ ثَابِتَةٍ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ثُمَّ أَخَذَ يَتَكَلَّمُ فِي أَنَّ رُوَاةَ هَذِهِ الْقِصَّةِ مَطْعُونٌ فِيهِمْ، وَأَيْضًا
Bu, zahir ehli genel müfessirlerin rivayetidir. Tahkik ehline gelince; onlar bu rivayetin batıl ve uydurma olduğunu söylemiş ve buna Kur'an, sünnet ve akıl ile delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince; bu birkaç vecihtir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } “Eğer o, bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık, sonra da onun can damarını koparırdık” [Hâkka 44-46] buyruğudur. İkincisi: O'nun: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir; ben ancak bana vahyolunana uyarım” [Yunus 15] buyruğudur. Üçüncüsü: O'nun: { وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } “O, nefsinin arzusuna göre konuşmaz. O ancak vahyolunan bir vahiydir” [Necm 3-4] buyruğudur. Şayet bu ayetin peşinden “Bunlar yüce kuğulardır...” ifadesini okumuş olsaydı, o anda Allah Teâlâ'nın -hâşâ- yalanı ortaya çıkmış olurdu ki bunu hiçbir Müslüman söyleyemez. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا } “Neredeyse seni sana vahyettiğimizden saptırıp bize karşı başka bir şey iftira ettireceklerdi; o takdirde seni dost edinirlerdi” [İsrâ 73] buyruğudur; bazılarının katında “kâde” (neredeyse) kelimesi, bir şeyin gerçekleşmediği halde böyle olmaya yaklaştığı anlamına gelir. Beşincisi: O'nun: { وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا } “Eğer biz seni sağlamlaştırmamış olsaydık, andolsun ki onlara neredeyse birazcık meyledecektin” [İsrâ 74] buyruğudur; “levlâ” kelimesi bir şeyin yokluğundan ötürü diğerinin de yokluğunu ifade eder; bu da o azıcık meyletmenin dahi vuku bulmadığına delalet eder. Altıncısı: O'nun: { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “Bununla senin kalbini sağlamlaştıralım diye böyle yaptık” [Furkan 32] buyruğudur. Yedincisi: O'nun: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın” [A‘lâ 6] buyruğudur. Sünnete gelince; Muhammed b. İshak b. Huzeyme'den bu kıssa sorulduğunda: “Bu, zındıkların bir uydurmasıdır” dediği ve bu konuda müstakil bir kitap telif ettiği rivayet edilmiştir. İmam Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Beyhakî de: “Bu kıssa nakil yönünden sabit değildir” demiş, ardından bu kıssanın ravilerinin cerh edilmiş (kusurlu) kimseler olduğunu açıklamaya koyulmuştur. Ayrıca
فَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ قَرَأَ سُورَةَ النَّجْمِ وَسَجَدَ فِيهَا الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ
Buhârî Sahîh'inde, Nebi'nin aleyhisselâm Necm suresini okuduğunu, Müslümanların, müşriklerin, insanların ve cinlerin orada secde ettiğini rivayet etmiştir
وَلَيْسَ فِيهِ حَدِيثُ الْغَرَانِيقِ. وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ وَلَيْسَ فِيهَا الْبَتَّةَ حَدِيثُ الْغَرَانِيقِ. وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَمِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مَنْ جَوَّزَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ تَعْظِيمَ الْأَوْثَانِ فَقَدْ كَفَرَ لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ أَعْظَمَ سَعْيِهِ كَانَ فِي نَفْيِ الْأَوْثَانِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يُمْكِنُهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ أَنْ يُصَلِّيَ وَيَقْرَأَ الْقُرْآنَ عِنْدَ الْكَعْبَةِ آمِنًا أَذَى الْمُشْرِكِينَ لَهُ حَتَّى كَانُوا رُبَّمَا مَدُّوا أَيْدِيَهُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا كَانَ يُصَلِّي إِذَا لَمْ يَحْضُرُوهَا لَيْلًا أَوْ فِي أَوْقَاتِ خَلْوَةٍ وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَهُمْ وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُعَادَاتَهُمْ لِلرَّسُولِ كَانَتْ أَعْظَمَ مِنْ أَنْ يُقِرُّوا بِهَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْقِرَاءَةِ دُونَ أَنْ يَقِفُوا عَلَى حَقِيقَةِ الْأَمْرِ فَكَيْفَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ عَظَّمَ آلِهَتَهُمْ حَتَّى خَرُّوا سُجَّدًا مَعَ
ve bunda Garânîk hadisi yoktur. Bu hadis pek çok yoldan rivayet edilmiş olup hiçbirinde katiyen Garânîk rivayeti bulunmamaktadır. Akla gelince; bu da birkaç vecihtendir: Birincisi: Resulullah'ın ﷺ putları yüceltmesini caiz gören kimse kâfir olur; zira onun en büyük çabasının putları nefyetmek olduğu zaruri olarak bilinmektedir. İkincisi: O aleyhisselâm ilk zamanlarda Kâbe'nin yanında müşriklerin eziyetinden emin olarak namaz kılmaya ve Kur'an okumaya muktedir olamıyordu; hatta bazen ona el uzatırlardı. O ancak müşriklerin bulunmadığı gece vakitlerinde veya tenha anlarda namaz kılardı; bu da onların sözünü iptal eder. Üçüncüsü: Onların Resul'e olan düşmanlıkları, meselenin hakikatini tam anlamadan bu kadarcık bir okumayla yetinip ikrar edeceklerinden çok daha büyüktü; hâlbuki
أَنَّهُ لَمْ يُظْهِرْ عِنْدَهُمْ مُوَافَقَتَهُ لَهُمْ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِحْكَامَ الْآيَاتِ بِإِزَالَةِ مَا يُلْقِيهِ الشَّيْطَانُ عَنِ الرَّسُولِ أَقْوَى مِنْ نَسْخِهِ بِهَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي تَبْقَى الشُّبْهَةُ مَعَهَا، فَإِذَا أَرَادَ اللَّه إِحْكَامَ الْآيَاتِ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ مَا لَيْسَ بِقُرْآنٍ قُرْآنًا، فَبِأَنْ يُمْنَعَ الشَّيْطَانُ مِنْ ذَلِكَ أَصْلًا أَوْلَى وَخَامِسُهَا: وَهُوَ أَقْوَى الْوُجُوهِ/ أَنَّا لَوْ جَوَّزْنَا ذَلِكَ ارْتَفَعَ الْأَمَانُ عَنْ شَرْعِهِ وَجَوَّزْنَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَحْكَامِ وَالشَّرَائِعِ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَيَبْطُلُ قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] فَإِنَّهُ لَا فَرْقَ فِي الْعَقْلِ بَيْنَ النُّقْصَانِ عَنِ الْوَحْيِ وَبَيْنَ الزِّيَادَةِ فِيهِ فَبِهَذِهِ الْوُجُوهِ عَرَفْنَا عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مَوْضُوعَةٌ أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ جَمْعًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوهَا لَكِنَّهُمْ مَا بَلَغُوا حَدَّ التَّوَاتُرِ، وَخَبَرُ الْوَاحِدِ لَا يُعَارِضُ الدَّلَائِلَ النَّقْلِيَّةَ وَالْعَقْلِيَّةَ الْمُتَوَاتِرَةَ، وَلْنَشْرَعِ الْآنَ فِي التَّفْصِيلِ فَنَقُولُ التَّمَنِّي جَاءَ فِي اللُّغَةِ لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: تَمَنِّي الْقَلْبِ وَالثَّانِي: الْقِرَاءَةُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ [الْبَقَرَةِ: ٧٨] أَيْ إِلَّا قِرَاءَةً لِأَنَّ الْأُمِّيَّ لَا يَعْلَمُ الْقُرْآنَ مِنَ الْمُصْحَفِ وَإِنَّمَا يَعْلَمُهُ قِرَاءَةً، وَقَالَ حَسَّانُ:
onların yanında kendilerine uyduğunu açıkça belirtmediği halde ilahlarını yücelttiğine dair nasıl ittifak edip de secdeye kapandılar! Dördüncüsü: O'nun: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } “Bunun üzerine Allah, şeytanın kattığını giderir; sonra da Allah ayetlerini muhkem kılar” buyruğudur; zira şeytanın attığı şeyi Resul'den uzaklaştırmak suretiyle ayetlerin muhkem kılınması, beraberinde şüphe bırakacak olan bu ayetlerle neshedilmesinden daha güçlüdür. Allah, Kur'an olmayan bir şeyin Kur'an'la karışmaması için ayetleri muhkem kılmayı murat ettiğinde, şeytanın buna hiç güç yetirememesini sağlaması evleviyetle gerekir. Beşincisi ve vecihlerin en kuvvetlisi şudur: Eğer biz buna cevaz verirsek onun şeriatına olan güven ortadan kalkar ve hükümler ile şeriatların her birinde durumun böyle olabileceğine cevaz vermiş oluruz; bu takdirde Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide 67] buyruğu iptal olur; zira akıl nezdinde vahiyden bir şey eksiltmek ile vahye bir şey ilave etmek arasında hiçbir fark yoktur. İşte bu vecihlerle icmâlî olarak bu kıssanın uydurma olduğunu anladık. Bu hususta en fazla söylenebilecek olan, müfessirlerden bir grubun bunu zikretmiş olmasıdır; ancak onlar tevatür derecesine ulaşmamışlardır. Âhâd haber ise mütevatir olan naklî ve aklî delillerle çelişemez. Şimdi tafsilata başlayalım ve diyelim ki: Temennî kelimesi dilde iki şey için kullanılır: Birincisi: Kalbin temennisi; ikincisi: Okumaktır. Allah Teâlâ: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } “İçlerinde ümmîler vardır ki Kitab'ı ancak birtakım temenniler (veya okumalar) olarak bilirler” [Bakara 78] buyurmuştur; yani sadece okuma olarak bilirler; zira ümmî kimse Kur'an'ı mushaftan bilmez, onu sadece okuma (kıraat) yoluyla bilir. Hassân da şöyle demiştir:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّه أَوَّلَ لَيْلَةٍ ... وَآخِرَهَا لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ
Gecenin evvelinde Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennâ) ... / Sonunda ise mukadder eceline kavuştu.
قِيلَ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْقِرَاءَةُ أُمْنِيَّةً لِأَنَّ الْقَارِئَ إِذَا انْتَهَى إِلَى آيَةِ رَحْمَةٍ تَمَنَّى حُصُولَهَا وَإِذَا انْتَهَى إِلَى آيَةِ عَذَابٍ تَمَنَّى أَنْ لَا يُبْتَلَى بِهَا، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ التَّمَنِّي هُوَ التَّقْدِيرُ وَتَمَنَّى هُوَ تَفَعَّلَ مِنْ مُنِيتُ وَالْمَنِيَّةُ وَفَاةُ الْإِنْسَانِ فِي الْوَقْتِ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّه تَعَالَى، وَمَنَى اللَّه لَكَ أَيْ قَدَّرَ لَكَ. وَقَالَ رُوَاةُ اللُّغَةِ الْأَمْنِيَّةُ الْقِرَاءَةُ وَاحْتَجُّوا بِبَيْتِ حَسَّانَ، وَذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَصْلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فَإِنَّ التَّالِيَ مُقَدِّرٌ لِلْحُرُوفِ وَيَذْكُرُهَا شَيْئًا فَشَيْئًا، فَالْحَاصِلُ مِنْ هَذَا الْبَحْثِ أَنَّ الْأَمْنِيَّةَ، إِمَّا الْقِرَاءَةُ، وَإِمَّا الْخَاطِرُ، أَمَّا إِذَا فَسَّرْنَاهَا بِالْقِرَاءَةِ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِذَلِكَ مَا يَجُوزُ أَنْ يَسْهُوَ الرَّسُولُ ﷺ فِيهِ وَيَشْتَبِهَ عَلَى الْقَارِئِ دُونَ مَا رَوَوْهُ مِنْ قَوْلِهِ تِلْكَ الْغَرَانِيقُ العلى الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ وُقُوعُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ فِي قِرَاءَتِهِ ثُمَّ اخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يتكلم بقوله تلك الغرانيق العلى وَلَا الشَّيْطَانُ تَكَلَّمَ بِهِ وَلَا أَحَدٌ تَكَلَّمَ بِهِ لَكِنَّهُ ﵇ لَمَّا قَرَأَ سُورَةَ النَّجْمِ اشْتَبَهَ الْأَمْرُ عَلَى الْكُفَّارِ فَحَسِبُوا بَعْضَ أَلْفَاظِهِ مَا رَوَوْهُ مِنْ قَوْلِهِمْ تِلْكَ الْغَرَانِيقُ العلى وَذَلِكَ عَلَى حَسَبِ مَا جَرَتِ الْعَادَةُ بِهِ مِنْ تَوَهُّمِ بَعْضِ الْكَلِمَاتِ عَلَى غَيْرِ مَا يُقَالُ وَهَذَا الوجه ذَهَبَ إِلَيْهِ جَمَاعَةٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ التَّوَهُّمَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ إِنَّمَا يَصِحُّ فِيمَا قَدْ جَرَتِ الْعَادَةُ بِسَمَاعِهِ فَأَمَّا غَيْرُ الْمَسْمُوعِ فَلَا يَقَعُ ذَلِكَ فِيهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَقَعَ هَذَا التَّوَهُّمُ لِبَعْضِ السَّامِعِينَ دُونَ الْبَعْضِ فَإِنَّ الْعَادَةَ مَانِعَةٌ مِنَ اتِّفَاقِ الْجَمِّ الْعَظِيمِ فِي السَّاعَةِ الْوَاحِدَةِ عَلَى خَيَالٍ وَاحِدٍ فَاسِدٍ فِي الْمَحْسُوسَاتِ وَثَالِثُهَا: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُضَافًا إِلَى الشَّيْطَانِ الوجه الثَّانِي: قَالُوا إِنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ كَلَامُ شَيْطَانِ الْجِنِّ وَذَلِكَ بِأَنْ تَلَفَّظَ بِكَلَامٍ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ أَوْقَعَهُ فِي دَرَجِ تِلْكَ التِّلَاوَةِ فِي بَعْضِ وَقَفَاتِهِ لِيُظَنَّ أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْكَلَامِ الْمَسْمُوعِ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ قَالُوا وَالَّذِي يُؤَكِّدُهُ أَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْجِنَّ وَالشَّيَاطِينَ مُتَكَلِّمُونَ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَأْتِيَ الشَّيْطَانُ بِصَوْتٍ مِثْلِ صَوْتِ الرَّسُولِ ﵇ فَيَتَكَلَّمَ بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ فِي أَثْنَاءِ كَلَامِ الرَّسُولِ ﵇ وَعِنْدَ سُكُوتِهِ فَإِذَا سَمِعَ الْحَاضِرُونَ تِلْكَ الْكَلِمَةَ بِصَوْتٍ مِثْلِ صَوْتِ الرَّسُولِ وَمَا رَأَوْا شَخْصًا آخَرَ ظَنَّ الْحَاضِرُونَ أَنَّهُ كَلَامُ/ الرَّسُولِ، ثُمَّ هَذَا لَا يَكُونُ قَادِحًا فِي النُّبُوَّةِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ فِعْلًا لَهُ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ فإنك إذا جوزت أن يتكلم في أثناء الشيطان كَلَامِ الرَّسُولِ ﷺ بِمَا يَشْتَبِهُ عَلَى كُلِّ السَّامِعِينَ كَوْنُهُ كَلَامًا لِلرَّسُولِ بَقِيَ هَذَا الِاحْتِمَالُ فِي كُلِّ مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ الرَّسُولُ فَيُفْضِي إِلَى ارْتِفَاعِ الْوُثُوقِ عَنْ كُلِّ الشَّرْعِ فَإِنْ قِيلَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمٌ في
Kıraate “ümniyye” denilmesinin sebebi şöyle açıklanmıştır: Çünkü okuyan kimse bir rahmet ayetine ulaştığında onun gerçekleşmesini temenni eder; bir azap ayetine ulaştığında ise onunla imtihan olunmamayı temenni eder. Ebû Müslim şöyle demiştir: Temenni takdir etmektir; “temennâ” fiili “meneytü” (takdir ettim) kökünden tefe‘‘ul veznindedir; “meniyye” ise insanın Allah Teâlâ'nın takdir ettiği vakitteki vefatıdır; “menâllâhu leke” ise “Allah senin için takdir etti” demektir. Dil ravileri de “el-ümniyye”nin okumak olduğunu söyleyip Hassân'ın beytiyle delil getirmişlerdir; bu da zikrettiğimiz asla döner, zira okuyan kimse harfleri takdir eder ve onları peyderpey zikreder. Bu incelemeden çıkan netice şudur: Ümniyye ya kıraattir ya da kalbe gelen düşüncedir (hâtırdır). Şayet onu kıraat ile tefsir edersek bunda iki görüş vardır: Birincisi: O Teâlâ bununla, rivayet ettikleri o “Bunlar yüce kuğulardır...” sözünü değil, Resulullah'ın ﷺ hakkında sehven yanılabileceği ve okuyana karışabilecek şeyleri murat etmiştir. İkincisi: Bundan murat, bu kelimenin onun kıraatinde vuku bulmasıdır. Sonra bunu söyleyenler birtakım vecihlere ayrılmışlardır: Birincisi: Nebi ﷺ “Bunlar yüce kuğulardır...” sözünü söylemediği gibi, şeytan da bunu söylememiştir; hiç kimse de bunu konuşmamıştır. Ancak o aleyhisselâm Necm suresini okuduğunda kâfirlere iş karışık gelmiş ve onun bazı lafızlarını, söylenenin aksine bazı kelimelerin vehmedilmesi konusunda cereyan eden âdete binaen rivayet ettikleri “Bunlar yüce kuğulardır...” sözü zannetmişlerdir. Bir grup bu veche gitmiştir; ancak bu birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Bu tür durumlardaki vehim ancak işitilmesi âdet olan şeylerde geçerlidir; hiç işitilmemiş şeylerde ise bu vuku bulmaz. İkincisi: Eğer durum böyle olsaydı, bu vehim işitenlerin bazısında olur, bazısında olmazdı; zira somut şeylerde büyük bir topluluğun aynı anda tek bir bozuk hayal üzerinde birleşmesine âdet manidir. Üçüncüsü: Eğer böyle olsaydı, bu şeytana isnat edilmezdi. İkinci Vecih: Demişlerdir ki: Bu söz cin şeytanının sözüdür; şöyle ki o, Resulullah'tan ﷺ işitilen söz cinsinden zannedilsin diye onun bazı duraklamalarında, o tilavetin arasına kendi katından bir söz sokuşturmuştur. Demişlerdir ki: Bunu teyit eden husus, cinlerin ve şeytanların konuşan varlıklar olduğunda ihtilaf bulunmamasıdır; öyleyse şeytanın Resul'ün aleyhisselâm sesine benzer bir sesle gelip Resul'ün aleyhisselâm sözünün arasında ve susması anında bu kelimeleri konuşması imkânsız değildir. Orada bulunanlar o kelimeyi Resul'ün sesine benzer bir sesle işitip başka bir şahsı da görmeyince, onun Resul'ün sözü olduğunu zannetmişlerdir. Ayrıca bu, onun bir fiili olmadığı için peygamberliğe halel getirmez. Bu da zayıftır; zira şeytanın, Resulullah'ın ﷺ sözünün arasında, bütün dinleyenlere Resul'ün sözüymüş gibi karışacak bir şekilde konuşmasına cevaz verirsen, bu ihtimal Resul'ün konuştuğu her şeyde baki kalır; bu da bütün şeriata olan güvenin kalkmasına yol açar. Eğer “Bu ihtimal
الْكُلِّ وَلَكِنَّهُ لَوْ وَقَعَ لَوَجَبَ فِي حِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُشْرَحَ الْحَالُ فِيهِ كَمَا فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ إِزَالَةً لِلتَّلْبِيسِ، قُلْنَا لَا يَجِبُ عَلَى اللَّه إِزَالَةُ الِاحْتِمَالَاتِ كَمَا فِي الْمُتَشَابِهَاتِ وَإِذَا لَمْ يَجِبْ عَلَى اللَّه ذَلِكَ تَمَكَّنَ الِاحْتِمَالُ مِنَ الْكُلِّ الوجه الثَّالِثُ: أَنْ يُقَالَ الْمُتَكَلِّمُ بِذَلِكَ بَعْضُ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَهُمُ الْكَفَرَةُ فَإِنَّهُ ﵇ لَمَّا انْتَهَى فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ وَذَكَرَ أَسْمَاءَ آلِهَتِهِمْ وَقَدْ عَلِمُوا مِنْ عَادَتِهِ أَنَّهُ يَعِيبُهَا فَقَالَ بَعْضُ مَنْ حَضَرَ تِلْكَ الْغَرَانِيقُ العلى فَاشْتَبَهَ الْأَمْرُ عَلَى الْقَوْمِ لِكَثْرَةِ لَغَطِ الْقَوْمِ وَكَثْرَةِ صِيَاحِهِمْ وَطَلَبِهِمْ تَغْلِيطَهُ وَإِخْفَاءَ قِرَاءَتِهِ، وَلَعَلَّ ذَلِكَ كَانَ فِي صَلَاتِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقْرُبُونَ مِنْهُ فِي حَالِ صَلَاتِهِ وَيَسْمَعُونَ قِرَاءَتَهُ وَيَلْغُونَ فِيهَا، وَقِيلَ إِنَّهُ ﵇ كَانَ إِذَا تَلَا الْقُرْآنَ عَلَى قُرَيْشٍ تَوَقَّفَ فِي فُصُولِ الْآيَاتِ فَأَلْقَى بَعْضُ الْحَاضِرِينَ ذَلِكَ الْكَلَامَ فِي تِلْكَ الْوَقَفَاتِ فَتَوَهَّمَ الْقَوْمُ أَنَّهُ مِنْ قِرَاءَةِ الرَّسُولِ ﷺ ثُمَّ أَضَافَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ إِلَى الشَّيْطَانِ لِأَنَّهُ بِوَسْوَسَتِهِ يَحْصُلُ أَوَّلًا وَلِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ ذَلِكَ الْمُتَكَلِّمَ فِي نَفْسِهِ شَيْطَانًا وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ يَجِبُ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ إِزَالَةُ الشُّبْهَةِ وَتَصْرِيحُ الْحَقِّ وَتَبْكِيتُ ذَلِكَ الْقَائِلِ وَإِظْهَارُ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مِنْهُ صَدَرَتْ وَثَانِيهِمَا: لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى بِالنَّقْلِ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّمَا لَمْ يَفْعَلِ الرَّسُولُ ﷺ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ أَدَّى السُّورَةَ بِكَمَالِهَا إِلَى الْأُمَّةِ مِنْ دُونِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُؤَدِّيًا إِلَى التَّلْبِيسِ كَمَا يُؤَدِّي سَهْوُهُ فِي الصَّلَاةِ بَعْدَ أَنْ وَصَفَهَا إِلَى اللَّبْسِ، قُلْنَا إِنَّ الْقُرْآنَ لَمْ يَكُنْ مُسْتَقِرًّا عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ فِي زَمَانِ
hepsinde mevcuttur; fakat bu gerçekleşmiş olsaydı, şüphenin giderilmesi için tıpkı bu olayda olduğu gibi Allah Teâlâ'nın hikmeti gereği durumun açıklanması vacip olurdu” denilirse; deriz ki: Müteşabihlerde olduğu gibi ihtimalleri gidermek Allah'a vacip değildir; bu Allah'a vacip olmayınca da ihtimal hepsine yerleşmiş olur. Üçüncü Vecih: Şöyle denilmesidir: Onu konuşan, insan şeytanlarından bazısıdır ki onlar da kâfirlerdir. Zira o aleyhisselâm bu surenin kıraatinde bu yere ulaşıp ilahlarının isimlerini zikredince, onun âdetinin onları yermek olduğunu bildiklerinden, orada hazır bulunanlardan biri: “Bunlar yüce kuğulardır” dedi. Topluluğun gürültüsünün, bağrışmalarının ve onu şaşırtıp kıraatini örtbas etme çabalarının çokluğundan ötürü durum topluluğa karışık geldi. Belki de bu onun namazında olmuştu; zira onlar namazı esnasında ona yaklaşıp kıraatini dinler ve onda gürültü yaparlardı. Şöyle de denilmiştir: O aleyhisselâm Kur'an'ı Kureyş'e okuduğu zaman ayetlerin fasılalarında duraklardı; orada bulunanlardan biri bu duraklamalarda o sözü kattı da topluluk onun Resulullah'ın ﷺ kıraatinden olduğunu vehmetti. Sonra Allah Teâlâ bunu şeytana nispet etti; çünkü bu öncelikle onun vesvesesiyle hâsıl olmuştur ve çünkü O Sübhânehu o konuşanı bizzat bir şeytan kılmıştır. Bu da iki yönden zayıftır: Birincisi: Eğer böyle olsaydı, Resulullah'ın ﷺ şüpheyi gidermesi, hakkı açıkça belirtmesi, o sözü söyleyeni susturup rezil etmesi ve bu kelimenin ondan çıktığını ortaya koyması gerekirdi. İkincisi: Eğer bunu yapmış olsaydı, bu nakledilmeye daha layık olurdu. Eğer “Resulullah'ın ﷺ bunu yapmaması, surenin tamamını bu ziyade olmaksızın ümmete zaten tebliğ etmiş bulunmasındandır; dolayısıyla bu, namazın keyfiyetini beyan ettikten sonra namazdaki yanılmasının kafa karışıklığına yol açmaması gibi bir kafa karışıklığına yol açmazdı” denilirse; deriz ki: Kur'an onun hayatı zamanında
حَيَاتِهِ لِأَنَّهُ كَانَ تَأْتِيهِ الْآيَاتُ فَيُلْحِقُهَا بِالسُّورِ فَلَمْ يَكُنْ تَأْدِيَةُ تِلْكَ السُّورَةِ بِدُونِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ سَبَبًا لِزَوَالِ اللَّبْسِ، وَأَيْضًا فَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا اسْتَحَقَّ الْعِتَابَ مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى مَا رَوَاهُ الْقَوْمُ الوجه الرَّابِعُ: هُوَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِهَذَا هُوَ الرَّسُولُ ﷺ ثُمَّ هَذَا يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ فَإِنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ سَهْوًا أَوْ قَسْرًا أَوِ اخْتِيَارًا أَمَّا الوجه الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ سَهْوًا فَكَمَا
tek bir hâl üzere sabit değildi; zira ona ayetler gelir ve o da bunları surelere eklerdi; dolayısıyla o surenin bu ziyade olmaksızın tebliğ edilmiş olması karışıklığın zevaline sebep olamazdı. Ayrıca, eğer böyle olsaydı, o topluluğun rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ'dan bir azarı hak etmezdi. Dördüncü Vecih: Bunu konuşanın bizzat Resulullah ﷺ olmasıdır. Sonra bu üç veçhe ihtimal taşır; zira o bu kelimeyi ya sehven ya baskı altında (zorla) ya da kendi tercihiyle söylemiş olmalıdır. Birinci veche, yani o aleyhisselâm'ın bu kelimeyi sehven söylediğine gelince;
يُرْوَى عَنْ قَتَادَةَ وَمُقَاتِلٍ أَنَّهُمَا قَالَا إِنَّهُ ﵇ كَانَ يُصَلِّي عِنْدَ الْمَقَامِ فَنَعَسَ وَجَرَى عَلَى لِسَانِهِ هَاتَانِ الْكَلِمَتَانِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ السُّورَةِ سَجَدَ وَسَجَدَ كُلُّ مَنْ فِي الْمَسْجِدِ وَفَرِحَ الْمُشْرِكُونَ بِمَا سَمِعُوهُ وَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَاسْتَقْرَأَهُ، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى الْغَرَانِيقِ قَالَ لَمْ آتِكَ بِهَذَا، فَحَزِنَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى أَنْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Katâde ve Mukātil'den şöyle rivayet edilmektedir: İkisi dediler ki: O aleyhisselâm Makam'ın yanında namaz kılıyordu; uyukladı ve diline bu iki kelime aktı. Sureyi bitirince secde etti; mescitteki herkes de secde etti. Müşrikler işittikleri şeyden dolayı sevindiler. Cebrail aleyhisselâm ona gelip surenin okunmasını istedi; ‘Garânîk’ kısmına ulaşınca: ‘Ben sana bunu getirmedim’ dedi. Bunun üzerine Resulullah ﷺ bu ayet ininceye kadar kederlendi.
وَهَذَا ضَعِيفٌ أَيْضًا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ جَازَ هَذَا السَّهْوُ لَجَازَ فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ وَحِينَئِذٍ تَزُولُ الثِّقَةُ عَنِ الشَّرْعِ وَثَانِيهَا: أَنَّ السَّاهِيَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقَعَ مِنْهُ مِثْلُ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْمُطَابِقَةِ لِوَزْنِ السُّورَةِ وَطَرِيقَتِهَا وَمَعْنَاهَا، فَإِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ وَاحِدًا لَوْ أَنْشَدَ قَصِيدَةً لَمَا جَازَ أَنْ يَسْهُوَ حَتَّى يَتَّفِقَ مِنْهُ بَيْتُ شِعْرٍ فِي وَزْنِهَا وَمَعْنَاهَا وَطَرِيقَتِهَا وَثَالِثُهَا: هَبْ أَنَّهُ تَكَلَّمَ/ بِذَلِكَ سَهْوًا، فَكَيْفَ لَمْ يُنَبَّهْ لِذَلِكَ حِينَ قَرَأَهَا عَلَى جِبْرِيلَ ﵇ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ أَمَّا الوجه الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ تَكَلَّمَ بِذَلِكَ قَسْرًا وَهُوَ الَّذِي قَالَ قَوْمٌ إِنَّ الشَّيْطَانَ أَجْبَرَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى أَنَّ يَتَكَلَّمَ بِهَذَا فَهَذَا أَيْضًا فَاسِدٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﵇ لَكَانَ اقْتِدَارُهُ عَلَيْنَا أَكْثَرَ فَوَجَبَ أَنْ يُزِيلَ الشَّيْطَانُ النَّاسَ عَنِ الدِّينِ وَلَجَازَ فِي أَكْثَرِ مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ الْوَاحِدُ مِنَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِإِجْبَارِ الشَّيَاطِينِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَوْ قَدَرَ عَلَى هَذَا الْإِجْبَارِ لَارْتَفَعَ الْأَمَانُ عَنِ الْوَحْيِ لِقِيَامِ هَذَا الِاحْتِمَالِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ بَاطِلٌ بِدَلَالَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى حَاكِيًا عَنِ الشَّيْطَانِ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ [النَّحْلِ: ٩٩، ١٠٠] وَقَالَ: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الْحِجْرِ: ٤٠] وَلَا شَكَّ أَنَّهُ ﵇ كَانَ سَيِّدَ الْمُخْلَصِينَ أَمَّا الوجه الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ ﵇ تكلم بذلك اختيارا فههنا وَجْهَانِ:
Bu da birkaç yönden zayıftır: Birincisi: Bu yanılma caiz olsaydı, diğer yerlerde de caiz olurdu ve bu durumda şeriata olan güven ortadan kalkardı. İkincisi: Yanılan kimseden surenin veznine, üslubuna ve manasına uygun böyle lafızların sadır olması caiz olamaz; zira zaruri olarak biliriz ki bir kimse bir kaside okusa, yanılarak onun veznine, manasına ve üslubuna uygun bir şiir beytini denk getirmesi caiz olamaz. Üçüncüsü: Farz edelim ki bunu sehven konuştu; peki onu Cebrail'e aleyhisselâm okuduğu zaman bunun farkına nasıl varmadı? Bu açıktır. İkinci veche, yani o aleyhisselâm'ın bunu zorla söylediğine gelince; bu, bir topluluğun “Şeytan Nebi'yi ﷺ bunu konuşmaya mecbur etti” şeklindeki görüşüdür ki bu da birkaç yönden bozuktur: Birincisi: Şeytan Nebi aleyhisselâm hakkında buna kadir olsaydı, bizim üzerimizde daha çok kadir olurdu; bu takdirde şeytanın insanları dinden çıkarması vacip olur ve her birimizin konuştuğu şeylerin çoğunun şeytanların zorlamasıyla olması caiz hale gelirdi. İkincisi: Şeytan bu zorlamaya kadir olsaydı, bu ihtimalin mevcudiyeti sebebiyle vahye olan güven kalkardı. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın şeytandan hikâye ettiği: { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın” [İbrâhim 22] buyruğunun delaletiyle bu batıldır. O Teâlâ ayrıca: { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } “Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler üzerindedir” [Nahl 99-100] ve: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna” [Hicr 40] buyurmuştur; şüphe yok ki o aleyhisselâm ihlasa erdirilmişlerin efendisi idi. Üçüncü veche, yani o aleyhisselâm'ın bunu kendi tercihiyle konuştuğuna gelince; burada iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنْ نَقُولَ إِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ بَاطِلَةٌ وَالثَّانِي: أَنْ نَقُولَ إِنَّهَا لَيْسَتْ كَلِمَةً بَاطِلَةً أَمَّا عَلَى الوجه الْأَوَّلِ فَذَكَرُوا فِيهِ
Birincisi: Bu kelimenin batıl olduğunu söylememizdir; ikincisi: Onun batıl bir kelime olmadığını söylememizdir. Birinci veche gelince; bunda iki yol zikretmişlerdir:
طَرِيقَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Birinci yol:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ إِنَّ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْأَبْيَضُ أَتَاهُ عَلَى صُورَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وَأَلْقَى عَلَيْهِ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فَقَرَأَهَا فَلَمَّا سَمِعَ الْمُشْرِكُونَ ذَلِكَ أَعْجَبَهُمْ فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ فَاسْتَعْرَضَهُ فَقَرَأَهَا فَلَمَّا بَلَغَ إِلَى تِلْكَ الْكَلِمَةِ قَالَ جِبْرِيلُ ﵇ أَنَا مَا جِئْتُكَ بِهَذِهِ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِنَّهُ أَتَانِي آتٍ عَلَى صُورَتِكَ فَأَلْقَاهَا عَلَى لِسَانِي
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ Atâ rivayetinde şöyle demiştir: Kendisine el-Ebyad denilen bir şeytan ona Cebrail aleyhisselâm suretinde gelip bu kelimeyi ona telkin etti; o da bunu okudu. Müşrikler bunu işitince hoşlarına gitti. Sonra Cebrail aleyhisselâm gelip surenin okunmasını istedi; o da okudu. O kelimeye ulaşınca Cebrail aleyhisselâm: “Ben sana bunu getirmedim” dedi. Resulullah ﷺ: “Bana senin suretinde biri geldi ve bunu dilime attı” buyurdu.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُ الْجُهَّالِ إِنَّهُ ﵇ لِشِدَّةِ حِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِ الْقَوْمِ أَدْخَلَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ ثُمَّ رَجَعَ عَنْهَا، وَهَذَانَ الْقَوْلَانِ لَا يَرْغَبُ فِيهِمَا مُسْلِمٌ الْبَتَّةَ لِأَنَّ الْأَوَّلَ يَقْتَضِي أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يُمَيِّزُ بَيْنَ الْمَلَكِ الْمَعْصُومِ وَالشَّيْطَانِ الْخَبِيثِ وَالثَّانِي يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ خَائِنًا فِي الْوَحْيِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا خُرُوجٌ عَنِ الدِّينِ أَمَّا الوجه الثَّانِي: وَهُوَ أن هذه الكلمة ليست باطلة فههنا أَيْضًا طُرُقٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ الْغَرَانِيقُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ قُرْآنًا مُنَزَّلًا فِي وَصْفِ الْمَلَائِكَةِ. فَلَمَّا تَوَهَّمَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُ يُرِيدُ آلِهَتَهُمْ نَسَخَ اللَّه تِلَاوَتَهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَشَفَاعَتُهُنَّ تُرْتَجَى؟ الثَّالِثُ: أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ذَكَرَ الْإِثْبَاتَ وَأَرَادَ النَّفْيَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النِّسَاءِ: ١٧٦] أَيْ لَا تَضِلُّوا كَمَا قَدْ يَذْكُرُ النَّفْيَ وَيُرِيدُ بِهِ الْإِثْبَاتَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً [الْأَنْعَامِ: ١٥١] وَالْمَعْنَى أَنْ تُشْرِكُوا، وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ الْأَخِيرَانِ يُعْتَرَضُ عَلَيْهِمَا بِأَنَّهُ لَوْ جَازَ ذَلِكَ بِنَاءً عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُظْهِرُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ فِي جُمْلَةِ الْقُرْآنِ أَوْ فِي الصَّلَاةِ بِنَاءً عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ، وَلَكِنَّ الْأَصْلَ فِي الدِّينِ أَنْ لَا يَجُوزَ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ نَصَبَهُمْ حُجَّةً وَاصْطَفَاهُمْ لِلرِّسَالَةِ فَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ مَا يَطْعَنُ فِي ذَلِكَ أَوْ يُنَفِّرُ، وَمِثْلُ ذَلِكَ فِي التَّنْفِيرِ أَعْظَمُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي حثه اللَّه تعالى على تركها كنحو لفظاظة وَالْكِتَابَةِ وَقَوْلِ الشِّعْرِ فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْمَذْكُورَةُ/ فِي قَوْلِهِ تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَا قَدْ ظَهَرَ عَلَى القطع كذبها، لهذا كُلُّهُ إِذَا فَسَّرْنَا التَّمَنِّيَ بِالتِّلَاوَةِ. وَأَمَّا إِذَا فَسَّرْنَاهَا بِالْخَاطِرِ وَتَمَنِّي الْقَلْبِ فَالْمَعْنَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَتَى تَمَنَّى بَعْضَ مَا يَتَمَنَّاهُ مِنَ الْأُمُورِ يُوَسْوِسُ الشَّيْطَانُ إِلَيْهِ بِالْبَاطِلِ وَيَدْعُوهُ إِلَى مَا لَا يَنْبَغِي ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى يَنْسَخُ ذَلِكَ وَيُبْطِلُهُ وَيَهْدِيهِ إِلَى تَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَى وَسْوَسَتِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَتَمَنَّى مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ ذِكْرِ آلِهَتِهِمْ بِالثَّنَاءِ قَالُوا إِنَّهُ ﵇ كَانَ يُحِبُّ أَنْ يَتَأَلَّفَهُمْ وَكَانَ يُرَدِّدُ ذلك في نفسه فعند ما لَحِقَهُ النُّعَاسُ زَادَ تِلْكَ الزِّيَادَةَ مِنْ حَيْثُ كَانَتْ فِي نَفْسِهِ وَهَذَا أَيْضًا خُرُوجٌ عَنِ الدِّينِ وَبَيَانُهُ مَا تَقَدَّمَ وَثَانِيهَا: مَا قَالَ مُجَاهِدٌ مِنْ أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَتَمَنَّى إِنْزَالَ الْوَحْيِ عَلَيْهِ عَلَى سُرْعَةٍ دُونَ تَأْخِيرٍ فَنَسَخَ اللَّه ذَلِكَ بِأَنْ عَرَّفَهُ بِأَنَّ إِنْزَالَ ذَلِكَ بِحَسَبِ الْمَصَالِحِ فِي الْحَوَادِثِ وَالنَّوَازِلِ وَغَيْرِهَا وَثَالِثُهَا: يُحْتَمَلُ أَنَّهُ ﵇ عِنْدَ نُزُولِ الْوَحْيِ كَانَ يَتَفَكَّرُ فِي تَأْوِيلِهِ إِنْ كَانَ مُجْمَلًا فَيُلْقِي الشَّيْطَانُ فِي جُمْلَتِهِ مَا لَمْ يُرِدْهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَنْسَخُ ذَلِكَ بِالْإِبْطَالِ وَيَحْكُمُ مَا أَرَادَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَدِلَّتِهِ وَآيَاتِهِ وَرَابِعُهَا: مَعْنَى الْآيَةِ (إِذَا تَمَنَّى) إِذَا أَرَادَ فِعْلًا مُقَرَّبًا إِلَى اللَّه تَعَالَى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي فِكْرِهِ مَا يُخَالِفُهُ فَيَرْجِعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي ذَلِكَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ
İkinci yol: Bazı cahiller şöyle demiştir: O aleyhisselâm, kavminin iman etmesine olan aşırı düşkünlüğünden ötürü bu kelimeyi kendi katından soktu, sonra da ondan döndü. Bu iki söze hiçbir Müslüman asla itibar etmez; zira birincisi, o aleyhisselâm'ın masum melek ile habis şeytanı birbirinden ayırt edemediğini gerektirir; ikincisi ise onun vahiyde hainlik ettiğini gerektirir ki bunların her ikisi de dinden çıkmaktır. İkinci veche, yani bu kelimenin batıl olmadığına gelince; burada da birtakım yollar vardır: Birincisi: Garânîk'in melekler olduğu ve bunun meleklerin vasfı hakkında indirilmiş bir Kur'an olduğu söylenmesidir. Müşrikler onun kendi ilahlarını kastettiğini vehmedince Allah onun tilavetini neshetmiştir. İkincisi: Bundan muradın inkâr yollu bir soru (istifhâm-ı inkârî) olduğu söylenmesidir; sanki: “Onların şefaati mi umulurmuş?” demiştir. Üçüncüsü: Olumlu (ispat) lafzı zikredip olumsuzluğu (nefiy) murat ettiği söylenmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” [Nisâ 176], yani “sapmamanız için” buyruğunda olduğu gibi; nasıl ki nefiy lafzını zikredip ispatı murat ettiği durumlar da vardır, nitekim O Teâlâ'nın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” [En‘âm 151] buyruğunda olduğu gibi ki manası “ortak koşmanızdır”. Bu son iki veche şöyle itiraz edilir: Bu tevile dayanılarak bu caiz olsaydı, bu tevil gerekçesiyle Kur'an'ın bütününde veya namazda küfür kelimesini izhar etmeleri niçin caiz olmasın? Hâlbuki dindeki asıl kural, bunların hiçbirinin onlara caiz olmamasıdır; çünkü Allah Teâlâ onları bir delil kılmış ve risalet için seçmiştir. Dolayısıyla buna leke sürecek veya nefret ettirecek şeylerin onlardan sadır olması caiz değildir. Nefret ettirme konusunda böylesi bir durum, Allah Teâlâ'nın onu terk etmeye teşvik ettiği kaba davranmak, yazı yazmak ve şiir söylemek gibi hususlardan çok daha büyüktür. İşte: “Bunlar yüce kuğulardır” sözü hakkında zikredilen bu vecihlerin batıllığı kesin olarak ortaya çıkmıştır. Bütün bunlar, temenniyi tilavet (okuma) ile tefsir ettiğimiz takdirdedir. Onu hâtır ve kalbin temennisi ile tefsir etmemize gelince; mana şudur: Nebi ﷺ temenni ettiği şeylerden birini temenni ettiği zaman, şeytan ona batılı fısıldar ve onu uygun olmayan şeye çağırır; sonra Allah Teâlâ onu neshedip iptal eder ve onu şeytanın vesvesesine iltifat etmemeye iletir. Sonra bu vesvesenin mahiyeti hakkında birtakım vecihler üzerinde ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İlahlarını övgüyle anmak suretiyle müşriklere kendisiyle yakınlaşacağı bir şeyi temenni etmesidir. Demişlerdir ki: O aleyhisselâm onların gönlünü kazanmayı arzuluyor ve bunu içinden geçiriyordu; uyuklama hali kendisine gelince, nefsinde bulunduğu cihetten o ilaveyi yaptı. Bu da dinden çıkmaktır ve beyanı önceden geçmiştir. İkincisi: Mücâhid'in dediği gibi, o aleyhisselâm vahyin kendisine gecikmeksizin süratle indirilmesini temenni ediyordu; Allah ise bunun hadiselerdeki, inen durumlardaki ve diğer şeylerdeki maslahatlara göre indirildiğini ona bildirerek bu temennisini neshetti. Üçüncüsü: O aleyhisselâm'ın, vahiy indiği zaman şayet mücmel ise onun tevili hakkında düşünmesi ve şeytanın da onun arasına murat edilmeyen bir şeyi atması muhtemeldir; Allah Teâlâ onu iptal etmek suretiyle neshedeceğini ve Allah Teâlâ'nın murat ettiği şeyi delilleri ve ayetleriyle muhkem kılacağını beyan buyurmuştur. Dördüncüsü: Ayetin manası (temenni ettiği zaman), Allah Teâlâ'ya yaklaştırıcı bir ameli kastettiği zaman şeytan onun zihnine buna muhalif olan bir şeyi atar; o da bu hususta Allah Teâlâ'ya döner. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ } “Takvaya erenler var ya, onlara şeytandan bir vesvese dokunduğunda iyice düşünürler de derhal gerçeği görürler”
[الْأَعْرَافِ: ٢٠١] وَكَقَوْلِهِ: وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٠] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْأُمْنِيَّةِ عَلَى تَمَنِّي الْقَلْبِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مَا يَخْطُرُ بِبَالِ رَسُولِ اللَّه ﷺ فِتْنَةً لِلْكُفَّارِ وَذَلِكَ يُبْطِلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ، وَالْجَوَابُ: لَا يَبْعُدُ أَنَّهُ إِذَا قَوِيَ التَّمَنِّي اشْتَغَلَ الْخَاطِرُ بِهِ فَحَصَلَ السَّهْوُ فِي الْأَفْعَالِ الظَّاهِرَةِ بِسَبَبِهِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ فِتْنَةً لِلْكُفَّارِ فَهَذَا آخِرُ الْقَوْلِ فِي هَذِهِ المسألة.
[A‘râf 201] ve O'nun: { وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın” [A‘râf 200] buyruğu gibidir. İnsanlardan bazıları: “Ümniyye lafzını kalbin temennisine hamletmek caiz değildir; zira öyle olsaydı Resulullah'ın ﷺ zihnine gelen şey kâfirler için bir fitne olmazdı; bunu da Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } ‘Şeytanın kattığı şeyi, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşanlar için bir imtihan vesilesi kılmak içindir’ buyruğu iptal eder” demiştir. Cevap şudur: Temenni güçlendiğinde zihnin onunla meşgul olması, bunun sebebiyle de zahiri fiillerde bir yanılmanın (sehvin) meydana gelmesi ve bunun kâfirler için bir fitneye dönüşmesi uzak bir ihtimal değildir. İşte bu, bu meseledeki sözün sonudur.
المسألة الثَّالِثَةُ: يَرْجِعُ حَاصِلُ الْبَحْثِ إِلَى أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ الرُّسُلَ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمُ اللَّه تَعَالَى وَإِنْ عَصَمَهُمْ عَنِ الْخَطَأِ مَعَ الْعِلْمِ فَلَمْ يَعْصِمْهُمْ مِنْ جَوَازِ السَّهْوِ وَوَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ بَلْ حَالُهُمْ فِي جَوَازِ ذَلِكَ كَحَالِ سَائِرِ الْبَشَرِ فَالْوَاجِبُ أَنْ لَا يُتَّبَعُوا إِلَّا فِيمَا يَفْعَلُونَهُ عَنْ عِلْمٍ فَذَلِكَ هُوَ الْمُحْكَمُ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ لَمْ يُرْسِلْ نَبِيًّا إِلَّا إِذَا تَمَنَّى كَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى الْبَشَرِ مَلَكًا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ نَبِيًّا إِلَّا مِنْهُمْ، وَمَا أَرْسَلْنَا نَبِيًّا خَلَا عِنْدَ تِلَاوَتِهِ الْوَحْيَ مِنْ وسوسة الشيطان وأن يلقي في خاطره وما يُضَادُّ الْوَحْيَ وَيَشْغَلُهُ عَنْ حِفْظِهِ فَيُثَبِّتُ اللَّه النَّبِيَّ عَلَى الْوَحْيِ وَعَلَى حِفْظِهِ وَيُعْلِمُهُ صَوَابَ ذَلِكَ وَبُطْلَانَ مَا يَكُونُ مِنَ الشَّيْطَانِ، قَالَ وفيما تقدم من قوله:
Üçüncü Mesele: İncelemenin özeti şuna döner: Bu ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın gönderdiği resulleri bilerek hata yapmaktan korumuş olsa bile, onlardan sehvin ve şeytanın vesvesesinin caiz olmasını engellemediğini, bilakis bu cevaz hususunda onların halinin diğer beşerin hali gibi olduğunu, dolayısıyla sadece ilme dayanarak yaptıkları hususlarda onlara uyulmasının vacip olduğunu, muhkemin de işte bu olduğunu beyan etmektir. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Ayetin manası, O'nun ancak temenni ettiği zaman bir nebi gönderdiğidir; sanki şöyle denilmiştir: “Biz beşere bir melek göndermedik ve onlara ancak kendilerinden olan bir nebi gönderdik; vahyi okuduğu sırada şeytanın vesvesesinden, zihnine vahye zıt olan ve onu vahyi ezberlemekten alıkoyan şeyleri atmasından uzak hiçbir nebi göndermedik; böylece Allah o nebiyi vahiy ve onun hıfzı üzerinde sabit kılar, ona bunun doğrusunu ve şeytandan olanın batıllığını bildirir.” Dedi ki: Daha önce geçen:
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ تَقْوِيَةٌ لِهَذَا التَّأْوِيلِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ لِلْكَافِرِينَ أَنَا نَذِيرٌ لَكُمْ لَكِنِّي مِنَ الْبَشَرِ لَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَلَمْ يُرْسِلِ اللَّه تَعَالَى مِثْلِي مَلَكًا بَلْ أَرْسَلَ رِجَالًا فَقَدْ وَسْوَسَ الشَّيْطَانُ إِلَيْهِمْ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ كَانَ السَّهْوُ لَا يَجُوزُ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، قُلْنَا إِذَا كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ أَعْظَمَ دَرَجَةً مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَلْزَمْ مِنِ اسْتِيلَائِهِمْ بِالْوَسْوَسَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ اسْتِيلَاؤُهُمْ بِالْوَسْوَسَةِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ حَالَ هَذِهِ الْوَسْوَسَةِ أَرْدَفَ ذَلِكَ بِبَحْثَيْنِ:
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım” buyruğunda bu tevili güçlendiren bir yön vardır; sanki O Teâlâ kâfirlere şöyle demesini emretmiştir: “Ben sizin için bir uyarıcıyım, fakat meleklerden değil beşerdenim; Allah Teâlâ benim gibi bir meleği göndermemiş, aksine adamları (insanları) göndermiştir ki şeytan onlara vesvese vermiştir.” Eğer “Bu ancak meleklere sehvin caiz olmaması halinde doğru olur” denilirse; deriz ki: Melekler derecede nebilerden daha yüce olunca, şeytanın vesveseyle nebileri istila etmesinden melekleri de istila etmesi gerekmez. Bil ki O Sübhânehu bu vesvesenin durumunu açıklayınca, bunun peşinden iki inceleme zikretti:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: كَيْفِيَّةُ إِزَالَتِهَا وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فَالْمُرَادُ إِزَالَتُهُ وَإِزَالَةُ تَأْثِيرِهِ فَهُوَ النَّسْخُ اللُّغَوِيُّ لَا النَّسْخُ الشَّرْعِيُّ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الْأَحْكَامِ. أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ فَإِذَا حُمِلَ التَّمَنِّي عَلَى الْقِرَاءَةِ فَالْمُرَادُ بِهِ آيَاتُ الْقُرْآنِ وَإِلَّا فَيُحْمَلُ عَلَى أَحْكَامِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي لَا يَجُوزُ فِيهَا الْغَلَطُ.
Birinci İnceleme: Onun giderilme keyfiyetidir; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Bunun üzerine Allah, şeytanın kattığını giderir” buyruğudur; murat, onun ve etkisinin ortadan kaldırılmasıdır; dolayısıyla bu, hükümlerde kullanılan şer‘î nesh değil, lügat anlamındaki neshtir. O'nun: { ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } “Sonra da Allah ayetlerini muhkem kılar” buyruğuna gelince; temenni kıraate hamledilirse bundan murat Kur'an ayetleridir; aksi takdirde içine hatanın karışması caiz olmayan delillerin muhkem kılınmasına hamledilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَثَرَ تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ شَرَحَ أَثَرَهَا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ أَوَّلًا ثُمَّ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ ثَانِيًا، أَمَّا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ فَهُوَ قَوْلُهُ: لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً وَالْمُرَادُ بِهِ تَشْدِيدُ التَّبْعِيدِ لأن عند ما يَظْهَرُ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ الِاشْتِبَاهُ فِي الْقُرْآنِ سَهْوًا يَلْزَمُهُمُ الْبَحْثُ عَنْ ذَلِكَ لِيُمَيِّزُوا السَّهْوَ مِنَ الْعَمْدِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّ الْعَمْدَ صَوَابٌ وَالسَّهْوَ قَدْ لَا يَكُونُ صَوَابًا.
İkinci İnceleme: Allah Teâlâ o vesvesenin eserini beyan etmiştir; sonra O Sübhânehu onun eserini önce kâfirler hakkında, sonra da müminler hakkında açıklamıştır. Kâfirler hakkındaki durum, O'nun: { لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً } “Şeytanın kattığı şeyi bir fitne (imtihan) kılmak için” buyruğudur; bundan murat [haktan] uzaklaşmayı şiddetlendirmektir; zira Resul'den ﷺ Kur'an hususunda sehven bir karışıklık zahir olduğunda, sehvi kasıttan ayırt etmek ve kasıtlı olanın doğru, sehvin ise doğru olmayabileceğini bilmek için bunu araştırmaları kendilerine gerekirdi.
أَمَّا قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ فَفِيهِ سُؤَالَانِ:
O'nun: { لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşanlar için” buyruğuna gelince; bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَلِمَ خَصَّهُمْ بِذَلِكَ الْجَوَابِ: لِأَنَّهُمْ مَعَ كُفْرِهِمْ يَحْتَاجُونَ إِلَى ذَلِكَ التَّدَبُّرِ، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَقَدْ تَقَدَّمَ عِلْمُهُمْ بِذَلِكَ فَلَا يَحْتَاجُونَ إِلَى التَّدَبُّرِ.
Birinci Soru: Niçin: “Kalplerinde hastalık bulunanlar için bir fitne” dedi ve onları bu cevapla niçin tahsis etti? Cevap: Çünkü onlar küfürleriyle birlikte bu düşünmeye muhtaçtırlar; müminlere gelince, onların bu husustaki ilmi önceden mevcuttur ve bu sebeple düşünmeye muhtaç değillerdir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَرَضُ الْقَلْبِ الْجَوَابُ: أَنَّهُ الشَّكُّ وَالشُّبْهَةُ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ كَمَا قَالَ: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَأَمَّا الْقَاسِيَةُ قُلُوبُهُمْ فَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْمُصِرُّونَ عَلَى جَهْلِهِمْ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا.
İkinci Soru: Kalp hastalığı nedir? Cevap: O, şüphe ve tereddüttür; onlar münafıklardır, nitekim: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık vardır” buyurmuştur. Kalpleri katı olanlara gelince; onlar zahiren ve bâtınen cehaletlerinde ısrar eden müşriklerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ يُرِيدُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ فَأَصْلُهُ وَإِنَّهُمْ، فَوَضَعَ الظَّاهِرَ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ قَضَاءً عَلَيْهِمْ بِالظُّلْمِ وَالشِّقَاقِ وَالْمُشَاقَّةِ وَالْمُعَادَاةِ وَالْمُبَاعَدَةِ سَوَاءٌ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَفِي الْكِنَايَةِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا عَائِدَةٌ إِلَى نَسْخِ مَا أَلْقَاهُ الشَّيْطَانُ، عَنِ الْكَلْبِيِّ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ الْحَقُّ أَيِ الْقُرْآنُ عَنْ مُقَاتِلٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ تَمَكُّنَ الشَّيْطَانِ مِنْ ذَلِكَ الْإِلْقَاءِ هُوَ الْحَقُّ، أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَلِأَنَّهُ ﷾ أَيَّ شَيْءٍ فَعَلَ فَقَدْ تَصَرَّفَ فِي مُلْكِهِ وَمِلْكِهِ بِضَمِّ الْمِيمِ وَكَسْرِهَا فَكَانَ حَقًّا، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَلِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكِيمٌ فَتَكُونُ كُلُّ أَفْعَالِهِ صَوَابًا فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ أَيْ تَخْضَعُ وَتَسْكُنُ لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّ الْمَقْضِيَّ كَائِنٌ، وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خلق له، وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Şüphesiz zalimler derin bir ayrılık içindedirler” buyruğuna gelince; bununla bu münafıkları ve müşrikleri kastetmektedir; cümlenin aslı “ve şüphesiz onlar” (ve innehüm) şeklindedir; onların zulmüne hükmetmek üzere zamir yerine açık isim konulmuştur; şikak, düşmanlık, husumet ve uzaklaşmak aynı manadadır. Müminler hakkındaki duruma gelince; o da O'nun: { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Kendilerine ilim verilenlerin de onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilmeleri için” buyruğudur. Buradaki zamirde (kinayede) üç vecih vardır: Birincisi: Kelbî'den nakledildiğine göre, şeytanın attığı şeyin neshedilmesine racidir. İkincisi: Mukātil'den nakledildiğine göre, “onun hak olduğunu”, yani Kur'an'ın hak olduğunu bilmeleridir. Üçüncüsü: Şeytanın o telkine muktedir kılınmasının hak olmasıdır. Bizim görüşümüze göre; çünkü O celle celâlühü ne yaparsa yapsın mülkünde ve mülkiyetinde tasarruf etmiştir, dolayısıyla bu haktır. Mutezile'nin görüşüne göre ise O Sübhânehu hakîmdir, dolayısıyla O'nun bütün fiilleri doğrudur. { فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “Böylece ona inanmaları ve kalplerinin ona saygıyla bağlanması içindir”; yani takdir olunanın mutlaka vuku bulacağını ve herkesin ne için yaratıldıysa ona muvaffak kılındığını bildikleri için [kalpleri] boyun eğer ve mutmain olur. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola iletendir”;
أَنْ يَتَأَوَّلُوا مَا يَتَشَابَهُ فِي الدِّينِ بِالتَّأْوِيلَاتِ الصَّحِيحَةِ وَيَطْلُبُوا مَا أَشْكَلَ مِنْهُ مِنَ الْمُجْمَلِ الَّذِي تَقْتَضِيهِ الْأُصُولُ الْمُحْكَمَةُ حَتَّى لَا تَلْحَقَهُمْ حَيْرَةٌ وَلَا تَعْتَرِيَهُمْ شُبْهَةٌ وَقُرِئَ (لَهَادٍ الَّذِينَ آمَنُوا) بِالتَّنْوِينِ، وَلَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حَالَ الْكَافِرِينَ أَوَّلًا ثُمَّ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ ثَانِيًا عَادَ إِلَى شَرْحِ حَالِ الْكَافِرِينَ مَرَّةً أُخْرَى فَقَالَ: وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ أَيْ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْ مِنَ الرَّسُولِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَعْصَارَ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ لَا تَخْلُو مِمَّنْ هَذَا وَصْفُهُ.
yani dindeki müteşabih hususları sahih tevillere bağlamaya ve ondaki mücmel olup müşkil olan şeyleri muhkem esasların gerektirdiği şekilde aramaya iletir; ta ki onlara bir hayret ulaşmasın ve kendilerine bir şüphe arız olmasın. (لَهَادٍ الَّذِينَ آمَنُوا) şeklinde tenvinle de okunmuştur. O Sübhânehu önce kâfirlerin halini, sonra da müminlerin halini beyan edince, tekrar kâfirlerin halini açıklamaya dönerek şöyle buyurdu: { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } “İnkâr edenler ise ondan sürekli şüphe içinde kalırlar”; yani Kur'an'dan veya Resul'den şüphede kalırlar; bu da kıyamet kopuncaya kadar olan asırların bu vasıftaki kimselerden hali kalmayacağına delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَيْ فَجْأَةً مِنْ دُونِ أَنْ يَشْعُرُوا ثُمَّ جَعَلَ السَّاعَةَ غَايَةً لِكُفْرِهِمْ، وَأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ عِنْدَ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ عَلَى وَجْهِ الْإِلْجَاءِ. وَاخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ بِالْيَوْمِ الْعَقِيمِ/ وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:
Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً } “Kıyamet kendilerine ansızın gelinceye kadar” buyruğuna gelince; yani hiç farkında olmadıkları halde birdenbire gelinceye kadar. Sonra kıyameti onların küfrünün son sınırı (gayesi) kıldı ve onların kıyamet alametleri vaktinde çaresizlikten (ilcâen) inanacaklarını belirtti. { يَوْمٍ عَقِيمٍ } “Kısır bir gün” ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir ve bunda iki görüş vardır: Birincisi:
أَنَّهُ يَوْمُ بَدْرٍ وَإِنَّمَا وُصِفَ يَوْمُ الْحَرْبِ بِالْعَقِيمِ لِوُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ أَوْلَادَ النِّسَاءِ يُقْتَلُونَ فِيهِ فَيَصِرْنَ كَأَنَّهُنَّ عُقُمٌ لَمْ يَلِدْنَ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُقَاتِلِينَ يُقَالُ لَهُمْ أَبْنَاءُ الْحَرْبِ فَإِذَا قُتِلُوا وُصِفَ يَوْمُ الْحَرْبِ بِالْعَقِيمِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ وَثَالِثُهَا: هُوَ الَّذِي لَا خَيْرَ فِيهِ يُقَالُ رِيحٌ عَقِيمٌ إِذَا لَمْ تُنْشِئْ مَطَرًا وَلَمْ تُلَقِّحْ شَجَرًا وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ لَا مِثْلَ لَهُ فِي عِظَمِ أَمْرِهِ، وَذَلِكَ لِقِتَالِ الْمَلَائِكَةِ فِيهِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّمَا وُصِفَ بِالْعَقِيمِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَا يَرَوْنَ فِيهِ خَيْرًا وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا لَيْلَ فِيهِ فَيَسْتَمِرُّ كَاسْتِمْرَارِ الْمَرْأَةِ عَلَى تَعَطُّلِ الْوِلَادَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ كُلَّ ذَاتِ حَمْلٍ تَضَعُ حَمْلَهَا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَكَيْفَ يَحْصُلُ الْحَمْلُ فِيهِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ اللَّه تَعَالَى وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَكُونَ الْمُرَادُ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ، فَإِنْ قِيلَ لَمَّا ذَكَرَ السَّاعَةَ. فَلَوْ حَمَلْتُمُ الْيَوْمَ الْعَقِيمَ عَلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَزِمَ التَّكْرَارُ قُلْنَا لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ السَّاعَةَ مِنْ مُقَدِّمَاتِ الْقِيَامَةِ وَالْيَوْمُ الْعَقِيمُ هُوَ نَفْسُ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَعَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لَوْ كَانَ كَمَا قَالَهُ لَمْ يَكُنْ تَكْرَارًا لَأَنَّ فِي الْأَوَّلِ ذَكَرَ السَّاعَةَ، وَفِي الثَّانِي ذَكَرَ عَذَابَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالسَّاعَةِ وَقْتَ مَوْتِ كُلِّ أَحَدٍ وَبِعَذَابِ يَوْمٍ عَقِيمٍ الْقِيَامَةَ.
Onun Bedir günü olmasıdır. Savaş gününün “akîm” (kısır) olarak vasıflandırılması dört vecihten ötürüdür: Birincisi: Onda kadınların evlatları öldürülür de sanki hiç doğurmamış kısır kadınlar gibi olurlar. İkincisi: Savaşan kimselere “harp oğulları” denir; onlar öldürülünce savaş günü mecaz yoluyla akîm (çocuğu kalmamış/kısır) olarak vasıflandırılır. Üçüncüsü: Kendisinde hiçbir hayır bulunmayan gündür; yağmur getirmeyen ve ağaçları aşılamayan rüzgâra “akîm rüzgâr” denildiği gibi. Dördüncüsü: İşinin büyüklüğü bakımından bir benzerinin bulunmamasıdır ki bu da onda meleklerin savaşmasındandır. İkinci Görüş: Onun kıyamet günü olmasıdır. Kıyametin “akîm” olarak vasıflandırılması birkaç vecihten ötürüdür: Birincisi: Onların onda hiçbir hayır görmeyecek olmalarıdır. İkincisi: Onda gecenin bulunmaması ve kadının doğurmaktan kesilmesi hali gibi devam edip gitmesidir. Üçüncüsü: Bütün hamilelerin o gün yükünü bırakacak olmasıdır; artık onda hamile kalmak nasıl mümkün olsun! Bu görüş daha evladır; çünkü Allah Teâlâ'nın: “İnkâr edenler sürekli kalırlar” buyurması ve muradın da Bedir günü olması caiz değildir; zira Bedir gününden sonra da onların şüphe içinde oldukları bilinmektedir. Eğer “Kıyameti zikrettiğine göre, şayet kısır günü de kıyamet gününe hamlederseniz tekrar gerekir” denilirse; deriz ki: Öyle değildir; çünkü es-Sâ‘a kıyametin mukaddimelerindendir, kısır gün ise o günün bizzat kendisidir. Kaldı ki mesele söylenildiği gibi olsa bile bu bir tekrar olmaz; zira birincisinde kıyameti, ikincisinde ise o günün azabını zikretmiştir. Kıyamet (es-Sâ‘a) ile her bir ferdin ölüm vaktinin, kısır günün azabı ile de kıyametin kastedilmiş olması da muhtemeldir.
أَمَّا قَوْلُهُ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ فَمِنْ أَقْوَى مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْيَوْمَ الْعَقِيمَ هُوَ ذَلِكَ الْيَوْمُ وَأَرَادَ بِذَلِكَ أَنَّهُ لَا مَالِكَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ سِوَاهُ فَهُوَ بِخِلَافِ أَيَّامِ الدُّنْيَا الَّتِي مَلَّكَ اللَّه الْأُمُورَ غَيْرَهُ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ الْحَاكِمُ بَيْنَهُمْ لَا حَاكِمَ سِوَاهُ وَذَلِكَ زَجْرٌ عَنْ مَعْصِيَتِهِ ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ، وَأَنَّهُ يُصَيِّرُ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى جَنَّاتِ النَّعِيمِ، وَالْكَافِرِينَ فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَصْفُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَإِنْ قِيلَ التَّنْوِينُ فِي (يَوْمَئِذٍ) عَنْ أَيِّ جُمْلَةٍ يَنُوبُ؟ قُلْنَا تَقْدِيرُهُ: الْمُلْكُ يَوْمَ يُؤْمِنُونَ أَوْ يَوْمَ تَزُولُ مِرْيَتُهُمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ.
O'nun: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } “O gün mülk Allah'ındır” buyruğuna gelince; bu, kısır günün o gün olduğuna delalet eden en kuvvetli delillerdendir; bununla o gün Kendisinden başka hiçbir malikin bulunmayacağını murat etmiştir. Dolayısıyla o gün, Allah'ın işleri başkasına mülk kıldığı dünya günlerinin aksinedir. Aralarında hükmedenin Kendisi olduğunu ve Kendisinden başka hiçbir hâkimin bulunmadığını beyan etmiştir ki bu, O'na isyandan bir sakındırmadır. Sonra aralarında nasıl hükmedeceğini, müminleri Naîm cennetlerine, kâfirleri ise alçaltıcı azaba sevk edeceğini beyan etmiştir; cennet ve cehennemin vasfı daha önce geçmişti. Eğer “(يَوْمَئِذٍ) kelimesindeki tenvin hangi cümlenin yerine geçmiştir?” denilirse; deriz ki: Takdiri: “İman ettikleri gün yahut şüphelerinin zail olduğu gün mülk Allah'ındır” şeklindedir; zira Allah Teâlâ: { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } “İnkâr edenler ise kıyamet kendilerine gelinceye kadar ondan sürekli şüphe içinde kalırlar” buyurmuştur.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٨ الى ٦٢]
[Hac Suresi (22), Ayetler 58-62]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen yahut ölenleri, Allah elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (58) Onları elbette hoşnut kalacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halîmdir. (59) Bu böyledir. Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine tecavüz edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (60) Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (61) Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür. (62)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ الْمُلْكَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَنَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ وَيُدْخِلُ الْمُؤْمِنِينَ الْجَنَّاتِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ وَعْدِهِ الْكَرِيمِ لِلْمُهَاجِرِينَ، وَأَفْرَدَهُمْ بِالذِّكْرِ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهِمْ فَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ أُرِيدَ بِذَلِكَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ مَنْ هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ طَالِبًا لِنُصْرَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَتَقَرُّبًا إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْمُرَادُ مَنْ جَاهَدَ فَخَرَجَ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ أَوْ فِي سَرَايَاهُ لِنُصْرَةِ الدِّينِ وَلِذَلِكَ ذَكَرَ الْقَتْلَ بَعْدَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْأَمْرَيْنِ. وَاخْتَلَفُوا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَقَالَ قَوْمٌ الْمُرَادُ قَوْمٌ مَخْصُوصُونَ، رَوَى مُجَاهِدٌ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي طَوَائِفَ خَرَجُوا مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ لِلْهِجْرَةِ فَتَبِعَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَقَاتَلُوهُمْ، وَظَاهِرُ الْكَلَامِ لِلْعُمُومِ. ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ وَصَفَهُمْ بِرِزْقِهِمْ وَمَسْكَنِهِمْ، أَمَّا الرِّزْقُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen yahut ölenler” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ, kıyamet gününde mülkün Kendisine ait olduğunu, aralarında hüküm vereceğini ve müminleri cennetlere koyacağını zikredince, bunun ardından muhacirlere olan kerim vaadini zikretti ve şanlarını yüceltmek için onları ayrıca zikrederek: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Hicret edenler” buyurdu. Bununla kimin murat edildiği hususunda ihtilaf ettiler; bazısı: “Resulullah'a ﷺ yardım etmek ve Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak maksadıyla Medine'ye hicret eden kimsedir” dedi. Başkaları ise: “Bilakis murat, dine yardım etmek için Resulullah ﷺ ile birlikte veya onun müfrezelerinde cihat edip savaşa çıkan kimsedir; bundan dolayı ardından öldürülmeyi zikretmiştir” dedi. Onlardan bu iki manayı birden kastedilmiş sayanlar da vardır. Başka bir yönden de ihtilaf ettiler; bir topluluk bununla hususi bir kavmin murat edildiğini söyledi; Mücâhid, hicret etmek üzere Mekke'den Medine'ye çıkan, müşriklerin de peşlerine düşüp onlarla savaştığı topluluklar hakkında indiğini rivayet etmiştir; lafzın zahiri ise umum ifade eder. Sonra O celle celâlühü onları rızıklarıyla ve meskenleriyle vasıflandırdı. Rızka gelince; Allah Teâlâ'nın: { لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Allah elbette onları güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyruğudur ve bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الرِّزْقَ الْحَسَنَ هُوَ نَعِيمُ الْجَنَّةِ، وَقَالَ الْأَصَمُّ إِنَّهُ الْعِلْمُ وَالْفَهْمُ كَقَوْلِ شُعَيْبٍ ﵇ وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً [هُودٍ: ٨٨] فَهَذَا فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ الْجَنَّةُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ رِزْقًا حَسَنًا حَلَالًا وَهُوَ الْغَنِيمَةُ وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ ضَعِيفَانِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ جَزَاءً عَلَى هِجْرَتِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّه بَعْدَ الْقَتْلِ وَالْمَوْتِ وَبَعْدَهُمَا لَا يَكُونُ إِلَّا نَعِيمُ الْجَنَّةِ.
Birinci Mesele: Güzel rızkın cennet nimeti olduğu hususunda hiçbir şüphe yoktur. el-Asamm, bunun Şuayb'ın aleyhisselâm: { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } “Bana kendi katından güzel bir rızık verdi” [Hûd 88] kavlinde olduğu gibi ilim ve anlayış olduğunu, bunun dünyada olduğunu, ahirette ise cennet olduğunu söylemiştir. Kelbî ise “helal ve güzel bir rızık, yani ganimettir” demiştir. Bu iki vecih de zayıftır; çünkü Allah Teâlâ bunu öldürülme ve ölümden sonra Allah yolundaki hicretlerinin bir karşılığı kılmıştır; bu ikisinden sonra ise ancak cennet nimeti olur.
المسألة الثَّانِيَةُ: لَا بُدَّ مِنْ شَرْطِ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ فِي كُلِّ وَعْدٍ فِي الْقُرْآنِ لِأَنَّ هَذَا الْمُهَاجِرَ لَوِ ارْتَكَبَ كَبِيرَةً لَكَانَ حُكْمُهُ فِي الْمَشِيئَةِ عَلَى قَوْلِنَا، وَلَخَرَجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ أَهْلًا لِلْجَنَّةِ قَطْعًا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ. فَإِنْ قِيلَ فَمَا فَضْلُهُ عَلَى سَائِرِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْوَعْدِ إِنْ كَانَ كَمَا قُلْتُمْ؟ قُلْنَا فَضْلُهُمْ يَظْهَرُ لِأَنَّ ثَوَابَهُمْ أَعْظَمُ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ [الْحَدِيدِ: ١٠] فَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ هَاجَرَ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ وَفَارَقَ دِيَارَهُ وَأَهْلَهُ لِتَقْوِيَتِهِ وَنُصْرَةِ دِينِهِ مَعَ شِدَّةِ قُوَّةِ الْكُفَّارِ وَظُهُورِ صَوْلَتِهِمْ صَارَ فِعْلُهُ كَالسَّبَبِ لِقُوَّةِ الدِّينِ، وَعَلَى هَذَا الوجه عَظُمَ مَحَلُّ الْأَنْصَارِ حَتَّى صَارَ ذِكْرُهُمْ وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ تَالِيًا لِذِكْرِ الْمُهَاجِرِينَ لَمَّا آوَوْهُ وَنَصَرُوهُ.
İkinci Mesele: Kur'an'daki her vaadde büyük günahlardan kaçınma şartı kaçınılmazdır. Çünkü bu muhacir şayet büyük bir günah işleseydi, bizim görüşümüze göre onun durumu [ilahi] meşîete bağlı olurdu; Mu‘tezile'nin görüşüne göre ise kesin olarak cennet ehlinden olmaktan çıkardı. Şayet: “Eğer dediğiniz gibiyse, vaat hususunda onun diğer müminlere üstünlüğü nedir?” denilirse, biz deriz ki: Onların üstünlüğü açıktır; zira onların sevabı daha büyüktür. Nitekim Allah Teâlâ: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ } “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar bir olmaz” [Hadîd 10] buyurmuştur. Malumdur ki kâfirlerin son derece güçlü ve baskılarının bariz olduğu bir dönemde, Resulullah'a ﷺ güç vermek ve dinine yardım etmek maksadıyla onunla birlikte hicret edip yurtlarından ve ailelerinden ayrılan kimsenin bu fiili, dinin güçlenmesinin sebebi mesabesinde olmuştur. İşte bu cihetle Ensar'ın da mertebesi yücelmiş, öyle ki onu barındırıp yardım ettiklerinde kendilerinin anılması ve övülmesi muhacirlerin anılmasının hemen ardından gelmiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ كُلَّ الرِّزْقِ مِنْ عِنْدِهِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: التَّفَاوُتُ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُخْتَصٌّ بِأَنْ يَرْزُقَ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ الْأَصْلُ فِي الرِّزْقِ، وَغَيْرُهُ إِنَّمَا يَرْزُقُ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الرِّزْقِ مِنْ جِهَةِ اللَّه تَعَالَى وَثَالِثُهَا: أَنَّ غَيْرَهُ يَنْقُلُ الرِّزْقَ مِنْ يَدِهِ إِلَى يَدِ غَيْرِهِ لَا أَنَّهُ يَفْعَلُ/ نَفْسَ الرِّزْقِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ غَيْرَهُ إِذَا رَزَقَ فَإِنَّمَا يَرْزُقُ لِانْتِفَاعِهِ بِهِ، إِمَّا لِأَجْلِ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْوَاجِبِ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنْ يَسْتَحِقَّ بِهِ حَمْدًا أَوْ ثَنَاءً، وَإِمَّا لِأَجْلِ دَفْعِ الرِّقَّةِ الْجِنْسِيَّةِ، فَكَانَ الْوَاحِدُ مِنَّا إِذَا رَزَقَ فَقَدْ طَلَبَ الْعِوَضَ، أَمَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ كَمَالَهُ صِفَةٌ ذَاتِيَّةٌ لَهُ فَلَا يَسْتَفِيدُ مِنْ شَيْءٍ كَمَالًا زَائِدًا فَكَانَ الرِّزْقُ الصَّادِرُ مِنْهُ لِمَحْضِ الْإِحْسَانِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ غَيْرَهُ إِنَّمَا يَرْزُقُ لَوْ حَصَلَ فِي قَلْبِهِ إِرَادَةُ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَتِلْكَ الْإِرَادَةُ مِنَ اللَّه، فَالرَّازِقُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْمَرْزُوقَ يَكُونُ تَحْتَ مِنَّةِ الرَّازِقِ وَمِنَّةُ اللَّه تَعَالَى أَسْهَلُ تَحَمُّلًا مِنْ مِنَّةِ الْغَيْرِ، فَكَانَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْغَيْرَ إِذَا رُزِقَ فَلَوْلَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَعْطَى ذَلِكَ الْإِنْسَانَ أَنْوَاعَ الْحَوَاسِّ وَأَعْطَاهُ السَّلَامَةَ وَالصِّحَّةَ وَالْقُدْرَةَ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِذَلِكَ الرِّزْقِ لَمَا أَمْكَنَهُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَرِزْقُ الْغَيْرِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِرِزْقِ اللَّه وَمَلْحُوقًا بِهِ حَتَّى يَحْصُلَ الِانْتِفَاعُ. وَأَمَّا رِزْقُ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى رِزْقِ غَيْرِهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ.
Üçüncü Mesele: Bütün rızkın Allah katından olduğu bilinmekle birlikte, O'nun: { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavlinin manası hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: [Rızık verenler arasındaki] bu mertebe farkı, sadece Sübhânehu Teâlâ'nın başkasının güç yetiremeyeceği şeyleri rızık olarak vermeye mahsus olmasından kaynaklanmaktadır. İkincisi: Murat, rızıkta asıl olanın O olmasıdır; O'ndan başkası ise ancak Allah Teâlâ tarafından önceden verilmiş olan rızıktan rızıklandırır. Üçüncüsü: O'ndan başkası rızkı kendi elinden başkasının eline nakleder, bizzat rızkı var edip meydana getirmez. Dördüncüsü: O'ndan başkası bir rızık verdiği zaman, bunu ancak bir menfaat elde etmek için yapar; ya bir vacipten kurtulmak için, ya bununla bir övgü veya senaya hak kazanmak için, yahut da türdeşlik şefkatini gidermek için verir. Dolayısıyla bizden biri bir rızık verdiğinde bir karşılık talep etmiş olur. Hakk Sübhânehu'ya gelince; O'nun kemali zatî bir sıfatıdır, hiçbir şeyden sonradan eklenen bir kemal devşirmez. Bu sebeple O'ndan sadır olan rızık sırf ihsandır. Beşincisi: Başkası ancak kalbinde o fiili yapma iradesi hasıl olursa rızık verir; o irade ise Allah'tandır. O halde hakiki rızık veren Allah Teâlâ'dır. Altıncısı: Kendisine rızık verilen kimse rızık verenin minneti altında kalır; Allah Teâlâ'nın minnetini taşımak ise başkasının minnetinden daha kolaydır. Dolayısıyla O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Yedincisi: Başkası birine rızık verdiği zaman, şayet Allah Teâlâ o insana çeşitli duyuları vermemiş, ona afiyet, sağlık ve o rızıktan yararlanma gücü lütfetmemiş olsaydı, ondan yararlanması mümkün olmazdı. Başkasının rızkının yarar sağlayabilmesi için mutlaka öncesinde ve sonrasında Allah'ın rızkının bulunması gerekir. Allah Teâlâ'nın rızkı ise başkasının rızkına muhtaç değildir. Böylece Sübhânehu Teâlâ'nın rızık verenlerin en hayırlısı olduğu sabit olmuştur.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَادِرٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ غَيْرَ اللَّه يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَرْزُقَ وَيَمْلِكَ، وَلَوْلَا كَوْنُهُ قَادِرًا فَاعِلًا لَمَا صَحَّ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الرِّزْقَ لَا يَكُونُ إِلَّا حَلَالًا لِأَنَّ قَوْلَهُ
Dördüncü Mesele: Mu‘tezile demiştir ki: Ayet üç hususa delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ kadirdir. İkincisi: Allah'tan başkasından da rızıklandırma ve mülk edinme fiilinin sadır olması sahihtir; şayet o kâdir bir fail olmasaydı bu sahih olmazdı. Üçüncüsü: Rızık ancak helal olan şeydir; çünkü O'nun:
خَيْرُ الرَّازِقِينَ دَلَالَةٌ عَلَى كَوْنِهِمْ مَمْدُوحِينَ وَالْجَوَابُ: لَا نِزَاعَ فِي كَوْنِ الْعَبْدِ قَادِرًا، فَإِنَّ عِنْدَنَا الْقُدْرَةَ مَعَ الدَّاعِي مُؤَثِّرَةٌ فِي الْفِعْلِ بِمَعْنَى الِاسْتِلْزَامِ. وَأَمَّا الثَّالِثُ فَبَحْثٌ لَفْظِيٌّ وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ فِيهِ.
{ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Rızık verenlerin en hayırlısı” kavli, onların övülmüş kimseler olduğuna delalet eder. Cevap: Kulun kadir olması hususunda bir ihtilaf yoktur; zira bize göre kudret sevk edici saikle (dâî) birlikte olduğunda lüzum manasında fiilde müessirdir. Üçüncüsüne gelince, o lafzi bir tartışmadır ve buna dair açıklama daha önce geçmişti.
المسألة الْخَامِسَةُ: لَمَّا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا فَسَوَّى بَيْنَهُمَا فِي الْوَعْدِ، ظَنَّ قَوْمٌ أَنَّ حَالَ الْمَقْتُولِ فِي الْجِهَادِ وَالْمَيِّتِ عَلَى فِرَاشِهِ سَوَاءٌ، وَهَذَا إِنْ أَخَذُوهُ مِنَ الظَّاهِرِ فَلَا دَلَالَةَ فِيهِ، لِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا فِي الْوَعْدِ لَا يَدُلُّ عَلَى تَفْضِيلٍ وَلَا تَسْوِيَةٍ، كَمَا أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ. وَإِنْ أَخَذُوهُ مِنْ دَلِيلٍ آخَرَ فَهُوَ حَقٌّ، فَإِنَّهُ
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ: { ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Sonra öldürülen yahut ölenler” buyurup vaatte her ikisini eşit kılınca, bir topluluk cihatta öldürülen kimse ile yatağında ölen kimsenin durumunun aynı olduğunu zannetti. Şayet bunu lafzın zahirinden çıkardılarsa bunda bir delalet yoktur; zira vaatte ikisinin bir arada zikredilmesi, müminlerin bir arada zikredilmesinin üstünlüğe veya eşitliğe delalet etmediği gibi, ne bir üstünlüğe ne de bir eşitliğe delalet eder. Yok eğer bunu başka bir delilden çıkardılarsa bu haktır; zira:
رَوَى أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْمَقْتُولُ فِي سَبِيلِ اللَّه تَعَالَى، وَالْمُتَوَفَّى فِي سَبِيلِ اللَّه بِغَيْرِ قَتْلٍ، هُمَا فِي الْخَيْرِ وَالْأَجْرِ شَرِيكَانِ»
Enes'ten rivayet edildiğine göre Nebi ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ yolunda öldürülen kimse ile Allah yolunda öldürülmeksizin vefat eden kimse, hayır ve ecirde ortaktırlar.»
وَلَفْظُ الشَّرِكَةِ مُشْعِرٌ بِالتَّسْوِيَةِ، وَإِلَّا فَلَا يَبْقَى لِتَخْصِيصِهِمَا بِالذِّكْرِ فَائِدَةٌ.
Ortaklık (şirket) lafzı eşitlik hissi verir; aksi takdirde ikisinin özel olarak zikredilmesinin bir faydası kalmazdı.
وَرُوِيَ أَيْضًا: أَنَّ طَوَائِفَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّه هَؤُلَاءِ الَّذِينَ قُتِلُوا قَدْ عَلِمْنَا مَا أَعْطَاهُمُ اللَّه مِنَ الْخَيْرِ، وَنَحْنُ نُجَاهِدُ مَعَكَ كَمَا جَاهَدُوا، فَمَا لَنَا إِنْ مِتْنَا مَعَكَ. فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ
Şöyle de rivayet edilmiştir: Nebi'nin ﷺ ashabından bazı topluluklar: “Ey Allah'ın Resulü! Şu öldürülenlere Allah'ın ne hayırlar verdiğini bildik; biz de onların cihat ettiği gibi seninle beraber cihat ediyoruz, şayet seninle beraberken [yatağımızda] ölürsek bizim için ne var?” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu iki ayeti indirdi.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى التَّسْوِيَةِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا مِقْدَارَ الْأَجْرِ، فَلَوْلَا التَّسْوِيَةُ لَمْ يَكُنِ الْجَوَابُ مُفِيدًا. أَمَّا الْمَسْكَنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu da eşitliğe delalet eder; zira onlar ecrin miktarını sormuşlardı, şayet eşitlik olmasaydı bu cevap fayda sağlamazdı. Meskene gelince; Allah Teâlâ'nın: { لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Onları mutlaka hoşnut kalacakları bir giriş yerine sokacaktır. Şüphesiz Allah, elbette her şeyi bilendir, hilim sahibidir” kavlidir ve bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: قُرِئَ مُدْخَلًا بِضَمِّ الْمِيمِ وَهُوَ مِنَ الْإِدْخَالِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ فَالْمُرَادُ الْمَوْضِعُ.
Birinci Mesele: { مُدْخَلًا } kelimesi mimin zammesiyle [müdhalen şeklinde] okunmuştur ki bu 'idhal' (içeri sokmak) kökündendir. Fetha ile [medhalen şeklinde] okuyan kimseye göre ise murat mekândır (girilecek yerdir).
المسألة الثَّانِيَةُ: قِيلَ فِي الْمُدْخَلِ الَّذِي يَرْضَوْنَهُ إِنَّهُ خَيْمَةٌ مِنْ دُرَّةٍ بَيْضَاءَ لَا فَصْمَ فِيهَا وَلَا وَصْمَ لَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مِصْرَاعٍ، وَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْقُشَيْرِيُّ هُوَ أَنْ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ مِنْ غَيْرِ مَكْرُوهٍ تَقَدَّمَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّمَا قَالَ يَرْضَوْنَهُ، لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَ فِي الْجَنَّةِ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ/ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ فَيَرْضَوْنَهُ وَلَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها [التَّوْبَةِ: ٢٤] وَقَوْلُهُ: فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الْحَاقَّةِ: ٢١] وَقَوْلُهُ: ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً [الْفَجْرِ: ٢٨] وَقَوْلُهُ: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَةِ: ٧٢] .
İkinci Mesele: Hoşnut kalacakları girilecek yer hakkında; bunun beyaz inciden, içinde hiçbir kırık ve çatlağı, hiçbir kusuru bulunmayan ve yetmiş bin kapı kanadı olan bir çadır olduğu söylenmiştir. Ebu'l-Kāsım el-Kuşeyrî: “Önceden başlarına hoşlanmadıkları hiçbir şey gelmeksizin onları cennete girdirmesidir” demiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah'ın { يَرْضَوْنَهُ } “hoşnut kalacakları” buyurması, cennette hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen şeyleri görüp ondan hoşnut kalacakları ve oradan başka bir yere ayrılmak istemeyecekleri içindir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَمَساكِنُ تَرْضَوْنَها } “Hoşunuza giden meskenler” [Tevbe 24], { فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “Hoşnut kalacağı bir yaşayış içindedir” [Hâkka 21], { ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً } “Sen O'ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön” [Fecr 28] ve { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Adn cennetlerinde güzel meskenler... Allah'ın rızası ise en büyüktür” [Tevbe 72] kavilleridir.
المسألة الثَّالِثَةُ: إِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ وَمَا تَعَلُّقُهُ بِمَا تَقَدَّمَ؟ قُلْنَا يُحْتَمَلُ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَسْتَحِقُّونَهُ فَيَفْعَلُهُ بِهِمْ وَيَزِيدُهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَرْضَوْنَهُ فَيُعْطِيهِمْ ذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ، وَأَمَّا الْحَلِيمُ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ لِحِلْمِهِ لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ فِيمَنْ يُقْدِمُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، بَلْ يُمْهِلُ لِيَقَعَ مِنْهُ التَّوْبَةُ فَيَسْتَحِقَّ مِنْهُ الْجَنَّةَ.
Üçüncü Mesele: Şayet: “{ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ } ‘Şüphesiz Allah, elbette her şeyi bilendir, hilim sahibidir’ kavlinin manası nedir ve önceki kısımla irtibatı nasıldır?” denilirse, deriz ki: Hak ettikleri şeyleri hakkıyla bildiği, binaenaleyh onlara bunu vereceği ve daha fazlasını da ihsan edeceği manasına gelmesi muhtemeldir. Hoşnut kalacakları şeyleri çok iyi bildiği ve cennette bunu kendilerine vereceği manasının murat edilmiş olması da muhtemeldir. Halîm ismine gelince; bundan murat, hilminden dolayı günaha yeltenen kimseye ceza vermede acele etmeyip tövbe etmesi ve bu sayede cenneti hak etmesi için ona mühlet vermesidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “İşte böyle. Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir, sonra da yine kendisine zulmedilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” kavline gelince; bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: ذلِكَ قَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ أَيِ الْأَمْرُ مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ إِنْجَازِ الْوَعْدِ لِلْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا.
Birinci Mesele: O'nun { ذلِكَ } “İşte böyle” lafzına dair kelam bu suredeki bu ayette daha önce geçmişti. Zeccâc: “Yani iş, öldürülen veya ölen muhacirlere vaadin yerine getirilmesine dair sana anlattığımız gibidir” demiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ مَعْنَاهُ: قَاتَلَ مَنْ كَانَ يُقَاتِلُهُ، ثُمَّ كَانَ الْمُقَاتِلُ مَبْغِيًّا عَلَيْهِ بِأَنِ اضْطُرَّ إِلَى الْهِجْرَةِ وَمُفَارَقَةِ الْوَطَنِ وَابْتُدِئَ بِالْقِتَالِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لَقُوا قَوْمًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِلَيْلَتَيْنِ بَقِيَتَا مِنَ الْمُحَرَّمِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ يَكْرَهُونَ الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَاحْمِلُوا عَلَيْهِمْ، فَنَاشَدَهُمُ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَكُفُّوا عَنْ قِتَالِهِمْ لِحُرْمَةِ الشَّهْرِ، فَأَبَوْا وَقَاتَلُوهُمْ. فَذَلِكَ بَغْيُهُمْ عَلَيْهِمْ، وَثَبَتَ الْمُسْلِمُونَ لَهُمْ فَنُصِرُوا عَلَيْهِمْ. فَوَقَعَ فِي أَنْفُسِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْقِتَالِ فِي
İkinci Mesele: O'nun: { ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } “İşte böyle. Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir, sonra da yine kendisine zulmedilirse” kavlinin manası şudur: Kendisiyle savaşan kimseyle savaştı, sonra da bu savaşan kimseye hicret etmeye ve vatanından ayrılmaya mecbur bırakılarak ve kendisine karşı savaşa başlanarak haksızlık yapıldı. Mukātil şöyle demiştir: Muharrem ayından iki gece kala bir grup Müslümanla karşılaşan bir grup müşrik hakkında indi. Müşrikler birbirlerine: “Muhammed'in ashabı haram ayda savaşmaktan hoşlanmazlar, haydi onların üzerine saldırın!” dediler. Müslümanlar ayın hürmetine hürmeten kendileriyle savaşmaktan vazgeçmelerini istedilerse de onlar reddedip Müslümanlarla savaştılar. İşte bu, onların Müslümanlara yaptığı zulümdür. Müslümanlar da onlara karşı direndiler ve onlara karşı yardım görüp galip geldiler. Müslümanların içine
الشَّهْرِ الْحَرَامِ مَا وَقَعَ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: وَعَفَا عَنْهُمْ وَغَفَرَ لَهُمْ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
haram ayda savaşmaktan dolayı birtakım şüphe ve endişeler düştü; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi, onları affetti ve onları bağışladı. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا؟ الْجَوَابُ: كَأَنَّهُ ﷾ قَالَ مَعَ إِكْرَامِي لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِهَذَا الْوَعْدِ لَا أَدَعُ نُصْرَتَهُمْ فِي الدُّنْيَا عَلَى مَنْ بَغَى عَلَيْهِمْ.
Birinci Soru: Bu ayetin önceki kısımla nasıl bir irtibatı vardır? Cevap: Sanki O celle celâlühü şöyle buyurmuştur: Bu vaat ile ahirette onlara ikramda bulunmamla beraber, dünyada da kendilerine haksızlık edenlere karşı onlara yardım etmeyi terk etmem.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى الْمُهَاجِرِينَ خَاصَّةً أَوْ إِلَيْهِمْ وَإِلَى الْمُؤْمِنِينَ؟ الْجَوَابُ: الْأَقْرَبُ أَنَّهُ يَعُودُ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ فَإِنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمَا، وَبَيَّنَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ وَبَعْدَ الْقَتْلِ وَالْمَوْتِ لَا يُمْكِنُ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا.
İkinci Soru: Bu sadece muhacirlere mi racidir, yoksa hem onlara hem de [diğer] müminlere mi racidir? Cevap: En uygun olanı, her iki gruba da raci olmasıdır; zira her ikisinin de zikri geçmişti. Bunu Allah Teâlâ'nın: { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “Allah ona mutlaka yardım edecektir” kavli de açıklamaktadır; zira öldürülme ve ölümden sonra dünyada bu [yardım] mümkün olmaz.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْمُرَادُ بِالْعُقُوبَةِ الْمَذْكُورَةِ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مَا فَعَلَهُ مُشْرِكُو مَكَّةَ مَعَ الْمُهَاجِرِينَ بِمَكَّةَ مِنْ طَلَبِ آثَارِهِمْ، وَرَدِّ بَعْضِهِمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ عَاقَبَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ بِمِثْلِ مَا فَعَلُوا فَسَيَنْصُرُهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذِهِ النُّصْرَةُ الْمَذْكُورَةُ تُقَوِّي تَأْوِيلَ مَنْ تَأَوَّلَهُ عَلَى مُجَاهَدَةِ الْكُفَّارِ لَا عَلَى الْقِصَاصِ، لِأَنَّ ظَاهِرَ النَّصِّ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِذَلِكَ وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْقِصَاصِ وَالْجِرَاحَاتِ، وَهِيَ آيَةٌ مَدَنِيَّةٌ عَنِ الضَّحَّاكِ.
Üçüncü Soru: Zikredilen ukubetten (cezalandırmadan) murat nedir? Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Murat, Mekke müşriklerinin Mekke'deki muhacirlere yaptıkları; izlerini sürmeleri, bazısını geri çevirmeleri ve benzeri muamelelerdir. Allah Teâlâ bu kâfirlere onların yaptıklarının misliyle karşılık veren kimseye onlara karşı yardım edeceğini beyan etmiştir. Zikredilen bu yardım vaadi, ayeti kısasa değil de kâfirlerle cihada yoranların tevilini güçlendirmektedir; zira nassın zahirine ancak bu uygundur. İkinci cevap: Bu ayet kısas ve yaralamalar hakkındadır ve Dahhâk'ten rivayet edildiğine göre Medenî bir ayettir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ سَمَّى ابْتِدَاءَ فِعْلِهِمْ بِالْعُقُوبَةِ؟ الْجَوَابُ: أَطْلَقَ اسْمَ الْعُقُوبَةِ عَلَى الْأَوَّلِ/ لِلتَّعَلُّقِ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الثَّانِي كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] ويُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ
Dördüncü Soru: Müşriklerin ilk fiilini niçin “ukubet” (ceza) olarak isimlendirmiştir? Cevap: Aralarındaki irtibattan dolayı, Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” [Şûrâ 40] ve { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Allah'ı aldatmaya çalışırlar, halbuki O onların hilesini başlarına geçirendir”
[النِّسَاءِ: ١٤٢] .
[Nisâ 142] kavillerinde olduğu gibi birinci fiile de ukubet ismini vermiştir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ لِقَوْلِهِ: وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ بِمَا تَقَدَّمَ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى نَدَبَ الْمُعَاقِبَ إِلَى الْعَفْوِ عَنِ الْجَانِي بِقَوْلِهِ: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [الشُّورَى: ٤٠] وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] ، وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [الشُّورَى: ٤٣] فَلَمَّا لَمْ يَأْتِ بِهَذَا الْمَنْدُوبِ فَهُوَ نَوْعُ إِسَاءَةٍ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: إِنِّي قَدْ عَفَوْتُ عَنْ هَذِهِ الْإِسَاءَةِ وَغَفَرْتُهَا، فَإِنِّي أَنَا الَّذِي أَذِنْتُ لَكَ فِيهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَإِنْ ضَمِنَ لَهُ النَّصْرَ عَلَى الْبَاغِي، لَكِنَّهُ عَرَّضَ مَعَ ذَلِكَ بِمَا كَانَ أَوْلَى بِهِ مِنَ الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ فَلَوَّحَ بِذِكْرِ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ دَلَّ بِذِكْرِ الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ عَلَى أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْعُقُوبَةِ، لِأَنَّهُ لَا يُوصَفُ بِالْعَفْوِ إِلَّا الْقَادِرُ عَلَى ضِدِّهِ.
Beşinci Soru: O'nun: { وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” kavlinin önceki kısımla ne tür bir irtibatı vardır? Cevap: Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ: { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim affeder ve arasını düzeltirse onun mükafatı Allah'a aittir” [Şûrâ 40], { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” [Bakara 237] ve { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” [Şûrâ 43] kavilleriyle mukabelede bulunan kimseyi suçluyu affetmeye teşvik etmiştir. O kimse bu mendup fiili yapmadığında bu bir nevi kusur sayılmıştır. Sanki O Sübhânehu: “Ben bu kusuru affettim ve bağışladım; zira sana bunda izin veren de Benim” buyurmuştur. İkincisi: O Sübhânehu her ne kadar zâlime karşı ona yardımı temin etmişse de, bununla birlikte affetme ve bağışlamanın kendisi için daha evla olduğunu ima etmiş ve bu iki sıfatı zikrederek buna işaret buyurmuştur. Üçüncüsü: O Sübhânehu af ve mağfireti zikretmekle cezalandırmaya kādir olduğuna delalet etmiştir; çünkü af sıfatıyla ancak zıddına kādir olan kimse vasıflanır.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ لِقَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ بِمَا قَبْلَهُ؟
Altıncı Soru: O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “İşte böyle; çünkü Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” kavlinin önceki kısımla nasıl bir irtibatı vardır?
وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: ذَلِكَ أَيْ ذَلِكَ النَّصْرُ بِسَبَبِ أَنَّهُ قَادِرٌ وَمِنْ آيَاتِ قُدْرَتِهِ الْبَالِغَةِ كَوْنُهُ خَالِقًا لِلَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمُتَصَرِّفًا فِيهِمَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَالِمًا بِمَا يَجْرِي فِيهِمَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَادِرًا عَلَى النَّصْرِ مُصِيبًا فِيهِ وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَعَ ذَلِكَ النَّصْرِ يَنْعَمُ فِي الدُّنْيَا بِمَا يَفْعَلُهُ مِنْ تَعَاقُبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَوُلُوجِ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ.
Cevap iki yöndendir: Birincisi: “Bu”, yani söz konusu yardım, O'nun kādir olmasından ötürüdür. O'nun kemâl derecesindeki kudretinin delillerinden biri de gece ile gündüzün yaratıcısı ve bunlarda tasarruf edici olmasıdır. Binaenaleyh O'nun bunlarda cereyan eden her şeye kādir ve bunları hakkıyla bilen olması vaciptir. Durum böyle olunca O, yardıma kādirdir ve onda isabet edendir. İkincisi: Murat şudur: Sübhânehu Teâlâ o yardımın yanı sıra, dünyada gece ile gündüzün birbirini takip etmesi ve birinin diğerine girmesi şeklinde yarattığı şeylerle de nimet vermektedir.
السُّؤَالُ السَّابِعُ: مَا مَعْنَى إِيلَاجِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَإِيلَاجِ النَّهَارِ فِي اللَّيْلِ الْجَوَابُ: فِيهِ وَجْهَانِ:
Yedinci Soru: Gecenin gündüze katılması ve gündüzün geceye katılmasının manası nedir? Cevap: Bunda iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: يَحْصُلُ ظُلْمَةُ هَذَا فِي مَكَانِ ضِيَاءِ ذَلِكَ بِغَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ، وَضِيَاءُ ذَلِكَ فِي مَكَانِ ظُلْمَةِ هَذَا بِطُلُوعِهَا، كَمَا يُضِيءُ الْبَيْتُ بِالسِّرَاجِ وَيُظْلِمُ بِفَقْدِهِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَزِيدُ فِي أَحَدِهِمَا مَا يَنْقُصُ مِنَ الْآخَرِ مِنَ السَّاعَاتِ.
Birincisi: Güneşin batmasıyla onun aydınlığının yerinde bunun karanlığı hasıl olur; güneşin doğmasıyla da bunun karanlığının yerinde onun aydınlığı hasıl olur. Nitekim kandil yakıldığında evin aydınlanması, kandil söndüğünde ise karanlık olması böyledir. İkincisi: Sübhânehu Teâlâ birinden eksilttiği saatleri diğerine ilave eder.
السُّؤَالُ الثَّامِنُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ لِقَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ بِمَا تَقَدَّمَ؟ الْجَوَابُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ كَمَا يَقْدِرُ عَلَى مَا
Sekizinci Soru: O'nun: { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } “Ve şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavlinin önceki kısımla ne tür bir irtibatı vardır? Cevap: Murat şudur: O, başkasının güç yetiremediği şeylere
لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ، فَكَذَلِكَ يُدْرِكُ الْمَسْمُوعَ وَالْمُبْصَرَ، وَلَا يَجُوزُ الْمَنْعُ عَلَيْهِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ كَالتَّحْذِيرِ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى مَا لَا يَجُوزُ فِي الْمَسْمُوعِ وَالْمُبْصَرِ.
kādir olduğu gibi, aynı şekilde işitilen ve görülen şeyleri de idrak eder; O'nun için bir engellenme caiz değildir. Bu durum, işitilen ve görülen hususlarda caiz olmayan şeylere yeltenmekten bir sakındırma mesabesindedir.
السُّؤَالُ التَّاسِعُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَيُّ تَعَلُّقٍ لَهُ بِمَا تَقَدَّمَ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وَجْهَانِ:
Dokuzuncu Soru: O'nun: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “İşte böyle; çünkü Allah Hakk'ın ta kendisidir” kavlinin manası nedir ve önceki kısımla irtibatı nasıldır? Cevap: Bunda iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْقُدْرَةِ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَجْلِ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ أَيْ هُوَ الْمَوْجُودُ الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ الَّذِي يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ التَّغَيُّرُ وَالزَّوَالُ فَلَا جَرَمَ أَتَى بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ ثَانِيهِمَا: أَنَّ مَا يُفْعَلُ مِنْ عِبَادَتِهِ هُوَ الْحَقُّ وَمَا يُفْعَلُ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ فَهُوَ الْبَاطِلُ كَمَا قَالَ: لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ [غَافِرٍ: ٤٣] .
Birincisi: Murat şudur: Bu hususlara kādir olma şeklinde önceden zikredilen o vasıf, ancak Allah'ın Hakk olması, yani değişmesi ve zeval bulması imkânsız olan, zatı gereği vacip varlık olması sebebiyledir. Dolayısıyla O'nun vaat ve vaîdi bildirmesi kaçınılmazdır. İkincisi: O'na yapılan ibadet hak, O'ndan başkasına yapılan ibadet ise bâtıldır; nitekim: { لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ } “Ona dünyada da ahirette de dua edilmez” [Mü'min 43] buyurmuştur.
السُّؤَالُ الْعَاشِرُ: أَيُّ تَعَلُّقٍ لِقَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ بِمَا تَقَدَّمَ؟ وَالْجَوَابُ: مَعْنَى الْعَلِيِّ الْقَاهِرُ الْمُقْتَدِرُ الَّذِي لَا يُغْلَبُ فَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى الضُّرِّ وَالنَّفْعِ دُونَ سَائِرِ مَنْ يُعْبَدُ مُرَغِّبًا بِذَلِكَ فِي عِبَادَتِهِ زَاجِرًا عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ، فَأَمَّا الْكَبِيرُ فَهُوَ الْعَظِيمُ فِي قُدْرَتِهِ وَسُلْطَانِهِ، وَذَلِكَ أَيْضًا يُفِيدُ كَمَالَ الْقُدْرَةِ.
Onuncu Soru: O'nun: { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “Ve şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür” kavlinin önceki kısımla irtibatı nedir? Cevap: el-Aliyy'in manası; galip gelinemeyen, mutlak kāhir ve muktedirdir. Böylece ibadet edilen diğer varlıkların değil, sadece Kendisinin zarara ve faydaya kādir olduğuna dikkat çekmiş; bununla Kendisine ibadete teşvik edip başkasına ibadetten menetmiştir. el-Kebîr ise kudretinde ve hâkimiyetinde azamet sahibi olandır; bu da yine mutlak kemâl derecesindeki kudreti ifade eder.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ فَإِنَّهُ وَجَدَ مُخْبِرَهُ كَمَا أُخْبِرَ فَكَانَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “Allah ona mutlaka yardım edecektir” kavli bir gayb haberidir; zira haber verilen şey tam bildirildiği gibi gerçekleşmiş ve böylece mucizelerden biri olmuştur.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: مَنْ حَرَقَ حَرَقْنَاهُ، وَمَنْ غَرَّقَ غَرَّقْنَاهُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀:
Dördüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh: “Kim yakarsa biz de onu yakarız, kim boğarsa biz de onu boğarız” demiştir. Ebu Hanîfe rahimehullâh ise:
بَلْ يُقْتَلُ بِالسَّيْفِ. وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى جَوَّزَ لِلْمَظْلُومِ أَنْ يُعَاقِبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ وَوَعَدَهُ النَّصْرَ عَلَيْهِ.
“Bilakis kılıçla öldürülür” demiştir. Şâfiî rahimehullâh bu ayeti delil getirmiştir; zira Allah Teâlâ mazluma kendisine yapılan muamelenin misliyle mukabelede bulunma izni vermiş ve ona karşı yardım vaat etmiştir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ تدعون بالتاء هاهنا وفي لقمان وفي المؤمنين وَفِي الْعَنْكَبُوتِ.
Beşinci Mesele: Nâfi‘ ve İbn Âmir burada, Lokmân'da, el-Mü'minûn'da ve el-Ankebût'ta [yed‘ûne kelimesini] te ile [ted‘ûne şeklinde] okumuşlardır.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو كُلَّهَا بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ، وَالْعَرَبُ قَدْ تَنْصَرِفُ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْإِخْبَارِ وَمِنَ الْإِخْبَارِ إِلَى الخطاب.
İbn Kesîr ve Ebû Amr ise hepsini haber sığasıyla ye ile [yed‘ûne şeklinde] okumuşlardır. Araplar bazen hitaptan habere, bazen de haberden hitaba geçiş yaparlar (iltifat).
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٦]
[Hac Suresi (22), Ayetler 63-66]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor! Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (63) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah, zengin olanın, övülmeye layık olanın ta kendisidir. (64) Görmedin mi Allah yerde olanları ve emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi! Kendi izni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (65) Sizi dirilten, sonra öldürecek olan, sonra yine diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür. (66)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا دَلَّ عَلَى قُدْرَتِهِ مِنْ قَبْلُ بِمَا ذَكَرَهُ مِنْ وُلُوجِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَنَبَّهَ بِهِ عَلَى نِعَمِهِ، أَتْبَعَهُ بِأَنْوَاعٍ أُخَرَ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى قُدْرَتِهِ وَنِعْمَتِهِ وَهِيَ سِتَّةٌ.
Bil ki Allah Teâlâ, daha önce gecenin gündüze sokulmasını zikrederek kudretine delil getirip bununla nimetlerine dikkat çekince, bunun peşinden kudretine ve nimetine dair başka türden delilleri getirdi ki bunlar altı tanedir.
أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor! Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” kavlidir ve bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ وُجُوهًا ثَلَاثَةً: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الرُّؤْيَةُ الْحَقِيقِيَّةُ، قَالُوا لِأَنَّ الْمَاءَ النَّازِلَ مِنَ السَّمَاءِ يُرَى بِالْعَيْنِ وَاخْضِرَارُ النَّبَاتِ عَلَى الْأَرْضِ مَرْئِيٌّ، وَإِذَا أُمْكِنَ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى
Birinci Mesele: { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi” kavli hakkında üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Murat hakiki görmedir. Şöyle demişlerdir: Çünkü gökten inen su gözle görülür ve yerdeki bitkinin yeşermesi de görülen bir şeydir. Sözü
حَقِيقَتِهِ فَهُوَ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَلَمْ تُخْبَرْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ/ وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ أَلَمْ تَعْلَمْ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْمَاءَ وَإِنْ كَانَ مَرْئِيًّا إِلَّا أَنَّ كَوْنَ اللَّه مُنْزِلًا لَهُ مِنَ السَّمَاءِ غَيْرُ مَرْئِيٍّ إِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْعِلْمِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ تِلْكَ الرُّؤْيَةِ هُوَ الْعِلْمُ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ إِذَا لَمْ يَقْتَرِنْ بِهَا الْعِلْمُ كَانَتْ كَأَنَّهَا لَمْ تَحْصُلْ.
hakikatine hamletmek mümkün olduğunda en evla olanı budur. İkincisi: Murat, istifham yoluyla “Sana haber verilmedi mi?” demektir. Üçüncüsü: Murat “Bilmedin mi?” demektir. Birinci görüş zayıftır; zira su görülür olsa da onu gökten indirenin Allah olduğu gözle görülmez. Bu sabit olunca bunu bilmeye hamletmek vacip olur; çünkü o görmeden maksat bilmektir, zira görmeye bilgi eşlik etmediği zaman adeta gerçekleşmemiş gibidir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قُرِئَ مُخْضَرَّةً كَمَبْقَلَةٍ وَمَسْبَعَةٍ أَيْ ذَاتَ خُضْرَةٍ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
İkinci Mesele: { مُخْضَرَّةً } kelimesi 'mebkale' ve 'mesbe'a' gibi yani 'yeşillik sahibi' manasında okunmuştur. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ وَلَمْ يَقُلْ فَأَصْبَحَتْ؟ الْجَوَابُ: لِنُكْتَةٍ فِيهِ وَهِيَ إِفَادَةُ بَقَاءِ أَثَرِ الْمَطَرِ زَمَانًا بَعْدَ زَمَانٍ، كَمَا تَقُولُ أنعم على فلان عام كذا فأروح وأغد شَاكِرًا لَهُ، وَلَوْ قُلْتَ فَرِحْتُ وَغَدَوْتُ لَمْ يَقَعْ ذَلِكَ الْمَوْقِعَ.
Birinci Soru: Niçin { فَأَصْبَحَتْ } [yeşerdi] demeyip de { فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ } [yeşeriveriyor] buyurmuştur? Cevap: Bundaki bir incelikten ötürüdür; o da yağmurun eserinin zaman zaman yenilenerek devam ettiğini ifade etmektir. Nitekim bir kimseye: “Falanca bana falan yılda iyilikte bulundu; ben de sabah akşam ona şükrediyorum” dersin. Şayet: “Şükrettim ve sabahladım” deseydin bu anlama gelmezdi.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ رُفِعَ وَلَمْ يُنْصَبْ جَوَابًا لِلِاسْتِفْهَامِ؟ وَالْجَوَابُ: لَوْ نُصِبَ لَأَعْطَى عَكْسَ مَا هُوَ الْغَرَضُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ إِثْبَاتُ الِاخْضِرَارِ فَيَنْقَلِبُ بِالنَّصْبِ إِلَى نَفْيِ الِاخْضِرَارِ مِثَالُهُ أَنْ تَقُولَ لِصَاحِبِكَ أَلَمْ تَرَ أَنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ فَتَشْكُرُ. وَإِنْ نَصَبْتَهُ فَأَنْتَ نَافٍ لِشُكْرِهِ شَاكٍ لِتَفْرِيطِهِ، وَإِنْ رَفَعْتَهُ فَأَنْتَ مُثْبِتٌ لِلشُّكْرِ.
İkinci Soru: Niçin istifhamın cevabı olarak mansub değil de merfu kılınmıştır? Cevap: Şayet mansub olsaydı kastedilen gayenin tam aksini verirdi; zira bunun manası yeşermeyi ispat etmektir, nasb halinde ise yeşermenin nefyine dönüşürdü. Bunun misali, arkadaşına: “Sana iyilik ettiğimi görmedin mi ki şükrediyorsun?” demendir. Şayet bunu nasb ile okursan onun şükrünü nefyetmiş ve ihmalkârlığından şikâyet etmiş olursun; şayet merfu okursan şükrü ispat etmiş olursun.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ أَوْرَدَ تَعَالَى ذَلِكَ دَلَالَةً عَلَى قُدْرَتِهِ عَلَى الْإِعَادَةِ، كَمَا قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ. الْجَوَابُ: يُحْتَمَلُ ذَلِكَ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ نَبَّهَ بِهِ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَوَاسِعِ نِعَمِهِ.
Üçüncü Soru: Allah Teâlâ, Ebû Müslim'in dediği gibi bunu niçin yeniden diriltmeye kādir olduğuna bir delil olarak getirmiştir? Cevap: Bunun kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, bununla O'nun azametli kudretine ve geniş nimetlerine dikkat çekmiş olması da muhtemeldir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا تَعَلُّقُ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ بِمَا تَقَدَّمَ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَرَادَ أَنَّهُ رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ وَلِرَحْمَتِهِ فَعَلَ ذَلِكَ حَتَّى عَظُمَ انْتِفَاعُهُمْ بِهِ، لِأَنَّ الْأَرْضَ إِذَا أَصْبَحَتْ مُخْضَرَّةً وَالسَّمَاءَ إِذَا أَمْطَرَتْ كَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِعَيْشِ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى اخْتِلَافِهَا أَجْمَعَ. وَمَعْنَى خَبِيرٌ أَنَّهُ عَالِمٌ بِمَقَادِيرِ مَصَالِحِهِمْ فَيَفْعَلُ عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ مِنْ دُونِ زِيَادَةٍ وَنُقْصَانٍ وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَطِيفٌ بِأَرْزَاقِ عِبَادِهِ خَبِيرٌ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْقُنُوطِ وَثَالِثُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ لَطِيفٌ فِي أَفْعَالِهِ خَبِيرٌ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ وَرَابِعُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: لَطِيفٌ بِاسْتِخْرَاجِ النَّبْتِ خَبِيرٌ بِكَيْفِيَّةِ خَلْقِهِ.
Dördüncü Soru: O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” kavlinin önceki kısımla irtibatı nedir? Cevap birtakım vecihlerdendir: Birincisi: Kullarına merhametli olduğunu ve rahmetinden ötürü bundan istifadeleri büyük olsun diye böyle yaptığını kastetmiştir; zira yer yemyeşil olup gök yağmur yağdırınca bu, bütün çeşitleriyle hayvanların yaşamasına sebep olur. Habîr'in manası ise onların maslahatlarının miktarlarını çok iyi bilendir, dolayısıyla ne fazla ne eksik tam o ölçüye göre yapar. İkincisi: İbn Abbas: “Kullarının rızıklarına karşı lütuf sahibidir, kalplerindeki ümitsizlikten haberdardır” demiştir. Üçüncüsü: Kelbî: “Fiillerinde lütuf sahibidir, yarattıklarının amellerinden haberdardır” demiştir. Dördüncüsü: Mukātil: “Bitkileri çıkarmada lütuf sahibidir, onları nasıl yaratacağını çok iyi bilir” demiştir.
الدَّلَالَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مُنْقَادٌ لَهُ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ مِنَ التَّصَرُّفِ فِيهِ وَهُوَ غَنِيٌّ عَنِ الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا وَعَنْ حَمْدِ الْحَامِدِينَ أَيْضًا لِأَنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ، وَالْكَامِلُ لِذَاتِهِ غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ مَا عَدَاهُ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا خَلَقَ الْحَيَوَانَ فَلَا بُدَّ فِي الْحِكْمَةِ مِنْ قَطْرٍ وَنَبَاتٍ فَخَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ رَحْمَةً لِلْحَيَوَانَاتِ وَإِنْعَامًا عَلَيْهِمْ، لَا لِحَاجَةٍ بِهِ إِلَى ذَلِكَ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ إِنْعَامُهُ خَالِيًا عَنْ غَرَضٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ فَكَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ. فَكَأَنَّهُ قَالَ إِنَّهُ لِكَوْنِهِ غَنِيًّا لَمْ يَفْعَلْ مَا فَعَلَهُ إِلَّا لِلْإِحْسَانِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مُسْتَحِقًّا لِلْحَمْدِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَمِيدًا. فَلِهَذَا قَالَ: وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ.
İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah, zengin olanın, övülmeye layık olanın ta kendisidir” kavlidir. Manası şudur: Bütün bunlar O'na boyun eğmiştir, O'nun tasarrufundan kaçınamaz. O, her şeyden müstağnidir ve hamd edenlerin hamdinden de müstağnidir; zira O zatı gereği kâmildir, zatı gereği kâmil olan ise her hususta Kendisi dışındaki her şeyden müstağnidir. Fakat O hayvanları yaratınca, hikmet gereği yağmur ve bitkinin varlığı kaçınılmaz olmuştur; binaenaleyh bunlara muhtaç olduğundan değil, hayvanlara bir rahmet ve onlara bir ikram olmak üzere bu şeyleri yaratmıştır. Durum böyle olunca, O'nun ihsanı Kendisine dönecek bir maksattan hali olmuştur; dolayısıyla O hamde layık olmuştur. Sanki O şöyle buyurmuştur: O zengin olduğu için yaptıklarını sırf ihsan için yapmıştır; böyle olan kimse ise hamde layıktır, dolayısıyla O'nun Hamîd olması vaciptir. İşte bundan dolayı: { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Şüphesiz Allah, zengin olanın, övülmeye layık olanın ta kendisidir” buyurmuştur.
الدَّلَالَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ أَيْ ذَلَّلَ لَكُمْ مَا فِيهَا فَلَا أَصْلَبَ مِنَ الْحَجَرِ وَلَا أَحَدَّ مِنَ الْحَدِيدِ وَلَا أَكْثَرَ هَيْبَةً مِنَ النَّارِ، وَقَدْ سَخَّرَهَا لَكُمْ وَسَخَّرَ الْحَيَوَانَاتِ أَيْضًا حَتَّى يُنْتَفَعَ بِهَا مِنْ حَيْثُ الْأَكْلِ وَالرُّكُوبِ وَالْحَمْلِ عَلَيْهَا وَالِانْتِفَاعِ بِالنَّظَرِ إِلَيْهَا، فَلَوْلَا أَنْ سَخَّرَ اللَّه/ تَعَالَى الْإِبِلَ وَالْبَقَرَ مَعَ قُوَّتِهِمَا حَتَّى يُذَلِّلَهُمَا الضَّعِيفُ مِنَ النَّاسِ وَيَتَمَكَّنَ مِنْهُمَا لَمَا كَانَ ذَلِكَ نِعْمَةً.
Üçüncü Delil: O'nun: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi Allah yerde olanları sizin hizmetinize verdi” kavlidir; yani oradakileri sizin emrinize amade kıldı. Zira taştan daha serti, demirden daha keskini ve ateşten daha heybetlisi yoktur; O bunları sizin hizmetinize verdiği gibi, hayvanları da yemek, binmek, yük taşımak ve onlara bakıp ibret almak suretiyle istifade edilsin diye hizmetinize vermiştir. Şayet Allah Teâlâ develeri ve sığırları o güçlerine rağmen insanların zayıf olanının dahi onları boyun eğdirebileceği ve onlara güç yetirebileceği şekilde boyun eğdirmemiş olsaydı, bu bir nimet olmazdı.
الدَّلَالَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ، وَكَيْفِيَّةُ تَسْخِيرِهِ الْفُلْكَ هُوَ مِنْ حَيْثُ سَخَّرَ الْمَاءَ وَالرِّيَاحَ لِجَرْيِهَا، فَلَوْلَا صِفَتُهُمَا عَلَى مَا هُمَا
Dördüncü Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Ve emriyle denizde akıp giden gemileri [hizmetinize verdi]” kavlidir. En uygun olanı muradın; denizde akıp gitmesi için gemileri sizin hizmetinize verdi, şeklinde olmasıdır. Gemileri hizmete vermesinin keyfiyeti ise gemilerin akıp gitmesi için suyu ve rüzgârları musahhar kılması cihetiyledir. Zira o ikisinin sahip oldukları vasıfları olmasaydı