Binûn

Mü'minûn Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي السَّمَاءِ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُ الْمَاءَ فِي الْحَقِيقَةِ مِنَ السَّمَاءِ وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ اللَّفْظِ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ: وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٢٢] وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ السَّحَابُ وَسَمَّاهُ سَمَاءً لِعُلُوِّهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَصْعَدَ الْأَجْزَاءَ الْمَائِيَّةَ مِنْ قَعْرِ الْأَرْضِ إِلَى الْبِحَارِ وَمِنِ الْبِحَارِ إِلَى السَّمَاءِ حَتَّى صَارَتْ عَذْبَةً صَافِيَةً بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّصْعِيدِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الذَّرَّاتِ تَأْتَلِفُ وَتَتَكَوَّنُ ثُمَّ يُنْزِلُهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يُنْتَفَعْ بِتِلْكَ الْمِيَاهِ لِتَفَرُّقِهَا فِي قَعْرِ الْأَرْضِ وَلَا بِمَاءِ الْبِحَارِ لِمُلُوحَتِهِ وَلِأَنَّهُ لَا حِيلَةَ فِي إِجْرَاءِ مِيَاهِ الْبِحَارِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ لِأَنَّ الْبِحَارَ هِيَ الْغَايَةُ فِي الْعُمْقِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ إِنَّمَا يَتَمَحَّلُهَا مَنْ يُنْكِرُ الْفَاعِلَ الْمُخْتَارَ فَأَمَّا من أقربه فَلَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا.

Allah Teâlâ'nın { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ } “Biz gökten belli bir ölçüye göre su indirdik” buyruğuna gelince; müfessirler buradaki "semâ" (gök) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Müfessirlerin çoğunluğu, Yüce Allah'ın suyu hakikatte gökten indirdiğini söylemişlerdir ki lafzın zahiri de budur. O'nun: { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } “Rızkınız da size vadedilen şeyler de göktedir” [Zâriyât 22] ayeti de bunu teyit etmektedir. Bazıları ise bununla bulutun kastedildiğini ve yüksekte olduğu için ona "semâ" dendiğini söylemişlerdir. Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ su zerrelerini yerin dibinden denizlere, denizlerden de göğe yükseltmiş, böylece bu yükselme sebebiyle su tatlı ve berrak hale gelmiştir. Sonra bu zerreler birleşip oluşur, ardından Allah Teâlâ onu ihtiyaca göre indirir. Eğer böyle olmasaydı, yerin dibinde dağınık halde bulunması sebebiyle bu sulardan faydalanılamazdı; tuzlu oluşundan ve deniz sularını yeryüzünde akıtmanın hiçbir çaresi bulunmayışından ötürü deniz suyundan da yararlanılamazdı, zira denizler derinliğin son noktasıdır. Bil ki bu görüşleri ancak muhtar faili (kendi iradesiyle dilediğini yapan Yaratıcı'yı) inkâr eden kimse zoraki bir teville ileri sürer. O'nu kabul eden kimseye gelince, onun bunlardan hiçbirine ihtiyacı yoktur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِقَدَرٍ فَمَعْنَاهُ بِتَقْدِيرٍ يَسْلَمُونَ مَعَهُ مِنَ الْمَضَرَّةِ وَيَصِلُونَ إِلَى الْمَنْفَعَةِ فِي الزَّرْعِ وَالْغَرْسِ وَالشُّرْبِ، أَوْ بِمِقْدَارِ مَا عَلِمْنَاهُ مِنْ حَاجَاتِهِمْ وَمَصَالِحِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın { بِقَدَرٍ } “belli bir ölçüye göre” buyruğuna gelince; bunun anlamı, ekinde, dikimde ve içmede kendisiyle zarardan kurtulup menfaate ulaşacakları bir ölçüyle veya onların ihtiyaçlarından ve maslahatlarından bildiğimiz bir miktarla [indirdik demektir].

أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ قِيلَ مَعْنَاهُ جَعَلْنَاهُ ثَابِتًا فِي الْأَرْضِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَزَلَ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْجَنَّةِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ سَيْحُونَ وَجَيْحُونَ وَدِجْلَةَ وَالْفُرَاتَ وَالنِّيلَ، ثُمَّ يَرْفَعُهَا عِنْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَيَرْفَعُ أَيْضًا الْقُرْآنَ.

O'nun: { فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “onu yerde durdurduk” buyruğuna gelince; bunun anlamının "onu yerde sabit kıldık" olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Allah Teâlâ cennetten beş nehir indirmiştir: Seyhun, Ceyhun, Dicle, Fırat ve Nil. Sonra Ye'cûc ve Me'cûc çıktığında bunları kaldıracaktır; Kur'an'ı da kaldıracaktır."

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ أَيْ كَمَا قَدَرْنَا عَلَى إِنْزَالِهِ فَكَذَلِكَ نَقْدِرُ عَلَى رَفْعِهِ وَإِزَالَتِهِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقَوْلُهُ: عَلى ذَهابٍ بِهِ مَنْ أَوْقَعَ النَّكِرَاتِ وَأَخَّرَهَا لِلْفَصْلِ. وَالْمَعْنَى عَلَى وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الذَّهَابِ بِهِ وَطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِهِ. وَفِيهِ إِيذَانٌ بِكَمَالِ اقْتِدَارِ الْمُذْهِبِ وَأَنَّهُ لَا يَعْسُرُ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَهُوَ أَبْلَغُ فِي الْإِيعَادِ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الْمُلْكِ: ٣٠] ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا نَبَّهَ عَلَى عَظِيمِ نِعْمَتِهِ بِخَلْقِ الْمَاءِ ذَكَرَ بَعْدَهُ النِّعَمَ الْحَاصِلَةَ مِنَ الْمَاءِ فَقَالَ: فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ وَإِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى النَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ لِكَثْرَةِ مَنَافِعِهِمَا فَإِنَّهُمَا يَقُومَانِ مَقَامَ الطَّعَامِ وَمَقَامَ الْإِدَامِ وَمَقَامَ الْفَوَاكِهِ رَطْبًا وَيَابِسًا وَقَوْلُهُ:

O'nun: { وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } “Şüphesiz biz onu gidermeye de kadiriz” buyruğuna gelince; yani onu indirmeye kadir olduğumuz gibi, onu kaldırmaya ve yok etmeye de kadiriz. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "O'nun { عَلى ذَهابٍ بِهِ } ifadesi, nekirelerin (belirsiz isimlerin) en etkililerindendir ve fasıla için sona bırakılmıştır. Anlamı ise 'onu giderme yollarından herhangi bir yolla ve usullerinden herhangi bir usulle [gidermeye kadiriz]' demektir. Bunda, giderenin (Allah'ın) kudretinin kemaline ve O'na hiçbir şeyin zor gelmeyeceğine dair bir bildirim vardır. Bu, tehdit bakımından O'nun: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekiliverse size kim temiz bir akar su getirebilir?” [Mülk 30] buyruğundan daha beliğdir." Sonra O Sübhânehu, suyu yaratmakla [bahşettiği] büyük nimetine dikkat çekince, ardından sudan meydana gelen nimetleri zikredip şöyle buyurmuştur: { فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } “Onunla sizin için hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler inşa ettik.” Allah Teâlâ'nın özellikle hurma ve üzümleri zikretmesi, bunların faydalarının çokluğundandır; zira bunlar yaş ve kuru olarak hem yiyecek, hem katık, hem de meyve yerine geçer. O'nun:

لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ أَيْ فِي الْجَنَّاتِ، فَكَمَا أَنَّ فِيهَا النَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ فَفِيهَا الْفَوَاكِهُ الْكَثِيرَةُ وَقَوْلُهُ: وَمِنْها تَأْكُلُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ قَوْلِهِمْ فُلَانٌ يَأْكُلُ مِنْ حِرْفَةٍ يَحْتَرِفُهَا وَمِنْ صَنْعَةٍ يَعْمَلُهَا يَعْنُونَ أَنَّهَا طُعْمَتُهُ وَجِهَتُهُ الَّتِي مِنْهَا يُحَصِّلُ رِزْقَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ وَهَذِهِ الْجَنَّاتُ وُجُوهُ أَرْزَاقِكُمْ وَمَعَايِشِكُمْ مِنْهَا تَتَعَيَّشُونَ.

{ لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ } “Orada sizin için pek çok meyveler vardır” buyruğu, yani o bahçelerde [pek çok meyve vardır] demektir. Nitekim orada hurma ve üzümler bulunduğu gibi, pek çok meyve de vardır. O'nun: { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “ve onlardan yersiniz” buyruğuna gelince; Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Bunun, Arapların 'falan kimse icra ettiği mesleğinden ve yaptığı zanaatından yer' sözü kabilinden olması caizdir; yani geçimi ve rızkını temin ettiği yönü odur demek isterler. Sanki O, 'Bu bahçeler sizin rızık ve maişet kapılarınızdır, onlardan geçiminizi sağlarsınız' buyurmuştur."

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى جَنَّاتٍ وَقُرِئَتْ مَرْفُوعَةً عَلَى الِابْتِدَاءِ أَيْ وَمِمَّا أَنْشَأْنَا لَكُمْ شَجَرَةٌ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» طُورُ سَيْنَاءَ وَطُورُ سِينِينَ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُضَافَ فِيهِ الطُّورُ إِلَى بُقْعَةٍ اسْمُهَا سَيْنَاءُ وَسِينُونُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِلْجَبَلِ مُرَكَّبًا مِنْ مُضَافٍ وَمُضَافٍ إِلَيْهِ كَامْرِئِ الْقَيْسِ وَبَعْلَبَكَّ فِيمَنْ أَضَافَ، فَمَنْ كَسَرَ سِينَ سَيْنَاءَ فَقَدْ مَنَعَ الصَّرْفَ لِلتَّعْرِيفِ وَالْعُجْمَةِ أَوِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّهَا بُقْعَةٌ وَفَعْلَاءُ لَا يَكُونُ أَلِفُهُ لِلتَّأْنِيثِ كَعَلْبَاءَ وَحَرْبَاءَ، وَمَنْ فَتَحَ لَمْ يَصْرِفْهُ لِأَنَّ أَلِفَهُ لِلتَّأْنِيثِ كَصَحْرَاءَ، وَقِيلَ هُوَ جَبَلُ فِلَسْطِينَ وَقِيلَ بَيْنَ مِصْرَ وَأَيْلَةَ، وَمِنْهُ نُودِيَ مُوسَى ﵇ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ سِينَا عَلَى الْقَصْرِ.

Allah Teâlâ'nın { وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } “Bir de Tûr-i Sînâ'dan çıkan bir ağaç [inşa ettik]” buyruğuna gelince; bu { جَنَّاتٍ } kelimesine matuftur. [Kelime] mübteda (özne) olarak merfû da okunmuştur; yani "Sizin için inşa ettiğimiz şeylerden biri de bir ağaçtır" [demektir]. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Tûr-i Sînâ ve Tûr-i Sînîn [ifadelerinde], Tûr kelimesi ya Sînâ ve Sînûn adındaki bir beldeye muzaftır (tamlanandır) ya da -tamlayan ve tamlanan biçiminde kabul edenlere göre- İmruülkays ve Ba'lebek gibi dağın birleşik özel ismidir. Sînâ kelimesinin sin harfini kesreli okuyan kimse; marifelik ve acemilik (yabancı kökenli olma) yahut bir yer adı olduğu için müenneslik sebebiyle onu gayrimunsarif kılmıştır; zira 'fa'lâ' vezninin elifi 'ılbâ' ve 'hırbâ' kelimelerinde olduğu gibi müenneslik için olmaz. Fetha ile okuyan kimse ise 'sahrâ' gibi elifi müenneslik için olduğundan onu gayrimunsarif kılmıştır." Buranın Filistin dağı olduğu, Mısır ile Eyle arasında olduğu da söylenmiştir; Mûsâ aleyhisselâm'a oradan nida edilmiştir. el-A'meş ise kasr ile "Sînâ" (سِينَا) şeklinde okumuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ فهو في موضع الحل أَيْ تَنْبُتُ وَفِيهَا الدُّهْنُ، كَمَا يُقَالُ رَكِبَ الْأَمِيرُ بِجُنْدِهِ، أَيْ وَمَعَهُ الْجُنْدُ وَقُرِئَ تُنْبِتُ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَنْبَتَ بِمَعْنَى نَبَتَ قَالَ زُهَيْرٌ:

Allah Teâlâ'nın { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “yağ bitiren” buyruğuna gelince; bu hal konumundadır; yani "içinde yağ olduğu halde biter" demektir. Nitekim "Emir ordusuyla bindi" denilir ki "ordusu yanında olduğu halde" demektir. [Kelime] "tünbitü" (تُنْبِتُ) şeklinde de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: "Enbete" (أَنْبَتَ) fiilinin "nebete" (نَبَتَ) anlamında olmasıdır. Züheyr şöyle demiştir:

رَأَيْتُ ذَوِي الْحَاجَاتِ حَوْلَ بُيُوتِهِمْ ... قطينا لهم حَتَّى إِذَا أَنْبَتَ الْبَقْلُ

"İhtiyaç sahiplerini onların evleri etrafında yerleşmiş gördüm; tâ ki otlar bitinceye kadar."

وَالثَّانِي: أَنَّ مَفْعُولَهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ تُنْبِتُ زَيْتُونَهَا وَفِيهِ الزَّيْتُ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: وَإِنَّمَا أَضَافَهَا اللَّه تَعَالَى إِلَى هَذَا الْجَبَلِ لِأَنَّ مِنْهَا تَشَعَّبَتْ فِي الْبِلَادِ وَانْتَشَرَتْ وَلِأَنَّ مُعْظَمَهَا هُنَاكَ. أَمَّا قَوْلُهُ: / وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ فَعُطِفَ عَلَى الدُّهْنِ، أَيْ إِدَامٍ لِلْآكِلِينَ، وَالصِّبْغُ وَالصِّبَاغُ مَا يُصْطَبَغُ بِهِ، أَيْ يُصْبَغُ بِهِ الْخُبْزُ، وَجُمْلَةُ الْقَوْلِ أَنَّهُ ﷾ نَبَّهَ عَلَى إِحْسَانِهِ بِهَذِهِ الشَّجَرَةِ، لِأَنَّهَا تُخْرِجُ هَذِهِ الثَّمَرَةَ الَّتِي يَكْثُرُ بِهَا الِانْتِفَاعُ وَهِيَ طَرِيَّةٌ وَمُدَّخَرَةُ، وَبِأَنْ تُعْصَرَ فَيَظْهَرُ الزَّيْتُ مِنْهَا وَيَعْظُمُ وجوه الانتفاع به.

İkincisi: Mef'ûlünün (nesnesinin) hazfedilmiş olmasıdır; yani "içinde yağı bulunan zeytinini bitirir" demektir. Müfessirler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın bu ağacı bu dağa nispet etmesi, onun oradan diğer beldelere yayılıp dağılması ve çoğunun orada bulunması sebebiyledir. O'nun: { وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ } “ve yiyenlere katık [bitiren]” buyruğuna gelince; yağ kelimesine atfedilmiştir, yani "yiyenler için bir katık" demektir. Sıbg (صِبْغ) ve sıbâğ, kendisiyle katık yapılan, yani ekmeğin banıldığı şeydir. Sözün özü şudur: O celle celâlühû, bu ağaçla yaptığı ihsanına dikkat çekmiştir; zira o, hem tazeyken hem de depolandığında kendisinden çokça faydalanılan, sıkıldığında ise yağı çıkıp kendisinden istifade yolları büyüyen bu meyveyi vermektedir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Mü'minûn Suresi (23), 21 ila 22. Ayetler]

وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٢١) وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢)

{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٢١) وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢) } “Şüphesiz sağmal hayvanlarda da sizin için elbette bir ibret vardır. Onların karınlarındakinden size içiririz. Sizin için onlarda pek çok faydalar vardır ve onlardan yersiniz. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.”

النوع الرابع: الاستدلال بأحوال الحيوانات.

Dördüncü tür: Hayvanların durumlarıyla delil getirme.

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ ذَكَرَ أَنَّ فِيهَا عِبْرَةً مُجْمَلًا ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِالتَّفْصِيلِ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ:

Bil ki O celle celâlühû, onlarda mücmel (özet) olarak bir ibret olduğunu zikretmiş, sonra bunu dört vecihle ayrıntılı olarak açıklamıştır: Birincisi: O'nun şu buyruğudur:

نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَالْمُرَادُ مِنْهُ جَمِيعُ وُجُوهِ الِانْتِفَاعِ بِأَلْبَانِهَا، وَوَجْهُ الِاعْتِبَارِ فِيهِ أَنَّهَا تَجْتَمِعُ فِي الضُّرُوعِ وَتَتَخَلَّصُ مِنْ بَيْنِ الْفَرْثِ وَالدَّمِ بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى، فَتَسْتَحِيلُ إِلَى طَهَارَةٍ وَإِلَى لَوْنٍ وَطَعْمٍ مُوَافِقٍ لِلشَّهْوَةِ وَتَصِيرُ غِذَاءً، فَمَنِ اسْتَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى قُدْرَةِ اللَّه وَحِكْمَتِهِ. كَانَ ذَلِكَ مَعْدُودًا فِي النِّعَمِ الدِّينِيَّةِ وَمَنِ انْتَفَعَ بِهِ فَهُوَ فِي نِعْمَةِ الدُّنْيَا، وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْأَلْبَانُ الَّتِي تَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا إِلَى ضُرُوعِهَا تَجِدُهَا شَرَابًا طَيِّبًا، وَإِذَا ذَبَحْتَهَا لَمْ تَجِدْ لَهَا أَثَرًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقُرِئَ تَسْقِيكُمْ بِتَاءٍ مَفْتُوحَةٍ، أَيْ تَسْقِيكُمِ الْأَنْعَامُ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وذلك بيعها وَالِانْتِفَاعِ بِأَثْمَانِهَا وَمَا يَجْرِي مَجْرَى ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ:

{ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها } “Onların karınlarındakinden size içiririz.” Bundan maksat, onların sütlerinden her türlü yararlanma şekilleridir. Bundaki ibret yönü şudur: Bu sütler memelerde toplanır ve Allah Teâlâ'nın izniyle işkembe pisliği ile kan arasından süzülüp arınır; böylece temizliğe, arzuya uygun bir renge ve tada dönüşüp gıda haline gelir. Kim bununla Allah'ın kudretine ve hikmetine delil getirirse, bu durum dinî nimetlerden sayılır; kim de ondan [sadece bedenen] faydalanırsa o da dünya nimetindedir. Ayrıca karınlarından memelerine çıkan bu sütleri tertemiz ve hoş bir içecek olarak bulursun; hayvanı kestiğinde ise [memesinde süte dair] hiçbir iz bulamazsın. Bu da Allah Teâlâ'nın muazzam kudretine delalet eder. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Bu kelime üstün te ile 'teskîküm' (تَسْقِيكُمْ) şeklinde de okunmuştur; yani 'sağmal hayvanlar size içirir' demektir." İkincisi: O'nun { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ } “Sizin için onlarda pek çok faydalar vardır” buyruğudur ki bu da onların satılması, bedellerinden faydalanılması ve bu kabil şeylerdir. Üçüncüsü: O'nun şu buyruğudur:

وَمِنْها تَأْكُلُونَ يَعْنِي كَمَا تَنْتَفِعُونَ بِهَا وَهِيَ حَيَّةٌ تَنْتَفِعُونَ بِهَا بَعْدَ الذَّبْحِ أَيْضًا بالأكل ورابعها: قوله: عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

{ وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “ve onlardan yersiniz”; yani onlardan canlıyken faydalandığınız gibi, kesildikten sonra da yemek suretiyle faydalanırsınız demektir. Dördüncüsü: O'nun { عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız” buyruğudur.

لِأَنَّ وَجْهَ الِانْتِفَاعِ بِالْإِبِلِ فِي الْمَحْمُولَاتِ عَلَى الْبَرِّ بِمَنْزِلَةِ الِانْتِفَاعِ بِالْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ، وَلِذَلِكَ جَمَعَ بَيْنَ الْوَجْهَيْنِ فِي إِنْعَامِهِ لِكَيْ يُشْكَرَ عَلَى ذَلِكَ وَيُسْتَدَلَّ بِهِ،

Çünkü karada yük taşımada develerden faydalanma şekli, denizde gemilerden faydalanma derecesindedir. Bundan dolayı O, buna şükredilsin ve bununla [Tevhid'e] delil getirilsin diye nimet verişinde bu iki yönü bir arada zikretmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]

[Mü'minûn Suresi (23), 23 ila 25. Ayetler]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٢٣) فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٢٤) إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ (٢٥)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٢٣) فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٢٤) إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ (٢٥) } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik de o: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?' dedi. Bunun üzerine kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik. O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir; öyleyse bir süreye kadar onu gözetleyin.'”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا بَيَّنَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ أَرْدَفَهَا بِالْقَصَصِ كَمَا هُوَ الْعَادَةُ فِي سَائِرِ السُّوَرِ وَهِيَ هَاهُنَا.

Bil ki O celle celâlühû, Tevhid delillerini açıkladığında, diğer surelerdeki adet olduğu üzere bunların peşinden kıssaları getirmiştir; bunlar burada [şunlardır]:

الْقِصَّةُ الْأُولَى قِصَّةُ نوح ﵇

Birinci Kıssa: Nûh aleyhisselâm'ın Kıssasıdır.

قَالَ قَوْمٌ: إِنَّ نُوحًا كَانَ اسْمُهُ يَشْكُرُ، ثُمَّ سُمِّيَ نُوحًا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: لِكَثْرَةِ مَا نَاحَ عَلَى نَفْسِهِ حِينَ دَعَا عَلَى قَوْمِهِ بِالْهَلَاكِ، فَأَهْلَكَهُمْ بِالطُّوفَانِ فَنَدِمَ عَلَى ذَلِكَ وَثَانِيهَا: لِمُرَاجَعَةِ رَبِّهِ فِي شَأْنِ ابْنِهِ وَثَالِثُهَا:

Bir topluluk şöyle demiştir: Nûh'un adı Yeşkür idi; sonra birkaç sebepten ötürü ona Nûh adı verildi: Birincisi: Kavminin helak olması için dua edip onlar da tufan ile helak olunca buna pişman olarak kendi haline çok ağlayıp feryat ettiği için. İkincisi: Oğlu hakkında Rabbine müracaatta bulunduğu için. Üçüncüsü:

أَنَّهُ مَرَّ بِكَلْبٍ مَجْذُومٍ، فَقَالَ لَهُ اخْسَأْ يَا قَبِيحُ، فَعُوتِبَ عَلَى ذَلِكَ، فَقَالَ اللَّه لَهُ: أَعِبْتَنِي إِذْ خَلَقْتُهُ، أَمْ عِبْتَ الْكَلْبَ.

Cüzzamlı bir köpeğin yanından geçerken ona: "Yıkıl karşımdan ey çirkin!" demesi, bundan dolayı azar işitmesi ve Allah'ın ona: "Onu yarattığım için beni mi ayıpladın, yoksa köpeği mi ayıpladın?" buyurmasıdır.

وَهَذِهِ الْوُجُوهُ مُشْكِلَةٌ لِمَا ثَبَتَ أَنَّ الْأَعْلَامَ لَا تُفِيدُ صِفَةً فِي الْمُسَمَّى.

Bu gerekçeler problemlidir; zira özel isimlerin adlandırılan şeyde bir sıfat ifade etmediği sabittir.

أَمَّا قَوْلُهُ: اعْبُدُوا اللَّهَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرْسَلَهُ بِالدُّعَاءِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى وَحْدَهُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَدْعُوَهُمْ إِلَى ذَلِكَ إِلَّا وَقَدْ دَعَاهُمْ إِلَى مَعْرِفَتِهِ أَوَّلًا، لِأَنَّ عِبَادَةَ مَنْ لَا يَكُونُ مَعْلُومًا غَيْرُ جَائِزَةٍ وَإِنَّمَا يَجُوزُ وَيَجِبُ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ.

O'nun: { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” buyruğuna gelince; anlamı şudur: Allah Teâlâ onu yalnızca Kendisine ibadet etmeye davet ile göndermiştir. Onları buna çağırmadan önce ilk olarak O'nu tanımaya çağırmış olması şarttır; zira bilinmeyen bir varlığa ibadet etmek caiz değildir; bu ancak O'nu tanıdıktan sonra caiz ve vacip olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فَالْمُرَادُ أَنَّ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّه لَا تَجُوزُ إِذْ لَا إِلَهَ سِوَاهُ. وَمِنْ حَقِّ الْعِبَادَةِ أَنْ تُحْسِنَ لِمَنْ أَنْعَمَ بِالْخَلْقِ وَالْإِحْيَاءِ وَمَا بَعْدَهُمَا، فَإِذَا لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ إِلَّا مِنْهُ تَعَالَى فَكَيْفَ يَعْبُدُ مَا لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ؟

O'nun: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğuna gelince; maksat şudur: Allah'tan başkasına ibadet etmek caiz değildir, çünkü O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. İbadetin hakkı, yaratmakla, diriltmekle ve sonrasıyla nimet verene yapılmasıdır; bu da Allah Teâlâ'dan başkası için sahih olmadığına göre, ne zarar ne de fayda veremeyen şeylere nasıl ibadet edilir?

وَقُرِئَ غَيْرُهُ بِالرَّفْعِ عَلَى الْمَحَلِّ وَبِالْجَرِّ عَلَى اللَّفْظِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَنْفَعْ فِيهِمْ هَذَا الدُّعَاءُ وَاسْتَمَرُّوا عَلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى حَذَّرَهُمْ بِقَوْلِهِ: أَفَلا تَتَّقُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ زَجْرٌ وَوَعِيدٌ بِاتِّقَاءِ الْعُقُوبَةِ لِيَنْصَرِفُوا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَى عَنْهُمْ شُبَهَهُمْ فِي إِنْكَارِ نُبُوَّةِ نُوحٍ ﵇.

{ غَيْرُهُ } kelimesi, mahalle binaen merfû ve lafza binaen mecrûr olarak okunmuştur. Sonra bu davet onlara fayda vermeyip Allah Teâlâ'dan başkasına ibadete devam edince, o onları: { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” buyruğuyla uyarmıştır; çünkü bu, bulundukları durumdan vazgeçsinler diye cezadan sakınmaya dair bir men etme ve bir tehdittir. Sonra O Sübhânehu, Nûh aleyhisselâm'ın peygamberliğini inkâr hususundaki şüphelerini nakletmiştir:

الشُّبْهَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُمْ: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ تَحْتِمَلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمَّا كَانَ مُسَاوِيًا لِسَائِرِ النَّاسِ فِي الْقُوَّةِ وَالْفَهْمِ وَالْعِلْمِ وَالْغِنَى وَالْفَقْرِ وَالصِّحَّةِ وَالْمَرَضِ امْتَنَعَ كَوْنُهُ رَسُولًا للَّه، لِأَنَّ الرَّسُولَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَظِيمًا عِنْدَ اللَّه تَعَالَى وَحَبِيبًا لَهُ، وَالْحَبِيبُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُخْتَصَّ عَنْ غَيْرِ الْحَبِيبِ بِمَزِيدِ الدَّرَجَةِ وَالْمَعَزَّةِ، فَلَمَّا فُقِدَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ عَلِمْنَا انْتِفَاءَ الرِّسَالَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يُقَالَ هَذَا الْإِنْسَانُ مُشَارِكٌ لَكُمْ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، وَلَكِنَّهُ أَحَبَّ الرِّيَاسَةَ وَالْمَتْبُوعِيَّةَ فَلَمْ يَجِدْ إِلَيْهِمَا سَبِيلًا إِلَّا بِادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ، فَصَارَ ذَلِكَ شُبْهَةً لَهُمْ فِي الْقَدْحِ فِي نُبُوَّتِهِ، فَهَذَا الِاحْتِمَالُ مُتَأَكَّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى خَبَرًا عَنْهُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ أَيْ يُرِيدُ أَنْ يَطْلُبَ الْفَضْلَ عَلَيْكُمْ وَيَرْأَسَكُمْ كَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ [يُونُسَ: ٧٨] .

Birinci Şüphe: Onların: { مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir” sözleridir. Bu şüphe iki ihtimal taşır: Birincisi: Şöyle denilmesidir: O güçte, anlayışta, ilimde, zenginlikte, fakirlikte, sağlıkta ve hastalıkta diğer insanlarla eşit olduğuna göre, Allah'ın elçisi olması imkânsızdır; çünkü peygamberin Allah Teâlâ katında büyük ve O'nun sevgilisi olması gerekir; sevgilinin ise sevgili olmayandan derece ve itibar üstünlüğü ile ayrılması şarttır. Bu vasıflar bulunmayınca risaletin olmadığını anladık [demeleridir]. İkincisi: Şöyle denilmesidir: Bu insan her hususta sizinle ortaktır, fakat reisliği ve peşinden gidilen kimse olmayı sevmiş, buna da peygamberlik iddiasından başka bir yol bulamamıştır. Bu da onun peygamberliğini karalamada onlar için bir şüphe olmuştur. Bu ihtimal, Allah Teâlâ'nın onlardan haber verdiği şu buyruğu ile teyit edilmektedir: { يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ } “size üstünlük taslamak istiyor”; yani sizin üzerinizde üstünlük aramak ve size reis olmak istiyor [demektir]. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun [diye mi geldiniz?]” [Yûnus 78] ayeti de böyledir.

الشُّبْهَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُمْ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً وَشَرْحُهُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَوْ شَاءَ إِرْشَادَ الْبَشَرِ لَوَجَبَ أَنْ يَسْلُكَ الطَّرِيقَ الَّذِي يَكُونُ أَشَدَّ إِفْضَاءً إِلَى الْمَقْصُودِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ بِعْثَةَ الْمَلَائِكَةِ أَشَدُّ/ إِفْضَاءً إِلَى هَذَا الْمَقْصُودِ مِنْ بِعْثَةِ الْبَشَرِ، لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لِعُلُوِّ شَأْنِهِمْ وَشِدَّةِ سَطْوَتِهِمْ وَكَثْرَةِ عُلُومِهِمْ، فَالْخَلْقُ يَنْقَادُونَ إِلَيْهِمْ، وَلَا يَشُكُّونَ فِي رِسَالَتِهِمْ، فَلَمَّا لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا أَرْسَلَ رَسُولًا الْبَتَّةَ.

İkinci Şüphe: Onların: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi” sözleridir. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ insanları hidayete erdirmeyi dileseydi, maksada en çok ulaştıracak yolu tutması gerekirdi. Bilinmektedir ki meleklerin gönderilmesi, insanların gönderilmesine nispetle bu maksada daha çok ulaştırıcıdır; çünkü meleklerin şanlarının yüceliği, heybetlerinin şiddeti ve ilimlerinin çokluğu sebebiyle insanlar onlara boyun eğer ve onların elçiliğinden şüphe etmezler. O bunu yapmadığına göre, kesinlikle hiçbir elçi göndermediğini anladık [demişlerdir].

الشُّبْهَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُمْ: مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ وَقَوْلُهُ بِهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى نُوحٍ ﵇، أَوْ إِلَى مَا كَلَّمَهُمْ بِهِ مِنَ الْحَثِّ عَلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، أَيْ مَا سَمِعْنَا بِمِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ، أَوْ بِمِثْلِ هَذَا الَّذِي يَدَّعِي وَهُوَ بَشَرٌ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّه، وشرح هذا الشُّبْهَةِ أَنَّهُمْ كَانُوا أَقْوَامًا لَا يُعَوِّلُونَ فِي شَيْءٍ مِنْ مَذَاهِبِهِمْ إِلَّا عَلَى التَّقْلِيدِ وَالرُّجُوعِ إِلَى قَوْلِ الْآبَاءِ، فَلَمَّا لَمْ يَجِدُوا فِي نُبُوَّةِ نُوحٍ ﵇ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ حَكَمُوا بِفَسَادِهَا. قَالَ الْقَاضِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدُوا بِذَلِكَ كَوْنَهُ رَسُولًا مَبْعُوثًا، لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ زَمَانِ آبَائِهِمْ أَنَّهُ كَانَ زَمَانَ فَتْرَةٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدُوا بِذَلِكَ دُعَاءَهُمْ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى وَحْدَهُ، لِأَنَّ آبَاءَهُمْ كَانُوا عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ.

Üçüncü Şüphe: Onların: { مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik” sözleridir. { بِهَذَا } "böyle bir şey" ifadesi Nûh aleyhisselâm'a veya onun kendilerine söylediği Allah Teâlâ'ya ibadete teşvik sözlerine işarettir; yani "Biz böyle bir söz veya bir beşer olduğu halde Allah'ın elçisi olduğunu iddia eden böylesi birini işitmedik" demektir. Bu şüphenin açıklaması şudur: Onlar, benimsedikleri hiçbir görüşte taklitten ve ataların sözüne dönmekten başka bir şeye dayanmayan topluluklardı. Nûh aleyhisselâm'ın peygamberliğinde bu yöntemi görmeyince onun batıl olduğuna hükmettiler. Kâdî şöyle demiştir: Bununla onun gönderilmiş bir elçi olmasını kastetmiş olmaları muhtemeldir; zira atalarının geçmiş zamanının bir fetret dönemi olması imkânsız değildir. Bununla onları yalnızca Allah Teâlâ'ya ibadete çağırmasını kastetmiş olmaları da muhtemeldir; çünkü ataları putlara tapmaktaydı.

الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُمْ: إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ وَالْجِنَّةُ: الْجُنُونُ أَوِ الْجِنُّ، فَإِنَّ جُهَّالَ الْعَوَامِّ يَقُولُونَ فِي الْمَجْنُونِ زَالَ عَقْلُهُ بِعَمَلِ الْجِنِّ، وَهَذِهِ الشُّبْهَةُ مِنْ بَابِ التَّرْوِيجِ عَلَى الْعَوَامِّ، فَإِنَّهُ ﵊ كَانَ يَفْعَلُ أَفْعَالًا عَلَى خِلَافِ عَادَاتِهِمْ، فَأُولَئِكَ الرُّؤَسَاءُ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْعَوَامِّ إِنَّهُ مَجْنُونٌ، وَمَنْ كَانَ مَجْنُونًا فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا.

Dördüncü Şüphe: Onların: { إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ } “O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir” sözleridir. Cinnet (جِنَّة); delilik veya cindir; nitekim cahil avam halk deli hakkında "aklı cinlerin tesiriyle gitti" der. Bu şüphe avamı kandırma kabilindendir; çünkü o aleyhisselâm onların adetlerine aykırı fiiller yapıyordu. O reisler de avama onun deli olduğunu söylüyorlardı; deli olan kimsenin ise elçi olması nasıl caiz olabilirdi?

الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُمْ: فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ وَهَذَا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِمَا قَبْلَهُ أَيْ أَنَّهُ مَجْنُونٌ فَاصْبِرُوا إِلَى زَمَانٍ حَتَّى يَظْهَرَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِ فَإِنْ أَفَاقَ وَإِلَّا قَتَلْتُمُوهُ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا وَهُوَ أَنْ يَقُولُوا لِقَوْمِهِمْ اصْبِرُوا فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ نَبِيًّا حَقًّا فاللَّه يَنْصُرُهُ وَيُقَوِّي أَمْرَهَ فَنَحْنُ حِينَئِذٍ نَتَّبِعُهُ وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فاللَّه يَخْذُلُهُ وَيُبْطِلُ أَمْرَهُ، فَحِينَئِذٍ نَسْتَرِيحُ مِنْهُ، فَهَذِهِ مَجْمُوعُ الشُّبَهِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا ذَكَرَ الْجَوَابَ عَنْهَا لِرَكَاكَتِهَا وَوُضُوحِ فَسَادِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ عَاقِلٍ يعلم أن الرسول لا يصير رسولا إلا لِأَنَّهُ مِنْ جِنْسِ الْمَلَكِ وَإِنَّمَا يَصِيرُ كَذَلِكَ بِأَنْ يَتَمَيَّزَ مِنْ غَيْرِهِ بِالْمُعْجِزَاتِ فَسَوَاءٌ كَانَ مِنْ جِنْسِ الْمَلَكِ أَوْ مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ فَعِنْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزِ عَلَيْهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا، بَلْ جَعْلُ الرَّسُولِ مِنْ جُمْلَةِ الْبَشَرِ أَوْلَى لِمَا مَرَّ بَيَانُهُ فِي السُّوَرِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهُوَ أَنَّ الْجِنْسِيَّةَ مَظِنَّةُ الْأُلْفَةِ وَالْمُؤَانَسَةِ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ فَإِنْ أَرَادُوا بِهِ إِرَادَتَهُ لِإِظْهَارِ فَضْلِهِ حَتَّى يَلْزَمَهُمُ الِانْقِيَادُ لِطَاعَتِهِ فَهَذَا وَاجِبٌ عَلَى الرَّسُولِ، وَإِنْ أَرَادُوا بِهِ أَنْ يَرْتَفِعَ عَلَيْهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّجَبُّرِ وَالتَّكَبُّرِ وَالِانْقِيَادِ فَالْأَنْبِيَاءُ مُنَزَّهُونَ عَنْ ذَلِكَ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فَهُوَ اسْتِدْلَالٌ بِعَدَمِ التَّقْلِيدِ عَلَى عَدَمِ وُجُودِ الشَّيْءِ

Beşinci Şüphe: Onların: { فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ } “öyleyse bir süreye kadar onu gözetleyin” sözleridir. Bunun öncesiyle bağlantılı olması muhtemeldir; yani "O bir delidir, durumunun akıbeti ortaya çıkıncaya kadar bir süre sabredip bekleyin; ayılırsa ne âlâ, aksi takdirde onu öldürürsünüz" [demektir]. Müstakil bir söz olması da muhtemeldir ki o da kavimlerine: "Sabredin; şayet o hak bir peygamberse Allah ona yardım edecek ve işini güçlendirecektir, biz de o zaman ona uyarız. Şayet yalancıysa Allah onu yardımsız bırakacak ve işini boşa çıkaracaktır; böylece biz de ondan kurtulur, rahata ereriz" demeleridir. İşte bu, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şüphelerin tamamıdır. Bil ki O Sübhânehu, çürüklüğünden ve batıllığının apaçıklığından ötürü bunlara cevap vermemiştir. Zira her akıl sahibi bilir ki peygamber, melek cinsinden olduğu için peygamber olmaz; ancak mucizelerle diğerlerinden ayrılmak suretiyle öyle olur. Dolayısıyla ister melek cinsinden olsun ister insan cinsinden olsun, üzerinde mucize zuhur ettiğinde onun elçi olması vaciptir. Hatta önceki surelerde beyan edildiği üzere, elçinin insan cinsinden kılınması daha uygundur; çünkü aynı cinsten olmak kaynaşma ve ünsiyet vesilesidir. Onların "size üstünlük taslamak istiyor" sözlerine gelince; şayet bununla, itaatinin kendilerine vacip olması için faziletini ortaya koyma isteğini kastetmişlerse, bu peygambere vacip olan bir şeydir. Şayet bununla zorbalık, kibir ve boyun eğdirme yoluyla onlara üstünlük kurmayı kastetmişlerse, peygamberler bundan münezzehtir. Onların "biz bunu işitmedik" sözlerine gelince; bu, bir şeyin taklidinin bulunmayışını o şeyin yokluğuna delil kılmaktır;

وَهُوَ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ لِأَنَّ وُجُودَ التَّقْلِيدِ لَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الشَّيْءِ فَعَدَمُهُ مِنْ أَيْنَ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ بِهِ جِنَّةٌ، فَقَدْ كَذَبُوا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ بِالضَّرُورَةِ كَمَالَ عَقْلِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: فَتَرَبَّصُوا بِهِ، فَضَعِيفٌ لأنه إن ظهرت الدولة عَلَى نُبُوَّتِهِ وَهِيَ الْمُعْجِزَةُ وَجَبَ عَلَيْهِمْ قَبُولُ قَوْلِهِ فِي الْحَالِ، وَلَا يَجُوزُ تَوْقِيفُ ذَلِكَ إِلَى ظُهُورِ دَوْلَتِهِ لِأَنَّ الدَّوْلَةَ لَا تَدُلُّ على الحقيقة، وَإِنْ لَمْ يَظْهَرِ الْمُعْجِزُ لَمْ يَجُزْ قَبُولُ/ قَوْلِهِ سَوَاءٌ ظَهَرَتِ الدَّوْلَةُ أَوْ لَمْ تَظْهَرْ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْأَجْوِبَةُ فِي نِهَايَةِ الظُّهُورِ لا جرم تركها اللَّه سبحانه.

bu ise son derece tutarsızdır; zira taklidin varlığı o şeyin varlığına delalet etmezken, yokluğu onun yokluğuna nereden delalet etsin? Onların "onda delilik var" sözlerine gelince; yalan söylemişlerdir, çünkü onun aklının kemalini zorunlu olarak biliyorlardı. Onların "onu gözetleyin" sözlerine gelince; bu da zayıftır; çünkü peygamberliğine dair galebe/delil -ki o da mucizedir- ortaya çıkmışsa derhal onun sözünü kabul etmeleri vacip olur; bunun onun iktidarının ortaya çıkışına kadar ertelenmesi caiz değildir, zira galibiyet hakikate delalet etmez. Şayet mucize ortaya çıkmamışsa, ister galebe ortaya çıksın ister çıkmasın onun sözünü kabul etmek caiz olmaz. Bu cevaplar son derece açık olduğundan, şüphesiz Allah Sübhânehu [bunları zikretmeyi] bırakmıştır.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٢٦ الى ٣٠]

[Mü'minûn Suresi (23), 26 ila 30. Ayetler]

قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٢٦) فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٢٧) فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٨) وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلاً مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٢٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ (٣٠)

{ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٢٦) فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٢٧) فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٨) وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلاً مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٢٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ (٣٠) } “[Nûh:] 'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!' dedi. Bunun üzerine ona şöyle vahyettik: 'Gözetimimiz altında ve vahyimizle gemiyi yap. Emrimiz gelip de tandır kaynadığı zaman, her birinden ikişer çift ile -içlerinden haklarında daha önce hüküm verilmiş olanlar hariç- aileni gemiye bindir. Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; şüphesiz onlar boğulacaklardır. Sen ve beraberindekiler gemiye yerleştiğinizde: Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun de. Ve de ki: Rabbim! Beni bereketli bir yere indir; sen konuklayanların en hayırlısısın.' Şüphesiz bunda elbette ibretler vardır ve doğrusu biz [kullarımızı böyle] deneriz.”

أَمَّا قَوْلُهُ: رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ فِي نَصْرِهِ إِهْلَاكَهُمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ أَهْلِكْهُمْ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ إِيَّايَ وَثَانِيهَا: انْصُرْنِي بَدَلَ مَا كَذَّبُونِي كَمَا تَقُولُ هَذَا بِذَاكَ أَيْ بَدَلُ ذَاكَ وَمَكَانُهُ، وَالْمَعْنَى أَبْدِلْنِي مِنْ غَمِّ تَكْذِيبِهِمْ سَلْوَةَ النَّصْرِ عَلَيْهِمْ وَثَالِثُهَا: انْصُرْنِي بِإِنْجَازِ مَا وَعَدْتَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَهُوَ مَا كَذَّبُوهُ فِيهِ حِينَ قَالَ لَهُمْ:

O'nun: { رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ } “Rabbim! Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et!” buyruğuna gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ona yardım edilmesinde onların helak edilmesi vardır; sanki o: "Beni yalanlamaları sebebiyle onları helak et" demiştir. İkincisi: "Beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et" [demektir], nitekim "bu şuna karşılık" dersin ki "onun yerine ve karşılığına" demektir; anlamı ise "Beni yalanlamalarının kederi yerine onlara karşı bir zafer tesellisi ver" demektir. Üçüncüsü: "Kendilerine vadettiğin azabı gerçekleştirmek suretiyle bana yardım et" [demektir] ki bu da onlara:

إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [الْأَعْرَافِ: ٥٩] وَلَمَّا أَجَابَ اللَّه دُعَاءَهُ قَالَ: فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا أَيْ بِحِفْظِنَا وَكَلَئِنَا كَأَنَّ مَعَهُ مِنَ اللَّه حَافِظًا يَكْلَؤُهُ بِعَيْنِهِ لِئَلَّا يَتَعَرَّضَ لَهُ وَلَا يُفْسِدَ عَلَيْهِ مُفْسِدٌ عَمَلَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: عَلَيْهِ مِنَ اللَّه عَيْنٌ كَالِئَةٌ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُشَبِّهَةِ فِي تَمَسُّكِهِمْ

{ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben sizin üzerinize gelecek büyük bir günün azabından korkuyorum” [A'râf 59] dediğinde onu yalanladıkları konudur. Allah onun duasını kabul edince: { فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا } “Bunun üzerine ona şöyle vahyettik: 'Gözetimimiz altında gemiyi yap'” buyurmuştur; yani korumamız ve gözetimimiz altında [yap demektir], sanki Allah tarafından onunla beraber gözüyle onu koruyan bir muhafız vardır ki ona ilişilmesin ve hiçbir bozguncu onun işini bozmasın. Nitekim Arapların "Allah'tan onun üzerinde koruyucu bir göz vardır" sözü de bundandır. Bu ayet, Müşebbihe'nin şu söze tutunarak ileri sürdükleri görüşlerinin batıllığına delalet eder:

بِقَوْلِهِ ﵇: «إِنَّ اللَّه خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Şüphesiz Allah Âdem'i kendi suretinde yaratmıştır» sözüne [tutunmalarının batıllığına delalet eder];

لِأَنَّ ثُبُوتَ الْأَعْيُنِ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ ﵇ كَيْفَ صَنَعَ الْفُلْكَ فَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ نَجَّارًا وَكَانَ عَالِمًا بِكَيْفِيَّةِ اتِّخَاذِهَا، وَقِيلَ إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ عَلَّمَهُ عَمَلَ السَّفِينَةِ وَوَصَفَ لَهُ كَيْفِيَّةَ اتِّخَاذِهَا، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِقَوْلِهِ: بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا.

çünkü [ayette çoğul olarak] gözlerin sübutu buna engeldir. Nûh aleyhisselâm'ın gemiyi nasıl yaptığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Onun marangoz olduğu ve geminin yapılış tarzını bildiği söylenmiştir. Cebrail aleyhisselâm'ın ona gemi yapımını öğrettiği ve nasıl yapılacağını tarif ettiği de söylenmiştir ki; { بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا } “Gözetimimiz altında ve vahyimizle” buyruğundan ötürü en uygun olanı da budur.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِذا جاءَ أَمْرُنا فَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْأَمْرِ كَمَا هُوَ حَقِيقَةٌ فِي طَلَبِ الْفِعْلِ بِالْقَوْلِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعْلَاءِ، فَكَذَا هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الشَّأْنِ الْعَظِيمِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ هَذَا أَمْرٌ بَقِيَ الذِّهْنُ يَتَرَدَّدُ بَيْنَ الْمَفْهُومَيْنِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ حَقِيقَةً فِيهِمَا وَتَمَامُ تَقْرِيرِهِ مَذْكُورٌ فِي كِتَابِ الْمَحْصُولِ فِي الْأُصُولِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّمَا سَمَّاهُ أَمْرًا عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ وَالتَّفْخِيمِ، مِثْلَ قَوْلُهُ: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً [فُصِّلَتْ: ١١] .

O'nun: { فَإِذا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiği zaman” buyruğuna gelince; bil ki "emir" lafzı, üstünlük yoluyla söz ile bir fiili talep etmede hakiki anlam olduğu gibi, büyük bir iş/hadise anlamında da hakikattir. Bunun delili şudur: Sen "bu bir emirdir" dediğinde zihin bu iki mefhum arasında tereddüt eder; bu da onun her ikisinde de hakikat olduğuna delalet eder. Bunun tam takriri el-Mahsûl fî İlmi'l-Usûl kitabında zikredilmiştir. İnsanlardan bazıları ise: "Buna ancak tazim ve tefhim (büyüklüğünü vurgulama) yoluyla emir adı verilmiştir; nitekim O'nun: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “Ona ve yeryüzüne: İsteyerek veya istemeyerek gelin! buyurdu” [Fussilet 11] ayetinde olduğu gibi" demişlerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَفارَ التَّنُّورُ فَاخْتَلَفُوا فِي التَّنُّورِ، فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ هُوَ التَّنُّورُ الْمَعْرُوفُ. رُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ لِنُوحٍ إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ يَفُورُ مِنَ التَّنُّورِ فَارْكَبْ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ فِي السَّفِينَةِ، فَلَمَّا نَبَعَ الْمَاءُ مِنَ التَّنُّورِ أَخْبَرَتْهُ امرأته فركب، وقيل كان تنور آدم وكان مِنْ حِجَارَةٍ فَصَارَ إِلَى نُوحٍ، وَاخْتُلِفَ فِي مَكَانِهِ، فَعَنِ الشَّعْبِيِّ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ عَنْ يَمِينِ الدَّاخِلِ مِمَّا يَلِي بَابَ كِنْدَةَ، وَكَانَ نُوحٌ ﵇ عَمِلَ السَّفِينَةَ فِي وَسَطِ الْمَسْجِدِ، وَقِيلَ بِالشَّامِ بِمَوْضِعٍ

O'nun: { وَفارَ التَّنُّورُ } “ve tandır kaynadığı zaman” buyruğuna gelince; "tennûr" (tandır) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk bunun bilinen tandır olduğu görüşündedir. Rivayet edildiğine göre Nûh'a: "Tandırdan suyun kaynadığını gördüğün vakit, sen ve beraberindekiler gemiye binin" denilmiştir. Tandırdan su kaynayınca karısı ona haber vermiş, o da binmiştir. Bunun Âdem'in taştan yapılmış tandırı olduğu ve Nûh'a intikal ettiği de söylenmiştir. Yeri konusunda da ihtilaf edilmiştir: Şa'bî'den rivayet edildiğine göre Kûfe Mescidi'nde Kinde kapısına bitişik olan tarafta girenin sağındadır; Nûh aleyhisselâm gemiyi mescidin ortasında yapmıştı. Şam'da bir yerde olduğu da söylenmiştir;

يُقَالُ لَهُ عَيْنُ وَرْدَةٍ وَقِيلَ بِالْهِنْدِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ التَّنُّورَ وَجْهُ الْأَرْضِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ الثَّالِثُ: أَنَّهُ أَشْرَفُ مَوْضِعٍ فِي الْأَرْضِ أَيْ أَعْلَاهُ عَنْ قَتَادَةَ والرابع: وَفارَ التَّنُّورُ

oraya Aynüverde denir; Hindistan'da olduğu da söylenmiştir. İkinci Görüş: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetle, tandırın yeryüzü olduğudur. Üçüncü Görüş: Katâde'den rivayetle, yeryüzünün en şerefli yani en yüksek yeri olduğudur. Dördüncü Görüş: { وَفارَ التَّنُّورُ } ifadesinin

أي طلع للفجر عَنْ عَلِيٍّ ﵇،

Ali aleyhisselâm'dan rivayetle "fecir doğdu" [demek] olduğudur.

وَقِيلَ إِنَّ فَوَرَانَ التَّنُّورِ كَانَ عِنْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَالْخَامِسُ: هُوَ مِثْلُ قَوْلِهِمْ حَمِيَ الْوَطِيسُ وَالسَّادِسُ: أَنَّهُ الْمَوْضِعُ الْمُنْخَفِضُ مِنَ السَّفِينَةِ الَّذِي يَسِيلُ الْمَاءُ إِلَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ ﵀ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الصَّوَابُ لِأَنَّ الْعُدُولَ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ لَا يَجُوزُ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ فَوَرَانَ التَّنُّورِ عَلَامَةً لِنُوحٍ ﵇ حَتَّى يَرْكَبَ عِنْدَهُ السَّفِينَةَ طَلَبًا لِنَجَاتِهِ وَنَجَاةِ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنْ قَوْمِهِ.

Tandırın kaynamasının fecrin doğuşu vaktinde olduğu da söylenmiştir. Beşincisi: Bunun Arapların "fırın kızıştı (savaş şiddetlendi)" sözü kabilinden olduğudur. Altıncısı: Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh'tan rivayetle, geminin suyun aktığı çukur yeri olduğudur. Birinci görüş en doğru olanıdır; çünkü bir delil olmaksızın hakikatten mecaza sapmak caiz değildir. Bil ki Allah Teâlâ tandırın kaynamasını Nûh aleyhisselâm için bir alamet kılmıştır ki, kendisinin ve kavminden iman edenlerin kurtuluşunu temin etmek üzere o vakitte gemiye binsin.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَاسْلُكْ فِيها أَيْ أَدْخِلْ فِيهَا يُقَالُ سَلَكَ فِيهِ أَيْ دَخَلَ فِيهِ وَسَلَكَ غَيْرَهُ وَأَسْلَكَهُ مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ أَيْ مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ مِنَ الْحَيَوَانِ الَّذِي يَحْضُرُهُ فِي الْوَقْتِ اثْنَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى لِكَيْ لَا يَنْقَطِعَ نَسْلُ ذَلِكَ الْحَيَوَانِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا زَوْجٌ لَا كَمَا تَقُولُهُ الْعَامَّةُ مِنْ أَنَّ الزَّوْجَ هُوَ الِاثْنَانِ،

O'nun: { فَاسْلُكْ فِيها } “gemiye bindir” buyruğuna gelince; yani "oraya girdir" demektir. Bir şeye girdi anlamında "seleke fîhi", başkasını girdirdi anlamında "seleke gayrahû ve eslekahû" denir. { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “her birinden ikişer çift” ifadesi; o hayvandan neslin kesilmemesi için, o vakitte yanında hazır bulunan hayvanların her bir çiftinden erkeği ve dişisiyle iki tane [gemiye al] demektir. Avamın "zevc ikidir" dediği gibi değil, bu ikisinden her biri bir "zevc"dir (eştir).

رُوِيَ أَنَّهُ لَمْ يَحْمِلْ إِلَّا مَا يَلِدُ وَيَبِيضُ،

Yalnızca doğuran ve yumurtlayan hayvanları taşıdığı rivayet edilmiştir.

وَقُرِئَ مِنْ كُلٍّ بِالتَّنْوِينِ، أَيْ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ زَوْجَيْنِ، وَاثْنَيْنِ تَأْكِيدٌ وَزِيَادَةُ بَيَانٍ.

{ مِنْ كُلٍّ } tenvinli olarak da okunmuştur; yani "her ümmetten (türden) birer çift" [demektir]. { اثْنَيْنِ } kelimesi ise pekiştirme ve açıklığı artırma içindir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ أَيْ وَأَدْخِلْ أَهْلَكَ وَلَفْظُ عَلَى إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْمَضَارِّ.

O'nun: { وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ } “içlerinden haklarında daha önce hüküm verilmiş olanlar hariç aileni de [gemiye bindir]” buyruğuna gelince; yani "aileni de [gemiye] sok" demektir. "Alâ" (عَلَى) lafzı ise ancak zararlar için kullanılır.

قَالَ تَعَالَى: لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُ بِإِدْخَالِ سَائِرِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ من أهله، وقيل المراد بأهله مَنْ آمَنَ دُونَ مَنْ يَتَّصِلُ بِهِ نَسَبًا أَوْ سَبَبًا وَهَذَا ضَعِيفٌ. وَإِلَّا لَمَا جَازَ اسْتِثْنَاءُ قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا يَعْنِي كَنْعَانَ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَخْبَرَ بِإِهْلَاكِهِمْ وَجَبَ أَنْ يَنْهَاهُ عَنْ أَنْ يَسْأَلَهُ فِي بَعْضِهِمْ لِأَنَّهُ إِنْ أَجَابَهُ إِلَيْهِ، فَقَدْ صَيَّرَ خَبَرَهُ الصِّدْقَ كَذِبًا، وَإِنْ لَمْ يُجِبْهُ إِلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ تَحْقِيرًا لِشَأْنِ نُوحٍ ﵇ فَلِذَلِكَ قَالَ: إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ أَيِ الْغَرَقُ نَازِلٌ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ.

Nitekim Allah Teâlâ: { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] lehine, işlediği [kötülük] ise aleyhinedir” [Bakara 286] buyurmuştur. Bil ki bu ayet iki hususa delalet eder: Birincisi: O Sübhânehu, ailesinden olmasa bile kendisine iman eden diğer kimseleri de bindirmesini ona emretmiştir. Ailesi ile kastedilenin, soy veya sebep bağıyla ona bağlı olanlar değil sadece iman edenler olduğu da söylenmiştir; ancak bu zayıftır, aksi takdirde { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “haklarında daha önce hüküm verilmiş olanlar hariç” buyruğunun istisna edilmesi caiz olmazdı. İkincisi: O'nun: { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma” buyurmasıdır ki Ken'ân'ı kastetmektedir. Zira O Sübhânehu onların helak edileceğini haber verince, içlerinden bazıları hakkında Kendisine niyazda bulunmaktan onu nehyetmesi gerekmiştir; çünkü şayet onun talebini kabul etseydi, doğru olan haberini yalanlamış olurdu; şayet onun talebini kabul etmeseydi bu da Nûh aleyhisselâm'ın kadrini küçültmek olurdu. Bundan dolayı: { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “şüphesiz onlar boğulacaklardır” buyurmuştur; yani boğulma kaçınılmaz olarak onların başına gelecektir demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ فِي السَّفِينَةِ ثَمَانُونَ إِنْسَانًا، نُوحٌ وَامْرَأَتُهُ سِوَى الَّتِي غَرِقَتْ، وَثَلَاثَةُ بَنِينَ: سَامٍ وَحَامٍ وَيَافِثُ، وَثَلَاثُ نِسْوَةٍ لَهُمْ، وَاثْنَانِ وَسَبْعُونَ إِنْسَانًا فَكُلُّ الْخَلَائِقِ نَسْلُ مَنْ كَانَ فِي السَّفِينَةِ.

O'nun: { فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ } “Sen ve beraberindekiler gemiye yerleştiğinizde” buyruğuna gelince; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Gemide seksen insan vardı: Nûh, boğulanın dışındaki hanımı, üç oğlu Sâm, Hâm ve Yâfes, onların üç hanımı ve [onların dışında] yetmiş iki insan. Bütün insanlık gemide bulunanların neslidir."

أَمَّا قَوْلُهُ: فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun de” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ: فَقُلِ وَلَمْ يَقُلْ فَقُولُوا لِأَنَّ نُوحًا كَانَ نَبِيًّا لَهُمْ وَإِمَامًا لَهُمْ، فَكَانَ قَوْلُهُ قَوْلًا لَهُمْ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْإِشْعَارِ بِفَضْلِ النُّبُوَّةِ وَإِظْهَارِ كِبْرِيَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَأَنَّ رُتْبَةَ تِلْكَ الْمُخَاطَبَةِ لَا يَتَرَقَّى إِلَيْهَا إِلَّا مَلَكٌ أَوْ نَبِيٌّ.

Birinci Mesele: [Allah Teâlâ'nın] "deyin" (فَقُولُوا) demeyip sadece { فَقُلِ } “de” buyurması, Nûh'un onların peygamberi ve önderi olmasından dolayıdır. Dolayısıyla onun sözü, onların da sözü hükmündeydi. Bununla birlikte bu ifadede peygamberliğin üstünlüğüne ve rubûbiyetin yüceliğinin izharına bir işaret vardır; zira bu hitabın mertebesine ancak bir melek yahut bir peygamber erişebilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ قَتَادَةُ عَلَّمَكُمُ اللَّه أَنْ تَقُولُوا عِنْدَ رُكُوبِ السَّفِينَةِ بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هُودٍ:

İkinci Mesele: Katâde şöyle demiştir: Allah size gemiye binerken: { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” [Hûd 41],

٤١] وَعِنْدَ رُكُوبِ الدَّابَّةِ سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ [الزُّخْرُفِ: ١٣] وَعِنْدَ النُّزُولِ وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٩] قَالَ الْأَنْصَارِيُّ: وَقَالَ لِنَبِيِّنَا وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٨٠] وَقَالَ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ [النَّحْلِ: ٩٨] كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَكُونُوا عَنْ ذِكْرِهِ وَعَنِ الِاسْتِعَاذَةِ بِهِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ غَافِلِينَ.

bineğe binerken: { سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ } “Bunu bizim hizmetimize veren Allah'ın şânı ne yücedir, yoksa biz buna güç yetiremezdik” [Zuhruf 13] ve [binek veya gemiden] inerken de: { وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “De ki: Rabbim, beni bereketli bir yere indir, sen indirenlerin en hayırlısısın” [Mü'minûn 29] demenizi öğretmiştir. el-Ensârî şöyle demiştir: Peygamberimize de: { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “De ki: Rabbim, gireceğim yere dürüstlükle girmemi, çıkacağım yerden de dürüstlükle çıkmamı sağla” [İsrâ 80] buyurmuş ve: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ } “Kur'an okuduğun zaman şeytandan Allah'a sığın” [Nahl 98] buyurmuştur. Sanki O Sübhânehu, her hâllerinde Kendisini zikretmekten ve Kendisine sığınmaktan gafil olmamalarını onlara emretmiştir.

المسألة الثَّالِثَةُ: هَذِهِ مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ فِي تَقْبِيحِ صُورَتِهِمْ حَيْثُ أَتْبَعَ النَّهْيَ عَنِ الدُّعَاءِ لَهُمُ الْأَمْرَ بِالْحَمْدِ عَلَى

Üçüncü Mesele: Bu, onların çirkin durumunu belirtmede büyük bir mübalağadır; zira onlar için dua etme yasağının hemen ardından,

إِهْلَاكِهِمْ وَالنَّجَاةِ مِنْهُمْ كَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْأَنْعَامِ: ٤٥] وَإِنَّمَا جَعَلَ سُبْحَانَهُ اسْتِوَاءَهُمْ عَلَى السَّفِينَةِ نَجَاةً مِنَ الْغَرَقِ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَانَ عَرَّفَهُ أَنَّهُ بِذَلِكَ يُنْجِيهِ وَمَنْ تَبِعَهُ، فَيَصِحُّ أَنْ يَقُولَ: نَجَّانا مِنْ حَيْثُ جَعَلَهُ آمِنًا بِهَذَا الْفِعْلِ وَوَصَفَ قَوْمَهَ بِأَنَّهُمُ الظَّالِمُونَ لِأَنَّ الْكُفْرَ مِنْهُمْ ظُلْمٌ لِأَنْفُسِهِمْ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُ بِالْحَمْدِ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ أَمَرَهُ بِأَنْ يَدْعُوَ لِنَفْسِهِ فَقَالَ: وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً وَقُرِئَ مُنْزَلًا بِمَعْنَى إِنْزَالًا أَوْ مَوْضِعَ إِنْزَالٍ كَقَوْلِهِ لَيُدْخِلَنَّهُمْ مَدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُنْزَلِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ نَفْسُ السَّفِينَةِ فَمَنْ رَكِبَهَا خَلَّصَتْهُ مِمَّا جَرَى عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْهَلَاكِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يُنْزِلَهُ اللَّه بَعْدَ خُرُوجِهِ مِنَ السَّفِينَةِ مِنَ الْأَرْضِ مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ أُمِرَ بِهَذَا الدُّعَاءِ فِي حَالِ اسْتِقْرَارِهِ فِي السَّفِينَةِ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُنْزَلُ ذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ.

onların helak edilişi ve onlardan kurtuluş üzerine hamt etmeyi emretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” [En'âm 45] buyurmuştur. O Sübhânehu, onların gemiye yerleşmelerini boğulmaktan bir kurtuluş kılmıştır; çünkü O Sübhânehu, bu yolla kendisini ve ona uyanları kurtaracağını ona bildirmişti. Dolayısıyla bu fiille onu güvende kıldığı için { نَجَّانا } “bizi kurtardı” demesi doğrudur. Kavmini “zalimler” olarak nitelemiştir, çünkü onların küfrü kendilerine yaptıkları bir zulümdür; nitekim: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyrulmuştur. Sonra O Sübhânehu, onların helak oluşuna hamt etmesini emrettikten sonra, kendisi için dua etmesini emredip: { وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً } “Ve de ki: Rabbim, beni bereketli bir yere indir” buyurmuştur. "Münzelen" (مُنْزَلًا) kelimesi [mastar manasında] "indiriş" veya O'nun: ["Onları hoşnut kalacakları bir yere koyacaktır"] buyruğunda olduğu gibi "indirilme yeri" anlamında okunmuştur. İndirilecek yer (el-münzel) konusunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Kastedilenin bizzat gemi olduğudur; ona binen kimse kavminin başına gelen helaktan kurtulmuştur. İkincisi: Kastedilenin, Allah'ın onu gemiden çıktıktan sonra yeryüzünde bereketli bir yere indirmesi olduğudur. Birinci görüş daha uygundur, çünkü o bu duayla gemide yerleştiği sırada emrolunmuştur; dolayısıyla indirilen yerin başkası değil, o [gemi] olması gerekir.

ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ أَنَّ الْإِنْزَالَ فِي الْأَمْكِنَةِ قَدْ يَقَعُ مِنْ غَيْرِ اللَّه كَمَا يَقَعُ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَإِنْ كَانَ هُوَ سُبْحَانَهُ خَيْرَ مَنْ أَنْزَلَ لِأَنَّهُ يَحْفَظُ مَنْ أَنْزَلَهُ فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ وَيَدْفَعُ عَنْهُ الْمَكَارِهَ بِحَسَبِ مَا يَقْتَضِيهِ الْحُكْمُ وَالْحِكْمَةُ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ فِيمَا ذَكَرَهُ مِنْ قِصَّةِ نُوحٍ وَقَوْمِهِ لَآيَاتٍ وَدَلَالَاتٍ وَعِبَرًا فِي الدُّعَاءِ إِلَى الْإِيمَانِ وَالزَّجْرِ عَنِ الْكُفْرِ فَإِنَّ إِظْهَارَ تِلْكَ الْمِيَاهِ الْعَظِيمَةِ ثُمَّ الْإِذْهَابَ بِهَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا الْقَادِرُ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ، وَظُهُورُ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ عَلَى وَفْقِ قَوْلِ نُوحٍ ﵇ يَدُلُّ عَلَى الْمُعْجِزِ الْعَظِيمِ وَإِفْنَاءُ الْكُفَّارِ وَبَقَاءُ الْأَرْضِ لِأَهْلِ الدِّينِ وَالطَّاعَةِ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْعِبَرِ.

Sonra O Sübhânehu: { وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “sen indirenlerin en hayırlısısın” buyruğuyla, mekânlara yerleştirmenin/indirmenin Allah Teâlâ'dan olduğu gibi Allah'tan başkasından da meydana gelebileceğini, ancak indirenlerin en hayırlısının O Sübhânehu olduğunu beyan etmiştir; çünkü O, indirdiği kimseyi her hâlinde korur ve hüküm ile hikmetin gerektirdiğine göre ondan hoşa gitmeyen şeyleri defeder. Sonra O Sübhânehu, Nûh ve kavminin kıssasında zikrettiği şeylerde imana davet ve küfürden sakındırma hususunda ayetler, deliller ve ibretler bulunduğunu beyan etmiştir. Zira o muazzam suları ortaya çıkarmaya ve ardından onları yok etmeye ancak her şeye gücü yeten Kadîr olan muktedirdir. Bu olayın Nûh aleyhisselâm'ın sözüne uygun olarak meydana gelmesi büyük bir mucizeye delalet eder; kâfirlerin yok edilmesi ve yeryüzünün din ve itaat ehline kalması ise ibret türlerinin en büyüklerindendir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ، وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ فِيمَا قَبْلُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ/ يَكُونَ وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ فِيمَا بَعْدُ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِأَنَّهُ كَالْحَقِيقَةِ فِي الِاسْتِقْبَالِ، وَإِذَا حُمِلَ عَلَى ذَلِكَ احْتَمَلَ وُجُوهًا:

O'nun: { وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ } “Doğrusu biz [böyle] imtihan etmekteydik” buyruğuna gelince; kastedilenin "biz daha önce de mutlaka imtihan etmekteydik" olması muhtemel olduğu gibi, "biz bundan sonra da mutlaka imtihan edeceğiz" olması da muhtemeldir. En uygun olanı da budur; zira bu mana gelecek zaman için bir hakikat gibidir. Bu anlama hamledildiğinde birkaç veçhe ihtimali taşır:

أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْمُكَلَّفِينَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَيْ فَيَجِبُ فِيمَنْ كَلَّفْنَاهُ أَنْ يَعْتَبِرَ بِهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لَمُعَاقِبِينَ لِمَنْ سَلَكَ فِي تَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ مِثْلَ طَرِيقَةِ قَوْمِ نُوحٍ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَمَا نُعَاقِبُ مَنْ كَذَّبَ بِالْغَرَقِ وَغَيْرِهِ فَقَدْ نَمْتَحِنُ بِالْغَرَقِ مَنْ لَمْ يُكَذِّبْ عَلَى وَجْهِ الْمَصْلَحَةِ لَا عَلَى وَجْهِ التَّعْذِيبِ، لِكَيْ لَا يُقَدَّرَ أَنَّ كُلَّ الغرق يجري على وجه واحد.

Birincisi: Kastedilenin gelecekteki mükellefler olmasıdır; yani kendisini mükellef kıldığımız kimseye, zikrettiğimiz bu şeylerden ibret alması vaciptir. İkincisi: Kastedilenin, peygamberleri yalanlamada Nûh kavminin yolu gibi bir yol tutanları cezalandırıcı olmamızdır. Üçüncüsü: Kastedilenin, yalanlayanları boğulma ve benzeri şeylerle cezalandırdığımız gibi, bütün boğulmaların tek bir şekilde cereyan ettiği zannedilmesin diye, yalanlamayan kimseleri de azaplandırma kastıyla değil bir maslahat gereği boğulmakla imtihan edebilmemizdir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٣١ الى ٤١]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 31-41]

ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ (٣١) فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣٢) وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ (٣٣) وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٣٤) أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ (٣٥)

{ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ (٣١) فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣٢) وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ (٣٣) وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٣٤) أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ (٣٥) } “Sonra onların ardından başka bir nesil var ettik. (31) Onlara içlerinden: 'Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur, hâlâ sakınmaz mısınız?' diyen bir peygamber gönderdik. (32) Kavminden, inkâr eden, ahirete kavuşmayı yalanlayan ve dünya hayatında kendilerine refah verdiğimiz ileri gelenler dediler ki: 'Bu da tıpkı sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; sizin yediklerinizden yer, içtiklerinizden içer.' (33) 'Eğer kendiniz gibi bir insana itaat ederseniz, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursunuz.' (34) 'Ölüp de toprak ve kemik haline geldiğinizde sizin gerçekten [kabirlerinizden] çıkarılacağınızı mı vaad ediyor?' (35)”

هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ (٣٦) إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧) إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٣٩) قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ (٤٠)

{ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ (٣٦) إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧) إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ (٣٩) قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ (٤٠) } “'O vaad olunduğunuz şey ne kadar uzak, hem de ne kadar uzak!' (36) 'O, ancak bizim dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, biz diriltilecek de değiliz.' (37) 'O, Allah'a karşı yalan uyduran bir adamdan başkası değildir; biz ona inanacak değiliz.' (38) [Peygamber]: 'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et' dedi. (39) [Allah]: 'Az sonra mutlaka pişman olacaklar!' buyurdu. (40)”

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١)

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١) } “Nihayet hak ettikleri korkunç ses onları yakalayıverdi; biz de onları sel süprüntüsüne çevirdik. Artık o zalimler kavmi [rahmetten] uzak olsun! (41)”

الْقِصَّةُ الثَّانِيَةُ- قِصَّةُ هُودٍ أَوْ صَالِحٍ ﵉

İKİNCİ KISSA: HÛD VEYA SÂLİH aleyhimesselâm'IN KISSASI

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ هِيَ قِصَّةُ هُودٍ ﵇ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِحِكَايَةِ اللَّه تَعَالَى قَوْلَ هُودٍ ﵇: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ [الْأَعْرَافِ: ٦٩] وَمَجِيءُ قِصَّةِ هُودٍ عَقِيبَ قِصَّةِ نُوحٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ هُودٍ وَالشُّعَرَاءِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ بِهِمْ صَالِحٌ وَثَمُودُ، لِأَنَّ قَوْمَهُ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ هُمُ الَّذِينَ هَلَكُوا بِالصَّيْحَةِ، أَمَّا كَيْفِيَّةُ الدَّعْوَى فَكَمَا تَقَدَّمَ فِي قِصَّةِ نُوحٍ ﵇ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Bil ki bu kıssa, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın ve müfessirlerin çoğunun kavline göre Hûd aleyhisselâm'ın kıssasıdır. Buna da Allah Teâlâ'nın, Hûd aleyhisselâm'ın şu sözünü nakletmesini delil getirmişlerdir: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra halifeler kıldı” [A'râf 69] ve A'râf, Hûd ve Şuarâ surelerinde Hûd kıssasının Nûh kıssasının hemen ardından gelmesini [delil göstermişlerdir]. Bazıları ise onlarla kastedilenin Sâlih ve Semûd olduğunu söylemiştir; zira onu yalanlayan kavmi korkunç ses (sayha) ile helak olanlardır. Davetin keyfiyetine gelince, Nûh aleyhisselâm'ın kıssasında geçtiği gibidir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: حَقُّ (أرسل) أن يتعدى بإلى كَأَخَوَاتِهِ الَّتِي هِيَ وَجَّهَ وَأَنْفَذَ وَبَعَثَ فَلِمَ عدى في القرآن بإلى تارة وبفي أُخْرَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ [الْأَعْرَافِ: ٩٤] فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٢] أَيْ فِي عَادٍ، وَفِي مَوْضِعٍ آخر وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً [هود: ٥٠] ؟ الجواب:

Birinci Soru: “Ersele” (أَرْسَلَ) fiilinin hakkı; benzerleri olan yönlendirdi (وَجَّهَ), gönderdi (أَنْفَذَ) ve ba'setti (بَعَثَ) gibi “ilâ” (إِلَى) ile geçişli olmasıdır. O halde Kur'an'da neden kimi yerde “ilâ” ile, kimi yerde de Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ } “Böylece seni bir ümmet içinde gönderdik”, { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ } “Biz hiçbir memlekete göndermedik” [A'râf 94] ve { فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولاً } “Onların içinde kendilerinden bir elçi gönderdik” [Mü'minûn 32] yani Âd içinde buyruğunda olduğu gibi “fî” (فِي) ile geçişli kılınmış; diğer bir yerde ise: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” [Hûd 50] denilmiştir? Cevap:

لم يعد بفي كما عدى بإلى وَلَكِنَّ الْأُمَّةَ أَوِ الْقَرْيَةَ جُعِلَتْ مَوْضِعًا لِلْإِرْسَالِ وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى جَاءَ بَعَثَ فِي قَوْلِهِ:

“İlâ” ile geçişli kılındığı gibi “fî” ile geçişli kılınmamıştır; bilakis ümmet yahut belde, gönderilme mahalli yapılmıştır. O'nun şu buyruğundaki "ba'ase" (بَعَثَ) fiili de bu anlam üzere gelmiştir:

وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً [الْفُرْقَانِ: ٥١] .

{ وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Biz dileseydik elbette her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik” [Furkân 51].

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَصِحُّ مَا قَالَهُ بَعْضُهُمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أَفَلا تَتَّقُونَ غَيْرُ مَوْصُولٍ بِالْأَوَّلِ، وَإِنَّمَا قَالَهُ لَهُمْ بَعْدَ أَنْ كَذَّبُوهُ، وَرَدُّوا عَلَيْهِ بَعْدَ إِقَامَةِ الحجة عَلَيْهِمْ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لَهُمْ مُخَوِّفًا مِمَّا هُمْ عَلَيْهِ أَفَلا تَتَّقُونَ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ مَخَافَةَ الْعَذَابِ الَّذِي أَنْذَرْتُكُمْ بِهِ؟ الْجَوَابُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُولًا بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ بِأَنْ رَآهُمْ مُعْرِضِينَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّه مُشْتَغِلِينَ بِعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، فَدَعَاهُمْ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه وَحَذَّرَهُمْ مِنَ الْعِقَابِ بِسَبَبِ إِقْبَالِهِمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ. ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَى صِفَاتِ أُولَئِكَ الْقَوْمِ وَحَكَى كَلَامَهُمْ، أَمَّا الصِّفَاتُ فَثَلَاثٌ هِيَ شَرُّ الصِّفَاتِ: أَوَّلُهَا: الْكُفْرُ بِالْخَالِقِ سُبْحَانَهُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كَفَرُوا وَثَانِيهَا: الْكُفْرُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَثَالِثُهَا: الِانْغِمَاسُ فِي حُبِّ الدُّنْيَا وَشَهَوَاتِهَا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أَيْ نَعَّمْنَاهُمْ فَإِنْ قِيلَ ذَكَرَ اللَّه مَقَالَةَ قَوْمِ هُودٍ فِي جَوَابِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ هُودٍ بِغَيْرِ وَاوٍ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ [الْأَعْرَافِ: ٦٦] ، قَالُوا مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا [هُودٍ: ٢٧] وَهَاهُنَا مَعَ الْوَاوِ فَأَيُّ فَرْقٍ بَيْنَهُمَا؟ قُلْنَا الَّذِي بِغَيْرِ وَاوٍ عَلَى تَقْدِيرِ سُؤَالِ سَائِلٍ قَالَ فَمَا قَالَ قَوْمُهُ؟ فَقِيلَ لَهُ كَيْتَ وَكَيْتَ، وَأَمَّا الَّذِي مَعَ الْوَاوِ فَعَطْفٌ لِمَا قَالُوهُ عَلَى مَا قَالَهُ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ اجْتَمَعَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ هَذَا الْكَلَامُ الْحَقُّ وَهَذَا الْكَلَامُ الْبَاطِلُ. وَأَمَّا شُبُهَاتُ الْقَوْمِ فَشَيْئَانِ: أَوَّلُهُمَا: قَوْلُهُمْ: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ/ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ، وَقَدْ مَرَّ شَرْحُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فِي الْقِصَّةِ الْأُولَى وَقَوْلُهُ: مِمَّا تَشْرَبُونَ أَيْ مِنْ مَشْرُوبِكُمْ أَوْ حُذِفَ مِنْهُ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ فَجَعَلُوا اتِّبَاعَ الرَّسُولِ خُسْرَانًا، وَلَمْ يَجْعَلُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ خُسْرَانًا، أَيْ لَئِنْ كُنْتُمْ أَعْطَيْتُمُوهُ الطَّاعَةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لَكُمْ بِإِزَائِهَا مَنْفَعَةٌ فَذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي صِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، ثُمَّ طَعَنُوا فِي نُبُوَّتِهِ بِسَبَبِ إِتْيَانِهِ بِذَلِكَ. أَمَّا الطَّعْنُ فِي

İkinci Soru: Bazılarının, { أَفَلا تَتَّقُونَ } “hâlâ sakınmaz mısınız?” sözünün öncekiyle bağlantılı olmadığı, aksine bu sözü onlara kendisini yalanlamalarından ve aleyhlerine hüccet ikame edildikten sonra reddetmelerinden sonra söylediği, bunun üzerine onların içinde bulundukları durumdan onları korkutarak: "Size haber verdiğim azabın korkusundan dolayı bu tutumdan sakınmaz mısınız?" dediği yönündeki sözü sahih midir? Cevap: Onların Allah'a kulluktan yüz çevirip putlara tapınmakla meşgul olduklarını görmesi sebebiyle ilk söze bağlı olması da caizdir; zira onları Allah'a kulluğa davet etmiş ve putlara tapınmaya yönelmeleri sebebiyle azaptan sakındırmıştır. Sonra bil ki Allah Teâlâ o kavmin sıfatlarını ve sözlerini nakletmiştir. Sıfatlara gelince, bunlar en kötü üç sıfattır: Birincisi: Yaratıcı Sübhânehu'yu inkârdır ki { كَفَرُوا } “inkâr eden” buyruğundan kastedilen budur. İkincisi: Kıyamet gününü inkârdır ki { وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ } “ahirete kavuşmayı yalanlayan” buyruğundan kastedilen budur. Üçüncüsü: Dünyaya ve onun şehvetlerine dalmaktır ki { وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “ve dünya hayatında kendilerine refah verdiğimiz” yani onlara bol nimet verdiğimiz buyruğundan kastedilen budur. Eğer: Allah, A'râf ve Hûd surelerinde Hûd kavminin ona verdikleri cevaptaki sözlerini vâv harfi olmaksızın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz'” [A'râf 66] ve { قَالُوا مَا نَراكَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا } “Dediler ki: 'Biz seni ancak bizim gibi bir insan olarak görüyoruz'” [Hûd 27] şeklinde zikrettiği halde burada neden vâv ile [وَقَالَ] zikretmiştir, ikisi arasındaki fark nedir? denilirse; deriz ki: Vâv olmaksızın gelen, "Peki kavmi ne dedi?" diyen bir sorucunun sorusuna istinaden "Ona şöyle şöyle dediler" takdirindedir. Vâv ile gelen ise onların söylediklerinin peygamberin söylediğine atfıdır; anlamı da bu hadisede bu hak söz ile bu batıl sözün bir arada bulunduğudur. Kavmin şüphelerine gelince, bunlar iki şeydir: Birincisi: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } “Bu da tıpkı sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; sizin yediklerinizden yer, içtiklerinizden içer” sözleridir. Bu şüphenin açıklaması birinci kıssada geçmişti. { مِمَّا تَشْرَبُونَ } sözü, yani "içeceğinizden [içer]" demektir yahut öncesinin ona delalet etmesinden dolayı "minhu" (مِنْهُ) hazfedilmiştir. Bu da O'nun: { وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “Eğer kendiniz gibi bir insana itaat ederseniz, o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlardan olursunuz” buyruğudur. Böylece peygambere uymayı hüsran saydılar da putlara tapmayı hüsran saymadılar; yani eğer ona karşılığında bir menfaatiniz olmaksızın itaat ederseniz işte asıl hüsran budur [demek istediler]. İkincisi: Haşr ve neşrin sıhhatine dil uzatmaları, sonra da bunu getirdiği gerekçesiyle onun peygamberliğine taan etmeleridir. Taan etmelerine gelince,

صِحَّةِ الْحَشْرِ فَهُوَ قَوْلُهُمْ: أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ مُعَادُونَ أَحْيَاءً لِلْمُجَازَاةِ، ثُمَّ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى هَذَا الْقَدْرِ حَتَّى قَرَنُوا بِهِ الِاسْتِبْعَادَ الْعَظِيمَ وَهُوَ قَوْلُهُمْ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ ثُمَّ أَكَّدُوا الشُّبْهَةَ بِقَوْلِهِمْ: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَلَمْ يُرِيدُوا بِقَوْلِهِمْ نَمُوتُ وَنَحْيَا الشَّخْصَ الْوَاحِدَ، بَلْ أَرَادُوا أَنَّ الْبَعْضَ يَمُوتُ وَالْبَعْضَ يَحْيَا، وَأَنَّهُ لَا إِعَادَةَ وَلَا حَشْرَ. فَلِذَلِكَ قَالُوا: وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ وَلَمَّا فَرَغُوا مِنَ الطَّعْنِ فِي صِحَّةِ الْحَشْرِ بَنَوْا عَلَيْهِ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّتِهِ، فَقَالُوا لَمَّا أَتَى بِهَذَا الْبَاطِلِ فَقَدَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً ثُمَّ لَمَّا قَرَّرُوا الشُّبْهَةَ الطَّاعِنَةَ فِي نُبُوَّتِهِ قَالُوا: وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَالتَّبَعِ لَهُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَا أَجَابَ عَنْ هَاتَيْنِ الشُّبْهَتَيْنِ لِظُهُورِ فَسَادِهِمَا أَمَّا الشُّبْهَةُ الْأُولَى: فَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ضَعْفِهَا وَأَمَّا الثَّانِيَةُ: فَلِأَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا الْحَشْرَ، وَلَا يُسْتَبْعَدُ الْحَشْرُ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ لَوْلَا الْإِعَادَةُ لَكَانَ تَسْلِيطُ الْقَوِيِّ عَلَى الضَّعِيفِ فِي الدُّنْيَا ظُلْمًا. وَهُوَ غَيْرُ لَائِقٍ بِالْحَكِيمِ عَلَى مَا قَرَّرَهُ سُبْحَانَهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

haşrin sıhhati hakkındaki sözleri şudur: { أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } “Ölüp de toprak ve kemik haline geldiğinizde sizin gerçekten [kabirlerinizden] çıkarılacağınızı mı vaad ediyor?” yani karşılık görmek üzere diriler olarak iade edileceğinizi mi vaad ediyor? Sonra bununla da yetinmeyip yanına büyük bir uzak görmeyi eklediler ki o da: { هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ } “O vaad olunduğunuz şey ne kadar uzak, hem de ne kadar uzak!” sözleridir. Sonra bu şüpheyi: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا } “O, ancak bizim dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız” sözleriyle pekiştirdiler. Onlar "ölürüz ve yaşarız" sözleriyle tek bir şahsı kastetmediler; bilakis bazılarının ölüp bazılarının yaşadığını, yeniden dirilme ve haşrin olmadığını kastettiler. Bundan dolayı: { وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “biz diriltilecek de değiliz” dediler. Haşrin sıhhatine dil uzatmayı bitirince, bunun üzerine onun peygamberliğine taan etmeyi bina edip şöyle dediler: Bu batılı getirdiğine göre { افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurmuştur”. Peygamberliğine taan eden bu şüpheyi kararlaştırınca da: { وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ } “biz ona inanacak değiliz” dediler; zira kavim onlara tabi durumdaydı. Bil ki Allah Teâlâ fesatlarının apaçık olması sebebiyle bu iki şüpheye cevap vermemiştir. Birinci şüpheye gelince: Onun zayıflığının beyanı önceden geçmişti. İkincisine gelince: Çünkü onlar haşri uzak gördüler; oysa haşr iki vecihten dolayı uzak görülemez: Birincisi: O Sübhânehu bütün mümkünlere kadir ve bütün malumatı bilen olduğuna göre, haşr ve neşre de kadir olması vaciptir. İkincisi: Yeniden dirilme olmasaydı dünyada güçlünün zayıfa musallat kılınması bir zulüm olurdu. Bu ise O'nun: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Kıyamet mutlaka gelecektir. Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ 15] buyruğunda Sübhânehu'nun takrir ettiği üzere Hakîm olana yakışmaz. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: ثَنَّى إِنَّكُمْ لِلتَّوْكِيدِ وَحَسُنَ ذَلِكَ الْفَصْلُ ما بين الأول والثاني بالظرف، ومخرجون خَبَرٌ عَنِ الْأَوَّلِ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ [المؤمنون: ٣٥] .

Birinci Mesele: Tekit için { أَنَّكُمْ } lafzını iki defa zikretmiştir. Birinci ile ikinci arasının zarf ile ayrılmış olması bu [tekrarı] güzelleştirmiştir; “muhracûn” (مُخْرَجُونَ) ise birincinin haberidir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: { وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } “Toprak ve kemik olduğunuzda sizin çıkarılacağınızı [mı vaad ediyor?]” [Mü'minûn 35] [şeklindedir].

المسألة الثَّانِيَةُ: قُرِئَ هَيْهاتَ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ، كُلُّهَا بِتَنْوِينٍ وَبِلَا تَنْوِينٍ، وَبِالسُّكُونِ عَلَى لَفْظِ الْوَقْفِ.

İkinci Mesele: “Heyhâte” (هَيْهاتَ) kelimesi fetha ile ve kesra ile, hepsi tenvinli ve tenvinsiz olarak, ayrıca vakıf lafzı üzere sükûn ile okunmuştur.

المسألة الثَّالِثَةُ: هِيَ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا ضَمِيرٌ لَا يُعْلَمُ مَا يُعْنَى بِهِ إِلَّا بِمَا يَتْلُوهُ مِنْ بَيَانِهِ وَأَصْلُهُ: إِنِ الْحَيَاةُ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا، ثُمَّ وَضَعَ هِيَ مَوْضِعَ الْحَيَاةِ، لِأَنَّ الْخَبَرَ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَمِنْهُ [قُوْلُ الشَّاعِرِ] :

Üçüncü Mesele: O'nun: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } buyruğundaki “hiye” (هِيَ) zamiri, kendisinden sonra gelen beyanı olmaksızın ne kastedildiği anlaşılamayan bir zamirdir. Aslı: "Hayat ancak dünya hayatımızdır" (إِنِ الْحَيَاةُ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا) şeklindedir; sonra haber ona delalet ettiği için "el-hayât" yerine "hiye" zamiri konulmuştur. Şairin şu sözü de bundandır:

هِيَ النَّفْسُ مَا حَمَّلْتَهَا تَتَحَمَّلُ

Nefis böyledir, ne yüklersen onu taşır.

وَالْمَعْنَى لَا حَيَاةَ إِلَّا هَذِهِ الْحَيَاةُ، وَلِأَنَّ إِنْ النَّافِيَةَ دَخَلَتْ عَلَى هِيَ الَّتِي فِي مَعْنَى الْحَيَاةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْجِنْسِ فَنَفَتْهَا، فَوَازَنَتْ لَا الَّتِي نَفَتْ مَا بَعْدَهَا نَفْيَ الْجِنْسِ.

Anlamı ise: "Bu hayattan başka hayat yoktur" demektir. Nâfiye olan "in" (إِنْ), cinse delalet eden "el-hayât" anlamındaki "hiye" zamirinin başına gelip onu nefyettiği için, kendisinden sonrasını cinsin nefyi ile nefyeden "lâ" (لَا) ile denk olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الرَّسُولَ لَمَّا يَئِسَ مِنْ قَبُولِ الْأَكَابِرِ وَالْأَصَاغِرِ فَزِعَ إِلَى رَبِّهِ وَقَالَ: رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فَأَجَابَهُ اللَّه تَعَالَى فِيمَا سَأَلَ وقال: عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ [المؤمنون: ٤٠] / وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِأَنْ يَظْهَرَ لَهُمْ عَلَامَاتُ الْهَلَاكِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَحْصُلُ مِنْهُمُ الْحَسْرَةُ وَالنَّدَامَةُ عَلَى تَرْكِ الْقَبُولِ، وَيَكُونُ الْوَقْتُ وَقْتَ إِيمَانِ الْيَأْسِ فَلَا يَنْتَفِعُونَ بِالنَّدَامَةِ، وَبَيَّنَ تَعَالَى الْهَلَاكَ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:

Bil ki o peygamber, büyüklerin ve küçüklerin kabulünden ümidini kesince Rabbine sığınarak: { رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ } “Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et” dedi; bunun tefsiri daha önce geçmişti. Allah Teâlâ da onun istediği hususta duasına icabet edip: { عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ } “Az sonra mutlaka pişman olacaklar!” [Mü'minûn 40] buyurdu. En uygun olanı, kastedilenin onlara helak alametlerinin görünmesi olmasıdır; işte o vakit kabulü terk ettiklerine dair kendilerinde hasret ve pişmanlık hasıl olur, fakat o vakit yeis imanı vakti olduğu için pişmanlıktan yararlanamazlar. Allah Teâlâ üzerlerine indirdiği helaki şu buyruğuyla beyan etmiştir:

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ وَذَكَرُوا فِي الصَّيْحَةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ صَاحَ بِهِمْ، وَكَانَتِ الصَّيْحَةُ عَظِيمَةً فَمَاتُوا عِنْدَهَا وَثَانِيهَا: الصَّيْحَةُ هِيَ الرَّجْفَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَثَالِثُهَا: الصَّيْحَةُ هِيَ نَفْسُ الْعَذَابِ وَالْمَوْتِ كَمَا يُقَالُ فِيمَنْ يَمُوتُ: دُعِيَ فَأَجَابَ عَنِ الْحَسَنِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ الْعَذَابُ الْمُصْطَلِمُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ } “Nihayet hak ettikleri korkunç ses onları yakalayıverdi”. Sayha hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Cibrîl aleyhisselâm'ın onlara haykırdığı, sayhanın çok şiddetli olduğu ve onun yanında öldükleridir. İkincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetle sayha, şiddetli sarsıntıdır (recfe). Üçüncüsü: Hasen'den rivayetle sayha, ölen kimse hakkında "çağrıldı ve icabet etti" denildiği gibi bizzat azap ve ölümdür. Dördüncüsü: Kök kazıyıcı azaptır; şair şöyle demiştir:

صَاحَ الزَّمَانُ بِآلِ بَرْمَكٍ صَيْحَةً ... خَرُّوا لِشِدَّتِهَا عَلَى الْأَذْقَانِ

Zaman Bermek ailesine öyle bir haykırdı ki... / Şiddetinden çeneleri üstü yıkılıp kaldılar.

والأول أولى لأنه هو الحقيقة.

Birincisi daha evladır; çünkü hakiki [anlam] odur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: بِالْحَقِّ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ دَمَّرَهُمْ بِالْعَدْلِ مِنْ قَوْلِكَ، فُلَانٌ يَقْضِي بِالْحَقِّ إِذَا كَانَ عَادِلًا فِي قَضَايَاهُ.

O'nun: { بِالْحَقِّ } “hak ile / hak ettikleri üzere” buyruğuna gelince; bunun manası, bir kimse hükümlerinde adil olduğunda söylenen "falan hak ile hükmediyor" sözünden hareketle, onları adaletle helak ettiğidir.

وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: بِالْحَقِّ أَيْ بِمَا لَا يُدْفَعُ، كَقَوْلِهِ: وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ [ق: ١٩] .

el-Mufaddal ise şöyle demiştir: { بِالْحَقِّ } yani O'nun: { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ } “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi” [Kâf 19] buyruğunda olduğu gibi savuşturulamaz bir şekilde demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَالْغُثَاءُ حَمِيلِ السَّيْلِ مِمَّا بَلِيَ وَاسْوَدَّ مِنَ الْوَرَقِ وَالْعِيدَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

O'nun: { فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً } “biz de onları sel süprüntüsüne çevirdik” buyruğuna gelince; gusâ (غُثَاء), selin sürükleyip getirdiği çürümüş ve kararmış yaprak ve çer çöp kalıntılarıdır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır:

فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى.

{ فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى } “Ardından onu kapkara bir sel artığına çevirdi”.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Artık o zalimler kavmi [rahmetten] uzak olsun!” buyruğuna gelince; bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: بُعْدًا وَسُحْقًا وَدُمْرًا وَنَحْوُهَا مَصَادِرُ مَوْضُوعَةٌ مَوَاضِعَ أَفْعَالِهَا، وَهِيَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَصَادِرِ الَّتِي قَالَ سِيبَوَيْهَ نُصِبَتْ بِأَفْعَالٍ لَا يُسْتَعْمَلُ إِظْهَارُهَا وَمَعْنَى بُعْدًا بَعُدُوا، أَيْ هَلَكُوا يُقَالُ بَعُدَ بُعْدًا وَبَعَدًا بِفَتْحِ الْعَيْنِ نَحْوَ رَشَدَ رُشْدًا وَرَشَدًا بِفَتْحِ الشِّينِ واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: O'nun: "Bu'den" (بُعْدًا), "suhkan" (سُحْقًا) ve "dümran" (دُمْرًا) gibi sözleri kendi fiillerinin yerine geçen mastarlardır; Sîbeveyh'in, açığa çıkarılması kullanılmayan fiillerle nasbedildiğini söylediği mastarlar cümlesindendir. "Bu'den" lafzının anlamı "uzak olsunlar", yani helak olsunlar demektir; ayn harfinin fethasıyla "raşeda raşeden" (رَشَدَ رَشَدًا) denildiği gibi ayn harfinin fethasıyla "be'ude bu'den ve be'aden" (بَعُدَ بُعْدًا وَبَعَدًا) denir. Doğrusunu Allah bilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَبُعْداً بِمَنْزِلَةِ اللَّعْنِ الَّذِي هُوَ التَّبْعِيدُ مِنَ الْخَيْرِ، واللَّه تَعَالَى ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِخْفَافِ وَالْإِهَانَةِ لَهُمْ، وَقَدْ نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ دَالًّا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَنْزِلُ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْبُعْدِ مِنَ النَّعِيمِ وَالثَّوَابِ أَعْظَمُ مِمَّا حَلَّ بِهِمْ حَالًا لِيَكُونَ ذَلِكَ عِبْرَةً لِمَنْ يَجِيءُ بعدهم.

İkinci Mesele: O'nun: { فَبُعْداً } sözü, hayırdan uzaklaştırma demek olan lanet makamındadır. Allah Teâlâ bunu, başlarına azap inmişken onları hafife alma ve aşağılama sadedinde zikretmiştir; böylece ahirette nimetten ve sevaptan uzak kalma bakımından başlarına gelecek olanın, kendilerinden sonra geleceklere bir ibret olsun diye hemen başlarına gelen şeyden daha büyük olduğuna delalet etmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 42-44]

ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)

{ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤) } “Sonra onların ardından başka başka nesiller var ettik. (42) Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve onu geciktiremez de. (43) Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik. Herhangi bir ümmete peygamberi geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [helake] sürükledik ve onları dillere destan kıldık. Artık inanmayan bir kavim [rahmetten] uzak olsun! (44)”

القصة الثالثة

ÜÇÜNCÜ KISSA

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُصُّ الْقَصَصَ فِي الْقُرْآنِ تَارَةً عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ كَمَا تَقَدَّمَ وَأُخْرَى عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ كَهَاهُنَا، وَقِيلَ الْمُرَادُ قِصَّةَ لُوطٍ وَشُعَيْبٍ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ ﵈.

Bil ki O Sübhânehu, Kur'an'daki kıssaları bazen daha önce geçtiği üzere tafsilatlı bir şekilde, bazen de burada olduğu gibi icmali bir şekilde anlatır. Kastedilenin Lût, Şuayb, Eyyûb ve Yûsuf aleyhimüsselâm'ın kıssası olduğu da söylenmiştir.

فَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ مَا أَخْلَى الدِّيَارَ مِنْ مُكَلَّفِينَ أَنْشَأَهُمْ وَبَلَّغَهُمْ حَدَّ التَّكْلِيفِ حَتَّى قَامُوا مَقَامَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ فِي عِمَارَةِ الدُّنْيَا.

O'nun: { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ } “Sonra onların ardından başka başka nesiller var ettik” buyruğuna gelince; anlamı, O'nun yurtları kendilerini yaratıp teklif sınırına ulaştırdığı mükelleflerden hali bırakmadığı, öyle ki onların dünyanın imarında kendilerinden öncekilerin yerine geçtiğidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ فَيَحْتَمِلُ فِي هَذَا الْأَجَلِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ آجَالَ حَيَاتِهَا وَتَكْلِيفِهَا، وَيَحْتَمِلُ آجَالَ مَوْتِهَا وَهَلَاكِهَا، وَإِنْ كَانَ الْأَظْهَرُ فِي الْأَجَلِ إِذَا أُطْلِقَ أَنْ يُرَادَ بِهِ وَقْتُ الْمَوْتِ، فَبَيَّنَ أَنَّ كُلَّ أُمَّةٍ لَهَا آجَالٌ مَكْتُوبَةٌ فِي الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ، لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ، مُنَبِّهًا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ عَالِمٌ بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ كَوْنِهَا، فَلَا تُوجَدُ إِلَّا عَلَى وَفْقِ الْعِلْمِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لَا يُؤَخَّرُ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [نُوحٍ: ٤] وَهَاهُنَا مَسْأَلَتَانِ:

O'nun: { مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ } “Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve onu geciktiremez de” buyruğuna gelince; bu ecelden kastedilenin onların hayat ve teklif süreleri olması muhtemel olduğu gibi, ölüm ve helak vakitleri olması da muhtemeldir. Her ne kadar mutlak olarak kullanıldığında ecelden ölüm vaktinin kastedilmesi daha zahir olsa da, her ümmetin hayat ve ölümde yazılmış, öne alınmaz ve ertelenmez birer eceli bulunduğunu beyan etmiş; bununla da nesneleri var olmadan önce bildiğine, dolayısıyla onların ancak ilme uygun olarak varlık bulduğuna dikkat çekmiştir. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذا جاءَ لَا يُؤَخَّرُ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Allah'ın eceli geldiği zaman ertelenmez; keşke bilseydiniz!” [Nûh 4]. Burada iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ أَصْحَابُنَا: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْتُولَ مَيِّتٌ بِأَجَلِهِ إِذْ لَوْ قُتِلَ قَبْلَ أَجَلِهِ لَكَانَ قَدْ تَقَدَّمَ الْأَجَلُ أَوْ تَأَخَّرَ، وَذَلِكَ يُنَافِيهِ هَذَا النَّصُّ.

Birinci Mesele: Ashabımız şöyle demiştir: Bu ayet maktulün kendi eceliyle öldüğüne delalet eder; zira şayet ecelinden önce öldürülmüş olsaydı ecel öne geçmiş veya gecikmiş olurdu, oysa bu nass buna manidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَيْ لَا يَتَقَدَّمُونَ الْوَقْتَ الْمُؤَقَّتَ لِعَذَابِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا وَلَا يَتَأَخَّرُونَ عَنْهُ، وَلَا يَسْتَأْصِلُهُمْ إِلَّا إِذَا عَلِمَ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَزْدَادُونَ إِلَّا عِنَادًا وَأَنَّهُمْ لَا يَلِدُونَ مُؤْمِنًا، وَأَنَّهُ لَا نَفْعَ فِي بَقَائِهِمْ لِغَيْرِهِمْ، وَلَا ضَرَرَ عَلَى أَحَدٍ فِي هَلَاكِهِمْ، وَهُوَ كَقَوْلِ نُوحٍ ﵇: إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً [نُوحٍ: ٢٧] .

İkinci Mesele: el-Ka'bî şöyle demiştir: O'nun: { مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ } buyruğundan kastedilen; iman etmedikleri takdirde azapları için belirlenmiş olan vaktin önüne geçemezler ve ondan geri de kalamazlar demektir. [Allah] onların ancak inatlarını artıracaklarını, mümin bir kimse doğurmayacaklarını, hayatta kalmalarında başkaları için hiçbir fayda ve helak olmalarında hiç kimseye bir zarar bulunmadığını bildiği zaman onların kökünü kazır. Bu da Nûh aleyhisselâm'ın şu sözü gibidir: { إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً } “Çünkü sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve sadece ahlaksız nankörler doğururlar” [Nûh 27].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا فَالْمَعْنَى أَنَّهُ كَمَا أَنْشَأْنَا بَعْضَهُمْ بَعْدَ بَعْضٍ أُرْسِلَ إِلَيْهِمُ الرُّسُلُ عَلَى هَذَا الْحَدِّ قَرَأَ ابن كثير تترا مُنَوَّنَةً وَالْبَاقُونَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ لِأَنَّهَا فَعْلَى مِنَ الْمُوَاتَرَةِ وَهِيَ الْمُتَابَعَةُ وَفَعْلَى لَا يُنَوَّنُ كَالدَّعْوَى وَالتَّقْوَى وَالتَّاءُ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْوَتَرِ وَهُوَ الْفَرْدُ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ تَتْرَى عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ مَصْدَرٌ أَوِ اسْمٌ أُقِيمَ مَقَامَ الْحَالِ لِأَنَّ الْمَعْنَى مُتَوَاتِرَةٌ.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” buyruğuna gelince; anlamı, onları birbiri ardınca var ettiğimiz gibi elçilerin de bu ölçü üzere kendilerine gönderildiğidir. İbn Kesîr "tetran" (تَتْرًا) kelimesini tenvinli, diğerleri ise tenvinsiz okumuştur; dil ehlinin çoğunun tercihi de budur, çünkü bu kelime ardı ardına gelmek (el-muvâtere) kökünden "fe'lâ" (فَعْلَى) veznindedir ve "ed-da'vâ" ile "et-takvâ" gibi "fe'lâ" vezni tenvin almaz. Tâ harfi ise vâv harfinden bedeldir, zira tek olan manasındaki "el-vetr"den alınmıştır. el-Vâhidî şöyle demiştir: "Tetrâ" her iki kıraatte de bir mastardır yahut 'birbiri ardınca gelenler' manasında olduğu için hal makamına kaim kılınmış bir isimdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ [المؤمنون: ٤٤] يَعْنِي أَنَّهُمْ سَلَكُوا فِي تَكْذِيبِ أَنْبِيَائِهِمْ مَسْلَكَ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّنْ أَهْلَكَهُ اللَّه بِالْغَرَقِ وَالصَّيْحَةِ فَلِذَلِكَ قَالَ: فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً أَيْ بِالْهَلَاكِ.

Allah Teâlâ'nın: { كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ } “Herhangi bir ümmete peygamberi geldikçe onu yalanladılar” [Mü'minûn 44] buyruğuna gelince; yani onlar peygamberlerini yalanlama hususunda daha önce zikri geçen ve Allah'ın boğarak ve korkunç sesle helak ettiği kimselerin yolunu tuttular demektir. Bundan dolayı: { فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً } “Biz de onları birbiri ardınca sürükledik” yani helak ile [sürükledik] buyurmuştur.

[وَقَوْلُهُ] : وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ جَمْعَ الْحَدِيثِ وَمِنْهُ أَحَادِيثُ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَلَغَ فِي إِهْلَاكِهِمْ مَبْلَغًا صَارُوا مَعَهُ أَحَادِيثَ فَلَا يُرَى مِنْهُمْ عَيْنٌ وَلَا أَثَرٌ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الْحَدِيثُ الَّذِي يُذْكَرُ وَيُعْتَبَرُ بِهِ.

Ve O'nun: { وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “ve onları dillere destan kıldık” buyruğundaki "ehâdîs" lafzının, Resûlullah ﷺ'in hadisleri kullanımında olduğu gibi "hadîs" kelimesinin çoğulu olması muhtemeldir. Anlamı da şudur: O Sübhânehu onları helak etmede öyle bir dereceye ulaştırdı ki artık sadece dillerde anlatılan birer söz oldular; kendilerinden ne bir şahıs ne de bir iz görülür oldu ve onlardan geriye yalnızca anılan ve ibret alınan sözler kaldı.

وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ جَمْعَ أُحْدُوثَةٍ مِثْلَ الْأُضْحُوكَةِ وَالْأُعْجُوبَةِ، وَهِيَ مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ النَّاسُ تَلَهِّيًا وَتَعَجُّبًا.

Ayrıca "gülünç şey" (udhhûke) ve "şaşılacak şey" (u'cûbe) gibi "uhdûse" (أُحْدُوثَة) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir; o da insanların eğlenmek ve hayret etmek maksadıyla konuştukları şeydir.

ثُمَّ قَالَ: فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ عَلَى وَجْهِ الدُّعَاءِ وَالذَّمِّ وَالتَّوْبِيخِ، وَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ كَمَا أُهْلِكُوا عَاجِلًا فَهَلَاكُهُمْ بِالتَّعْذِيبِ آجِلًا عَلَى التَّأْبِيدِ مُتَرَقَّبٌ وَذَلِكَ وعيد شديد.

Sonra beddua, yerme ve kınama sadedinde: { فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Artık inanmayan bir kavim [rahmetten] uzak olsun!” buyurdu ve bununla onların dünyada helak edildikleri gibi ahirette de ebedi olarak azapla helak edilişlerinin beklendiğine delalet etti; bu ise çok şiddetli bir tehdittir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٩]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 45-49]

ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)

{ ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik. (45) Firavun'a ve ileri gelenlerine... Fakat büyüklük tasladılar ve zaten onlar azgın ve zorba bir topluluktu. (46) 'Bizim gibi iki insana mı inanacağız? Üstelik kavimleri de bize kulluk/kölelik edip dururken!' dediler. (47) Böylece onları yalanladılar ve helak edilenlerden oldular. (48) Andolsun ki doğru yolu bulsunlar diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik. (49)”