عَلَيْهِ لَمَا جَرَتْ بَلْ كَانَتْ تَغُوصُ أَوْ تَقِفُ أَوْ تَعْطَبُ. فَنَبَّهَ تَعَالَى عَلَى نِعَمِهِ بِذَلِكَ، وَبِأَنْ خَلَقَ مَا تُعْمَلُ مِنْهُ السُّفُنُ، وَبِأَنْ بَيَّنَ كَيْفَ تَعْمَلُ، وَإِنَّمَا قَالَ بِأَمْرِهِ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ الْمُجْرِيَ لَهَا بِالرِّيَاحِ نَسَبَ ذَلِكَ إِلَى أَمْرِهِ تَوَسُّعًا، لِأَنَّ ذَلِكَ يُفِيدُ تَعْظِيمَهُ بِأَكْثَرَ مِمَّا يُفِيدُ لَوْ أَضَافَهُ إلى فعله بِنَاءً عَلَى عَادَةِ الْمُلُوكِ فِي مِثْلِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ.
...üzerinde bulundukları gibi olmasaydı gemiler akıp gitmez, bilakis batar, durur ya da parçalanırdı. Allah Teâlâ bununla, gemilerin kendisinden imal edildiği şeyleri yaratmasıyla ve nasıl yapılacağını açıklamasıyla [olan] nimetlerine dikkat çekmiştir. Yalnızca { بِأَمْرِهِ } “emriyle” buyurması ise, Sübhânehu [ve Teâlâ] rüzgârlar vasıtasıyla onları yüzdüren olunca, bu gibi lafızlarda kralların âdetine binaen, bunu Kendi fiiline nispet etmesinin ifade edeceğinden daha çok Kendi azametini ifade etmesi için mecazen emrine nispet etmesindendir.
الدَّلَالَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ وَاعْلَمْ أَنَّ النِّعَمَ الْمُتَقَدِّمَةَ لَا تَكْمُلُ إِلَّا بِهَذِهِ لِأَنَّ السَّمَاءَ مَسْكَنُ الْمَلَائِكَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صُلْبًا. وَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ثَقِيلًا، وما كان كذلك فلا بد مِنَ الْهُوِيِّ لَوْلَا مَانِعٌ يَمْنَعُ مِنْهُ، وَهَذِهِ الحجة مَبْنِيَّةٌ عَلَى ظَاهِرِ الْأَوْهَامِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ تَقَعَ قَالَ الْكُوفِيُّونَ: كَيْ لَا تَقَعَ، وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَقَعَ، وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى مَسْأَلَةٍ كَلَامِيَّةٍ وَهِيَ أَنَّ الْإِرَادَاتِ وَالْكَرَاهَاتِ هَلْ تَتَعَلَّقُ بِالْعَدَمِ؟ فَمَنْ مَنَعَ مِنْ ذَلِكَ صَارَ إِلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَمْسَكَهَا لِكَيْ لَا تَقَعَ فَتَبْطُلَ النِّعَمُ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا.
Beşinci Delil: Allah Teâlâ'nın: { وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Kendi izni olmaksızın yerin üzerine düşmemesi için göğü tutar. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavlidir. Bil ki, önceki nimetler ancak bununla kemale erer; çünkü gök meleklerin meskenidir, dolayısıyla sert ve ağır olması gerekmiştir. Böyle olan her cismin ise, onu engelleyen bir mani bulunmadıkça mutlaka düşmesi gerekir. Bu delil, vehimlerin zahirine bina edilmiştir. Allah Teâlâ'nın { أَنْ تَقَعَ } kavmi hakkında Kûfeliler: 'Düşmesin diye' [demektir], Basralılar ise: 'Düşmesini çirkin gördüğü/istemediği için' [demektir] demişlerdir. Bu, 'İradeler ve kerahatler (hoşlanmama durumları) yokluğa taalluk eder mi?' şeklindeki kelamî bir meseleye dayanmaktadır. Buna engel olan [âlim], birinci tefsire meyletmiştir. Anlam şudur: O, [gök] düşüp de bahşettiği nimetler heba olmasın diye onu tutmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُنْعِمَ بِهَذِهِ النِّعَمِ الْجَامِعَةِ لِمَنَافِعِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ قَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي الإحسان والإنعام، فهو إذن رؤوف رَحِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavline gelince; anlam şudur: Dünya ve dinin menfaatlerini kendisinde toplayan bu nimetleri lütfeden [Zat], ihsan ve inamda son dereceye ulaşmıştır; öyleyse O, pek şefkatli ve pek merhametlidir.
الدَّلَالَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ سَخَّرَ لَهُ هَذِهِ الْأُمُورَ، وَأَنْعَمَ عَلَيْهِ بِهَا فَهُوَ الَّذِي أَحْيَاهُ فَنَبَّهَ بِالْإِحْيَاءِ الْأَوَّلِ عَلَى إِنْعَامِ الدُّنْيَا عَلَيْنَا بِكُلِّ مَا تَقَدَّمَ.
Altıncı Delil: O'nun: { وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “O, size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra yine diriltecek olandır. Şüphesiz insan pek nankördür” kavlidir. Anlam şudur: Bu şeyleri kendisinin hizmetine veren ve bunları kendisine nimet olarak bahşeden Zat, ona hayat verendir. Böylece ilk diriltme ile daha önce geçen her şeyle dünyada bize bahşedilen nimetlere dikkat çekmiştir.
وَنَبَّهَ بِالْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ الثَّانِي عَلَى نِعَمِ الدِّينِ عَلَيْنَا، فَإِنَّهُ ﷾ خَلَقَ الدُّنْيَا بِسَائِرِ أَحْوَالِهَا لِلْآخِرَةِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِلنِّعَمِ عَلَى هَذَا الوجه مَعْنًى. يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ لَوْلَا أَمْرُ الْآخِرَةِ لَمْ يَكُنْ لِلزِّرَاعَاتِ وَتَكَلُّفِهَا وَلَا لِرُكُوبِ الْحَيَوَانَاتِ وَذَبْحِهَا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مَعْنًى، بَلْ كَانَ تَعَالَى يَخْلُقُهُ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ تَكَلُّفِ الزَّرْعِ وَالسَّقْيِ، وَإِنَّمَا أَجْرَى اللَّه الْعَادَةَ بِذَلِكَ لِيُعْتَبَرَ بِهِ فِي بَابِ الدِّينِ وَلَمَّا فَصَلَ تَعَالَى هَذِهِ النِّعَمَ قَالَ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ وَهَذَا كَمَا قَدْ يُعَدِّدُ الْمَرْءُ نِعَمَهُ عَلَى وَلَدِهِ، ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ الْوَلَدَ لَكَفُورٌ لِنِعَمِ الْوَالِدِ زَجْرًا لَهُ عَنِ الْكُفْرَانِ وَبَعْثًا لَهُ عَلَى الشُّكْرِ، فَلِذَلِكَ أَوْرَدَ تَعَالَى ذَلِكَ فِي الْكُفَّارِ، فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ دَفَعُوا هَذِهِ النِّعَمَ وَكَفَرُوا بِهَا وَجَهِلُوا خَالِقَهَا مَعَ وُضُوحِ أَمْرِهَا وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ الْإِنْسَانُ هَاهُنَا هُوَ الْكَافِرُ، وَقَالَ أَيْضًا هُوَ الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ وَأَبُو جَهْلٍ وَالْعَاصِ وَأُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ، وَالْأَوْلَى تَعْمِيمُهُ في كل المنكرين.
Öldürme ve ikinci diriltme ile de dinde bize bahşedilen nimetlere dikkat çekmiştir. Zira O celle celâluhû dünyayı bütün halleriyle ahiret için yaratmıştır; aksi takdirde bu yönüyle nimetlerin hiçbir anlamı olmazdı. Bunu şu husus açıklar: Ahiret işi olmasaydı ziraatların, bunların külfetinin, hayvanlara binmenin ve onları kesmenin vesair şeylerin bir anlamı olmazdı; bilakis Allah Teâlâ ekim ve sulama külfeti olmaksızın bunu doğrudan yaratırdı. Oysa Allah, din konusunda bundan ibret alınsın diye âdeti bu şekilde cereyan ettirmiştir. Allah Teâlâ bu nimetleri tafsilatıyla açıklayınca: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Şüphesiz insan pek nankördür” buyurmuştur. Bu, bir kimsenin çocuğuna olan nimetlerini sayıp ardından, çocuğu nankörlükten menetmek ve şükre teşvik etmek maksadıyla 'Şüphesiz çocuk, babanın nimetlerine karşı çok nankördür' demesine benzer. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ bunu kâfirler hakkında zikretmiş ve meselenin açıklığına rağmen onların bu nimetleri reddettiklerini, onlara nankörlük ettiklerini ve yaratıcılarını tanımadıklarını beyan etmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } [Sebe 13] “Kullarımdan şükredenler pek azdır” kavlidir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: 'Buradaki insan kâfirdir' demiştir. Yine o: 'O, Esved b. Abdilesed, Ebû Cehil, Âs ve Übey b. Halef'tir' demiştir. Evla olan ise bunu bütün inkârcıları kapsayacak şekilde genel kılmaktır.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٧ الى ٦٩]
[Hac Suresi (22), 67-69. Ayetler]
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩)
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) } “Her ümmet için, yerine getirecekleri bir ibadet tarzı/kurban yeri belirledik. Artık bu işte seninle çekişmesinler. Sen Rabbine davet et. Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. (67) Eğer seninle mücadele ederlerse de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir.' (68) Allah, kıyamet gününde hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda aranızda hüküm verecektir. (69)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ نِعَمِهِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ رؤوف رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ وَإِنْ كَانَ مِنْهُمْ مَنْ يَكْفُرُ وَلَا يَشْكُرُ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ نِعَمِهِ بِمَا كَلَّفَ فَقَالَ: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki, Allah Teâlâ daha önce nimetlerini zikredip, içlerinden inkâr eden ve şükretmeyenler bulunsa da kullarına karşı pek şefkatli ve pek merhametli olduğunu beyan ettikten sonra, ardından mükellef kıldığı hususlardaki nimetlerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ } “Her ümmet için, yerine getirecekleri bir ibadet tarzı/kurban yeri belirledik”. Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: إِنَّمَا حَذَفَ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: لِكُلِّ أُمَّةٍ لِأَنَّهُ لَا تَعَلُّقَ لِهَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ فَلَا جَرَمَ حَذَفَ العاطف.
Birinci Mesele: { لِكُلِّ أُمَّةٍ } kavminde vav harfini hazfetmiştir; zira bu sözün kendisinden öncekiyle [doğrudan atıf yoluyla] irtibatı yoktur, bundan dolayı atıf harfini hazfetmiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي الْمَنْسَكِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عِيدً [ا] يَذْبَحُونَ فِيهِ وَثَانِيهَا: قربانا ولفظ المنسك مختص بالذبائح عن مجاهدو ثالثها: مَأْلَفًا يَأْلَفُونَهُ إِمَّا مَكَانًا مُعَيَّنًا أَوْ زَمَانًا مُعَيَّنًا لِأَدَاءِ الطَّاعَاتِ وَرَابِعُهَا:
İkinci Mesele: Mensek hakkında görüşler vardır: Birincisi: İbn Abbas: 'İçinde kurban kestikleri bir bayramdır' demiştir. İkincisi: Mücahid'den rivayetle, bir kurbandır ve mensek lafzı kurbanlıklara mahsustur. Üçüncüsü: İbadetleri yerine getirmek için alıştıkları belirli bir mekân veya belirli bir zamandır. Dördüncüsü:
الْمَنْسَكُ هُوَ الشَّرِيعَةُ وَالْمِنْهَاجُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ وَاخْتِيَارُ الْقَفَّالِ وَهُوَ الْأَقْرَبُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Mensek; şeriat ve minhâcdır (yoldur). Bu, Atâ rivayetinde İbn Abbas'ın kavli ve el-Kaffâl'in tercihidir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinden dolayı en uygun olanı da budur:
لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً [الْمَائِدَةِ: ٤٨] وَلِأَنَّ الْمَنْسَكَ مَأْخُوذٌ مِنَ النُّسُكِ وَهُوَ الْعِبَادَةُ، وَإِذَا وَقَعَ الِاسْمُ عَلَى كُلِّ عِبَادَةٍ فَلَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ. فَإِنْ قِيلَ هَلَّا حَمَلْتُمُوهُ عَلَى الذَّبْحِ، لِأَنَّ الْمَنْسَكَ فِي الْعُرْفِ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ إِلَّا الذَّبْحُ؟ وَهَلَّا حَمَلْتُمُوهُ عَلَى مَوْضِعِ الْعِبَادَةِ أَوْ عَلَى وَقْتِهَا؟ الْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمَنْسَكَ فِي الْعُرْفِ مَخْصُوصٌ بِالذَّبْحِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ سَائِرَ مَا يُفْعَلُ فِي الْحَجِّ يُوصَفُ بِأَنَّهُ مَنَاسِكُ وَلِأَجْلِهِ
{ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } [Mâide 48] “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol tayin ettik”. Çünkü mensek, nüsükten alınmıştır; o da ibadettir. Bu isim her ibadete şamil olunca, [onu kurbanla] sınırlandırmanın bir gerekçesi kalmaz. Eğer: 'Örfte mensekten kurbandan başkası anlaşılmadığı için onu kurbana hamletmeniz gerekmez miydi? Yahut onu ibadet mekânına veya vaktine hamletmeniz gerekmez miydi?' denilirse, birinciye cevap şudur: Örfte mensekin sadece kurbana mahsus olduğunu kabul etmiyoruz; bunun delili, hacda yapılan bütün fiillerin 'menâsik' olarak nitelendirilmesidir ve bundan dolayı
قَالَ ﵇: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ»
Aleyhisselâm: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» 'Hac ibadetlerinizin hükümlerini benden alınız' buyurmuştur.
وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: هُمْ ناسِكُوهُ أَلْيَقُ بِالْعِبَادَةِ مِنْهُ بِالْوَقْتِ وَالْمَكَانِ.
İkinciye cevap ise: O'nun { هُمْ ناسِكُوهُ } “onlar onu yerine getirirler” kavli, vakit ve mekândan ziyade ibadete daha uygundur.
المسألة الثَّالِثَةُ: زَعَمَ قَوْمٌ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: هُمْ ناسِكُوهُ مَنْ كَانَ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ مُتَمَسِّكًا بِشَرْعٍ كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُرِيدَ كُلَّ مَنْ تَعَبَّدَ مِنَ الْأُمَمِ سَوَاءٌ بَقِيَتْ آثَارُهُمْ أَوْ لَمْ تَبْقَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: هُمْ ناسِكُوهُ كَالْوَصْفِ لِلْأُمَمِ وَإِنْ لَمْ يَعْبُدُوا فِي الْحَالِ.
Üçüncü Mesele: Bir grup, { هُمْ ناسِكُوهُ } kavminden muradın, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Yahudiler ve Hristiyanlar gibi bir şeriata tutunan kimseler olduğunu iddia etmiştir. İster izleri kalmış olsun ister kalmamış olsun, ibadet eden bütün ümmetlerin murat edilmiş olması da mümkündür; zira { هُمْ ناسِكُوهُ } kavmi, halihazırda ibadet etmiyor olsalar bile ümmetlerin bir vasfı gibidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ فقرىء فَلَا يَنْزِعُنَّكَ أَيِ اثْبُتْ فِي دِينِكَ ثَبَاتًا لَا يَطْمَعُونَ أَنْ يَخْدَعُوكَ لِيُزِيلُوكَ عَنْهُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَلا يُنازِعُنَّكَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ: أَنَّهُ نُهِيَ لَهُمْ عَنْ مُنَازَعَتِهِمْ، كَمَا تَقُولُ لَا يُضَارِبَنَّكَ فُلَانٌ أَيْ لَا تضاربا وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ عَلَيْهِمُ اتِّبَاعَكَ وَتَرْكَ مُخَالَفَتِكَ، وَقَدِ اسْتَقَرَّ الْأَمْرُ الْآنَ عَلَى شَرْعِكَ وَعَلَى أَنَّهُ نَاسِخٌ لِكُلِّ/ مَا عَدَاهُ. فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَهَى كُلَّ أُمَّةٍ بَقِيَتْ مِنْهَا بَقِيَّةٌ أَنْ تَسْتَمِرَّ عَلَى تِلْكَ الْعَادَةِ، وَأَلْزَمَهَا أَنْ تَتَحَوَّلَ إِلَى اتِّبَاعِ الرَّسُولِ ﷺ فَلِذَلِكَ قَالَ: وَادْعُ إِلى رَبِّكَ أَيْ لَا تَخُصَّ بِالدُّعَاءِ أُمَّةً دُونَ أُمَّةٍ فَكُلُّهُمْ أُمَّتُكَ فَادْعُهُمْ إِلَى شَرِيعَتِكَ فَإِنَّكَ عَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ، وَالْهُدَى يَحْتَمِلُ نَفْسَ الدِّينِ وَيَحْتَمِلُ أَدِلَّةَ الدِّينِ وَهُوَ أَوْلَى. كَأَنَّهُ قَالَ ادْعُهُمْ إِلَى هَذَا الدِّينِ فَإِنَّكَ مِنْ حَيْثُ الدَّلَالَةِ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاضِحَةٍ وَلِهَذَا قَالَ: وَإِنْ جادَلُوكَ وَالْمَعْنَى فَإِنْ عَدَلُوا عَنِ النَّظَرِ فِي هَذِهِ الْأَدِلَّةِ إِلَى طَرِيقَةِ الْمِرَاءِ وَالتَّمَسُّكِ بِالْعَادَةِ فَقَدْ بَيَّنْتَ وَأَظْهَرْتَ مَا يَلْزَمُكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ لِأَنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ إِيضَاحِ الْأَدِلَّةِ إِلَّا هَذَا الْجِنْسُ الَّذِي يَجْرِي مَجْرَى الْوَعِيدِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ حُكْمِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ الَّذِي يَتَرَدَّدُ بَيْنَ جَنَّةٍ وَثَوَابٍ لِمَنْ قَبِلَ، وَبَيْنَ نَارٍ وَعِقَابٍ لِمَنْ رَدَّ وَأَنْكَرَ. فَقَالَ: اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فَتَعْرِفُونَ حينئذ الحق من الباطل واللَّه أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } “Artık bu işte seninle çekişmesinler” kavline gelince; 'فَلَا يَنْزِعُنَّكَ' şeklinde de okunmuştur; yani seni dininden uzaklaştırmak için aldatmaya heves etmeyecekleri şekilde dininde sebat et, demektir. { فَلا يُنازِعُنَّكَ } kavmine gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi -ki Zeccâc'ın görüşüdür-: Bu, onların seninle çekişmelerini yasaklamaktır; tıpkı 'فُلَانٌ لَا يُضَارِبَنَّكَ' (Filanca seninle vuruşmasın / sakın vuruşmayın) demen gibi. İkincisi: Muradın, onların sana tabi olmaları, sana muhalefet etmeyi bırakmaları ve işin artık senin şeriatın üzerinde ve onun diğer bütün şeriatları neshedici olduğu hususunda karara bağlanmış olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ, geriye bakiyesi kalmış her ümmete o âdet üzere devam etmeyi yasaklamış ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaya dönmelerini onlara gerekli kılmıştır. İşte bundan dolayı: { وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } “Ve Rabbine davet et” buyurmuştur; yani hiçbir ümmeti dışarıda bırakmaksızın hepsini davet et, zira onların hepsi senin ümmetindir; onları şeriatına davet et, { إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin”. Hidayet, dinin kendisi olabileceği gibi dinin delilleri de olabilir ki bu daha evladır; sanki şöyle demiştir: Onları bu dine davet et, çünkü sen delil bakımından apaçık bir yol üzerindesin. İşte bu yüzden: { وَإِنْ جادَلُوكَ } “Eğer seninle mücadele ederlerse” buyurmuştur; anlam şudur: Şayet bu delilleri incelemekten yüz çevirip cedel ve taklit yoluna saparlarsa, muhakkak ki sen üzerine düşeni açıklamış ve ortaya koymuşsundur. Binaenaleyh: { فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “De ki: Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir” [de]. Zira delillerin açıklanmasından sonra ancak, kabul eden kimse için cennet ve mükâfat ile reddedip inkâr eden kimse için cehennem ve azap arasında gidip gelen kıyamet gününün hükmünden bir tehdit ve uyarı mesabesinde olan bu nevi sözler kalır. Nitekim: { اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Allah, kıyamet gününde hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda aranızda hüküm verecektir” buyurmuştur; o vakit hakkı batıldan ayırt edip bileceksiniz. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]
[Hac Suresi (22), 70-72. Ayetler]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) } “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir. Şüphesiz bu bir kitaptadır. Muhakkak ki bu, Allah için çok kolaydır. (70) Onlar Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (71) Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman, o kâfirlerin yüzlerinde inkârı/hoşnutsuzluğu hemen tanırsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar. De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu kâfirlere vaad etmiştir. O ne kötü bir varış yeridir!' (72)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ مِنْ قَبْلُ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الحج: ٦٩] أَتْبَعَهُ بِمَا بِهِ يُعْلَمُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ
Bil ki, Allah Teâlâ daha önce: { اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } [Hac 69] “Allah, kıyamet gününde aranızda hüküm verecektir” buyurunca, ardından Sübhânehu ve Teâlâ'nın
عَالِمٌ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ كُلُّ أَحَدٍ مِنْهُمْ، فَيَقَعُ الْحُكْمُ مِنْهُ بَيْنَهُمْ بِالْعَدْلِ لَا بِالْجَوْرِ فَقَالَ لِرَسُولِهِ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
onlardan her birinin neyi hak ettiğini bildiğini ve dolayısıyla aralarındaki hükmünün zulümle değil adaletle gerçekleşeceğini bildiren hususu eklemiş ve Resulüne şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir”. Burada birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ هُوَ عَلَى لَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ لَكِنَّ مَعْنَاهُ تَقْوِيَةُ قَلْبِ الرَّسُولِ ﷺ وَالْوَعْدُ لَهُ وَإِيعَادُ الْكَافِرِينَ بِأَنَّ كُلَّ فِعْلِهِمْ مَحْفُوظٌ عِنْدَ اللَّه لَا يَضِلُّ عَنْهُ وَلَا يَنْسَى.
Birinci Mesele: O'nun { أَلَمْ تَعْلَمْ } kavmi istifham (soru) lafzındadır; ancak anlamı Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini takviye etmek, ona bir vaad ve bütün fiillerinin Allah katında mahfuz olduğu, O'ndan zayi olmayacağı ve O'nun unutmayacağı hususunda kâfirlere bir tehdittir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْخِطَابُ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُرَادُ سَائِرُ الْعِبَادِ وَلِأَنَّ الرِّسَالَةَ لَا تَثْبُتُ/ إِلَّا بَعْدَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ إِذْ لَوْ لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ لَجَازَ أَنْ يَشْتَبِهَ عَلَيْهِ الْكَاذِبُ بِالصَّادِقِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ إِظْهَارُ الْمُعْجِزِ دَلِيلًا عَلَى الصِّدْقِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ لَا يَكُونَ الرَّسُولُ عَالِمًا بِذَلِكَ. فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مَعَ الْغَيْرِ.
İkinci Mesele: Hitap Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olmakla birlikte murad diğer bütün kullardır. Çünkü peygamberlik, ancak Allah Teâlâ'nın bilinen her şeyi bildiği bilindikten sonra sabit olur; zira bu sabit olmasaydı, O'na yalancı ile doğru söyleyenin karışması caiz olurdu. Bu durumda da mucizenin izhar edilmesi doğruluğa delil olmazdı. Durum böyle olunca, Resulün bunu bilmiyor olması imkânsızdır. Dolayısıyla muradın, başkalarına yönelik bir hitap olduğu sabit olmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّ مَعْنَى الْكِتَابِ الْحِفْظُ وَالضَّبْطُ وَالشَّدُّ يُقَالُ كَتَبْتُ الْمَزَادَةَ أَكْتُبُهَا إِذَا خَرَزْتُهَا فَحَفِظْتُ بِذَلِكَ مَا فِيهَا، وَمَعْنَاهُ وَمَعْنَى الْكِتَابِ بَيْنَ النَّاسِ حِفْظُ مَا يَتَعَامَلُونَ بِهِ، فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ أَنَّهُ مَحْفُوظٌ عِنْدَهُ وَالتَّالِي وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ أَنَّ كُلَّ مَا يحدثه اللَّه في السموات وَالْأَرْضِ فَقَدْ كَتَبَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ قَالُوا وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا نَظَرًا إِلَى الِاشْتِقَاقِ لَكِنَّ الْوَاجِبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْمُتَعَارَفِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكِتَابَ هُوَ مَا تُكْتَبُ فِيهِ الْأُمُورُ فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ أَوْلَى. فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ يُوهِمُ ذَلِكَ أَنَّ عِلْمَهُ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْكِتَابِ وَأَيْضًا فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ كَتْبَهُ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ مَعَ كَوْنِهَا مُطَابِقَةً لِلْمَوْجُودَاتِ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ غَنِيٌّ فِي عِلْمِهِ عَنْ ذَلِكَ الْكِتَابِ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَنْظُرُونَ فِيهِ ثُمَّ يَرَوْنَ الْحَوَادِثَ دَاخِلَةً فِي الْوُجُودِ عَلَى وَفْقِهِ فَصَارَ ذَلِكَ دَلِيلًا لَهُمْ زَائِدًا عَلَى كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ.
O'nun: { إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ } “Şüphesiz bu bir kitaptadır” kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi -ki Ebû Müslim'in görüşüdür-: Kitabın manası muhafaza etmek, zapt etmek ve bağlamaktır. Kırbayı diktiğinde içindekini muhafaza ettiğin için 'كَتَبْتُ الْمَزَادَةَ أَكْتُبُهَا' denilir. Bunun anlamı ile insanlar arasındaki kitabın anlamı, birbirleriyle muamele ettikleri şeyleri muhafaza etmektir. Dolayısıyla { إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ } kavminden murat, bunun O'nun katında mahfuz olmasıdır. İkincisi -ki cumhurun kavlidir-: Allah'ın göklerde ve yerde meydana getirdiği her şeyi Levh-i Mahfuz'da yazmış olmasıdır. Onlar şöyle demişlerdir: Bu daha evladır; zira birinci görüş iştikak bakımından doğru olsa da, lafzı örfte bilinen manasına hamletmek vaciptir. Malumdur ki kitap, içerisine şeylerin yazıldığı nesnedir; dolayısıyla buna hamledilmesi daha uygundur. Eğer: 'Bu durum, O'nun ilminin kitaptan istifade edildiği vehmini doğurabilir; ayrıca o kitapta ne fayda vardır?' denilirse, birinciye cevap: O şeyleri o kitapta varlıklara uygun şekilde yazmış olması, Sübhânehu ve Teâlâ'nın ilminde o kitaptan müstağni olduğunun en açık delillerindendir. İkinciye cevap ise: Melekler ona bakarlar, sonra hadiselerin ona uygun olarak varlık sahasına girdiğini görürler; böylece bu, onlar için Sübhânehu'nun bilinen her şeyi bildiğine dair ilave bir delil olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ فَمَعْنَاهُ أَنَّ كَتْبَهُ جُمْلَةَ الْحَوَادِثِ مَعَ أَنَّهَا مِنَ الْغَيْبِ مِمَّا يَتَعَذَّرُ عَلَى الْخَلْقِ لَكِنَّهَا بِحَيْثُ مَتَى أَرَادَهَا اللَّه تَعَالَى كَانَتْ فَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ يَسِيرٌ، وَإِنْ كَانَ هَذَا الْوَصْفُ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِينَا مِنْ حَيْثُ تَسْهُلُ وَتَصْعُبُ عَلَيْنَا الْأُمُورُ، وَتَعَالَى اللَّه عَنْ ذَلِكَ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يُقْدِمُ الْكُفَّارُ عَلَيْهِ مَعَ عَظِيمِ نِعَمِهِ، وَوُضُوحِ دَلَائِلِهِ. فَقَالَ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ فَبَيَّنَ أَنَّ عِبَادَتَهُمْ لِغَيْرِ اللَّه تَعَالَى لَيْسَتْ مَأْخُوذَةً عَنْ دَلِيلٍ سَمْعِيٍّ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَلَا عَنْ دَلِيلٍ عَقْلِيٍّ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَإِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَهُوَ عَنْ تَقْلِيدٍ أَوْ جَهْلٍ أَوْ شُبْهَةٍ، فَوَجَبَ فِي كُلِّ قَوْلٍ هَذَا شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ بَاطِلًا، فَمِنْ هَذَا الوجه يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ قَدْ يَكُونُ كَافِرًا، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ كَوْنَهُ كَافِرًا، وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ.
O'nun: { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Muhakkak ki bu, Allah için çok kolaydır” kavline gelince; manası şudur: Gayb kabilinden olmasına rağmen bütün hadiseleri yazması, mahlukat için imkânsız olan şeylerdendir; fakat bunlar Allah Teâlâ dilediği anda meydana gelir. Bu durumu 'kolaydır' şeklinde ifade etmiştir; gerçi bu vasıf ancak işlerin bize kolay veya zor gelmesi açısından bizler hakkında kullanılır; Allah ise bundan pek yücedir. Sonra Sübhânehu [ve Teâlâ], büyük nimetlerine ve apaçık delillerine rağmen kâfirlerin neye cüret ettiklerini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } “Onlar Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar”. Böylece Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmelerinin sem'î (naklî) bir delile dayanmadığını -ki { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } kavminden murat budur- ve aklî bir delile de dayanmadığını -ki { وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } kavminden murat budur- açıklamıştır. Durum böyle olmayınca, bu ancak taklitten, cehaletten veya bir şüpheden kaynaklanmaktadır; binaenaleyh bu durumda olan her sözün batıl olması vaciptir. Bu yönüyle ayet, kâfir olan kimsenin, kâfir olduğunu bilmese dahi kâfir olabileceğine ve ayrıca taklidin fesadına delalet eder.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ أَحَدٌ يَنْتَصِرُ لَهُمْ مِنَ اللَّه كَمَا قَدْ تَتَّفِقُ النُّصْرَةُ فِي الدُّنْيَا وَالثَّانِي: مَا لَهُمْ فِي كُفْرِهِمْ نَاصِرٌ بِالحجة فَإِنَّ الحجة لَيْسَتْ إِلَّا لِلْحَقِّ، وَاحْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي نَفْيِ الشَّفَاعَةِ وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ مَعْلُومٌ.
O'nun: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Dünyada yardımlaşma olabildiği gibi, Allah'a karşı onlara yardım edecek hiç kimseleri yoktur. İkincisi: Küfürlerinde delil bakımından kendilerine yardım eden yoktur; çünkü hüccet ancak hak içindir. Mutezile, şefaati nefyetmek hususunda bu ayeti delil getirmiştir; bu konudaki kelam ise malumdur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ يَعْنِي مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهَذِهِ الْآيَاتُ هِيَ الْقُرْآنُ، وَوَصَفَهَا بِأَنَّهَا بَيِّنَاتٌ لِكَوْنِهَا مُتَضَمِّنَةً لِلدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَبَيَانِ الْأَحْكَامِ، فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ مَعَ جَهْلِهِمْ إِذَا نُبِّهُوا عَلَى الْأَدِلَّةِ وَعُرِضَتْ
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman” kavline gelince; yani daha önce zikri geçenlere... Bu ayetler Kur'an'dır. Aklî delilleri ve hükümlerin beyanını ihtiva etmesi sebebiyle onları 'apaçık' olarak nitelendirmiştir. Böylece cehaletlerine rağmen delillere dikkat çekilip de
عَلَيْهِمُ الْمُعْجِزَةُ ظَهَرَ فِي وُجُوهِهِمُ الْمُنْكَرُ وَالْمُرَادُ دَلَالَةُ الْغَيْظِ وَالْغَضَبِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْمُنْكَرُ الْفَظِيعُ مِنَ التَّهَجُّمِ وَالْفُجُورِ وَالنُّشُوزِ وَالْإِنْكَارِ، كَالْمُكْرَمِ بِمَعْنَى الْإِكْرَامِ/ وَقُرِئَ تُعْرَفُ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي الْمُنْكَرِ عِبَارَاتٌ: أَحَدُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمُ الْكَرَاهِيَةَ لِلْقُرْآنِ ثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: التَّجَبُّرَ وَالتَّرَفُّعَ وَثَالِثُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّه تَعَالَى.
kendilerine mucize sunulduğu vakit, yüzlerinde münkerin belirdiğini beyan etmiştir. Murad, öfke ve kızgınlık belirtisidir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Münker; tıpkı 'ikrâm' anlamındaki 'mükrem' gibi, hücum etme, haddi aşma, başkaldırma ve inkâr etmenin dehşetli olanıdır. Meçhul sığasıyla 'تُعْرَفُ' şeklinde de okunmuştur. Müfessirlerin münker hakkında farklı ifadeleri vardır: Birincisi: Kelbî: 'Yüzlerinde Kur'an'a karşı hoşnutsuzluğu görürsün' demiştir. İkincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: 'Zorbalık ve kibirlenmeyi [görürsün]' demiştir. Üçüncüsü: Mukâtil: 'Onun Allah Teâlâ katından olduğunu inkâr ettiler' demiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَكادُونَ يَسْطُونَ فَقَالَ الْخَلِيلُ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: السَّطْوُ شِدَّةُ الْبَطْشِ وَالْوُثُوبِ، وَالْمَعْنَى يَهُمُّونَ بِالْبَطْشِ وَالْوُثُوبِ تَعْظِيمًا لِإِنْكَارِ مَا خُوطِبُوا بِهِ فَحَكَى تَعَالَى عَظِيمَ تَمَرُّدِهِمْ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يُقَابِلَهُمْ بِالْوَعِيدِ فَقَالَ: قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: مِنْ ذلِكُمُ أَيْ مِنْ غَيْظِكُمْ عَلَى النَّاسِ وَسَطْوِكُمْ عَلَيْهِمْ أَوْ مِمَّا أَصَابَكُمْ مِنَ الْكَرَاهَةِ وَالضَّجَرِ بِسَبَبِ مَا تُلِيَ عَلَيْكُمْ، فَقَوْلُهُ: مِنْ ذلِكُمُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ أَنَّ الَّذِي يَنَالُكُمْ مِنَ النَّارِ الَّتِي تَكَادُونَ تَقْتَحِمُونَهَا بِسُوءِ فِعَالِكُمْ أَعْظَمُ مِمَّا يَنَالُكُمْ عِنْدَ تِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنَ الْغَضَبِ وَمِنْ هَذَا الْغَمِّ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ مَا تَهُمُّونَ بِهِ فِيمَنْ يُحَاجُّكُمْ فَإِنَّ أَكْبَرَ مَا يُمْكِنُكُمْ فِيهِ الْإِهْلَاكُ ثُمَّ بَعْدَهُ مَصِيرُهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ وَأَنْتُمْ تَصِيرُونَ إِلَى النَّارِ الدَّائِمَةِ الَّتِي لَا فَرَجَ لَكُمْ عَنْهَا، وَأَمَّا النَّارُ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ النَّارُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّ قَائِلًا يَقُولُ مَا شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ؟ فَقِيلَ النَّارُ أَيْ هُوَ النَّارُ. وَبِالنَّصْبِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ وَبِالْجَرِّ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ شَرٍّ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ وَعَدَهَا الَّذِينَ كَفَرُوا إِذَا مَاتُوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَهُوَ بِئْسَ الْمَصِيرُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَعَدَهَا اللَّهُ اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ النَّارُ مبتدأ ووعدها خبرا.
Allah Teâlâ'nın: { يَكادُونَ يَسْطُونَ } “Neredeyse saldıracaklar” kavline gelince; Halîl, Ferrâ ve Zeccâc: 'Satv (سَطْو); şiddetle yakalamak ve hücum etmektir' demişlerdir. Anlam şudur: Kendilerine hitap edilen şeyi aşırı inkâr ettiklerinden dolayı yakalamaya ve hücum etmeye yeltenirler. Böylece Allah Teâlâ peygamberlere ve müminlere karşı onların azgınca taşkınlıklarını nakletmiş, sonra Resulüne onları tehdit ile karşılamasını emrederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ } “De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş!”. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { مِنْ ذلِكُمُ } kavmi; yani insanlara karşı duyduğunuz öfkeden ve onlara saldırmanızdan yahut size okunan şeyler sebebiyle size isabet eden hoşnutsuzluk ve sıkıntıdan [daha kötüsünü], demektir. O'nun { مِنْ ذلِكُمُ } kavminde iki vecih vardır: Birincisi: Kötü amelleriniz sebebiyle neredeyse içerisine yuvarlanacağınız ateşten size isabet edecek olan şey, bu ayetlerin tilaveti esnasında size isabet eden öfkeden ve bu kederden daha büyüktür. İkincisi: { بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ } ifadesinden muradın, sizinle delille tartışan kimseler hakkında yapmaya yeltendiğiniz şey olmasıdır; zira onlara yapabileceğiniz en büyük şey öldürmektir, ardından onların varacağı yer cennettir, siz ise kurtuluşunuzun olmadığı ebedi ateşe varacaksınız. 'النَّارُ' kelimesine gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'النَّارُ', mahzuf mübtedanın haberi olarak merfu okunmuştur; sanki birisi 'Ondan daha kötü olan nedir?' demiş de 'النَّارُ' yani 'O ateştir' denilmiştir. İhtisas üzere mensub ve 'شَرٍّ' kelimesinden bedel olarak mecrur da okunmuştur. Sonra Sübhânehu, küfür üzere öldükleri takdirde kâfirlere onu vaad ettiğini ve onun pek kötü bir varış yeri olduğunu beyan etmiştir. el-Keşşâf sahibi: '{ وَعَدَهَا اللَّهُ } cümlesi istînâftır; { النَّارُ } kelimesinin mübteda, { وَعَدَهَا اللَّهُ } ifadesinin de haber olması muhtemeldir' demiştir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Hac Suresi (22), 73-74. Ayetler]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) } “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi ona kulak verin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, bunun için bir araya gelseler bile asla bir sinek dahi yaratamazlar. Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan geri kurtaramazlar. İsteyen de âciz, istenen de! (73) Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir. (74)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ مِنْ قَبْلُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه مالا حُجَّةَ لَهُمْ فِيهِ وَلَا عِلْمَ، ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ.
Bil ki, Sübhânehu [ve Teâlâ] daha önce onların Allah'tan başka haklarında hiçbir hüccet ve ilim bulunmayan şeylere taptıklarını beyan edince, bu ayette onların sözlerinin batıl olduğuna delalet eden hususu zikretmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ضُرِبَ مَثَلٌ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ'nın: { ضُرِبَ مَثَلٌ } “Bir misal verildi” kavline gelince; bunda birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الَّذِي جَاءَ بِهِ لَيْسَ بِمَثَلٍ فَكَيْفَ سَمَّاهُ مَثَلًا؟ وَالْجَوَابُ: لَمَّا كَانَ الْمَثَلُ فِي الْأَكْثَرِ نُكْتَةً عَجِيبَةً غَرِيبَةً جَازَ أَنْ يُسَمَّى كُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ مَثَلًا.
Birinci Soru: Getirdiği şey bir darbımesel değildir; öyleyse onu nasıl mesel (misal) olarak isimlendirmiştir? Cevap: Mesel çoğunlukla acayip ve garip bir nükte olduğundan, böyle olan her şeyin mesel olarak isimlendirilmesi caiz olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: ضُرِبَ يُفِيدُ فِيمَا مَضَى واللَّه تَعَالَى هُوَ الْمُتَكَلِّمُ بِهَذَا الْكَلَامِ ابْتِدَاءً؟ الْجَوَابُ: إِذَا كَانَ مَا يُورِدُ مِنَ الْوَصْفِ مَعْلُومًا مِنْ قَبْلُ جَازَ ذَلِكَ فِيهِ، وَيَكُونُ ذِكْرُهُ بِمَنْزِلَةِ إِعَادَةِ أَمْرٍ قَدْ تَقَدَّمَ.
İkinci Soru: O'nun { ضُرِبَ } kavmi geçmiş zamanı ifade etmektedir; oysa bu kelamı başlangıçta söyleyen Allah Teâlâ'dır? Cevap: İrat ettiği vasıf önceden bilinen bir şey olduğunda bu caiz olur ve bunun zikredilmesi daha önce geçmiş bir işin tekrarı mesabesinde bulunur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَاسْتَمِعُوا لَهُ أَيْ تَدَبَّرُوهُ حَقَّ تَدَبُّرِهِ لِأَنَّ نَفْسَ السَّمَاعِ لَا يَنْفَعُ، وَإِنَّمَا يَنْفَعُ التَّدَبُّرُ. وَاعْلَمْ أَنَّ الذُّبَابَ لَمَّا كَانَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ احْتَجَّ اللَّه تَعَالَى بِهِ عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ قُرِئَ يَدْعُونَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ وَيُدْعَوْنَ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ وَلَنْ أَصْلٌ فِي نَفْيِ الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا أَنَّهُ يَنْفِيهِ نَفْيًا مُؤَكَّدًا فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ وَإِنِ اجْتَمَعَتْ لَنْ تَقْدِرَ عَلَى خَلْقِ ذُبَابَةٍ عَلَى ضَعْفِهَا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ جَعْلُهَا مَعْبُودًا، فَقَوْلُهُ: وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ كَأَنَّهُ
O'nun: { فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “Ona kulak verin” kavline gelince; yani onu hakkıyla tefekkür edip düşünün; çünkü sırf dinlemek fayda vermez, fayda veren ancak tefekkürdür. Bil ki, sinek son derece zayıf bir varlık olunca, Allah Teâlâ iki vecihle onların sözünü iptal etmek için onu delil getirmiştir: Birincisi: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, bunun için bir araya gelseler bile asla bir sinek dahi yaratamazlar” kavlidir. 'تَدْعُونَ' kelimesi yâ ile 'يَدْعُونَ' ve meçhul sığada 'يُدْعَوْنَ' şeklinde de okunmuştur. 'لَنْ' edatı geleceğin nefyi için asıldır, ancak nefyi tekitli kılar. Sanki Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Bu putlar, bir araya gelseler dahi zayıflığına rağmen bir sineği bile yaratmaya asla güç yetiremezler; öyleyse bunları ilah edinmek akıllı kimseye nasıl yakışır? O'nun { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } kavmi hal olarak nasbedilmiştir; sanki
قَالَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَخْلُقُوا الذُّبَابَ حَالَ اجْتِمَاعِهِمْ فَكَيْفَ حَالُ انْفِرَادِهِمْ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: أَتْرُكُ أَمْرَ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ وَأَتَكَلَّمُ فِيمَا هُوَ أَسْهَلُ مِنْهُ، فَإِنَّ الذُّبَابَ إِنْ سَلَبَ مِنْهَا شَيْئًا، فَهِيَ لَا تَقْدِرُ عَلَى اسْتِنْقَاذِ ذَلِكَ الشَّيْءِ مِنَ الذُّبَابِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الدَّلَالَةَ الْأُولَى صَالِحَةٌ لِأَنْ يُتَمَسَّكَ بِهَا فِي نَفْيِ كَوْنِ الْمَسِيحِ وَالْمَلَائِكَةِ آلِهَةً، أَمَّا الثَّانِيَةُ فَلَا، فَإِنْ قِيلَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِنَفْيِ كَوْنِ الْأَوْثَانِ خَالِقَةً عَالِمَةً حَيَّةً مُدَبِّرَةً، أَوْ لِنَفْيِ كَوْنِهَا مُسْتَحِقَّةً لِلتَّعْظِيمِ وَالْأَوَّلُ: فَاسِدٌ لِأَنَّ نَفْيَ كَوْنِهَا كَذَلِكَ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَيْهِ وَأَمَّا الثَّانِي: فَهَذِهِ الدَّلَالَةُ لَا تُفِيدُهُ لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ كَوْنِهَا حَيَّةً أَنْ لَا تَكُونَ مُعَظَّمَةً، فَإِنَّ جِهَاتِ التَّعْظِيمِ مُخْتَلِفَةٌ، فَالْقَوْمُ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهَا أَنَّهَا طَلْسَمَاتٌ مَوْضُوعَةٌ عَلَى صُورَةِ الْكَوَاكِبِ، أَوْ أَنَّهَا تَمَاثِيلُ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَكَانُوا يُعَظِّمُونَهَا عَلَى أَنَّ تَعْظِيمَهَا يُوجِبُ تَعْظِيمَ الْمَلَائِكَةِ، وَأُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْجَوَابُ: أَمَّا كَوْنُهَا طَلْسَمَاتٍ مَوْضُوعَةً عَلَى الْكَوَاكِبِ بِحَيْثُ يَحْصُلُ مِنْهَا الْإِضْرَارُ وَالِانْتِفَاعُ، فَهُوَ يَبْطُلُ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ فَإِنَّهَا لَمَّا لَمْ تَنْفَعْ نَفْسَهَا فِي هَذَا الْقَدْرِ وَهُوَ تَخْلِيصُ النَّفْسِ عَنِ الذُّبَابَةِ فَلِأَنْ لَا تَنْفَعَ غَيْرَهَا أَوْلَى، وَأَمَّا أَنَّهَا تَمَاثِيلُ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، فَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْعَقْلِ أَنَّ تَعْظِيمَ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ أَقَلَّ مِنْ تَعْظِيمِ اللَّه تَعَالَى، وَالْقَوْمُ كَانُوا يُعَظِّمُونَهَا غَايَةَ التَّعْظِيمِ، وَحِينَئِذٍ كَانَ يَلْزَمُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ فِي التَّعْظِيمِ، فَمِنْ هَاهُنَا صَارُوا مُسْتَوْجِبِينَ لِلذَّمِّ وَالْمَلَامِ.
şöyle demiştir: Bir arada bulundukları halde sineği yaratmaları imkânsızdır, teker teker bulundukları hal ise nasıl olsun? İkincisi: O'nun: { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan geri kurtaramazlar” kavlidir. Sanki Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Yaratma ve icat etme işini bırakıyorum da ondan daha kolay olan şey hakkında konuşuyorum: Şayet sinek onlardan bir şey kapıp alsa, o şeyi sinekten geri almaya bile güç yetiremezler. Bil ki, birinci delil Mesih ve meleklerin ilah olmasını nefyetmekte delil getirilmeye elverişlidir; ikinci delil ise öyle değildir. Eğer: 'Bu delil getirme ya putların yaratıcı, bilici, diri ve tedbir edici olmasını nefyetmek içindir ya da onların tazime layık olmasını nefyetmek içindir. Birincisi fasittir; çünkü onların böyle olmadıklarının nefyi zaruri olarak bilinmektedir, öyleyse buna delil ikame etmenin ne faydası vardır? İkincisine gelince: Bu delil bunu ifade etmez; zira diri olmalarının nefyinden ta’zîm edilmemeleri gerekmez; çünkü ta’zîm cihetleri muhteliftir. Zira kavim onların yıldızların suretinde yapılmış tılsımlar olduğuna yahut meleklerin ve geçmiş peygamberlerin heykelleri olduğuna inanıyor ve onları tazim etmenin melekleri ve o geçmiş peygamberleri tazim etmeyi gerektirdiği gerekçesiyle tazim ediyorlardı' denilirse, cevap şudur: Onların kendilerinden zarar ve menfaat hâsıl olacak şekilde yıldızlara konulmuş tılsımlar olmasına gelince, bu durum bu delil ile batıl olur; zira kendisini sinekten kurtarmak gibi bu kadarcık bir hususta bile kendi nefsine fayda veremeyen bir şeyin başkasına fayda verememesi evleviyetle geçerlidir. Meleklerin ve geçmiş peygamberlerin heykelleri olmasına gelince: Allah Teâlâ'dan başkasını tazim etmenin Allah Teâlâ'yı tazim etmekten daha az olması gerektiği aklen sabittir; oysa o kavim onları son derece tazim ediyorlardı. Bu durumda ta’zîmde onlarla Yaratıcı Sübhânehu arasında eşitlik gerekirdi; işte bundan dolayı yergiye ve kınanmaya müstahak olmuşlardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الصَّنَمُ وَالذُّبَابُ فَالصَّنَمُ كَالطَّالِبِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَوْ طَلَبَ أَنْ يَخْلُقَهُ وَيَسْتَنْقِذَ مِنْهُ مَا اسْتَلَبَهُ لَعَجَزَ عَنْهُ وَالذُّبَابُ بِمَنْزِلَةِ/ الْمَطْلُوبِ الثَّانِي: أَنَّ الطَّالِبَ مَنْ عَبَدَ الصَّنَمَ، وَالْمَطْلُوبَ نَفْسُ الصَّنَمِ أَوْ عِبَادَتُهَا، وَهَذَا أَقْرَبُ لِأَنَّ كَوْنَ الصَّنَمِ طَالِبًا لَيْسَ حَقِيقَةً بَلْ هُوَ عَلَى سَبِيلِ التَّقْدِيرِ، أَمَّا هَاهُنَا فَعَلَى سَبِيلِ التَّحْقِيقِ لَكِنَّ الْمَجَازَ فِيهِ حَاصِلٌ لِأَنَّ الْوَثَنَ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ ضَعِيفًا، لِأَنَّ الضَّعْفَ لَا يَجُوزُ إِلَّا عَلَى مَنْ يَصِحُّ أَنْ يَقْوَى، وَهَاهُنَا وَجْهٌ ثَالِثٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın: { ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } “İsteyen de âciz, istenen de!” kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat put ve sinektir. Put, onu yaratmayı ve ondan kaptığı şeyi geri almayı talep etse bundan âciz kalması cihetiyle talep eden (isteyen) gibidir; sinek ise matlub (istenen) mesabesindedir. İkincisi: Talep eden puta tapan kimsedir; matlub ise putun kendisi veya ona ibadet edilmesidir. Bu daha uygundur; çünkü putun talep eden olması hakikat olmayıp takdir yoluyladır, buradaki ise tahkik yoluyladır. Ancak bunda mecaz mevcuttur; zira putun zayıf olması sahih olmaz, çünkü zayıflık ancak güçlü olması sahih olabilen kimse hakkında caizdir. Burada üçüncü bir vecih daha vardır ki o da
ضَعُفَ لَا مِنْ حَيْثُ الْقُوَّةِ وَلَكِنْ لِظُهُورِ قُبْحِ هَذَا الْمَذْهَبِ، كَمَا يُقَالُ لِلْمَرْءِ عِنْدَ الْمُنَاظَرَةِ: مَا أَضْعَفَ هَذَا الْمَذْهَبَ وَمَا أَضْعَفَ هَذَا الوجه.
{ ضَعُفَ } kavminin anlamının kuvvet bakımından değil, bu mezhebin çirkinliğinin aşikâr olması bakımından olmasıdır; nitekim münazara esnasında kişiye: 'Bu mezhep ne kadar zayıf, bu vecih ne kadar zayıf!' denilmesi gibidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أَيْ مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ تَعْظِيمِهِ، حَيْثُ جَعَلُوا هَذِهِ الْأَصْنَامَ عَلَى نِهَايَةِ خَسَاسَتِهَا شَرِيكَةً لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ، وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ مُفَسَّرَةٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُوَ قَوِيٌّ لَا يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ فِعْلُ شَيْءٍ وعزيز لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى مُغَالَبَتِهِ، فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى الْقَوْلِ بِالشَّرِيكِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَنَظِيرِهَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الْيَهُودِ وَهُمْ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ وَكَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَكَعْبُ بْنُ أَسَدٍ وَغَيْرُهُمْ لَعَنَهُمُ اللَّه، حَيْثُ قَالُوا إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لما فرغ من خلق السموات وَالْأَرْضِ أَعْيَا مِنْ خَلْقِهَا فَاسْتَلْقَى وَاسْتَرَاحَ وَوَضَعَ إِحْدَى رِجْلَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَكْذِيبًا لَهُمْ وَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ. [ق: ٣٨] وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْشَأَ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ هُوَ الْقَوْلُ بِالتَّشْبِيهِ فَيَجِبُ تَنْزِيهُ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى عَنْ مُشَابَهَةِ سَائِرِ الذَّوَاتِ خِلَافَ مَا يَقُولُهُ الْمُشَبِّهَةُ، وَتَنْزِيهُ صِفَاتِهِ عَنْ مُشَابَهَةِ سَائِرِ الصِّفَاتِ خِلَافَ مَا يَقُولُهُ الْكَرَّامِيَّةُ، وَتَنْزِيهُ أَفْعَالِهِ عَنْ مُشَابَهَةِ سَائِرِ الْأَفْعَالِ، أَعْنِي الْغَرَضَ وَالدَّاعِيَ وَاسْتِحْقَاقَ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ خِلَافَ مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ، قَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ ﵀، فَهُوَ سُبْحَانَهُ جَبَّارُ النَّعْتِ عَزِيزُ الْوَصْفِ فَالْأَوْهَامُ لَا تُصَوِّرُهُ وَالْأَفْكَارُ لَا تُقَدِّرُهُ وَالْعُقُولُ لَا تُمَثِّلُهُ وَالْأَزْمِنَةُ لَا تُدْرِكُهُ وَالْجِهَاتُ لَا تَحْوِيهِ وَلَا تَحُدُّهُ، صَمَدِيُّ الذَّاتِ سَرْمَدِيُّ الصِّفَاتِ.
O'nun: { مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavline gelince; yani son derece bayağı olmalarına rağmen bu putları ibadete layık olmakta O'na ortak koşmakla O'nu hakkıyla tazim edemediler. Bu kelime En'âm Suresi'nde tefsir edilmiştir. O, hiçbir şeyin fiili Kendisine zor gelmeyen bir Kavî'dir (çok kuvvetlidir) ve hiç kimsenin Kendisine üstün gelmeye güç yetiremediği bir Azîz'dir (mutlak galiptir); öyleyse ortağın varlığını iddia etmeye ne hacet vardır! Kelbî bu ayet ve En'âm Suresi'ndeki benzeri hakkında şöyle demiştir: Bu ayet, Yahudilerden bir topluluk -ki onlar Mâlik b. Sayf, Kâ'b b. el-Eşref, Kâ'b b. Esed ve Allah'ın lanetine uğrayası diğerleridir- hakkında inmiştir; zira onlar, Sübhânehu gökleri ve yeri yaratmayı bitirince onları yaratmaktan yoruldu, sırtüstü yatıp dinlendi ve bir ayağını diğer ayağının üzerine koydu, demişlerdi. Bunun üzerine onları yalanlamak üzere bu ayet ve Allah Teâlâ'nın: { وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } [Kâf 38] “Bize hiçbir yorgunluk da dokunmadı” kavli nazil oldu. Bil ki, bu şüphelerin kaynağı teşbihe (benzetmeye) kail olmaktır. Binaenaleyh Müşebbihe'nin söylediğinin aksine, Allah Teâlâ'nın zatını diğer zatlara benzemekten; Kerrâmiyye'nin söylediğinin aksine, sıfatlarını diğer sıfatlara benzemekten; Mutezile'nin söylediğinin aksine de O'nun fiillerini diğer fiillere yani maksat, saik ile övgü ve yergiye müstahak olma hususlarına benzemekten tenzih etmek vaciptir. İmam Ebü'l-Kâsım el-Ensârî rahimehullâh şöyle demiştir: Sübhânehu vasfı ulu, sıfatı yücedir; vehimler O'nu tasavvur edemez, fikirler O'nu takdir edemez, akıllar O'nu temsil edemez, zamanlar O'nu idrak edemez, cihetler O'nu kuşatamaz ve sınırlandıramaz; O zatı Samedî, sıfatları sermedî olandır.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[Hac Suresi (22), 75-76. Ayetler]
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)
{ اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) } “Allah, meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (75) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür. (76)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَدَّمَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْإِلَهِيَّاتِ ذَكَرَ هَاهُنَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالنُّبُوَّاتِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ: أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَهَاهُنَا سُؤَالَانِ:
Bil ki, Sübhânehu ilahiyatla ilgili hususları takdim edince, burada nübüvvetlerle ilgili hususları zikretmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Velîd b. Mugîre: 'Aramızdan zikir ona mı indirildi?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَلِمَةُ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ فَقَوْلُهُ: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الرُّسُلُ بَعْضَهُمْ لَا كُلَّهُمْ، وقوله: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فاطر: ١] يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّهِمْ رُسُلًا فَوَقَعَ التَّنَاقُضُ وَالْجَوَابُ:
Birinci Soru: (مِنْ) kelimesi teb'îz (kısmîlik) içindir; binaenaleyh { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “Allah meleklerden elçiler seçer” kavli, elçilerin meleklerin tamamı değil bir kısmı olmasını iktiza eder. { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } [Fâtır 1] “Melekleri elçiler kılan” kavli ise hepsinin elçi olmasını iktiza eder; dolayısıyla çelişki meydana gelmiştir. Cevap:
جَازَ أَنْ يَكُونَ الْمَذْكُورُ هَاهُنَا مَنْ كَانَ رُسُلًا إِلَى بَنِي آدَمَ، وَهُمْ أَكَابِرُ الْمَلَائِكَةِ/ كَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَعِزْرَائِيلَ وَالْحَفَظَةِ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا كُلُّ الْمَلَائِكَةِ فَبَعْضُهُمْ رُسُلٌ إِلَى الْبَعْضِ فَزَالَ التَّنَاقُضُ.
Burada zikredilenlerin, Âdemoğullarına elçi olanlar olması caizdir ki onlar da Cebrail, Mikail, İsrafil, Azrail ve hafaza melekleri -Allah'ın salavatı üzerlerine olsun- gibi büyük meleklerdir. Meleklerin tamamına gelince; onların bir kısmı diğer bir kısmına elçidir, böylece çelişki zail olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَالَ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ: لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لَاصْطَفى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشاءُ [الزُّمَرِ: ٤] فَدَلَّ عَلَى أَنَّ وَلَدَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُصْطَفًى، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْمَلَائِكَةِ وَبَعْضَ النَّاسِ مِنَ الْمُصْطَفِينَ، فَيَلْزَمُ بِمَجْمُوعِ الْآيَتَيْنِ إِثْبَاتُ الْوَلَدِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لَاصْطَفى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَلَدٍ مُصْطَفًى، وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مُصْطَفًى وَلَدٌ، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُودِ مُصْطَفًى كَوْنُهُ وَلَدًا، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ تَبْكِيتُ مَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ، كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَبْطَلَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى قَوْلَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبْطَلَ قَوْلَ عَبَدَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَبَيَّنَ أَنَّ عُلُوَّ دَرَجَةِ الْمَلَائِكَةِ لَيْسَ لِكَوْنِهِمْ آلِهَةً، بَلْ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى اصْطَفَاهُمْ لِمَكَانِ عِبَادَتِهِمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا اللَّه حَقَّ قَدْرِهِ أَنْ جَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ مَعْبُودِينَ مَعَ اللَّه، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ أَنَّهُ يَسْمَعُ مَا يَقُولُونَ وَيَرَى مَا يَفْعَلُونَ، وَلِذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ مَا تَقَدَّمَ فِي الدُّنْيَا وَمَا تَأَخَّرَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ أَمْرُ الْآخِرَةِ، وَما خَلْفَهُمْ أَمْرُ الدُّنْيَا، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ فَقَوْلُهُ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْعِلْمِ التَّامِّ وَقَوْلُهُ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُدْرَةِ التَّامَّةِ وَالتَّفَرُّدِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَالْحُكْمِ، وَمَجْمُوعُهُمَا يَتَضَمَّنُ نِهَايَةَ الزَّجْرِ عَنِ الإقدام على المعصية.
İkinci Soru: Zümer Suresi'nde: { لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لَاصْطَفى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } [Zümer 4] “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi” buyurmuştur; bu da O'nun çocuğunun seçilmiş (mustafâ) olmasının zorunlu olduğuna delalet eder. Bu ayet ise meleklerin bir kısmının ve insanların bir kısmının seçilmişlerden olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla iki ayetin toplamından çocuk edinmenin ispatı gerekir? Cevap: O'nun { لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً لَاصْطَفى } kavmi her çocuğun seçilmiş olduğuna delalet eder, fakat her seçilmişin çocuk olduğuna delalet etmez; binaenaleyh bu ayetin seçilmiş bir varlığın mevcudiyetine delalet etmesinden onun çocuk olması gerekmez. Bu ayette başka bir vecih daha vardır: O da muradın meleklerden Allah Teâlâ'dan başkasına tapanları ilzam edip susturmak olmasıdır; sanki Sübhânehu birinci ayette putperestlerin sözünü batıl kılmış, bu ayette de meleklere tapanların sözünü batıl kılmıştır. Böylece meleklerin derecesinin yüksekliğinin onların ilah olmalarından değil, bilakis ibadet makamları sebebiyle Allah Teâlâ'nın onları seçmiş olmasından kaynaklandığını beyan etmiştir. Sanki Allah Teâlâ melekleri Allah ile birlikte mabud kılmak suretiyle Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediklerini beyan etmiştir. Sonra Sübhânehu: { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” kavliyle onların dediklerini işittiğini ve yaptıklarını gördüğünü beyan etmiş, bu yüzden ardından: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kavlini getirmiştir. Onlardan bazıları 'Dünyada geçmiş olanları ve gelecekte olacakları', bazıları da '{ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } ahiret işi, { وَما خَلْفَهُمْ } ise dünya işidir' demiştir. Sonra bunu: { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür” kavliyle takip etmiştir. O'nun { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } kavmi tam ilme işarettir; { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } kavmi ise tam kudrete, ilahlıkta ve hükümde tek olmaya işarettir. İkisinin toplamı ise günaha cüret etmekten son derece sakındırmayı ihtiva eder.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Hac Suresi (22), 77-78. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨) } “Ey iman edenler! Rüku edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz. (77) Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde cihad edin. O, sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi; babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]. Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye daha önce de bunda da size Müslümanlar adını O verdi. Artık namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın. O, sizin Mevlânızdır. O ne güzel Mevlâ ve ne güzel yardımcıdır! (78)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا تَكَلَّمَ فِي الْإِلَهِيَّاتِ ثُمَّ فِي النُّبُوَّاتِ أَتْبَعَهُ بِالْكَلَامِ فِي الشَّرَائِعِ وَهُوَ مِنْ أَرْبَعِ أَوْجُهٍ أَوَّلُهَا: تَعْيِينُ الْمَأْمُورِ وَثَانِيهَا: أَقْسَامُ الْمَأْمُورِ بِهِ وَثَالِثُهَا: ذِكْرُ مَا يُوجِبُ قَبُولَ تِلْكَ الْأَوَامِرِ وَرَابِعُهَا: تَأْكِيدُ ذَلِكَ التكليف.
Bil ki, Sübhânehu ilahiyat hakkında, ardından nübüvvetler hakkında konuşunca, bunu şeriatlar hakkında konuşmakla takip etmiştir. Bu da dört cihettendir: Birincisi: Emredilen kimsenin belirlenmesi; ikincisi: Emredilen şeyin kısımları; üçüncüsü: Bu emirlerin kabulünü gerektiren hususların zikri; dördüncüsü ise: Bu mükellefiyetin tekit edilmesidir.
أَمَّا النوع الْأَوَّلُ: وَهُوَ تَعْيِينُ الْمَأْمُورِ فَهُوَ قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ الْمُكَلَّفِينَ سَوَاءٌ كَانَ مُؤْمِنًا أَوْ كَافِرًا، لِأَنَّ التَّكْلِيفَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَامٌّ فِي كُلِّ الْمُكَلَّفِينَ فَلَا مَعْنًى لِتَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الْمُؤْمِنُونَ فَقَطْ أَمَّا أَوَّلًا: فَلِأَنَّ اللَّفْظَ صَرِيحٌ فِيهِ، وَأَمَا ثَانِيًا: فَلِأَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ هُوَ اجْتَباكُمْ وَقَوْلَهُ: هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ وَقَوْلَهُ: وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ كُلُّ ذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُؤْمِنِينَ. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا عَلَى الْكُلِّ فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي تَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ؟
Birinci Kısma, yani emredilen kimsenin belirlenmesine gelince; bu Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” kavlidir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: İster mümin ister kâfir olsun bütün mükelleflerin murat edilmesidir; çünkü bu şeylerle mükellef kılınma bütün mükellefler hakkında umumidir, binaenaleyh müminlerin buna tahsis edilmesinin bir manası yoktur. İkincisi: Bununla sadece müminlerin murat edilmesidir. Zira öncelikle lafız bunda açıktır; ikinci olarak da bundan sonraki { هُوَ اجْتَباكُمْ } “O sizi seçti”, { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ } “O size Müslümanlar adını verdi” ve { وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “ve insanlara şahitler olasınız diye” kavilleri ancak müminlere layıktır. Bu meselede söylenebilecek en son şey: Bu herkese vacip olduğuna göre, müminlerin tahsis edilmesinde ne fayda vardır, denilmesidir.
لَكُنَّا نَقُولُ تَخْصِيصُهُمْ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ ذَلِكَ عَمَّا عَدَاهُمْ بَلْ قَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِهِمْ عَلَى التَّخْصِيصِ مَأْمُورِينَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَدَلَّتْ سَائِرُ الْآيَاتِ عَلَى كَوْنِ الْكُلِّ مَأْمُورِينَ بِهَا. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فَائِدَةُ التَّخْصِيصِ أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ الْخِطَابُ الْعَامُّ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى ثُمَّ إِنَّهُ مَا قَبِلَهُ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ خَصَّهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الْخِطَابِ لِيَكُونَ ذَلِكَ كَالتَّحْرِيضِ لَهُمْ عَلَى الْمُوَاظَبَةِ على قبوله وكالتشريف لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْإِقْرَارِ وَالتَّخْصِيصِ.
Fakat biz deriz ki: Onların zikirle tahsis edilmesi, bunun onların dışındakilerden nefyine delalet etmez; bilakis bu ayet tahsis yoluyla onların bu şeylerle emrolunduklarına delalet etmiş, diğer ayetler ise herkesin bunlarla emrolunduğuna delalet etmiştir. Tahsisin faydasının şu olduğu da söylenebilir: Genel hitap defalarca gelip de onu müminlerden başkası kabul etmeyince, Allah Teâlâ onu kabul etmeye devam etmeleri hususunda bir teşvik ve bu ikrar ve tahsis hususunda kendilerine bir taltif olsun diye onları bu hitapla tahsis etmiştir.
أَمَّا النوع الثَّانِي: وَهُوَ الْمَأْمُورُ بِهِ فَقَدْ ذَكَرَ اللَّه أُمُورًا أَرْبَعَةً: الْأَوَّلُ: الصَّلَاةُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَذَلِكَ لِأَنَّ أَشْرَفَ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ هُوَ الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ وَالصَّلَاةُ هِيَ الْمُخْتَصَّةُ بِهَذَيْنِ الرُّكْنَيْنِ فَكَانَ ذِكْرُهُمَا جَارِيًا مَجْرَى ذِكْرِ الصَّلَاةِ وَذَكَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّاسَ فِي أَوَّلِ إِسْلَامِهِمْ كَانُوا يَرْكَعُونَ وَلَا يَسْجُدُونَ حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: اعْبُدُوهُ وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَهُ وَثَانِيهَا: وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ فِي سَائِرِ الْمَأْمُورَاتِ وَالْمَنْهِيَّاتِ وَثَالِثُهَا: افْعَلُوا الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ وَسَائِرَ الطَّاعَاتِ عَلَى وَجْهِ الْعِبَادَةِ لِأَنَّهُ لَا يَكْفِي أَنْ يُفْعَلَ فَإِنَّهُ مَا لَمْ يَقْصِدْ بِهِ عِبَادَةَ اللَّه تَعَالَى لَا يَنْفَعُ فِي بَابِ الثَّوَابِ فَلِذَلِكَ عَطَفَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ عَلَى الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يُرِيدُ بِهِ صِلَةَ الرَّحِمِ وَمَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ وَالوجه عِنْدِي فِي هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّ الصَّلَاةَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ وَالْعِبَادَةُ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ فِعْلِ الْخَيْرِ، لِأَنَّ فِعْلَ الْخَيْرِ يَنْقَسِمُ إِلَى خِدْمَةِ الْمَعْبُودِ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّه وَإِلَى الْإِحْسَانِ الَّذِي هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّه وَيَدْخُلُ فِيهِ الْبِرُّ وَالْمَعْرُوفُ وَالصَّدَقَةُ عَلَى الْفُقَرَاءِ وَحُسْنُ الْقَوْلِ لِلنَّاسِ فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ كَلَّفْتُكُمْ بِالصَّلَاةِ بَلْ كَلَّفْتُكُمْ بِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْهَا وَهُوَ الْعِبَادَةُ بَلْ كَلَّفْتُكُمْ بِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْعِبَادَةِ وَهُوَ فِعْلُ الْخَيْرَاتِ.
İkinci Kısma, yani emredilen şeye gelince; Allah dört husus zikretmiştir: Birincisi: Namazdır. O'nun: { ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Rükû edin, secde edin” kavlinden murat budur. Zira namazın en şerefli rükünleri rükû ve secdedir; namaz da bu iki rükne has kılınmıştır. Dolayısıyla bu ikisinin zikredilmesi, namazın zikredilmesi yerine geçmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, insanların İslâm'ın ilk dönemlerinde bu ayet inene kadar rükû edip secde etmediklerini zikretmiştir. İkincisi: O'nun { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } “ve Rabbinize kulluk edin” kavlidir. Bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Yalnızca O'na kulluk edin, O'ndan başkasına kulluk etmeyin. İkincisi: Diğer bütün emir ve yasaklarda Rabbinize kulluk edin. Üçüncüsü: Rükûu, secdeyi ve diğer tüm itaatleri ibadet kastıyla yapın; çünkü sadece eylemi gerçekleştirmek yetmez, onunla Allah Teâlâ'ya ibadet kastedilmedikçe sevap hanesinde bir fayda sağlamaz. İşte bu sebeple bu cümle rükû ve secde üzerine atfedilmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } “ve hayır işleyin” kavlidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: Bununla sıla-i rahmi ve güzel ahlakı kastetmektedir, demiştir. Bana göre bu sıralamadaki incelik şudur: Namaz ibadetin bir türüdür, ibadet de hayır işlemenin bir türüdür. Zira hayır işlemek; Allah'ın emrine saygıdan ibaret olan Mabud'a hizmet ve Allah'ın yarattıklarına şefkatten ibaret olan ihsan şeklinde [ikiye] ayrılır. İyilik, maruf, fakirlere sadaka vermek ve insanlara güzel söz söylemek de buna dâhildir. Sanki Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Sizi namazla mükellef kıldım, hatta ondan daha genel olan ibadetle mükellef kıldım, hatta ibadetten de daha genel olan hayırlar işlemekle mükellef kıldım.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ فَقِيلَ مَعْنَاهُ لِتُفْلِحُوا، وَالْفَلَاحُ الظَّفَرُ بِنَعِيمِ الْآخِرَةِ، وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ لَعَلَّ كَلِمَةٌ لِلتَّرْجِيَةِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ قَلَّمَا يَخْلُو فِي أَدَاءِ الْفَرِيضَةِ مِنْ تَقْصِيرٍ/ وَلَيْسَ هُوَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ أَنَّ الَّذِي أَتَى بِهِ هَلْ هُوَ مَقْبُولٌ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى وَالْعَوَاقِبُ أَيْضًا مَسْتُورَةٌ
Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” kavline gelince; bunun manasının “kurtuluşa eresiniz diye” olduğu söylenmiştir. Felâh, ahiret nimetini elde etmektir. İmam Ebü'l-Kāsım el-Ensârî şöyle demiştir: { لَعَلَّ } “umulur ki” kelimesi umut bildirmek içindir; zira insan farzı eda ederken pek az kusursuz kalabilir / ve ortaya koyduğu amelin Allah Teâlâ katında makbul olup olmadığından kesin emin değildir, akıbetler de gizlidir.
«وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
«وَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ» “Herkes ne için yaratıldıysa ona [ulaşması] kolaylaştırılmıştır.”
الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي اللَّهِ أَيْ فِي ذَاتِ اللَّه، وَمِنْ أَجْلِهِ. يُقَالُ هُوَ حَقُّ عَالِمٍ وَجِدُّ عَالِمٍ أَيْ عَالِمٌ حَقًّا وَجِدًّا وَمِنْهُ حَقَّ جِهادِهِ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } “Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihatla cihat edin” kavlidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فِي اللَّهِ } “Allah uğrunda”, yani Allah'ın zâtı uğrunda ve O'nun rızası içindir. Tıpkı “O gerçekten ve tam anlamıyla bir âlimdir” manasında “Hüve hakku âlimin ve ciddu âlimin” denildiği gibi; { حَقَّ جِهادِهِ } “O'na yaraşır bir cihatla” ifadesi de böyledir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا وَجْهُ هَذِهِ الْإِضَافَةِ وَكَانَ الْقِيَاسُ حَقَّ الْجِهَادِ فِيهِ أَوْ حَقَّ جِهَادِكُمْ فِيهِ كَمَا قَالَ: وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ؟ وَالْجَوَابُ: الْإِضَافَةُ تَكُونُ بِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ وَاخْتِصَاصٍ، فَلَمَّا كَانَ الْجِهَادُ مُخْتَصًّا باللَّه مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَفْعُولٌ لِوَجْهِهِ وَمِنْ أَجْلِهِ صَحَّتِ الْإِضَافَةُ إِلَيْهِ.
Birinci Soru: Bu tamlamanın yönü nedir? Kurala göre { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } “Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihatla cihat edin” buyurduğu gibi “O'nun uğrundaki cihadın hakkıyla” veya “sizin O'nun uğrundaki cihadınızın hakkıyla” denmesi gerekmez miydi? Cevap: İzafet (tamlama), en küçük bir ilgi ve aidiyetle kurulabilir. Cihat, O'nun rızası için ve O'nun uğrunda yapılması cihetiyle Allah'a has olunca, [zamirin] O'na izafe edilmesi sahih olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا هَذَا الْجِهَادُ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ قِتَالُ الْكُفَّارِ خَاصَّةً، وَمَعْنَى حَقَّ جِهادِهِ أَنْ لَا يَفْعَلَ إِلَّا عِبَادَةً لَا رَغْبَةً فِي الدُّنْيَا مِنْ حَيْثُ الِاسْمِ أَوِ الْغَنِيمَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يُجَاهِدُوا آخِرًا كَمَا
İkinci Soru: Bu cihat nedir? Cevap: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bununla özellikle kâfirlerle savaşmanın murat edilmesidir. { حَقَّ جِهادِهِ } “O'na yaraşır bir cihatla” ifadesinin manası ise, nam veya ganimet gibi dünyevi bir arzuyla değil, sadece ibadet amacıyla yapılmasıdır. İkincisi: Sonradan da tıpkı
جَاهَدُوا أَوَّلًا فَقَدْ كَانَ جِهَادُهُمْ فِي الْأَوَّلِ أَقْوَى وَكَانُوا فِيهِ أَثْبَتَ نَحْوَ صُنْعِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّا كُنَّا نَقْرَأُ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ كَمَا جَاهَدْتُمُوهُ فِي أَوَّلِهِ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَمَتَى ذَاكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالَ إِذَا كَانَتْ بَنُو أُمَيَّةَ الْأُمَرَاءَ وَبَنُو الْمُغِيرَةِ الْوُزَرَاءَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَبْعُدُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الزِّيَادَةُ مِنَ الْقُرْآنِ وَإِلَّا لَنُقِلَ كَنَقْلِ نَظَائِرِهِ، وَلَعَلَّهُ إِنْ صَحَّ ذَلِكَ عَنِ الرَّسُولِ فَإِنَّمَا قَالَهُ كَالتَّفْسِيرِ لِلْآيَةِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَرَأَ: وَجَاهِدُوا فِي اللَّه حَقَّ جِهَادِهِ كَمَا جَاهَدْتُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. فَقَالَ عُمَرُ مَنِ الَّذِي أُمِرْنَا بِجِهَادِهِ؟ فَقَالَ قَبِيلَتَانِ مِنْ قُرَيْشٍ مَخْزُومٍ وَعَبْدِ شَمْسٍ، فَقَالَ صَدَقْتَ وَالثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَقَّ جِهَادِهِ، لَا تَخَافُوا فِي اللَّه لَوْمَةَ لَائِمٍ وَالرَّابِعُ: قَالَ الضَّحَّاكُ: وَاعْمَلُوا للَّه حَقَّ عَمَلِهِ وَالْخَامِسُ: اسْتَفْرِغُوا وُسْعَكُمْ فِي إِحْيَاءِ دِينِ اللَّه وَإِقَامَةِ حُقُوقِهِ بِالْحَرْبِ بِالْيَدِ وَاللِّسَانِ وَجَمِيعِ مَا يُمْكِنُ وَرُدُّوا أَنْفُسَكُمْ عَنِ الْهَوَى وَالْمَيْلِ وَالوجه السَّادِسُ: قَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ الْمُبَارَكِ: حَقَّ جِهَادِهِ، مُجَاهَدَةُ النَّفْسِ وَالْهَوَى.
önceleri cihat ettikleri gibi cihat etmeleridir. Zira onların baştaki cihatları daha güçlüydü ve Bedir günündeki tutumları gibi onda daha sebatkârdılar. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Abdurrahman b. Avf'a: “Bizim [bu ayeti] ‘Başlangıçta O'nun uğrunda cihat ettiğiniz gibi ahir zamanda da Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihatla cihat edin’ şeklinde okuduğumuzu bilmez misin?” demiştir. Abdurrahman: “Ey Müminlerin Emîri! Bu ne zamandır?” diye sorunca; o: “Ümeyyeoğulları idareci, Muğîreoğulları da vezir olduğu zaman” demiştir. Bil ki bu fazlalığın Kur'an'dan olması uzaktır, aksi takdirde benzerlerinin nakledildiği gibi [mütevatiren] nakledilirdi. Eğer bu Resûl'den sahih olarak rivayet edilmişse, bunu ayetin tefsiri kabilinden söylemiş olması muhtemeldir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan onun: “İlk sefer cihat ettiğiniz gibi Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihatla cihat edin” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ömer: “Cihat etmemiz emredilenler kimlerdir?” diye sorunca; o: “Kureyş'ten iki kabile, Mahzûm ve Abdüşems'tir” demiştir. Bunun üzerine: “Doğru söyledin” demiştir. Üçüncüsü: İbn Abbâs: { حَقَّ جِهادِهِ } “O'na yaraşır bir cihatla” ifadesini, “Allah uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayın” şeklinde açıklamıştır. Dördüncüsü: Dahhâk: “Allah için O'na yaraşır şekilde amel edin” demiştir. Beşincisi: Allah'ın dinini ihya etmek ve O'nun haklarını ikame etmek için elle, dille ve mümkün olan her şeyle savaşarak bütün gücünüzü harcayın; nefislerinizi heva ve meyilden alıkoyun, demektir. Altıncı vecih: Abdullah b. Mübârek: { حَقَّ جِهادِهِ } “O'na yaraşır bir cihatla” ifadesi, “nefis ve heva ile mücahededir” demiştir.
وَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nden döndüğünde: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ» “Küçük cihattan büyük cihada döndük” buyurmuştur.
وَالْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى كُلِّ التَّكَالِيفِ، فَكُلُّ مَا أُمِرَ بِهِ وَنُهِيَ عَنْهُ فَالْمُحَافَظَةُ عَلَيْهِ جِهَادٌ.
Bunun bütün mükellefiyetlere hamledilmesi daha evladır; zira emredilen ve yasaklanan her şeye riayet etmek bir cihattır.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ يَصِحُّ مَا نُقِلَ عَنْ مُقَاتِلٍ وَالْكَلْبِيِّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التَّغَابُنِ: ١٦] كَمَا أَنَّ قَوْلُهُ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٢] مَنْسُوخٌ بِذَلِكَ؟ الْجَوَابُ: هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ مَشْرُوطٌ بِالْقُدْرَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] فَكَيْفَ يَقُولُ اللَّه وَجَاهِدُوا فِي اللَّه عَلَى وَجْهٍ لَا تَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، وَكَيْفَ وَقَدْ كَانَ الْجِهَادُ فِي الْأَوَّلِ مُضَيَّقًا حَتَّى لَا يَصِحَّ أَنْ يَفِرَّ الْوَاحِدُ مِنْ عَشَرَةٍ، ثُمَّ خَفَّفَهُ اللَّه بِقَوْلِهِ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٦٦] أَفَيَجُوزُ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يُوجِبَهُ عَلَى وَجْهٍ لَا يُطَاقُ حَتَّى يُقَالَ إِنَّهُ مَنْسُوخٌ.
Üçüncü Soru: Mukâtil ve Kelbî'den nakledilen, tıpkı { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } [Âl-i İmrân: 102] “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” kavlinin neshedildiği gibi bu ayetin de: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } [et-Teğâbün: 16] “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” kavliyle mensuh olduğu görüşü sahih midir? Cevap: Bu uzaktır; zira mükellefiyet Allah Teâlâ'nın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [el-Bakara: 286] “Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez” kavli gereğince güç yetirebilme şartına bağlıdır. Hal böyleyken Allah nasıl güç yetiremeyeceğiniz bir şekilde Allah uğrunda cihat edin desin? Hem başlangıçta bir kişinin on kişiden kaçması caiz olmayacak derecede cihat dar tutulmuşken, sonra Allah: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ } [el-Enfâl: 66] “Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti” kavliyle bunu hafifletmişken, bununla birlikte güç yetirilemeyecek bir şekilde onu vacip kılması ve bunun sonucunda mensuh olduğunun söylenmesi hiç caiz olur mu?
النوع الثَّالِثُ: بَيَانُ مَا يُوجِبُ قَبُولَ هَذِهِ الْأَوَامِرِ وَهُوَ ثَلَاثَةٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: هُوَ اجْتَباكُمْ وَمَعْنَاهُ أَنَّ التَّكْلِيفَ تَشْرِيفٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِلْعَبْدِ، فَلَمَّا خَصَّكُمْ بِهَذَا التَّشْرِيفِ فَقَدْ خَصَّكُمْ بِأَعْظَمِ التَّشْرِيفَاتِ وَاخْتَارَكُمْ لِخِدْمَتِهِ وَالِاشْتِغَالِ بِطَاعَتِهِ، فَأَيُّ رُتْبَةٍ أَعْلَى مِنْ هَذَا، وَأَيُّ سَعَادَةٍ فَوْقَ هَذَا، وَيُحْتَمَلُ فِي اجْتَبَاكُمْ خَصَّكُمْ بِالْهِدَايَةِ وَالْمَعُونَةِ وَالتَّيْسِيرِ.
Üçüncü Kısım: Bu emirlerin kabulünü gerektiren hususların beyanıdır ki bunlar üç tanedir: Birincisi: O'nun { هُوَ اجْتَباكُمْ } “O sizi seçti” kavlidir. Manası şudur: Mükellef kılmak, Allah Teâlâ'dan kula bir taltiftir. Sizi bu taltifle seçkin kıldığında, en büyük taltiflerle seçkin kılmış ve Kendi hizmeti ile itaatinde meşgul olmak üzere sizi seçmiştir. Bundan daha yüce hangi mertebe ve bundan üstün hangi saadet olabilir? { اجْتَبَاكُمْ } “sizi seçti” ifadesinin, “hidayet, yardım ve kolaylaştırma ile sizi seçkin kıldı” anlamına gelmesi de muhtemeldir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ فَهُوَ كَالْجَوَابِ عَنْ سُؤَالٍ يُذْكَرُ وَهُوَ أَنَّ التَّكْلِيفَ وَإِنْ كَانَ تَشْرِيفًا وَاجِبًا كَمَا ذَكَرْتُمْ لَكِنَّهُ شَاقٌّ شَدِيدٌ عَلَى النَّفْسِ؟ فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ رُوِيَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ كَيْفَ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مَعَ أَنَّهُ مَنَعَنَا عَنِ الزِّنَا وَالسَّرِقَةِ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: بَلَى وَلَكِنَّ الْإِصْرَ الَّذِي كَانَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وُضِعَ عَنْكُمْ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavline gelince; bu, şöyle zikredilecek bir soruya cevap gibidir: Mükellefiyet zikrettiğiniz gibi vacip bir taltif olsa bile, nefse pek meşakkatli ve ağır gelmektedir? Allah Teâlâ buna: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavliyle cevap vermiştir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bizi zina ve hırsızlıktan menettiği halde Allah Teâlâ nasıl: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } ‘ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi’ buyurdu?” Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Evet, fakat İsrâiloğulları üzerindeki ağır yük sizden kaldırıldı” demiştir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْحَرَجُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ؟ الْجَوَابُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ هُذَيْلٍ مَا تَعُدُّونَ الْحَرَجَ فِيكُمْ؟ قَالَ الضِّيقُ،
Birinci Soru: Dilin aslında hareç (حَرَج) nedir? Cevap: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, Hüzeyl kabilesinden bazılarına: “Aranızda hareç kelimesini ne sayarsınız?” diye sormuş; o da “Darlık” demiştir.
وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ ذَلِكَ فَقَالَ الضِّيقُ» .
Âişe radıyallâhu anhâ'dan da şöyle rivayet edilmiştir: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ ذَلِكَ فَقَالَ الضِّيقُ» “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum; ‘Darlıktır’ buyurdu.”
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ مِنَ الْحَرَجِ فِي الْآيَةِ؟ الْجَوَابُ: قِيلَ هُوَ الْإِتْيَانُ بِالرُّخَصِ، فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ قَائِمًا فَلْيُصَلِّ جَالِسًا وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ ذَلِكَ فليؤم، وَأَبَاحَ لِلصَّائِمِ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ وَالْقَصْرَ فِيهِ. وَأَيْضًا فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يَبْتَلِ عَبْدَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ إِلَّا وَجَعَلَ لَهُ مَخْرَجًا مِنْهَا إِمَّا بِالتَّوْبَةِ أَوْ بِالْكَفَّارَةِ، وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ رضي اللَّه
İkinci Soru: Ayetteki hareçten murat nedir? Cevap: Ruhsatların getirilmesi olduğu söylenmiştir. Ayakta namaz kılamayan oturarak kılsın; buna da gücü yetmeyen ima ile kılsın. Oruçlu kimseye yolculukta orucu açmayı ve [namazı] kısaltmayı mubah kılmıştır. Ayrıca Sübhânehu, kulunu günahlardan bir şeyle sınadığında, ya tövbe ya da kefaret ile mutlaka ona bir çıkış yolu kılmıştır. İbn Ömer radıyallâhu
عَنْهُمَا «إِنَّهُ مَنْ جَاءَتْهُ رُخْصَةٌ فَرَغِبَ عَنْهَا كُلِّفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَحْمِلَ ثِقَلَ تِنِّينٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ»
anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: «إِنَّهُ مَنْ جَاءَتْهُ رُخْصَةٌ فَرَغِبَ عَنْهَا كُلِّفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنْ يَحْمِلَ ثِقَلَ تِنِّينٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ» “Kime bir ruhsat gelir de ondan yüz çevirirse, kıyamet gününde insanlar arasında hüküm verilinceye kadar büyük bir ejderhanın ağırlığını taşımakla mükellef tutulur.”
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ «إِذَا اجْتَمَعَ أَمْرَانِ فَأَحَبُّهُمَا إِلَى اللَّه تَعَالَى أَيْسَرُهُمَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «إِذَا اجْتَمَعَ أَمْرَانِ فَأَحَبُّهُمَا إِلَى اللَّه تَعَالَى أَيْسَرُهُمَا» “İki iş bir araya geldiğinde Allah Teâlâ'ya en sevimli olanı, en kolay olanıdır.”
وَعَنْ كَعْبٍ: أَعْطَى اللَّه هذه الأمة ثلاثا لم يعطهم إِلَّا لِلْأَنْبِيَاءِ: «جَعَلَهُمْ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ، وَمَا جَعَلَ عَلَيْهِمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ، وَقَالَ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ» .
Ka'b'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Allah bu ümmete, peygamberlerden başkasına vermediği üç şey vermiştir: Onları insanlara şahitler kılmış, dinde üzerlerine hiçbir zorluk yüklememiş ve: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } ‘Bana dua edin, size icabet edeyim’ buyurmuştur.”
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الْمَنْعِ مِنْ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ، فَقَالُوا: لَمَّا خَلَقَ اللَّه الْكُفْرَ وَالْمَعْصِيَةَ فِي الْكَافِرِ وَالْعَاصِي ثُمَّ نَهَاهُ عَنْهُمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْحَرَجِ وَذَلِكَ مَنْفِيٌّ بِصَرِيحِ هَذَا النَّصِّ وَالْجَوَابُ: لَمَّا أَمَرَهُ بِتَرْكِ الْكُفْرِ وَتَرْكُ الْكُفْرِ يَقْتَضِي انْقِلَابَ عِلْمِهِ جَهْلًا فَقَدْ أَمَرَ اللَّه الْمُكَلَّفَ بِقَلْبِ عِلْمِ اللَّه جَهْلًا وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْحَرَجِ، وَلَمَّا اسْتَوَى الْقَدَمَانِ زَالَ السُّؤَالُ.
Üçüncü Soru: Mutezile, güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmanın (teklîf-i mâ lâ yutâk) menedildiğine bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Allah kâfirde ve âside küfrü ve isyanı yarattıktan sonra onları bu ikisinden nehyedince, bu en büyük zorluktan (hareç) olur; bu ise bu nassın açık ifadesiyle nefyedilmiştir. Cevap: O'na küfrü terk etmeyi emrettiğinde ve küfrü terk etmek de O'nun ilminin cehalete dönüşmesini gerektirdiğinde, Allah mükellefe Allah'ın ilmini cehalete çevirmesini emretmiş olur ki bu da zorluğun en büyüğüdür. İki taraf da eşit duruma gelince soru ortadan kalkmış olur.
الْمُوجِبُ الثَّانِي: لِقَبُولِ التَّكْلِيفِ قَوْلُهُ: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي نَصْبِ الْمِلَّةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ أَنَّهَا مَنْصُوبَةٌ بِمَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَهَا كَأَنَّهُ قِيلَ وَسَّعَ دِينَكُمْ تَوْسِعَةَ مِلَّةِ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ حَذَفَ الْمُضَافَ وَأَقَامَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مَقَامَهُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ أَيْ أَعْنِي بِالدِّينِ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ التَّكَالِيفَ وَالشَّرَائِعَ هِيَ شَرِيعَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵊. وَالْعَرَبُ كَانُوا مُحِبِّينَ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ لِأَنَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِ، فَكَانَ التَّنْبِيهُ عَلَى ذَلِكَ كَالسَّبَبِ لِصَيْرُورَتِهِمْ مُنْقَادِينَ لِقَبُولِ هَذَا الدِّينِ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
Mükellefiyetin kabulünü gerektiren İkinci Husus: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “Babanız İbrahim'in dinidir. O, bundan önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavlidir. { مِلَّةَ } “dini” kelimesinin mansub (üstün) okunmasında iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ'nın görüşü olup, kendisinden önce geçen [kelamın] mazmunuyla mansub olmasıdır; sanki “Dininizi babanız İbrahim'in dininin genişliği gibi genişletti” denilmiş, sonra muzâf (tamlanan) hazfedilip muzâfun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir. İkincisi: Medih ve ta'zîm üzere mansub olmasıdır; yani “Din ile babanız İbrahim'in dinini kastediyorum” demektir. Bil ki bunu zikretmekten maksat; bu mükellefiyetlerin ve şeriatların İbrahim aleyhisselâm'ın şeriatı olduğuna dikkat çekmektir. Araplar ise onun evlatları oldukları için İbrahim aleyhisselâm'ı severlerdi. Dolayısıyla buna dikkat çekilmesi, onların bu dini kabule boyun eğmelerinin bir sebebi mesabesindedir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ وَلَمْ يُدْخِلْ فِي الخطاب المؤمنون الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ وَلَدِهِ؟ وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: لَمَّا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مِنْ وَلَدِهِ كَالرَّسُولِ وَرَهْطِهِ وَجَمِيعِ الْعَرَبِ جَازَ ذَلِكَ وَثَانِيهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعْلَ حُرْمَةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى الْمُسْلِمِينَ كَحُرْمَةِ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ [الَأَحْزَابِ: ٦] فَجَعَلَ حُرْمَتَهُ كَحُرْمَةِ الْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ، وَحُرْمَةَ نِسَائِهِ كَحُرْمَةِ الْوَالِدَةِ عَلَى مَا قَالَ تَعَالَى: وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الَأَحْزَابِ:
Birinci Soru: Neden { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “Babanız İbrahim'in dinidir” buyurdu da, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında olup onun soyundan olmayan müminleri hitaba dahil etmedi? Cevap: İki vecihtendir: Birincisi: Resûl, aşireti ve bütün Araplar gibi onların çoğu onun soyundan olduğu için bu caiz olmuştur. İkincisi: Hasan'ın görüşü olup, Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'ın Müslümanlar üzerindeki hürmetini, babanın evladı üzerindeki hürmeti gibi kılmış olmasıdır. Nitekim Teâlâ'nın: { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evladır” [Ahzâb: 6] kavli de böyledir; dolayısıyla onun hürmetini babanın evlat üzerindeki hürmeti gibi, hanımlarının hürmetini de Teâlâ'nın buyurduğu üzere annenin hürmeti gibi kılmıştır: { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } “Onun eşleri de onların anneleridir” [Ahzâb:
٦] .
6] “Onun eşleri de onların anneleridir” annenin hürmeti gibi kılmıştır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ مِلَّةُ مُحَمَّدٍ كَمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵉ سَوَاءً، فَيَكُونُ الرَّسُولُ لَيْسَ لَهُ شَرْعٌ مَخْصُوصٌ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [النَّحْلِ: ١٢٣] ، الْجَوَابُ: هَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا وَقَعَ مَعَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: عِبَادَةُ اللَّه وَتَرْكُ الْأَوْثَانِ هِيَ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ فَأَمَّا تَفَاصِيلُ الشَّرَائِعِ فَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِهَذَا الْمَوْضِعِ.
İkinci Soru: Bu [ifade], Muhammed'in dininin İbrahim aleyhisselâm'ın diniyle tamamen aynı olmasını, dolayısıyla Resûl'ün kendine has bir şeriatı bulunmamasını iktiza eder; Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } [en-Nahl: 123] “İbrahim'in dinine uy” kavli de bunu pekiştirir? Cevap: Bu söz putperestlerle ilgilidir; sanki Teâlâ şöyle buyurmuştur: Allah'a kulluk etmek ve putları terk etmek İbrahim'in dinidir; şeriatların ayrıntılarına gelince, bunların bu makamla ilgisi yoktur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:
Üçüncü Soru: Allah Teâlâ'nın: { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “O, bundan önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavlinin manası nedir? Cevap: Bunda iki görüş vardır: Birincisi:
أَنَّ الْكِنَايَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَإِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ دَعْوَةً مُسْتَجَابَةً وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ ﵊:
Zamirin İbrahim aleyhisselâm'a raci olmasıdır; zira her peygamberin kabul olunmuş bir duası vardır. Bu da İbrahim aleyhisselâm'ın şu kavlidir:
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ [الْبَقَرَةِ: ١٢٨] فَاسْتَجَابَ اللَّه تَعَالَى لَهُ فَجَعَلَهَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ،
{ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } [el-Bakara: 128] “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]”. Allah Teâlâ onun bu duasını kabul etmiş ve onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kılmıştır.
وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ أَخْبَرَ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى سَيَبْعَثُ مُحَمَّدًا بِمِثْلِ مِلَّتِهِ وَأَنَّهُ سَتُسَمَّى أُمَّتُهُ بِالْمُسْلِمِينَ
Onun aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın Muhammed'i kendi dininin benzeriyle göndereceğini ve onun ümmetinin 'Müslümanlar' olarak adlandırılacağını haber verdiği rivayet edilmiştir.
وَالثَّانِي: أَنَّ الْكِنَايَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: هُوَ اجْتَباكُمْ فَرَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّه سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ» أَيْ فِي كُلِّ الْكُتُبِ، وَفِي هَذَا أَيْ فِي الْقُرْآنِ. وَهَذَا الوجه أَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فبين أنه سماهم بذلك لهذا
İkincisi: Zamirin, O'nun { هُوَ اجْتَباكُمْ } “O sizi seçti” kavlindeki Allah Teâlâ'ya dönmesidir. Nitekim Atâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Şüphesiz Allah bundan önce -yani bütün kitaplarda- ve bunda -yani Kur'an'da- sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi.» Bu vecih daha uygundur; çünkü O Teâlâ: { لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye” buyurmuştur. Böylece [Allah'ın], onları bu
الْغَرَضِ وَهَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا باللَّه، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ اللَّه سَمَّاكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فِي سَائِرِ الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى الْقُرْآنِ، وَفِي الْقُرْآنِ أَيْضًا بَيَّنَ فَضْلَكُمْ عَلَى الْأُمَمِ وَسَمَّاكُمْ بِهَذَا الِاسْمِ الْأَكْرَمِ، لأجل الشهادة المذكورة. فلما خَصَّكُمُ اللَّه بِهَذِهِ الْكَرَامَةِ فَاعْبُدُوهُ وَلَا تَرُدُّوا تَكَالِيفَهُ. وَهَذَا هُوَ الْعِلَّةُ الثَّالِثَةُ: الْمُوجِبَةُ لِقَبُولِ التَّكْلِيفِ، وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي أَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْنَا، وَكَيْفَ تَكُونُ أُمَّتُهُ شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَبَيَّنَا أَنَّهُ أُخِذَ مِنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ حُجَّةٌ.
amaçla böyle isimlendirdiğini beyan etmiştir. Bu da ancak Allah'a layıktır. Übey b. Ka'b'ın “Allah sizi isimlendirdi” kıraati de buna delalet eder. Manası şudur: Sübhânehu, Kur'an'dan önceki diğer kitaplarda ve aynı şekilde Kur'an'da da diğer ümmetlere olan üstünlüğünüzü açıklamış ve zikredilen şahitlik sebebiyle sizi bu en şerefli isimle isimlendirmiştir. Allah sizi bu ikramla seçkin kılınca, O'na kulluk edin ve O'nun mükellefiyetlerini reddetmeyin. İşte mükellefiyetin kabulünü gerektiren Üçüncü İllet budur. Peygamber'in bize nasıl şahit olacağı ve onun ümmetinin insanlara nasıl şahitler olacağı hususundaki kelam ise Bakara Suresi'nde geçmişti; icmâın hüccet olduğuna delalet eden hususun bundan çıkarıldığını orada açıklamıştık.
النوع الرَّابِعُ: شَرْحُ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْمُؤَكَّدِ لِمَا مَضَى، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَيَجِبُ صَرْفُهَا إِلَى الْمَفْرُوضَاتِ لِأَنَّهَا هِيَ الْمَعْهُودَةُ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ أَيْ بدلائله العقلية والسمية وَأَلْطَافِهِ وَعِصْمَتِهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «سَلُوا اللَّه الْعِصْمَةَ عَنْ كُلِّ الْمُحَرَّمَاتِ» وَقَالَ الْقَفَّالُ: اجْعَلُوا اللَّه عِصْمَةً لَكُمْ مِمَّا تَحْذَرُونَ هُوَ مَوْلَاكُمْ وسيدكم المتصرف فيكم فنعم المولى ونعم البصير، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ أَنَا مَوْلَاكَ بَلْ أَنَا نَاصِرُكَ وَحَسْبُكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَاتِ/ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرَادَ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُلِّ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَجْعَلُ الشَّهِيدَ عَلَى عِبَادِهِ إِلَّا مَنْ كَانَ عَدْلًا مَرْضِيًّا، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ تَكُونُوا شُهَدَاءَ على الناس فقد أراد تَكُونُوا جَمِيعًا صَالِحِينَ عُدُولًا، وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ منهم فاسقا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَرَادَ من الفسق كَوْنَهُ عَدْلًا وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ وَكَيْفَ يُمْكِنُ الِاعْتِصَامُ بِهِ مَعَ أَنَّ الشَّرَّ لَا يُوجَدُ إِلَّا مِنْهُ؟ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: فَنِعْمَ الْمَوْلى لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَمَا يَقُولُهُ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ أَنَّهُ خَلَقَ أَكْثَرَ عِبَادِهِ لِيَخْلُقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ وَالْفَسَادَ ثُمَّ يُعَذِّبُهُمْ لَمَا كَانَ نِعْمَ الْمَوْلَى، بَلْ كَانَ لَا يُوجَدُ مِنْ شِرَارِ الْمَوَالِي أَحَدٌ إِلَّا وَهُوَ شَرُّ مِنْهُ.
Dördüncü Kısım: Geçenleri tekit mesabesinde olan şeyin şerhidir ki bu da O'nun: { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın, zekâtı verin” kavlidir. Bunları farzlara hamletmek vaciptir, çünkü bilinen onlardır. { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sarılın”, yani O'nun akli ve nakli delillerine, lütuflarına ve korumasına sarılın. İbn Abbâs: “Bütün haramlardan [korunmak için] Allah'tan ismet (koruma) dileyin” demiştir. Kaffâl ise: “Korktuğunuz şeylerden Allah'ı kendinize sığınak kılın; O sizin Mevlânız, üzerinizde tasarruf sahibi olan Efendinizdir. O ne güzel Mevlâ ve ne güzel Basîr'dir (görendir)” demiştir. Sanki Sübhânehu: “Ben senin Mevlânım, bilakis Ben senin yardımcın ve sana yetenim” buyurmuştur. Bil ki Mutezile bu ayetlerle / birkaç vecihten delil getirmiştir: Birincisi: O'nun { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “insanlara şahitler olasınız diye” kavli, Sübhânehu'nun herkesten imanı irade ettiğine delalet eder; çünkü Teâlâ Kendi kulları üzerine ancak adil ve razı olunan kimseleri şahit kılar. Sizin insanlara şahitler olmanızı irade ettiğine göre, hepinizin salih ve adil kimseler olmasını irade etmiştir. Biz biliyoruz ki onlardan fasık olan da vardır; bu da Allah Teâlâ'nın fasıktan da adil olmasını irade ettiğine delalet eder. İkincisi: O'nun { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sarılın” kavlidir. Şer ancak O'ndan meydana geldiği halde O'na sarılmak nasıl mümkün olabilir? Üçüncüsü: O'nun { فَنِعْمَ الْمَوْلى } “O ne güzel Mevlâ'dır” kavlidir; çünkü Ehl-i Sünnet'in dediği gibi, kullarının çoğunu içlerinde küfür ve fesat yaratmak ve sonra da onlara azap etmek için yaratmış olsaydı, o takdirde “ne güzel Mevlâ” olmazdı; bilakis kötü efendilerden hiçbiri bulunmazdı ki O'ndan daha kötü olmasın.
فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ بِئْسَ الْمَوْلَى وَذَلِكَ بَاطِلٌ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا أَرَادَ مِنْ جَمِيعِهِمْ إِلَّا الصَّلَاحَ. فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نِعْمَ الْمَوْلَى لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً كَمَا أَنَّهُ نِعْمَ النَّصِيرُ لَهُمْ خَاصَّةً؟ قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ جَمِيعًا فَيَجِبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ نِعْمَ الْمَوْلَى لِلْمُؤْمِنِينَ وَبِئْسَ الْمَوْلَى لِلْكَافِرِينَ. فَإِنِ ارْتَكَبُوا ذَلِكَ فَقَدْ رَدُّوا الْقُرْآنَ وَالْإِجْمَاعَ وَصَرَّحُوا بِشَتْمِ اللَّه تَعَالَى، وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ الْأَسْمَاءِ الشَّرْعِيَّةِ وَأَنَّهَا مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ لُغَةً لَمَا أُضِيفَتْ إِلَى اللَّه تَعَالَى عَلَى وَجْهِ الْخُصُوصِ. وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ وَهُوَ قَوْلُهُ كَوْنُهُ تَعَالَى مُرِيدًا لِكَوْنِهِ شَاهِدًا يَسْتَلْزِمُ كَوْنَهُ مُرِيدًا لِكَوْنِهِ عَدْلًا، فَنَقُولُ: إِنْ كَانَتْ إِرَادَةُ الشَّيْءِ مُسْتَلْزِمَةً لِإِرَادَةِ لَوَازِمِهِ فَإِرَادَةُ الْإِيمَانِ مِنَ الْكَافِرِ تُوجِبُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَلْزِمَةً لِإِرَادَةِ جَهْلِ اللَّه تَعَالَى فَيَلْزَمُ كَوْنُهُ تَعَالَى مُرِيدًا لِجَهْلِ نَفْسِهِ. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ وَاجِبًا سَقَطَ الْكَلَامُ.
O takdirde O'nun 'ne kötü Mevlâ' olarak nitelenmesi gerekirdi; bu ise batıldır. Dolayısıyla bu, Sübhânehu'nun onların hepsinden sadece salahı (iyiliği) irade ettiğine delalet etmiştir. Şayet: “Tıpkı sadece müminlere ne güzel yardımcı olduğu gibi, sadece müminler için ne güzel Mevlâ olması neden caiz olmasın?” denilirse; deriz ki: Teâlâ hem müminlerin hem de kâfirlerin hepsinin Mevlâ'sıdır, bu durumda O'nun müminler için ne güzel Mevlâ, kâfirler için ise ne kötü Mevlâ olduğunun söylenmesi gerekir. Şayet bunu kabul ederlerse Kur'an'ı ve icmayı reddetmiş ve Allah Teâlâ'ya açıkça sövmüş olurlar. Dördüncüsü: O'nun { سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli, şer'î isimlerin sabit olduğuna ve bunların Allah Teâlâ katından olduğuna delalet eder; çünkü şayet lügat [anlamı] olsaydı, özellikle Allah Teâlâ'ya izafe edilmezdi. Birincisine, yani Teâlâ'nın [onların] şahit olmasını irade etmesinin, adil olmalarını irade etmesini gerektirdiğine dair söze cevap: Deriz ki: Şayet bir şeyin iradesi onun gereklerinin de irade edilmesini gerektiriyorsa, kâfirden imanın irade edilmesi, Allah Teâlâ'nın cehlini irade etmeyi gerektirir; bu durumda Teâlâ'nın Kendi cehlini irade etmesi lazım gelir. Şayet bu zorunlu değilse [bu] söz tamamen düşer.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ فَيُقَالُ هَذَا أَيْضًا وَارِدٌ عَلَيْكُمْ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الشَّهْوَةَ فِي قَلْبِ الْفَاسِقِ وَأَكَّدَهَا وَخَلَقَ الْمُشْتَهَى وَقَرَّبَهُ مِنْهُ وَرَفَعَ الْمَانِعَ ثُمَّ سَلَّطَ عَلَيْهِ الشَّيَاطِينَ مِنَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَعَلِمَ أَنَّهُ لَا مَحَالَةَ يَقَعُ فِي الْفُجُورِ وَالضَّلَالِ، وَفِي الشَّاهِدِ كُلُّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ بِئْسَ الْمَوْلَى، فَإِنْ صَحَّ قِيَاسُ الْغَائِبِ عَلَى الشَّاهِدِ فَهَذَا لَازِمٌ عَلَيْكُمْ وَإِنْ بَطَلَ سَقَطَ كَلَامُكُمْ بِالْكُلِّيَّةِ.
O'nun: { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sarılın” kavline gelince; denilir ki: Bu itiraz sizin aleyhinize de vârittir. Zira Sübhânehu, fasıkın kalbinde şehveti yaratmış, onu pekiştirmiş, arzulanan şeyi yaratıp ona yaklaştırmış, engeli kaldırmış, sonra da insan ve cin şeytanlarını ona musallat kılmış ve onun mutlaka fücura ve sapıklığa düşeceğini bilmiştir. Görünen alemde (şâhid) bunu yapan herkes 'ne kötü efendi' olur. Eğer gaibin şâhide kıyası sahih ise bu sizin aleyhinize zorunlu olarak döner; şayet batıl ise sözünüz tamamen düşer.
تَمَّ تَفْسِيرُ سُورَةِ الْحَجِّ، وَيَتْلُوهُ تَفْسِيرُ سُورَةِ الْمُؤْمِنُونَ، والحمد للَّه رب العالمين.
Hac Suresi'nin tefsiri tamamlandı; ardından Mü'minûn Suresi'nin tefsiri gelecektir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.