Binûn

Mü'minûn Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القصة الرابعة- قصة موسى ﵇

Dördüncü Kıssa - Mûsâ aleyhisselâm'ın Kıssası

اخْتَلَفُوا فِي (الْآيَاتِ) فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ هِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ وَهِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ وَانْفِلَاقُ الْبَحْرِ وَالسُّنُونَ وَالنَّقْصُ مِنَ الثَّمَرَاتِ، وَقَالَ الْحَسَنُ قَوْلُهُ: بِآياتِنا أَيْ بِدِينِنَا وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَاتِ لو كانت هي المعجزات والسلطات الْمُبِينُ أَيْضًا هُوَ الْمُعْجِزُ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ عَطْفُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ لِأَنَّ لَفْظَ الْآيَاتِ إِذَا ذُكِرَ فِي الرُّسُلِ فَالْمُرَادُ مِنْهَا الْمُعْجِزَاتُ، وَأَمَّا الَّذِي احْتَجُّوا بِهِ فَالْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّلْطَانِ الْمُبِينِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ مُعْجِزَاتِهِ وَهُوَ الْعَصَا لِأَنَّهُ قَدْ تَعَلَّقَتْ بِهَا مُعْجِزَاتٌ شَتَّى مِنِ انْقِلَابِهَا حَيَّةً وَتَلَقُّفِهَا مَا أَفَكَتْهُ السَّحَرَةُ وانفلاق البحر وانفجار العيون من الحجر

[Âyette geçen] "ayetler" (el-âyât) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, bunların dokuz ayet (mucize) olduğunu söylemiştir; bunlar da asa, el, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, denizin yarılması, kuraklık yılları ve ürünlerin noksanlaşmasıdır. Hasan [el-Basrî] ise O'nun: { بِآياتِنا } “ayetlerimizle” buyruğunun "dinimizle" anlamına geldiğini söylemiş ve şöyle delil getirmiştir: Şayet ayetlerden kasıt mucizeler olsaydı, apaçık delil (sultânun mübîn) de mucize demek olduğundan, bu durumda bir şeyin bizzat kendisine atfedilmesi gerekirdi. Tercihe daha yakın olan ise birinci görüştür; zira peygamberler hakkında "ayetler" lafzı zikredildiğinde bundan kasıt mucizelerdir. Onların getirdiği delile gelince, buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Apaçık delil (sultânun mübîn) ile onun en şerefli mucizesi olan asanın kastedilmiş olması caizdir; zira yılana dönüşmesi, büyücülerin uydurduklarını yutması, denizin yarılması ve taşa vurulduğunda ondan pınarların fışkırması

بضربها بِهَا وَكَوْنِهَا حَارِسًا وَشَمْعَةً وَشَجَرَةً مُثْمِرَةً وَدَلْوًا وَرِشَاءً، فَلِأَجْلِ انْفِرَادِ الْعَصَا بِهَذِهِ الْفَضَائِلِ أُفْرِدَتْ بالذكر كقوله جبريل وَمِيكَالَ وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ نَفْسُ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ وَبِالسُّلْطَانِ الْمُبِينِ كَيْفِيَّةُ دَلَالَتِهَا عَلَى الصِّدْقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا وَإِنْ شَارَكَتْ سَائِرَ آيَاتِ الْأَنْبِيَاءِ فِي كَوْنِهَا آيَاتٍ فَقَدْ فَارَقَتْهَا فِي قُوَّةِ دَلَالَتِهَا عَلَى قُوَّةِ مُوسَى ﵇ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالسُّلْطَانِ الْمُبِينِ اسْتِيلَاءَ مُوسَى ﵇ عَلَيْهِمْ فِي الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَإِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ وَأَنَّهُ مَا كَانَ يُقِيمُ لَهُمْ قَدْرًا وَلَا وَزْنًا.

gibi çeşitli mucizeler onunla irtibatlı olmuştur. Ayrıca asanın koruyucu, mum/ışık, meyveli bir ağaç, kova ve kova ipi olması gibi faziletlerle tek başına temayüz etmesinden dolayı, tıpkı O'nun Cibrîl ve Mîkâl'i [ayrıca zikretmesi] gibi müstakil olarak zikredilmiştir. İkincisi: Ayetler ile o mucizelerin bizzat kendilerinin, apaçık delil ile de bu mucizelerin doğruluğa delalet ediş keyfiyetinin kastedilmiş olması caizdir. Zira bunlar, ayet olmada diğer peygamberlerin ayetleriyle ortak olsalar da Mûsâ aleyhisselâm'ın kudretine delaletlerinin kuvveti bakımından onlardan ayrılmıştır. Üçüncüsü: Apaçık delil ile Mûsâ aleyhisselâm'ın Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına delil getirme ve nübüvveti ispat etme hususunda onlara üstün gelmesi ve onlara hiçbir değer ve ağırlık vermemesi kastedilmiş olabilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵇ كَانَتْ مُعْجِزَاتِ هَارُونَ ﵇ أَيْضًا، وَأَنَّ النُّبُوَّةَ كَمَا أَنَّهَا مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَهُمَا فَكَذَلِكَ الْمُعْجِزَاتُ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَى عَنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ صِفَتَهُمْ ثُمَّ ذَكَرَ شُبْهَتَهُمْ أَمَّا صِفَتُهُمْ فَأَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: الِاسْتِكْبَارُ وَالْأَنَفَةُ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَالِينَ أَيْ رَفِيعِي الْحَالِ فِي أُمُورِ الدُّنْيَا، وَيَحْتَمِلُ الِاقْتِدَارَ بِالْكَثْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَأَمَّا شُبْهَتُهُمْ فَهِيَ/ قَوْلُهُمْ: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لَمْ يَقُلْ مِثْلَيْنَا كَمَا قَالَ: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ [النِّسَاءِ: ١٤] وَلَمْ يَقُلْ أَمْثَالَهُمْ وَقَالَ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] وَلَمْ يَقُلْ أَخْيَارَ أُمَّةٍ كُلُّ ذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيجَازَ أَحَبُّ إِلَى الْعَرَبِ مِنَ الْإِكْثَارِ وَالشُّبْهَةُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: كَوْنُهُمَا مِنَ الْبَشَرِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْجَوَابُ عَنْهُ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْمَ مُوسَى وَهَارُونَ كَانُوا كَالْخَدَمِ وَالْعَبِيدِ لَهُمْ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ من دان لملك عَابِدًا لَهُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ يَدَّعِي الْإِلَهِيَّةَ فَادَّعَى أَنَّ النَّاسَ عِبَادُهُ وَأَنَّ طَاعَتَهُمْ لَهُ عِبَادَةٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَمَّا خَطَرَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ بِبَالِهِمْ صَرَّحُوا بِالتَّكْذِيبِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَكَذَّبُوهُما.

Bil ki bu ayet, Mûsâ aleyhisselâm'ın mucizelerinin aynı zamanda Hârûn aleyhisselâm'ın da mucizeleri olduğuna ve nübüvvet aralarında müşterek olduğu gibi mucizelerin de öyle olduğuna delalet eder. Sonra O Sübhânehu, Firavun ve kavminin sıfatlarını nakletmiş, ardından da şüphelerini zikretmiştir. Sıfatlarına gelince, iki husustur: Birincisi, kibirlenmek ve büyüklük taslamaktır. İkincisi ise onların üstün/azgın bir kavim olmalarıdır; yani dünya işlerinde durumları yüksek kimselerdi; sayı ve güç bakımından kudretli olmaları da muhtemeldir. Şüphelerine gelince, o da onların: { أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ } “'Bizim gibi iki insana mı inanacağız? Üstelik kavimleri de bize kulluk/kölelik edip dururken!'” sözleridir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Âyette { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “o takdirde siz de onların benzerisiniz” [Nisâ 140] buyurulduğu gibi (tesniye olarak) "misleynâ" denmemiş, "emsâlehüm" de denmemiştir. Yine { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân 110] buyurulduğu halde "ahyâra ümmetin" denmemiştir. Bütün bunlar, Araplara göre veciz sözün tafsilatlı sözden daha sevimli olmasındandır. Bu şüphe iki esasa dayanmaktadır: Birincisi, onların insan olmasıdır ki bunun cevabı daha önce geçmişti. İkincisi ise Mûsâ ve Hârûn'un kavminin kendilerine hizmetçi ve köle durumunda olmasıdır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Araplar bir hükümdara boyun eğen herkese onun "âbid"i (kulu/kölesi) derler. Firavun'un ilahlık iddia ettiği, dolayısıyla insanların kendi kulları olduğunu ve kendisine itaatlerinin hakikatte bir ibadet olduğunu öne sürdüğü de söylenebilir. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ bu şüphe akıllarına geldiğinde açıkça yalanlamaya yöneldiklerini beyan etmiştir ki O'nun: { فَكَذَّبُوهُما } “Böylece onları yalanladılar” buyruğundan kasıt budur.

وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ التَّكْذِيبُ كَالْعِلَّةِ لِكَوْنِهِمْ مِنَ الْمُهْلَكِينَ لَا جَرَمَ رَتَّبَهُ عَلَيْهِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ فَقَالَ وَكَانُوا مِمَّنْ حَكَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ بِالْغَرَقِ فَإِنَّ حُصُولَ الْغَرَقِ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا عَقِيبَ التَّكْذِيبِ، إِنَّمَا الْحَاصِلُ عَقِيبَ التَّكْذِيبِ حُكْمُ اللَّه تَعَالَى بِكَوْنِهِمْ كَذَلِكَ فِي الْوَقْتِ اللَّائِقِ بِهِ.

Bu yalanlama, onların helak edilenlerden oluşlarının illeti mesabesinde olunca, şüphesiz bunu takip bildiren fâ harfi ile ona bağlayarak: { وَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ } “ve helak edilenlerden oldular” yani Allah'ın haklarında boğulma hükmü verdiği kimselerden oldular buyurmuştur. Zira boğulma hadisesi bizzat yalanlamanın hemen akabinde meydana gelmiş değildir; yalanlamanın hemen ardından meydana gelen şey, Allah Teâlâ'nın münasip vakitte onların böyle olmasına hükmetmesidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ فَقَالَ الْقَاضِي مَعْنَاهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَصَّ مُوسَى ﵇ بِالْكِتَابِ الَّذِي هُوَ التَّوْرَاةُ لَا لِذَلِكَ التَّكْذِيبِ لَكِنْ لِكَيْ يَهْتَدُوا بِهِ فَلَمَّا أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ مَعَ الْبَيَانِ الْعَظِيمِ اسْتَحَقُّوا أَنْ يُهْلَكُوا، وَاعْتَرَضَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَلَيْهِ فَقَالَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ الضَّمِيرُ فِي لعلهم إلى فرعون وملائه لِأَنَّ التَّوْرَاةَ إِنَّمَا أُوتِيَهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ بَعْدَ إغراق فرعون وملائه بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى [الْقَصَصِ: ٤٣] بَلِ الْمَعْنَى الصَّحِيحُ: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَعْمَلُونَ بِشَرَائِعِهَا وَمَوَاعِظِهَا فَذَكَرَ مُوسَى وَالْمُرَادُ آلَ مُوسَى كَمَا يُقَالُ هَاشِمٌ وَثَقِيفٌ وَالْمُرَادُ قولهما.

O'nun: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Andolsun ki doğru yolu bulsunlar diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” buyruğuna gelince; Kâdî [Abdülcebbâr] bunun anlamının şöyle olduğunu söylemiştir: O Sübhânehu, Tevrat olan Kitab'ı bu yalanlamadan ötürü değil, onunla doğru yolu bulsunlar diye Mûsâ aleyhisselâm'a tahsis etmiştir; fakat onlar bu büyük açıklamaya rağmen küfürde ısrar edince helak edilmeyi hak etmişlerdir. el-Keşşâf sahibi ise ona itiraz ederek şöyle demiştir: "Umulur ki onlar" (leallehüm) ifadesindeki zamirin Firavun ve ileri gelenlerine dönmesi caiz değildir; zira Tevrat, İsrâiloğullarına ancak Firavun ve ileri gelenlerinin suda boğulmasından sonra verilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun ki ilk nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” [Kasas 43] buyruğu da buna delildir. Bilakis doğru anlam şudur: Şeriatları ve öğütleriyle amel etsinler diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik. Burada Mûsâ zikredilmiş fakat tıpkı Hâşim ve Sakîf denilip kavimleri kastedildiği gibi Mûsâ'nın kavmi kastedilmiştir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ٥٠]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayet 50]

وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)

{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠) } “Meryem'in oğlunu ve annesini bir ayet (mucize) kıldık; onları yerleşmeye elverişli ve akar suyu olan yüksek bir yere yerleştirdik. (50)”

الْقِصَّةُ الْخَامِسَةُ- قِصَّةُ عِيسَى وَقِصَّةُ مَرْيَمَ ﵉

Beşinci Kıssa - Îsâ ve Meryem aleyhimesselâm'ın Kıssası

اعْلَمْ أَنَّ ابْنَ مَرْيَمَ هُوَ عِيسَى ﵇ جَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى آيَةً بِأَنْ خَلَقَهُ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ وَأَنْطَقَهُ فِي الْمَهْدِ فِي الصِّغَرِ وَأَجْرَى عَلَى يَدَيْهِ إِبْرَاءَ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ وَإِحْيَاءَ الْمَوْتَى، وَأَمَّا مَرْيَمُ فَقَدْ جَعَلَهَا اللَّه تَعَالَى آيَةً لِأَنَّهَا حَمَلَتْهُ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ تَكَلَّمَتْ مَرْيَمُ فِي صِغَرِهَا كَمَا تَكَلَّمَ عِيسَى ﵇ وَهُوَ قَوْلُهَا: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ

Bil ki Meryem'in oğlu, Îsâ aleyhisselâm'dır. Allah Teâlâ onu bir erkek olmaksızın yaratmakla, çocukken beşikte konuşturmakla, elleri üzerinde körü ve alacalıyı iyileştirme ile ölüleri diriltme [mucizelerini] cereyan ettirmekle bir ayet (mucize) kılmıştır. Meryem'e gelince; Allah Teâlâ bir erkek olmaksızın ona gebe kalması sebebiyle onu da bir ayet kılmıştır. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Meryem de çocukluğunda tıpkı Îsâ aleyhisselâm'ın konuştuğu gibi konuşmuştur ki bu onun: { هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ

إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ

إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verir”

[آلِ عِمْرَانَ: ٣٧] وَلَمْ تُلْقَمْ ثَدْيًا قَطُّ، قَالَ الْقَاضِي إِنْ ثَبَتَ ذَلِكَ فَهُوَ مُعْجِزَةٌ لِزَكَرِيَّا ﵇ لِأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ نَبِيَّةً، قُلْنَا الْقَاضِي إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَهُ الْإِرْهَاصَ غَيْرُ جَائِزٍ وَكَرَامَاتِ الْأَوْلِيَاءِ غَيْرُ جَائِزَةٍ وَعِنْدَنَا هُمَا جَائِزَانِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا قَالَ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ جَعَلَهُمَا آيَةً بِنَفْسِ الْوِلَادَةِ لِأَنَّهُ وُلِدَ مِنْ غَيْرِ ذَكَرٍ وَوَلَدَتْهُ مِنْ دُونِ ذَكَرٍ فَاشْتَرَكَا جَمِيعًا فِي هَذَا الْأَمْرِ الْعَجِيبِ الْخَارِقِ لِلْعَادَةِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ أَوْلَى وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى/ قَالَ: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً لِأَنَّ نَفْسَ الْإِعْجَازِ ظَهَرَ فِيهِمَا لَا أَنَّهُ ظَهَرَ عَلَى يَدِهِمَا وَهَذَا أَوْلَى مِنْ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْآيَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدِهِ نَحْوَ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوِلَادَةَ فِيهِ وَفِيهَا آيَةٌ فيهما وكذلك أن نطقا فِي الْمَهْدِ وَمَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ ظَهَرَ عَلَى يَدِهِ لَا أَنَّهُ آيَةٌ فِيهِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ آيَةً وَلَمْ يَقُلْ آيَتَيْنِ، وَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى الْأَمْرِ الَّذِي لَا يَتِمُّ إِلَّا بِمَجْمُوعِهِمَا أَوْلَى وَذَلِكَ هُوَ أَمْرُ الْوِلَادَةِ لَا الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي كَانَ عِيسَى ﵇ مُسْتَقِلًّا بِهَا.

[Âl-i İmrân 37] sözüdür ve o hiçbir zaman meme emmemiştir. Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu sabit ise, Zekeriyyâ aleyhisselâm için bir mucizedir; çünkü Meryem peygamber değildi. Biz deriz ki: Kâdî bunu ancak irhâsı (peygamberlik öncesi harikulade halleri) caiz görmediği ve velilerin kerametlerini de caiz görmediği için söylemiştir; bizim nezdimizde ise her ikisi de caizdir, dolayısıyla onun dediğine gerek yoktur. Tercihe en yakın olan, bizzat doğum hadisesiyle ikisini bir ayet kılmış olmasıdır; zira o bir erkek olmaksızın doğmuş, annesi de bir erkek olmaksızın onu doğurmuştur. Böylece her ikisi de bu akıllara durgunluk veren, adet dışı olayda ortak olmuşlardır. Bu tefsirin daha evla olduğuna delalet eden iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem'in oğlunu ve annesini bir ayet kıldık” buyurmuştur; çünkü mucizenin bizzat kendisi onların ellerinde zuhur etmeyip onların zatlarında ortaya çıkmıştır. Bu mana, ölüleri diriltmek gibi onun eliyle zuhur eden ayetlere hamledilmesinden daha evladır; zira doğum, onda ve annesinde bulunması bakımından her ikisinde de bir ayettir. Beşikte konuşmaları da böyledir; bunun dışındaki ayetler ise onun zatında bir ayet olmaktan ziyade eliyle zuhur etmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ "iki ayet" (âyeteyn) dememiş, "bir ayet" (âyeten) buyurmuştur. Bu lafzı, ancak ikisinin birlikteliğiyle tamam olan bir işe hamletmek daha evladır; bu da Îsâ aleyhisselâm'ın tek başına sahip olduğu mucizeler değil, bizzat doğum hadisesidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ أَيْ جَعَلْنَا مَأْوَاهُمَا الرَّبْوَةَ وَالرَّبْوَةُ وَالرَّبَاوَةُ فِي رَاءَيْهِمَا الْحَرَكَاتُ الثَّلَاثُ وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُرْتَفِعَةُ، ثم قال قَتَادَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةَ هِيَ إِيلِيَاءُ أَرْضُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ إِنَّهَا الرَّمْلَةُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ هِيَ بِمِصْرَ وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ إِنَّهَا دِمَشْقُ وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ هِيَ غُوطَةُ دِمَشْقَ، وَالْقَرَارُ الْمُسْتَقِرُّ مِنْ [كُلِّ] أَرْضٍ مُسْتَوِيَةٍ مَبْسُوطَةٍ، وَعَنْ قَتَادَةَ ذَاتِ ثِمَارٍ وَمَاءٍ، يَعْنِي أَنَّهُ لِأَجْلِ الثِّمَارِ يَسْتَقِرُّ فِيهَا سَاكِنُوهَا وَالْمَعِينُ الْمَاءُ الظَّاهِرُ الْجَارِي عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ. فَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى كَمَالِ نِعَمِهِ عَلَيْهَا بِهَذَا اللَّفْظِ عَلَى اخْتِصَارِهِ. ثُمَّ فِي الْمَعِينِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِأَنَّهُ لِظُهُورِهِ يُدْرَكُ بِالْعَيْنِ مِنْ عَانَهُ إِذَا أَدْرَكَهُ بِعَيْنِهِ وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهُ فَعِيلًا مِنَ الْمَاعُونِ وَيَكُونُ أَصْلُهُ مِنَ الْمَعْنِ وَالْمَاعُونِ فَاعُولٌ مِنْهُ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ وَالْمَعِينُ السَّهْلُ الَّذِي يَنْقَادُ وَلَا يَتَعَاصَى وَالْمَاعُونُ مَا سَهُلَ عَلَى مُعْطِيهِ، ثُمَّ قَالُوا وَسَبَبُ الْإِيوَاءِ أَنَّهَا فَرَّتْ بِابْنِهَا عِيسَى إِلَى الرَّبْوَةِ وَبَقِيَتْ بِهَا اثْنَتَيْ عَشْرَةً سَنَةً، وَإِنَّمَا ذَهَبَ بِهِمَا ابْنُ عَمِّهَا يُوسُفُ ثُمَّ رَجَعَتْ إِلَى أَهْلِهَا بَعْدَ أَنْ مَاتَ مَلِكُهُمْ، وَهَاهُنَا آخِرُ الْقَصَصِ واللَّه أَعْلَمُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ } “onları yerleşmeye elverişli yüksek bir yere yerleştirdik” buyruğuna gelince; yani onların barınağını yüksek bir tepe kıldık demektir. Rabve ve rabâve kelimelerinin 'râ' harfleri üç harekeyle de (rabve, ribve, rubve) okunur; bu da yüksek yer demektir. Sonra Katâde ve Ebu'l-Âliye bunun İliyâ yani Beytü'l-Makdis toprağı olduğunu söylemişlerdir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh ise buranın Remle olduğunu söylemiştir. Kelbî ve İbn Zeyd buranın Mısır'da olduğunu söylemiş, çoğunluk ise Şam olduğunu ifade etmiştir. Mukâtil ve Dahhâk ise buranın Dımaşk'ın Gūta bölgesi olduğunu söylemişlerdir. Karâr (yerleşmeye elverişli yer), düz ve yayvan her topraktan [yerleşmeye elverişli] olanıdır. Katâde'den [nakledildiğine göre] "meyvesi ve suyu olan yer" demektir; yani meyvelerinden dolayı sakinleri orada yerleşir dururlar. Maîn ise yeryüzünde açıkça akan sudur. Sübhânehu ve Teâlâ bu lafızla, vecizliğine rağmen ona olan nimetlerinin kemaline dikkat çekmiştir. Sonra "maîn" kelimesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu kelime 'mef'ûl' kalıbındadır; çünkü açık olması sebebiyle gözle idrak edilir. Bu, bir şeyi gözüyle gördüğünde kullanılan "āne" (عَانَ) fiilindendir. Ferrâ ve Zeccâc ise: Dilersen bunu "mâûn" kelimesinden 'faîl' kalıbında yaparsın; aslı da "ma'n"dan gelir ve mâûn da ondan türetilmiş 'fâûl' kalıbıdır, demişlerdir. Ebû Ali şöyle demiştir: Maîn, boyun eğen ve zorluk çıkarmayan kolay şeydir; mâûn da verene kolay gelen şeydir. Sonra şöyle dediler: Barındırmanın sebebi, Meryem'in oğlu Îsâ ile birlikte bu yüksek yere kaçması ve orada on iki yıl kalmasıdır. İkisini götüren amcasının oğlu Yûsuf'tu; daha sonra hükümdarları ölünce kavminin yanına geri döndü. Kıssaların sonu burasıdır, en doğrusunu Allah bilir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٥١ الى ٥٦]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 51-56]

يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١) وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢) فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤) أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ (٥٥)

Ey peygamberler! Temiz ve helal şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; çünkü Ben sizin yaptıklarınızı hakkıyla bilirim. (51) Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir, Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Benden sakının. (52) Fakat onlar işlerini aralarında parça parça böldüler; her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir. (53) Artık onları bir süreye kadar gafletleri içinde bırak! (54) Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz için zannederler mi ki; (55)

نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦)

onların iyiliklerine koşuyoruz? Hayır, farkında değiller! (56)

اعْلَمْ أن ظاهر قوله: يا أَيُّهَا الرُّسُلُ خطاب مع كل الرُّسُلِ وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ لِأَنَّ الرُّسُلَ إِنَّمَا أُرْسِلُوا مُتَفَرِّقِينَ فِي أَزْمِنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ مُخْتَلِفَةٍ فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَوْجِيهُ هَذَا الْخِطَابِ إِلَيْهِمْ، فَلِهَذَا الْإِشْكَالِ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَعْنَى الْإِعْلَامُ بِأَنَّ كُلَّ رَسُولٍ فَهُوَ فِي زَمَانِهِ نُودِيَ بِهَذَا الْمَعْنَى وَوُصِّيَ بِهِ لِيَعْتَقِدَ السَّامِعُ أَنَّ أَمْرًا نُودِيَ لَهُ جَمِيعُ الرُّسُلِ وَوُصُّوا بِهِ حَقِيقٌ بِأَنْ يُؤْخَذَ بِهِ وَيُعْمَلَ عَلَيْهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ نَبِيُّنَا ﵊ لِأَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ بَعْدَ انْقِضَاءِ أَخْبَارِ الرُّسُلِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ عَلَى صِيغَةِ الْجَمْعِ كَمَا يُقَالُ لِلْوَاحِدِ أَيُّهَا الْقَوْمُ كُفُّوا

Bil ki O'nun: { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ } “Ey peygamberler!” buyruğunun zahiri bütün peygamberlere yönelik bir hitaptır. Bu ise [aynı anda] mümkün değildir; çünkü peygamberler farklı ve muhtelif zamanlarda ayrı ayrı gönderilmişlerdir. O halde bu hitabın onlara yöneltilmesi nasıl mümkün olur? İşte bu müşkilden dolayı tevilinde birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunun anlamı, her peygambere kendi zamanında bu mana ile nida edildiğini ve bunun emredildiğini bildirmektir; ta ki dinleyen kimse, bütün peygamberlere emredilen ve tavsiye edilen bir işin sarılmaya ve gereğince amel edilmeye layık olduğuna inansın. İkincisi: Bundan kasıt bizim Peygamberimiz aleyhisselâm'dır; çünkü O, bunu peygamberlerin haberleri sona erdikten sonra zikretmiştir. Çoğul sığasıyla zikredilmesi ise tıpkı tek bir kişiye hitaben: "Ey cemaat! Benden elinizi çekin,

عَنِّي أَذَاكُمْ وَمِثْلُهُ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٣] وَهُوَ نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا خَاطَبَ مُحَمَّدًا ﷺ بِذَلِكَ بَيَّنَ أَنَّ الرُّسُلَ بِأَسْرِهِمْ لَوْ كَانُوا حَاضِرِينَ مُجْتَمِعِينَ لَمَا خُوطِبُوا إِلَّا بِذَلِكَ لِيَعْلَمَ رَسُولُنَا أَنَّ هَذَا التَّثْقِيلَ لَيْسَ عَلَيْهِ فَقَطْ، بَلْ لَازِمٌ عَلَى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ عِيسَى ﵇ لِأَنَّهُ إنما ذكر ذلك بعد ما ذَكَرَ مَكَانَهُ الْجَامِعَ لِلطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَلِأَنَّهُ

bana eziyet etmeyin" denilmesi gibidir. Bunun bir benzeri de { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “O kimseler ki, insanlar onlara... dedi” [Âl-i İmrân 173] ayetidir ki buradaki [insanlardan kasıt tek kişi olan] Nuaym b. Mes'ûd'dur. Sanki O Sübhânehu, Muhammed ﷺ'e böyle hitap ettiğinde peygamberlerin tamamı hazır bulunup toplansalardı onlara da ancak bununla hitap edileceğini beyan etmiştir; ta ki Resûlümüz bu ağır yükümlülüğün sadece kendisine has olmadığını, bilakis bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm üzerine de gerekli olduğunu bilsin. Üçüncüsü: Bu da Muhammed b. Cerîr [et-Taberî]'in görüşüdür; bundan kastedilen Îsâ aleyhisselâm'dır. Çünkü bunu ancak onun yiyecek ve içeceği toplayan makamını zikrettikten sonra zikretmiştir ve çünkü

رُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ كَانَ يَأْكُلُ مِنْ غَزْلِ أُمِّهِ،

Îsâ aleyhisselâm'ın annesinin ipliğinden yediği rivayet edilmiştir.

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ أَوْفَقُ لِلَفْظِ الْآيَةِ، وَلِأَنَّهُ

Birinci görüş daha uygundur; çünkü ayetin lafzına daha muvafıktır ve çünkü

رُوِيَ عَنْ أُمِّ عَبْدِ اللَّه أُخْتِ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ أَنَّهَا بَعَثَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ بِقَدَحٍ مِنْ لَبَنٍ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ عِنْدَ فِطْرِهِ وَهُوَ صَائِمٌ فَرَدَّهُ الرَّسُولُ إِلَيْهَا وَقَالَ مِنْ أَيْنَ لَكِ هَذَا؟ فَقَالَتْ مِنْ شَاةٍ لِي، ثُمَّ رَدَّهُ وَقَالَ: مِنْ أَيْنَ هَذِهِ الشَّاةُ؟ فَقَالَتْ اشْتَرَيْتُهَا بِمَالِي فَأَخَذَهُ. ثُمَّ إِنَّهَا جَاءَتْهُ وَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّه لِمَ رَدَدْتَهُ؟ فَقَالَ ﵇ بِذَلِكَ أُمِرَتِ الرُّسُلُ أَنْ لَا يَأْكُلُوا إِلَّا طَيِّبَا وَلَا يَعْمَلُوا إِلَّا صَالِحًا.

Şeddâd b. Evs'in kız kardeşi Ümmü Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: O, şiddetli bir sıcakta, oruçlu olduğu bir sırada iftar vaktinde Resûlullah ﷺ'e bir kadeh süt gönderdi. Resûlullah onu geri gönderip: "Bu sana nereden geldi?" dedi. O da: "Bana ait bir koyundan" dedi. Sonra onu [tekrar] geri gönderip: "Bu koyun nereden?" dedi. O da: "Onu malımla satın aldım" deyince onu kabul etti. Sonra kadın O'na gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, onu niçin geri çevirdin?" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "Peygamberlere ancak temiz/helal olanı yemeleri ve ancak salih amel işlemeleri emredilmiştir" buyurdu.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ الطَّيِّباتِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْحَلَالُ وَقِيلَ طَيِّبَاتُ الرِّزْقِ حَلَالٌ وَصَافٍ وَقِوَامٍ فَالْحَلَالُ الَّذِي لَا يُعْصَى اللَّه فِيهِ، وَالصَّافِي الَّذِي لَا يُنْسَى اللَّه فِيهِ وَالْقِوَامَ مَا يُمْسِكُ النَّفْسَ وَيَحْفَظُ الْعَقْلَ وَالثَّانِي:

Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الطَّيِّباتِ } “temiz ve helal şeylerden” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun helal rızık olmasıdır. Rızkın tayyibâtı; helal, safi ve kıvamında olandır denilmiştir. Helal, içinde Allah'a isyan edilmeyen; safi, içinde Allah'ın unutulmadığı; kıvam ise canı tutan ve aklı koruyan şeydir. İkincisi:

أَنَّهُ الْمُسْتَطَابُ الْمُسْتَلَذُّ مِنَ الْمَأْكَلِ وَالْفَوَاكِهِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ وَإِنْ ثَقُلَ عَلَيْهِمْ بِالنُّبُوَّةِ وَبِمَا أَلْزَمَهُمُ الْقِيَامَ بِحَقِّهَا، فَقَدْ أَبَاحَ لَهُمْ أَكْلَ الطَّيِّبَاتِ كَمَا أَبَاحَ لِغَيْرِهِمْ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ سبحانه كما قال للمرسلين يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ فقال للمؤمنين: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ، وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيمَ قَوْلِهِ: كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ عَلَى قَوْلِهِ: وَاعْمَلُوا صالِحاً كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِأَكْلِ الْحَلَالِ، فَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ فَهُوَ تَحْذِيرٌ مِنْ مُخَالَفَةِ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ تَحْذِيرًا لِلرُّسُلِ مَعَ عُلُوِّ شَأْنِهِمْ فَبِأَنْ يَكُونَ تَحْذِيرًا لِغَيْرِهِمْ أَوْلَى.

Yiyecek ve meyvelerden lezzetli ve hoş bulunan şeyler olmasıdır. Allah Teâlâ, peygamberlik ve onun hakkını yerine getirme yükümlülüğü ile onlara ağır sorumluluk yüklemiş olsa da, başkalarına mübah kıldığı gibi onlara da temiz şeyleri yemeyi mübah kıldığını beyan etmiştir. Bil ki O Sübhânehu, peygamberlere: { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” buyurduğu gibi müminlere de: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” buyurmuştur. Yine bil ki O'nun: { كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Temiz şeylerden yiyin” buyruğunu: { وَاعْمَلُوا صالِحاً } “ve salih amel işleyin” buyruğunun önüne geçirmesi, salih amelin mutlaka helal yemekle öncelenmiş olması gerektiğine bir delalet gibidir. O'nun: { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Ben sizin yaptıklarınızı hakkıyla bilirim” buyruğu ise kendilerine emrettiği şeye muhalefet etmekten bir sakındırmadır. Bu durum, şanlarının yüceliğine rağmen peygamberler için bir sakındırma olunca, başkaları için sakındırma olması evleviyetle geçerlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

O'nun: { وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir, Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Benden sakının” buyruğuna gelince; bunu Enbiyâ Suresi'nde tefsir etmiştik. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّهُ كَمَا يَجِبُ اتِّفَاقُهُمْ عَلَى أَكْلِ الْحَلَالِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَكَذَلِكَ هُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى التَّوْحِيدِ وَعَلَى الِاتِّقَاءِ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّه تَعَالَى. فَإِنْ قِيلَ لَمَّا كَانَتْ شَرَائِعُهُمْ مُخْتَلِفَةً فَكَيْفَ يَكُونُ دِينُهُمْ وَاحِدًا؟

Birinci Mesele: Anlamı şudur: Onların helal yemek ve salih ameller işlemek hususunda ittifak etmeleri gerektiği gibi, aynı şekilde tevhidde ve Allah Teâlâ'ya isyandan sakınmakta da müttefiktirler. Şayet: "Onların şeriatları farklı olduğuna göre dinleri nasıl bir olur?" denilirse,

قُلْنَا الْمُرَادُ مِنَ الدِّينِ مَا لَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ مِنْ مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، وَأَمَّا الشَّرَائِعُ فَإِنَّ الِاخْتِلَافَ فِيهَا لَا يُسَمَّى اخْتِلَافًا فِي الدِّينِ، فَكَمَا يُقَالُ فِي الْحَائِضِ وَالطَّاهِرِ/ مِنَ النِّسَاءِ إِنَّ دِينَهُنَّ وَاحِدٌ وَإِنِ افْتَرَقَ تَكْلِيفُهُمَا فَكَذَا هَاهُنَا، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَكَأَنَّهُ نَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ دِينَ الْجَمِيعِ وَاحِدٌ فِيمَا يَتَّصِلُ بِمَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَاتِّقَاءِ مَعَاصِيهِ فَلَا مَدْخَلَ لِلشَّرَائِعِ، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي ذَلِكَ.

Biz deriz ki: Dinden kasıt, Allah Teâlâ'nın zatını ve sıfatlarını bilmek gibi ihtilaf etmedikleri hususlardır. Şeriatlara gelince; onlardaki farklılık dinde farklılık olarak isimlendirilmez. Nitekim kadınlardan hayızlı ve temiz olan için, yükümlülükleri farklı olsa da dinleri birdir denildiği gibi burada da böyledir. O'nun: { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } “Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Benden sakının” buyruğu da buna delalet eder. Zira sanki bununla, Allah Teâlâ'yı tanıma ve O'na isyandan sakınma ile ilgili hususlarda hepsinin dininin bir olduğuna, şeriatların ise farklı olsa bile bu asıl meseleye tesir etmeyeceğine dikkat çekmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قُرِئَ وَإِنَّ بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَإِنَّ بمعنى ولأن وإن مخففة من الثقيلة وأمتكم مَرْفُوعَةٌ مَعَهَا.

İkinci Mesele: Âyetteki "ve inne" (وَإِنَّ) lafzı, istînâf (yeni bir başlangıç) olarak kesre ile [inne]; "ve li-enne" (çünkü) anlamında [ve enne]; ve şeddeli harften hafifletilmiş [ve in] olarak da okunmuştur ve bu son okuyuşta "ümmetüküm" lafzı onunla merfûdur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً فَالْمَعْنَى فَإِنَّ أُمَمَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَفِي قَوْلِهِ: فَتَقَطَّعُوا معنى المبالغة في شدة اختلافهم والمراد بأمرهم ما يتصل بالدين.

Allah Teâlâ'nın: { فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً } “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça böldüler” buyruğuna gelince; anlamı şudur: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ümmetleri, din işlerini kendi aralarında parçaladılar. O'nun: { فَتَقَطَّعُوا } “böldüler/parçaladılar” buyruğunda ihtilaflarının şiddetinde bir mübalağa anlamı vardır. "İşleri" (emrehüm) ile kastedilen ise dinle ilgili hususlardır.

أما قوله زُبُراً فقرىء زُبُرًا جَمْعُ زَبُورٍ أَيْ كُتُبًا مُخْتَلِفَةً يَعْنِي جعلوا دينهم أديانا وزبرا قِطَعًا اسْتُعِيرَتْ مِنْ زُبَرِ الْفِضَّةِ وَالْحَدِيدِ وَزُبْرًا مخففة الباء كرسل فِي رُسُلٍ قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ يَعْنِي مُشْرِكِي مَكَّةَ وَالْمَجُوسَ وَالْيَهُودَ وَالنَّصَارَى.

O'nun "zübüran" (زُبُراً) lafzına gelince; bu kelime 'zebûr'un çoğulu olan "zübüran" (زُبُراً) şeklinde okunmuştur ki farklı kitaplar demektir; yani dinlerini muhtelif dinler haline getirdiler demektir. Gümüş ve demir parçalarından (züber) istiare yoluyla "parçalar" anlamına da gelir. 'Rüsül' kelimesindeki bâ harfinin hafifletilmesi gibi bâ harfinin sükûnu ile "zübran" (زُبْرًا) şeklinde de okunmuştur. Kelbî, Mukâtil ve Dahhâk; bununla Mekke müşriklerinin, Mecûsîlerin, Yahudilerin ve Hristiyanların kastedildiğini söylemişlerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فَمَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ مُغْتَبِطٌ بِمَا اتَّخَذَهُ دِينًا لِنَفْسِهِ مُعْجَبٌ بِهِ يَرَى المحق أنه الرَّابِحُ، وَأَنَّ غَيْرَهُ الْمُبْطِلُ الْخَاسِرُ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى تَفَرُّقَ هَؤُلَاءِ فِي دِينِهِمْ أَتْبَعَهُ بِالْوَعِيدِ، وَقَالَ: فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ

Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir” buyruğuna gelince; anlamı şudur: Onlardan her grup, kendisi için din edindiği şeyden son derece memnundur, ona hayrandır; haklı olan kendisinin kazançlı olduğunu, başkasının ise batıl ehli ve zararda olduğunu düşünür. Allah Teâlâ bunların dinlerindeki fırkalaşmalarını zikredince, hemen ardından tehdit getirmiş ve: { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Artık onları bir süreye kadar gafletleri içinde bırak!” buyurmuştur.

الْخِطَابُ لِنَبِيِّنَا ﷺ يَقُولُ: «فَدَعْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ فِي جَهْلِهِمْ وَالْغَمْرَةُ الْمَاءُ الذي بغمر الْقَامَةَ فَكَأَنَّ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْجَهْلِ وَالْحَيْرَةِ صَارَ غَامِرًا سَاتِرًا لِعُقُولِهِمْ» . وَعَنْ عَلِيٍّ ﵇: فِي غَمَرَاتِهِمْ حَتَّى حِينٍ

Hitap Peygamberimiz ﷺ'edir; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: "Şu inkârcıları kendi cehaletleri içinde bırak! Gamre (غَمْرَة), boyu aşan/örten sudur; sanki onların içinde bulundukları cehalet ve şaşkınlık akıllarını örten, bürüyen bir hal almıştır." Ali aleyhisselâm'dan: { فِي غَمَرَاتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } "bir süreye kadar gaflet ve cehalet dalgaları içinde" şeklinde [kıraat] rivayet edilmiştir.

وَذَكَرُوا فِي الْحِينِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: إِلَى حِينِ الْمَوْتِ وَثَانِيهَا: إِلَى حِينِ الْمُعَايَنَةِ وَثَالِثُهَا: إِلَى حِينِ الْعَذَابِ، وَالْعَادَةُ فِي ذَلِكَ أَنْ يُذْكَرَ فِي الْكَلَامِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْحَالَةُ الَّتِي تَقْتَرِنُ بِهَا الْحَسْرَةُ وَالنَّدَامَةُ، وَذَلِكَ يَحْصُلُ إِذَا عَرَّفَهُمُ اللَّه بُطْلَانَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ وَعَرَّفَهُمْ سُوءَ مُنْقَلَبِهِمْ، وَيَحْصُلُ أَيْضًا عِنْدَ الْمُحَاسَبَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَيَحْصُلُ عند عذاب القبر والمسألة فَيَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى كُلِّ ذَلِكَ.

"Belli bir süreye kadar" (el-hîn) ifadesi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ölüm vaktine kadar. İkincisi: [Ölüm anındaki hakikati] müşahede vaktine kadar. Üçüncüsü: Azap vaktine kadar. Kelamda bu ifadenin zikredilmesindeki adet, onunla hasret ve pişmanlığın bitişik olduğu durumun kastedilmesidir; bu da Allah onlara üzerinde bulundukları halin batıllığını ve varacakları yerin kötülüğünü bildirdiğinde hasıl olur. Yine ahiretteki hesaplaşma anında hasıl olur; kabir azabı ve sual anında da hasıl olur; dolayısıyla bunun bütün bu durumlara hamledilmesi vaciptir.

وَلَمَّا كَانَ الْقَوْمُ فِي نِعَمٍ عَظِيمَةٍ فِي الدُّنْيَا جَازَ أَنْ يَظُنُّوا أَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ كَالثَّوَابِ الْمُعَجَّلِ لَهُمْ عَلَى أَدْيَانِهِمْ، فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْأَمْرَ بِخِلَافِ ذَلِكَ، فَقَالَ: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ قُرِئَ يَمُدُّهُمْ وَيُسَارِعُ بِالْيَاءِ وَالْفَاعِلُ هُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ وَفِي الْمَعْنَى وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا الْإِمْدَادَ لَيْسَ إِلَّا اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ فِي الْمَعَاصِي، وَاسْتِجْرَارًا لَهُمْ فِي زِيَادَةِ الْإِثْمِ وَهُمْ يحسبونه مسارعة في الخيرات وبل لِلِاسْتِدْرَاكِ لِقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُونَ يَعْنِي بَلْ هُمْ أَشْبَاهُ الْبَهَائِمِ لَا فِطْنَةَ لَهُمْ وَلَا شُعُورَ حَتَّى يَتَفَكَّرُوا فِي ذَلِكَ، أَهْوَ اسْتِدْرَاجٌ أَمْ مُسَارَعَةٌ فِي الْخَيْرِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ كَقَوْلِهِ: وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ [التَّوْبَةِ: ٨٥]

Bu kavim dünyada büyük nimetler içinde olunca, bu nimetlerin dinleri karşılığında kendilerine peşin verilmiş bir mükafat olduğunu zannetmeleri mümkün hale gelmişti. Bunun üzerine O Sübhânehu işin böyle olmadığını beyan ederek: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ } “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz için zannederler mi ki onların iyiliklerine koşuyoruz?” buyurdu. [Bu fiiller] fâil Allah Sübhânehu olmak üzere yâ harfi ile "yümiddühüm" ve "yüsâriu" şeklinde de okunmuştur. Anlam bakımından iki vecih vardır: Birincisi: Bu yardım ve mühlet verme, onların günahlarda adım adım helake sürüklenmelerinden (istidraç) ve günahlarının artırılmasından başka bir şey değildir; onlar ise bunu hayırlara koşturulmak zannederler. { بَلْ } “Hayır” edatı ise: { أَيَحْسَبُونَ } “zannederler mi?” ifadesini istidrâk (düzeltme) içindir; yani bilakis onlar hayvanlar gibidir, bunun bir istidraç mı yoksa hayırda bir acele ediş mi olduğunu düşünecek bir kavrayış ve şuura sahip değillerdir. Bu ayet, O'nun: { وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin” [Tevbe 85] buyruğu gibidir.

رُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ مَيْسَرَةَ: أَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَى نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ «أَيَفْرَحُ عَبْدِي أَنْ أَبْسُطَ لَهُ الدُّنْيَا وَهُوَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّي، وَيَجْزَعُ أَنْ أَقْبِضَ عَنْهُ الدُّنْيَا وَهُوَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّي» ثُمَّ تَلَا: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ

Yezîd b. Meysere'den şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ peygamberlerden birine şöyle vahyetti: "Kulum, dünyayı kendisine yaydığımda -ki bu onu Benden uzaklaştırdığı halde- sevinir mi; dünyayı ondan kıstığımda -ki bu onu Bana daha çok yaklaştırdığı halde- feryat edip üzülür mü?" Sonra şu ayeti okudu: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz için zannederler mi...”

وَعَنِ الْحَسَنِ: لَمَّا أُتِي عُمَرُ بِسَوَارِ كِسْرَى فَأَخَذَهُ وَوَضَعَهُ فِي يَدِ سُرَاقَةَ فَبَلَغَ مَنْكِبَهُ. فَقَالَ عُمَرُ اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ نَبِيَّكَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ/ وَالسَّلَامُ، كَانَ يُحِبُّ أَنْ يُصِيبَ مَالًا لِيُنْفِقَهُ فِي سَبِيلِكَ، فَزَوَيْتَ ذَلِكَ عَنْهُ نَظَرًا. ثُمَّ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ يُحِبُّ ذَلِكَ، اللَّهُمَّ لَا يَكُنْ ذَلِكَ مَكْرًا مِنْكَ بِعُمَرَ. ثُمَّ تَلَا: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ الوجه الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا أَعْطَاهُمْ هَذِهِ النِّعَمَ لِيَكُونُوا فَارِغِي الْبَالِ، مُتَمَكِّنِينَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِكُلَفِ الْحَقِّ، فَإِذَا أَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ وَالْحَالَةُ هَذِهِ، كَانَ لُزُومُ الحجة عَلَيْهِمْ أَقْوَى، فَلِذَلِكَ قَالَ: بَلْ لَا يَشْعُرُونَ.

Hasan [el-Basrî]'den [nakledildiğine göre]: Ömer'e Kisrâ'nın bileziği getirildiğinde onu aldı ve Sürâka'nın koluna taktı, bilezik onun omzuna kadar ulaştı. Bunun üzerine Ömer: "Allahım! Biliyorum ki Senin Peygamberin aleyhissalâtü vesselâm, Senin yolunda harcamak üzere mal elde etmeyi severdi; fakat Sen onun iyiliğini gözeterek bunu ondan esirgedin. Sonra Ebû Bekir de bunu severdi. Allahım, bu durum Ömer için Senin bir mekrinden ibaret olmasın!" dedi. Sonra şu ayeti okudu: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz için zannederler mi...”. İkinci vecih: O Sübhânehu, zihinleri rahat olsun ve Hakk'ın yükümlülükleriyle meşgul olmaya güç yetirebilsinler diye onlara bu nimetleri vermiştir. Durum böyleyken Haktan yüz çevirirlerse, aleyhlerindeki hüccetin bağlayıcılığı daha güçlü olur; bundan dolayı: { بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Hayır, farkında değiller!” buyurmuştur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٥٧ الى ٦١]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 57-61]

إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠) أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١)

{ إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠) أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١) } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler, (57) Rablerinin ayetlerine iman edenler, (58) Rablerine ortak koşmayanlar, (59) Ve Rablerine dönecekleri için verdiklerini kalpleri ürpererek verenler; (60) İşte onlar iyiliklerde yarışırlar ve onlar bunun için öne geçenlerdir. (61)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَمَّ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ بِقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ ثُمَّ قَالَ: بَلْ لَا يَشْعُرُونَ بَيَّنَ بَعْدَهُ صِفَاتِ مَنْ يُسَارِعُ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَشْعُرُ بِذَلِكَ وَهِيَ أَرْبَعَةٌ:

Bil ki Allah Teâlâ: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ } “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz için zannederler mi ki onların iyiliklerine koşuyoruz?” buyruğuyla daha önce zikri geçenleri yerip ardından: { بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Hayır, farkında değiller!” buyurunca; bundan sonra hayırlara koşan ve bunun şuurunda olan kimselerin sıfatlarını beyan etmiştir ki bunlar dört tanedir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ وَالْإِشْفَاقُ يَتَضَمَّنُ الْخَشْيَةَ مَعَ زِيَادَةِ رِقَّةٍ وَضَعْفٍ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: جَمَعَ بَيْنَهُمَا لِلتَّأْكِيدِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ الْخَشْيَةَ عَلَى الْعَذَابِ، وَالْمَعْنَى الَّذِينَ هُمْ مِنْ

Birinci Sıfat: O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler” buyruğudur. İsfâk (ürperti/şefkat), ekstra bir incelik ve zaaf ile birlikte korkuyu içerir. Onlardan bir kısmı: Te'kit için ikisini bir arada zikretmiştir, demiş; bir kısmı da haşyeti (korkuyu) azaba hamletmiştir ki bu durumda anlam: Rablerinin

عَذَابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ، وَهُوَ قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ الْإِشْفَاقَ عَلَى أَثَرِهِ وَهُوَ الدَّوَامُ فِي الطَّاعَةِ، وَالْمَعْنَى الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ دَائِمُونَ فِي طَاعَتِهِ، جَادُّونَ فِي طَلَبِ مَرْضَاتِهِ. وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ مَنْ بَلَغَ فِي الْخَشْيَةِ إِلَى حَدِّ الْإِشْفَاقِ وَهُوَ كَمَالُ الْخَشْيَةِ، كَانَ فِي نِهَايَةِ الْخَوْفِ مِنْ سُخْطِ اللَّه عَاجِلًا، وَمِنْ عِقَابِهِ آجِلًا، فَكَانَ فِي نِهَايَةِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْمَعَاصِي.

azabından korkup titreyenler, şeklinde olur. Bu, Kelbî ve Mukâtil'in görüşüdür. Bazıları ise işfâkı onun eserine yani itaatte devamlılığa hamletmiştir ki bu takdirde anlam: Rablerinin korkusundan ötürü O'na itaatte daim olanlar, O'nun rızasını aramada gayret gösterenler, demektir. Hakikat şu ki: Korkuda işfâk derecesine -ki o korkunun kemalidir- ulaşan bir kimse, dünyada Allah'ın gazabından, ahirette de cezasından son derece korkar; böylece günahlardan son derece sakınmış olur.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ آيَاتِ اللَّه تَعَالَى هِيَ الْمَخْلُوقَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى وُجُودِهِ، وَالْإِيمَانُ بِهَا هُوَ التَّصْدِيقُ بِهَا، وَالتَّصْدِيقُ بِهَا إِنْ كَانَ بِوُجُودِهَا فَذَلِكَ مَعْلُومٌ بِالضَّرُورَةِ، وَصَاحِبُ هَذَا التَّصْدِيقِ لَا يَسْتَحِقُّ الْمَدْحَ، وَإِنْ كَانَ بِكَوْنِهَا آيَاتٍ وَدَلَائِلَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ فَذَلِكَ مِمَّا لَا يُتَوَصَّلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالنَّظَرِ وَالْفِكْرِ، وَصَاحِبُهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِيرَ عَارِفًا/ بِوُجُودِ الصَّانِعِ وَصِفَاتِهِ، وَإِذَا حَصَلَتِ الْمَعْرِفَةُ بِالْقَلْبِ حَصَلَ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ ظَاهِرًا وَذَلِكَ هُوَ الْإِيمَانُ.

İkinci Sıfat: O'nun: { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Rablerinin ayetlerine iman edenler” buyruğudur. Bil ki Allah Teâlâ'nın ayetleri, O'nun varlığına delalet eden mahlukattır. Onlara iman etmek ise onları tasdik etmektir. Onları tasdik etmek şayet varlıklarını kabul etmek şeklinde ise bu zorunlu olarak (bedîhî) bilinir ve bu tasdikin sahibi övgüyü hak etmez. Şayet onların Sâni'in (Yaratıcı'nın) varlığına dair ayetler ve deliller olduğunu kabul etmek şeklinde ise bu ancak nazar ve tefekkürle ulaşılan bir şeydir. Bunun sahibi ise mutlaka Sâni'in varlığını ve sıfatlarını tanıyan (ârif) bir kimse haline gelir. Marifet kalpte hasıl olduğunda dille ikrar da zahirde hasıl olur ve iman işte budur.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِيمَانَ بِالتَّوْحِيدِ وَنَفْيَ الشَّرِيكِ للَّه تَعَالَى لِأَنَّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ نَفْيُ الشِّرْكِ الْخَفِيِّ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُخْلِصًا فِي الْعِبَادَةِ لَا يَقْدُمُ عَلَيْهَا إِلَّا لِوَجْهِ اللَّه تَعَالَى وَطَلَبِ رِضْوَانِهِ واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Sıfat: O'nun: { وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ } “Rablerine ortak koşmayanlar” buyruğudur. Bundan kasıt tevhide iman etmek ve Allah Teâlâ'ya ortak koşmayı nefyetmek değildir; çünkü bu mana O'nun: { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Rablerinin ayetlerine iman edenler” buyruğuna dahildir. Bilakis bundan maksat gizli şirki nefyetmektir ki bu da kulun ibadette ihlaslı olması, ibadete ancak Allah Teâlâ'nın rızası ve hoşnutluğunu talep etmek için yönelmesidir. En doğrusunu Allah bilir.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ مَعْنَاهُ يُعْطُونَ مَا أَعْطَوْا فَدَخَلَ فِيهِ كُلُّ حَقٍّ يَلْزَمُ إِيتَاؤُهُ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ مِنْ حَقِّ اللَّه تَعَالَى: كَالزَّكَاةِ وَالْكَفَّارَةِ وَغَيْرِهِمَا، أَوْ مِنْ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ: كَالْوَدَائِعِ وَالدُّيُونِ وَأَصْنَافِ الْإِنْصَافِ وَالْعَدْلِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا يَنْفَعُ إِذَا فَعَلُوهُ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ، لِأَنَّ مَنْ يَقْدُمُ عَلَى الْعِبَادَةِ وَهُوَ وَجِلٌ مِنْ تَقْصِيرِهِ وَإِخْلَالِهِ بِنُقْصَانٍ أَوْ غَيْرِهِ، فَإِنَّهُ يَكُونُ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْوَجِلِ مُجْتَهِدًا فِي أَنْ يُوَفِّيَهَا حَقَّهَا فِي الْأَدَاءِ.

Dördüncü Sıfat: O'nun: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Ve verdiklerini kalpleri ürpererek verenler” buyruğudur; anlamı: verdikleri şeyi verirler demektir. Dolayısıyla verilmesi vacip olan her hak buna dahil olur; ister zekât ve keffâret ve benzerleri gibi Allah Teâlâ'nın hakkı olsun, ister emanetler, borçlar ve her türlü adalet ve hakkaniyet çeşitleri gibi kulların hakları olsun. [Allah Teâlâ] bunun ancak kalpleri ürpererek yaptıkları takdirde fayda vereceğini beyan etmiştir; zira ibadete kusur etme, bir noksanlık veya başka bir sebeple halel getirme korkusu içinde yönelen kimse, bu ürperti sebebiyle onu ifa ederken hakkını tastamam vermeye gayret eder.

وَسَأَلَتْ عَائِشَةُ ﵂ رسول ﷺ فَقَالَتْ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَهُوَ الَّذِي يَزْنِي وَيَشْرَبُ الْخَمْرَ وَيَسْرِقُ وَهُوَ عَلَى ذَلِكَ يَخَافُ اللَّه تَعَالَى؟ فَقَالَ ﵊: «لَا يَا ابْنَةَ الصِّدِّيقِ، وَلَكِنْ هُوَ الرَّجُلُ يُصَلِّي وَيَصُومُ وَيَتَصَدَّقُ وَهُوَ عَلَى ذَلِكَ يَخَافُ اللَّه تَعَالَى» .

Âişe radıyallâhu anhâ Resûlullah ﷺ'e sorarak: "{ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } 'Verdiklerini kalpleri ürpererek verenler' [ayeti]; zina eden, içki içen, hırsızlık yapan ve bununla beraber Allah Teâlâ'dan korkan kimse midir?" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "Hayır ey Sıddîk'ın kızı! Fakat o, namaz kılan, oruç tutan, sadaka veren ve bununla beraber Allah Teâlâ'dan korkan kimsedir" buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَرْتِيبَ هَذِهِ الصِّفَاتِ فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ، لِأَنَّ الصِّفَةَ الْأُولَى دَلَّتْ عَلَى حُصُولِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ الْمُوجِبِ لِلِاحْتِرَازِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي.

Bil ki bu sıfatların sıralanışı son derece güzeldir; zira birinci sıfat, uygun olmayan şeylerden sakınmayı gerektiren şiddetli bir korkunun meydana gelişine delalet etmiştir.

وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ عَلَى تَرْكِ الرِّيَاءِ فِي الطَّاعَاتِ.

İkinci sıfat: İbadet ve itaatlerde riyayı terk etmeye delalet etmiştir.

وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْمُسْتَجْمِعَ لِتِلْكَ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ يَأْتِي بِالطَّاعَاتِ مَعَ الْوَجَلِ وَالْخَوْفِ مِنَ التَّقْصِيرِ، وَذَلِكَ هُوَ نِهَايَةُ مَقَامَاتِ الصَّدِّيقِينَ رَزَقَنَا اللَّه سُبْحَانَهُ الْوُصُولَ إِلَيْهَا، فَإِنْ قِيلَ: أَفَتَقُولُونَ إِنَّ قَوْلَهُ:

Üçüncü sıfat: Bu üç sıfatı kendinde toplayan kimsenin, ibadetleri kusur etme endişesi ve korkusuyla yerine getirdiğine delalet etmiştir ki bu da sıddîkların makamlarının zirvesidir; Allah Sübhânehu bize de oraya ulaşmayı nasip etsin. Şayet: "O'nun:

وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ يَرْجِعُ إِلَى يُؤْتُونَ، أَوْ يَرْجِعُ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْخِصَالِ؟ قُلْنَا بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْكُلِّ لِأَنَّ الْعَطِيَّةَ لَيْسَتْ بِذَلِكَ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ الْأَعْمَالِ، إِذِ الْمُرَادُ أَنْ يُؤَدِّيَ ذَلِكَ عَلَى وَجَلٍ مِنْ تَقْصِيرِهِ، فَيَكُونُ مُبَالِغًا فِي تَوْفِيَتِهِ حَقَّهُ، فَأَمَّا إِذَا قرئ والذين يأتون مَا أَتَوْا فَالْقَوْلُ فِيهِ أَظْهَرُ، إِذِ الْمُرَادُ بِذَلِكَ أَيُّ شَيْءٍ أَتَوْهُ وَفَعَلُوهُ مِنْ تَحَرُّزٍ عَنْ مَعْصِيَةٍ وَإِقْدَامٍ عَلَى إِيمَانٍ وَعَمَلٍ، فَإِنَّهُمْ يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ مَعَ الْوَجَلِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ عِلَّةَ ذَلِكَ الْوَجَلِ وَهِيَ عِلْمُهُمْ بِأَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ، أَيْ لِلْمُجَازَاةِ وَالْمُسَاءَلَةِ وَنَشْرِ الصُّحُفِ وَتَتَبُّعِ الْأَعْمَالِ، وَأَنَّ هُنَاكَ لَا تَنْفَعُ النَّدَامَةُ، فَلَيْسَ إِلَّا الْحُكْمُ الْقَاطِعُ مِنْ جِهَةِ مَالِكِ الْمُلْكِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الصِّفَاتِ لِلْمُؤْمِنِينَ

{ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } 'kalpleri ürpererek' buyruğunun 'verirler' (yü'tûne) fiiline mi, yoksa daha önce geçen bütün hasletlere mi raci olduğunu söylersiniz?" denilirse; biz deriz ki: Bilakis hepsine raci olması daha evladır; çünkü verme eylemi bu hususta diğer amellerden daha öncelikli değildir. Zira maksat, kişinin kusur etme endişesiyle o ameli yerine getirmesi ve böylece onun hakkını tastamam verme hususunda azami gayret göstermesidir. Şayet "yaptıkları şeyleri yaparlar" (ye'tûne mâ etev) şeklinde okunursa bu görüş daha da zahirdir; zira bundan maksat, günahtan sakınma, imana ve amele yönelme adına yaptıkları ve işledikleri her şeyi ürperti içinde yapmalarıdır. Sonra O Sübhânehu bu ürpertinin illetini beyan etmiştir ki o da Rablerine döneceklerini bilmeleridir; yani karşılık görmek, hesaba çekilmek, amel defterlerinin açılması ve amellerin tetkik edilmesi için [döneceklerini] ve orada pişmanlığın fayda vermeyeceğini, mülkün sahibinden kesin hükümden başka bir şeyin olmayacağını bilmeleridir. Sonra O Sübhânehu ihlaslı müminler için bu sıfatları zikredince,

الْمُخْلِصِينَ قَالَ بَعْدَهُ: أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ يَرْغَبُونَ فِي الطَّاعَاتِ أَشَدَّ الرَّغْبَةِ فَيُبَادِرُونَهَا لِئَلَّا تَفُوتَ عَنْ وقتها ولكيلا تفوتهم دون الاحترام. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ يَتَعَجَّلُونَ فِي الدُّنْيَا أَنْوَاعَ النَّفْعِ وَوُجُوهَ الْإِكْرَامِ، كَمَا قَالَ: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا/ وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٨] .

bunun ardından: { أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “İşte onlar iyiliklerde yarışırlar” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Maksat, taatlere son derece rağbet ederler ve vaktinden geçmesin, hürmetsizce ellerinden kaçmasın diye onlara önceden koşarlar demektir. İkincisi: O'nun: { فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “Allah da onlara dünya sevabını ve ahiret sevabının en güzelini verdi” [Âl-i İmrân 148] ve

وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٧] لِأَنَّهُمْ إِذَا سُورِعَ لَهُمْ بِهَا فَقَدْ سَارَعُوا فِي نَيْلِهَا وَتَعَجَّلُوهَا، وَهَذَا الوجه أَحْسَنُ طِبَاقًا لِلْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، لِأَنَّ فِيهِ إِثْبَاتَ مَا نُفِيَ عَنِ الْكُفَّارِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَقُرِئَ يُسْرِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ.

{ وَآتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Ona dünyada mükafatını verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” [Ankebût 27] buyurduğu gibi, dünyada her türlü faydayı ve ikram çeşitlerini peşin olarak alırlar. Zira kendilerine [nimetler] aceleyle verildiğinde onlar da bu nimetleri elde etmede acele etmiş ve onları peşin almış olurlar. Bu vecih, önceki ayete mutabakat bakımından daha güzeldir; çünkü kâfirlerden nefyedilen şeyin müminler için ispat edilmesi söz konusudur. Âyet "yüsriûne fi'l-hayrât" şeklinde de okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَهُمْ لَها سابِقُونَ فَالْمَعْنَى فَاعِلُونَ السَّبْقَ لِأَجْلِهَا أَوْ سَابِقُونَ النَّاسَ لِأَجْلِهَا أَوْ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ أَيْ يَنَالُونَهَا قَبْلَ الْآخِرَةِ حَيْثُ عُجِّلَتْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ. وَالْمَعْنَى وَهُمْ لَهَا كَمَا يُقَالُ أَنْتَ لَهَا وَهِيَ لَكَ، ثُمَّ قَالَ سَابِقُونَ أَيْ وَهُمْ سَابِقُونَ.

{ وَهُمْ لَها سابِقُونَ } “onlar bunlar için öne geçenlerdir” kavline gelince; mana, "onun için öne geçme eylemini yapanlar" yahut "onun için insanları geçenler" veya "onlar bunlar için öne geçenlerdir"; yani dünyada kendilerine peşin verildiği için ahiretten önce ona kavuşanlar demektir. [Ayetin] haberden sonra haber olması da caizdir. Mana, tıpkı "sen bunun içinsin ve o da senin içindir" denilmesi gibi "onlar onun içindir", sonra da { سابِقُونَ } “öne geçenlerdir” yani "ve onlar öne geçenlerdir" buyurmuştur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٢ الى ٦٥]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 62'den 65'e]

وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢) بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥)

{ وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢) بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar. (62) Fakat onların kalpleri bundan yana bir gaflet/cehalet içindedir. Onların bundan başka yapageldikleri birtakım amelleri de vardır. (63) Nihayet onların şımarık zenginlerini azapla yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarırlar. (64) Bugün feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden yardım görmeyeceksiniz. (65)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ كَيْفِيَّةَ أَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلِصِينَ ذَكَرَ حُكْمَيْنِ مِنْ أَحْكَامِ أَعْمَالِ الْعِبَادِ فَالْأَوَّلُ:

Bil ki O Sübhânehu, ihlaslı müminlerin amellerinin niteliğini zikredince, kulların amellerine dair iki hüküm zikretmiştir. Birincisi:

قَوْلُهُ: وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَفِي الْوُسْعِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الطَّاقَةُ عَنِ الْمُفَضَّلِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ دُونَ الطَّاقَةِ وَهُوَ قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ وَمُقَاتِلٍ وَالضَّحَّاكِ وَالْكَلْبِيِّ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ الْوُسْعَ إِنَّمَا سُمِّيَ وُسْعًا لِأَنَّهُ يَتَّسِعُ عَلَيْهِ فِعْلُهُ وَلَا يَصْعُبُ وَلَا يَضِيقُ، فَبَيَّنَ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُخْلِصِينَ لَمْ يُكَلَّفُوا أَكْثَرَ مِمَّا عَمِلُوا. قَالَ مُقَاتِلٌ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ قَائِمًا فَلْيُصَلِّ جَالِسًا وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ جَالِسًا فَلْيُومِ إِيمَاءً لِأَنَّا لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا، وَاسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهِ فِي نَفْيِ تَكْلِيفِ مَا لَا يُطَاقُ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ [الْجَاثِيَةِ: ٢٩] وَقَوْلُهُ: لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩] .

O'nun: { وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” kavlidir. Vüs' (güç/kapasite) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Mufaddal'dan [nakledildiğine göre] bunun takat (güç) olduğudur. İkincisi: Takatin altı olduğudur; bu da Mu'tezile'nin, Mukâtil'in, Dahhâk'ın ve Kelbî'nin görüşüdür. Onlar buna şu gerekçeyle delil getirmişlerdir: Vüs', o fiili yapmanın kişiye geniş gelmesi, zor ve dar gelmemesi sebebiyle vüs' olarak isimlendirilmiştir. Böylece O, bu ihlaslı kimselere yaptıklarından daha fazlasının yüklenmediğini beyan etmiştir. Mukâtil dedi ki: Ayakta namaz kılmaya gücü yetmeyen oturarak kılsın, oturarak kılmaya gücü yetmeyen ima ile kılsın; çünkü biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Mu'tezile bu ayetle güç yetirilemeyecek şeyin teklif edilmesinin (teklîf-i mâ lâ yutâk) nefyine delil getirmiştir ki buna dair söz daha önce geçmişti. İkincisi: O'nun: { وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar” kavlidir. Bunun benzeri O'nun: { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “İşte bu kitabımız, sizin aleyhinize hakkı söyler” [Câsiye 29] ve O'nun: { لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini saymış” [Kehf 49] kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ الْكِتَابَ بِمَنْ يَصْدُرُ عَنْهُ الْبَيَانُ فَإِنَّ الْكِتَابَ لَا يَنْطِقُ لَكِنَّهُ يُعْرِبُ بِمَا فِيهِ كَمَا يُعْرِبُ وَيَنْطِقُ النَّاطِقُ إِذَا كَانَ مُحِقًّا، فَإِنْ قِيلَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُعْرَضُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ الْكِتَابُ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا مُحِيلِينَ الْكَذِبَ عَلَى اللَّه تَعَالَى أَوْ مُجَوِّزِينَ ذَلِكَ عَلَيْهِ، فَإِنْ أَحَالُوهُ عَلَيْهِ فَإِنَّهُمْ يُصَدِّقُونَهُ فِي كُلِّ مَا يَقُولُ سَوَاءٌ وُجِدَ الْكِتَابُ أَوْ لَمْ يُوجَدْ، وَإِنْ جَوَّزُوهُ عَلَيْهِ لَمْ يَثِقُوا بِذَلِكَ الْكِتَابِ لِتَجْوِيزِهِمْ أَنَّهُ/ سُبْحَانَهُ كَتَبَ فِيهِ خِلَافَ مَا حَصَلَ. فَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ لَا فَائِدَةَ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ؟ قُلْنَا يَفْعَلُ اللَّه مَا يَشَاءُ وَعَلَى أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَصْلَحَةً لِلْمُكَلَّفِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ.

Bil ki Allah Teâlâ kitabı, kendisinden beyan sadır olan kimseye benzetmiştir; zira kitap konuşmaz, fakat hak üzere olan bir konuşmacının meramını ifade edip konuştuğu gibi, o da içindekileri ifade eder. Şayet: "Kendilerine bu kitap arz edilen kimseler ya Allah Teâlâ hakkında yalanı imkânsız gören ya da O'nun hakkında bunu caiz gören kimselerdir. Eğer O'nun hakkında bunu imkânsız görüyorlarsa, kitap bulunsun veya bulunmasın O'nun söylediği her şeyde O'nu tasdik ederler; şayet O'nun hakkında bunu caiz görüyorlarsa, O Sübhânehu'nun onda meydana gelenin aksini yazmış olmasını caiz gördükleri için o kitaba güvenmezler. Dolayısıyla her iki takdire göre de o kitapta bir fayda yoktur?" denilirse; biz deriz ki: Allah dilediğini yapar; bununla birlikte bunun meleklerden olan mükellefler için bir maslahat olması da uzak bir ihtimal değildir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ فَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً [الْكَهْفِ:

O'nun: { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “onlar haksızlığa uğratılmazlar” kavline gelince; bunun benzeri O'nun: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Yaptıklarını hazır buldular; Rabbin hiç kimseye zulmetmez” [Kehf 49] kavlidir.

٤٩] فَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الظُّلْمُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالزِّيَادَةِ فِي الْعِقَابِ أَوْ بِالنُّقْصَانِ مِنَ الثَّوَابِ أَوْ بِأَنْ يُعَذَّبَ عَلَى مَا لَمْ يَعْلَمْ أَوْ بِأَنْ يُكَلِّفَهُمْ مَا لَا يُطِيقُونَ فَتَكُونُ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُوجِدًا لِفِعْلِهِ وَإِلَّا لَكَانَ تَعْذِيبُهُ عَلَيْهِ ظُلْمًا وَدَالَّةً عَلَى

Bunun üzerine Mu'tezile dedi ki: Zulüm ya cezada artırma yapmakla ya sevapta eksiltme yapmakla ya bilmediği bir şeyden ötürü azap etmekle ya da onlara güç yetiremeyecekleri şeyleri teklif etmekle olur. Dolayısıyla ayet, kulun kendi fiilinin var edicisi olduğuna delalet eder; aksi takdirde bundan dolayı ona azap edilmesi zulüm olurdu; ve [yine bu ayet] delalet eder ki,

أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يُكَلِّفُ مَا لَا يُطَاقُ الجواب: أَنَّهُ لَمَّا كَلَّفَ أَبَا لَهَبٍ أَنْ يُؤْمِنَ، وَالْإِيمَانُ يَقْتَضِي تَصْدِيقُ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ مَا أَخْبَرَ عَنْهُ وَمِمَّا أَخْبَرَ عَنْهُ أَنَّ أَبَا لَهَبٍ لَا يُؤْمِنُ فَقَدْ كَلَّفَهُ بِأَنْ يُؤْمِنَ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ فَيَلْزَمُكُمْ كُلُّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ.

O Sübhânehu güç yetirilemeyecek şeyi teklif etmez. Cevap: O, Ebû Leheb'e iman etmesini teklif ettiğinde ve iman da Allah Teâlâ'yı haber verdiği her şeyde tasdik etmeyi gerektirdiğinde, haber verdiği şeylerden biri de Ebû Leheb'in iman etmeyeceği olduğuna göre, onu iman etmeyeceğine iman etmekle mükellef kılmıştır; dolayısıyla zikrettiğiniz her şey sizin aleyhinize bir bağlayıcılık (lüzum) oluşturur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْكُفَّارِ وَهُمُ الَّذِينَ يَلِيقُ بِهِمْ قَوْلُهُ: بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ إِذِ الْمُرَادُ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا الَّذِي بَيَّنَاهُ فِي الْقُرْآنِ أَوْ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الَّذِي يَنْطِقُ بِالْحَقِّ أَوْ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ وَصْفُ الْمُشْفِقِينَ وَلَهُمْ أَيْ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ أَيْ أَعْمَالٌ سِوَى ذَلِكَ أَيْ سِوَى جَهْلِهِمْ وَكُفْرِهِمْ ثم قال بَعْضُهُمْ أَرَادَ أَعْمَالَهُمْ فِي الْحَالِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ أَرَادَ الْمُسْتَقْبَلَ وَهَذَا أَقْرَبُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: هُمْ لَها عامِلُونَ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ أَقْرَبُ وَإِنَّمَا قَالَ: هُمْ لَها عامِلُونَ لِأَنَّهَا مُثْبَتَةٌ فِي عِلْمِ اللَّه تَعَالَى وَفِي حُكْمِ اللَّه وَفِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، فَوَجَبَ أَنْ يَعْمَلُوهَا لِيَدْخُلُوا بِهَا النَّارَ لِمَا سَبَقَ لَهُمْ مِنَ اللَّه مِنَ الشَّقَاوَةِ الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ صِفَاتِ الْمُشْفِقِينَ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ بَعْدَ وَصْفِهِمْ: وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَنِهَايَتُهُ مَا أَتَى بِهِ هَؤُلَاءِ الْمُشْفِقُونَ وَلَدَيْنا كِتابٌ يَحْفَظُ أَعْمَالَهُمْ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ بَلْ نُوَفِّرُ عَلَيْهِمْ ثَوَابَ كُلِّ أَعْمَالِهِمْ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا هُوَ أَيْضًا وَصْفٌ لَهُمْ بِالْحَيْرَةِ كَأَنَّهُ قَالَ وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ الْوَجَلِ وَالْخَوْفِ كَالْمُتَحَيِّرِينَ فِي جَعْلِ أَعْمَالِهِمْ مَقْبُولَةً أَوْ مَرْدُودَةً وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ أَيْ لَهُمْ أَيْضًا مِنَ النَّوَافِلِ وَوُجُوهِ الْبِرِّ سِوَى مَا هُمْ عَلَيْهِ إِمَّا أَعْمَالًا قَدْ عَمِلُوهَا فِي الْمَاضِي أَوْ سَيَعْمَلُونَهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ رَجَعَ بِقَوْلِهِ: حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِلَى وَصْفِ الْكُفَّارِ.

Allah Teâlâ'nın: { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Fakat onların kalpleri bundan yana bir gaflet/cehalet içindedir” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun kâfirlere raci olduğudur; nitekim: { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Fakat onların kalpleri bundan yana bir gaflet/cehalet içindedir” kavli onlara layıktır, müminlere layık değildir. Zira maksat, Kur'an'da beyan ettiğimiz bu şeyden veya hakkı söyleyen bu kitaptan yahut ürperti duyan kimselerin bu vasfından bir gaflet/cehalet içindedirler [demektir]. { وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ } “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır” yani bu kâfirlerin bundan başka amelleri, yani cehaletlerinden ve küfürlerinden başka amelleri vardır. Sonra bazısı, onların halihazırdaki amellerini kastetti demiştir; bazısı da bilakis gelecekteki [amellerini] kastetti demiştir ki bu daha yakındır; çünkü: { هُمْ لَها عامِلُونَ } “onlar bunları yapagelenlerdir” kavli geleceğe daha yakındır. O'nun: { هُمْ لَها عامِلُونَ } “onlar bunları yapagelenlerdir” buyurması, sadece bunların Allah Teâlâ'nın ilminde, Allah'ın hükmünde ve Levh-i Mahfuz'da sabit olması sebebiyledir; dolayısıyla Allah'tan kendilerine geçen şekavet (bedbahtlık) sebebiyle cehenneme girmeleri için o amelleri işlemeleri vacip/kaçınılmaz olmuştur. İkinci görüş: Bu da Ebû Müslim'in tercihidir; bu ayetler ürperti duyanların sıfatlarındandır. Sanki O Sübhânehu onları vasfettikten sonra şöyle buyurmuştur: { وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” ve bunun son noktası da bu ürperti duyan kimselerin ortaya koyduğu şeydir; { وَلَدَيْنا كِتابٌ } “Katımızda bir kitap vardır” onların amellerini koruyan, { يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “hakkı söyler ve onlar haksızlığa uğratılmazlar” bilakis onların bütün amellerinin mükafatını kendilerine tastamam veririz; { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Fakat onların kalpleri bundan yana bir kapılma/şaşkınlık içindedir” bu da onların hayret içinde olduklarına dair bir vasıftır; sanki [şöyle] demiştir: Onlar bu ürperti ve korkuyla birlikte, amellerinin makbul mü yoksa merdut mu kılındığı hususunda şaşkınlık içinde gibidirler; { وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ } “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır” yani onların bulundukları durumun dışında, gerek geçmişte yaptıkları gerekse gelecekte yapacakları nafilelerden ve iyilik türlerinden başka amelleri de vardır. Sonra O Sübhânehu: { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } “Nihayet onların şımarık zenginlerini azapla yakaladığımız zaman” kavliyle kâfirlerin vasfına geri dönmüştür.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ أَبِي مُسْلِمٍ أَوْلَى لِأَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَ رَدُّ الْكَلَامِ إِلَى مَا يَتَّصِلُ بِهِ مِنْ ذِكْرِ الْمُشْفِقِينَ كَانَ أَوْلَى مِنْ رَدِّهِ إِلَى مَا بَعُدَ مِنْهُ خُصُوصًا، وَقَدْ يُرَغَّبُ الْمَرْءُ فِي فِعْلِ الْخَيْرِ بِأَنْ يُذَكَّرَ أَنَّ أَعْمَالَهُ مَحْفُوظَةٌ كَمَا قَدْ يُحَذَّرُ بِذَلِكَ مِنَ الشَّرِّ، وَقَدْ يُوصَفُ الْمَرْءُ لِشِدَّةِ فِكْرِهِ فِي أَمْرِ آخِرَتِهِ بِأَنَّ قَلْبَهُ فِي غَمْرَةٍ وَيُرَادُ أَنَّهُ قَدِ اسْتَوْلَى عَلَيْهِ الْفِكْرُ فِي قَبُولِ عَمَلِهِ أَوْ رَدِّهِ وَفِي أَنَّهُ هَلْ أَدَّاهُ كَمَا يَجِبُ أَوْ قَصَّرَ. فَإِنْ قِيلَ فَمَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مِنْ هَذَا، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ قُلْنَا هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى إِشْفَاقِهِمْ وَوَجَلِهِمْ مَعَ أَنَّهُمَا مُسْتَوْلِيَانِ عَلَى قُلُوبِهِمْ.

Bil ki Ebû Müslim'in sözü daha evladır; çünkü sözü, bitişiğinde yer alan ürperti duyanların zikrine döndürmek mümkün olduğunda, onu uzakta kalana döndürmekten daha evladır. Hususiyle, kişiye amellerinin korunmuş olduğu hatırlatılarak şerden sakındırıldığı gibi, hayır işlemeye de teşvik edilebilir. Yine kişi, ahiret işi hakkındaki yoğun düşüncesinden dolayı kalbinin bir gayyada (gamre) olduğu şeklinde vasfedilebilir ve bununla, amelinin kabulü veya reddi hususundaki, onu gerektiği gibi yerine getirip getirmediği yahut kusur edip etmediği hususundaki düşüncenin kendisini kapladığı kastedilir. Şayet: "O'nun { مِنْ هَذَا } 'bundan' kavlinden maksat nedir ve bu neye işarettir?" denilirse; biz deriz ki: Bu, o ikisi kalplerini kaplamış olmakla birlikte, onların ürperti ve korkularına bir işarettir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ فقال صاحب «الكشاف» حتى هذه هي التي/ يُبْتَدَأُ بَعْدَهَا الْكَلَامُ وَالْكَلَامُ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ.

Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } “Nihayet onların şımarık zenginlerini azapla yakaladığımız zaman” kavline gelince; el-Keşşâf sahibi dedi ki: Bu (hattâ), kendisinden sonra söze başlanan (ibtidâiyye) hattâ'dır; söz ise şart cümlesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ [فِي] أَنَّ الضَّمِيرَ فِي مُتْرَفِيهِمْ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْكُفَّارِ لِأَنَّ الْعَذَابَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِمْ وَفِي هَذَا الْعَذَابِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَرَادَ بِالْعَذَابِ مَا نَزَلَ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَذَابُ الْآخِرَةِ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْمُنَعَّمِينَ مِنْهُمْ إِذَا نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ يَجْأَرُونَ أَيْ يَرْتَفِعُ صَوْتُهُمْ بِالِاسْتِغَاثَةِ وَالضَّجِيجِ لِشِدَّةِ مَا هُمْ عَلَيْهِ وَيُقَالُ لَهُمْ عَلَى وَجْهِ التَّبْكِيتِ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ فَلَا يُدْفَعُ عَنْكُمْ مَا يُرِيدُ إِنْزَالَهُ بِكُمْ، دَلَّ بِذَلِكَ سُبْحَانَهُ عَلَى أَنَّهُمْ سَيَنْتَهُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ مِنَ الْحَسْرَةِ وَالنَّدَامَةِ وَهُوَ كَالْبَاعِثِ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا عَلَى تَرْكِ الْكُفْرِ وَالْإِقْدَامِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ فَإِنَّهُمُ الْآنَ يَنْتَفِعُونَ بذلك.

Bil ki { مُتْرَفِيهِمْ } "onların şımarık zenginleri" ifadesindeki zamirin, daha önce zikri geçen kâfirlere raci olduğunda şüphe yoktur; çünkü azap ancak onlara layıktır. Bu azap hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Azap ile Bedir günü başlarına inen şeyi kastetmiştir. İkincisi: Bunun ahiret azabı olduğudur. Sonra O Sübhânehu, onlardan nimet içinde yüzenlerin başlarına azap indiğinde { يَجْأَرُونَ } feryat edeceklerini, yani içinde bulundukları durumun şiddetinden ötürü yardım istemek ve sızlanmak suretiyle seslerini yükselteceklerini beyan etmiştir. Onlara kınama ve azarlama kabilinden: { لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Bugün feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden yardım görmeyeceksiniz” yani O'nun sizin başınıza indirmek istediği şey sizden savuşturulamaz, denilir. O Sübhânehu bununla, onların kıyamet gününde hasret ve nedametin bu derecesine varacaklarına delalet etmiştir ki bu, dünyada küfrü terk edip imana ve taate yönelmeleri için onlar adına bir teşvik gibidir; zira onlar şu anda bundan faydalanabilirler.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٦ الى ٧٢]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 66'dan 72'ye]

قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧) أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠)

{ قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧) أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠) } “Âyetlerim size okunuyordu da siz ökçeleriniz üzerine geri dönüyordunuz; (66) Ona karşı kibirlenerek, geceleyin toplanıp hezeyanlar savuruyordunuz. (67) Onlar bu sözü hiç düşünmediler mi, yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi? (68) Yoksa resullerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? (69) Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar? Hayır, o onlara hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar. (70)”

وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢)

{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) } “Eğer hak onların hevalarına uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı. Hayır, biz onlara şereflerini (öğütlerini) getirdik; fakat onlar kendi şereflerinden (öğütlerinden) yüz çevirmektedirler. (71) Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin karşılığı/mükafatı daha hayırlıdır; O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (72)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ فِيمَا قَبْلُ أَنَّهُ لَا يَنْصُرُ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ أَتْبَعَهُ بِعِلَّةِ ذَلِكَ وَهِيَ أَنَّهُ مَتَى تُلِيَتْ آيَاتُ اللَّه عَلَيْهِمْ أَتَوْا بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ يَنْكِصُونَ وَهَذَا مَثَلٌ يُضْرَبُ فِيمَنْ تَبَاعَدَ عَنِ الْحَقِّ كُلَّ التَّبَاعُدِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ أَيْ تَنْفِرُونَ عَنْ تِلْكَ الْآيَاتِ وَعَمَّنْ يَتْلُوهَا كَمَا يَذْهَبُ النَّاكِصُ عَلَى عَقِبَيْهِ بِالرُّجُوعِ إِلَى وَرَائِهِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ وَالْهَاءُ/ فِي (بِهِ) إِلَى مَاذَا تَعُودُ؟ فِيهِ وُجُوهٌ: أَوَّلُهَا: إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ أَوِ الْحَرَمِ كَانُوا يَقُولُونَ لَا يَظْهَرُ عَلَيْنَا أَحَدٌ لِأَنَّا أَهْلُ الْحَرَمِ وَالَّذِي يُسَوِّغُ هَذَا الْإِضْمَارَ شُهْرَتُهُمْ بِالِاسْتِكْبَارِ بِالْبَيْتِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَفْخَرَةٌ إِلَّا أَنَّهُمْ وُلَاتُهُ وَالْقَائِمُونَ بِهِ وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ مُسْتَكْبِرِينَ بِهَذَا التَّرَاجُعِ وَالتَّبَاعُدِ وَثَالِثُهَا: أن تتعلق الباء بسامرا أَيْ يَسْمُرُونَ بِذِكْرِ الْقُرْآنِ وَبِالطَّعْنِ فِيهِ، وَهَذَا هُوَ الْأَمْرُ الثَّالِثُ الَّذِي يَأْتُونَ بِهِ عِنْدَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ، وَكَانُوا يَجْتَمِعُونَ حَوْلَ الْبَيْتِ بِاللَّيْلِ يَسْمُرُونَ وَكَانَتْ عَامَّةُ سَمَرِهِمْ ذِكْرَ الْقُرْآنِ وَتَسْمِيَتَهُ سِحْرًا وَشِعْرًا وَسَبَّ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَيَهْجُرُونَ، وَالسَّامِرُ نَحْوُ الْحَاضِرِ في الإطلاق على الجمع وقرئ سمرا وسامرا يَهْجُرُونَ مِنْ أَهْجَرَ فِي مَنْطِقِهِ إِذَا أَفْحَشَ وَالْهَجْرُ بِالْفَتْحِ الْهَذَيَانُ وَالْهُجْرُ بِالضَّمِّ الْفُحْشُ أَوْ مِنْ هَجَّرَ الَّذِي هُوَ مُبَالَغَةٌ فِي هَجَرَ إِذَا هَذَى. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا وَصَفَ حَالَهُمْ رَدَّ عَلَيْهِمْ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَحَدِ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: أَحَدُهَا: أَنْ لَا يَتَأَمَّلُوا فِي دَلِيلِ ثُبُوتِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ فَبَيَّنَ أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي هُوَ الْقُرْآنُ كَانَ مَعْرُوفًا لَهُمْ وَقَدْ مُكِّنُوا مِنَ التَّأَمُّلِ فِيهِ مِنْ حَيْثُ كَانَ مُبَايِنًا لِكَلَامِ الْعَرَبِ فِي الْفَصَاحَةِ، وَمُبَرَّأً عَنِ التَّنَاقُضِ فِي طُولِ عُمْرِهِ، وَمِنْ حَيْثُ يُنَبِّهُ عَلَى مَا يَلْزَمُهُمْ مِنْ مَعْرِفَةِ الصَّانِعِ وَمَعْرِفَةِ الْوَحْدَانِيَّةِ فَلِمَ لَا يَتَدَبَّرُونَ فِيهِ لِيَتْرُكُوا الْبَاطِلَ وَيَرْجِعُوا إِلَى الْحَقِّ وَثَانِيهَا: أَنْ يَعْتَقِدُوا أَنَّ مَجِيءَ الرُّسُلِ أَمْرٌ عَلَى خِلَافِ الْعَادَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ عَرَفُوا بِالتَّوَاتُرِ أَنَّ الرُّسُلَ كَانَتْ تَتَوَاتَرُ عَلَى الْأُمَمِ وَتَظْهَرُ الْمُعْجِزَاتُ عَلَيْهَا وَكَانَتِ الْأُمَمُ بَيْنَ مُصَدِّقٍ نَاجٍ، وَبَيْنَ مُكَذِّبٍ هَالِكٍ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ أَفَمَا دَعَاهُمْ ذَلِكَ إِلَى تَصْدِيقِ الرَّسُولِ وَثَالِثُهَا: أَنْ لَا يَكُونُوا عَالِمِينَ بِدِيَانَتِهِ وَحُسْنِ خِصَالِهِ قَبْلَ ادِّعَائِهِ لِلنُّبُوَّةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ نَبَّهَ سُبْحَانَهُ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ عَرَفُوا مِنْهُ قَبْلَ ادِّعَائِهِ الرِّسَالَةَ كَوْنَهُ فِي نِهَايَةِ الْأَمَانَةِ وَالصِّدْقِ وَغَايَةِ الْفِرَارِ مِنَ الْكَذِبِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ فَكَيْفَ كَذَّبُوهُ بَعْدَ أَنِ اتَّفَقَتْ كَلِمَتُهُمْ عَلَى تَسْمِيَتِهِ بِالْأَمِينِ وَرَابِعُهَا: أَنْ يَعْتَقِدُوا فِيهِ الْجُنُونَ فَيَقُولُونَ إِنَّمَا حَمَلَهُ عَلَى ادِّعَائِهِ الرِّسَالَةَ جُنُونُهُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ وَهَذَا أَيْضًا ظَاهِرُ الْفَسَادِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ أَعْقَلُ النَّاسِ، وَالْمَجْنُونُ كَيْفَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِمِثْلِ مَا أَتَى بِهِ مِنَ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ وَالشَّرَائِعِ الْكَامِلَةِ، وَلَقَدْ كَانَ مِنَ الْمُبْغِضِينَ لَهُ ﵇ مَنْ سَمَّاهُ بِذَلِكَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ نَسَبُوهُ إِلَى ذَلِكَ مِنْ

Bil ki O Sübhânehu, bundan önce o kâfirlere yardım etmeyeceğini beyan edince, bunun illetini ardı sıra zikretmiştir; o da Allah'ın ayetleri kendilerine her ne zaman okunsa üç şey sergilemiş olmalarıdır: Birincisi: Ökçeleri üzerine geri dönüyor olmalarıdır. Bu, haktan büsbütün uzaklaşan kimse için verilen bir meseldir. O'nun: { فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ } “siz ökçeleriniz üzerine geri dönüyordunuz” kavli, yani ökçeleri üzerine dönen kimsenin arkasına doğru gitmesi gibi, o ayetlerden ve onu okuyan kimseden kaçıyordunuz [demektir]. İkincisi: O'nun: { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ } “Ona karşı kibirlenerek” kavlidir. { بِهِ } ifadesindeki hü/he zamiri neye racidir? Bunda vecihler vardır: Birincisi: Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) veya Harem'e [racidir]. Onlar: "Biz Harem ehliyiz, kimse bize üstün gelemez" derlerdi. Bu zamiri caiz kılan husus, Kâbe ile böbürlenmeleriyle meşhur olmalarıdır; oysa onların, onun yöneticileri ve koruyucuları olmalarından başka bir iftihar vesileleri yoktu. İkincisi: Maksat, bu geri dönüş ve uzaklaşma ile kibirlenmeleridir. Üçüncüsü: Bâ harf-i cerrinin "sâmiran" kelimesine taalluk etmesidir; yani Kur'an'ı anarak ve onu kötüleyerek gece sohbeti yaparlar demektir. Bu da Kur'an kendilerine okunduğunda sergiledikleri üçüncü husustur. Geceleyin Kâbe'nin etrafında toplanıp sohbet ederlerdi ve sohbetlerinin çoğu Kur'an'ı anmak, onu sihir ve şiir olarak adlandırmak, Allah Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem sövmek ve hezeyan savurmaktı. Samîr kelimesi, çoğul için kullanılma hususunda hadir gibidir. Semeran ve sâmiran şeklinde de okunmuştur. { يَهْجُرُونَ } ifadesi, sözünde çirkinleştiğinde kullanılan "ehcere fî mantıkıhî" kökünden gelir. Heclr (fetha ile) hezeyan/saçmalama, hücr (damme ile) çirkin söz demektir; yahut hezeyan ettiğinde kullanılan "hecere" kelimesinin mübalağası olan "heccere"den gelir. Sonra O Sübhânehu onların halini vasfedince, bu işlere girişmelerinin şu dört husustan biri sebebiyle olması gerektiğini beyan ederek onları reddetmiştir: Birincisi: Onun sübutunun delili üzerinde teemmülde bulunmamalarıdır. O'nun: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } [ifadesinden] maksat budur. Böylece O, bizzat Kur'an olan o sözün onlar tarafından bilindiğini; fesahat bakımından Arapların kelamından farklı olması, ömrü boyunca çelişkiden berî bulunması ve Yaratan'ın bilinmesi ile tevhidi bilme hususunda kendilerine gereken şeylere dikkat çekmesi bakımından onda teemmül etme imkânına sahip kılındıklarını beyan etmiştir. O halde batılı terk edip hakka dönmeleri için neden onda tefekkür etmiyorlar? İkincisi: Resullerin gelişinin adet dışı bir şey olduğuna inanmalarıdır. O'nun: { أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } “yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?” kavlinden kastedilen budur. Zira onlar, peygamberlerin ümmetlere peş peşe geldiğini, onların ellerinde mucizelerin zahir olduğunu ve ümmetlerin ise tasdik eden ve kurtulanlar ile yalanlayan ve kök kazıyıcı bir azapla helak olanlar arasında kaldığını tevatüren biliyorlardı. Bu durum onları Resul'ü tasdik etmeye sevk etmedi mi? Üçüncüsü: Peygamberlik iddiasında bulunmadan önce onun dindarlığını ve güzel hasletlerini bilmiyor olmalarıdır. O'nun: { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Yoksa resullerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?” kavlinden kastedilen budur. O Sübhânehu bununla, peygamberlik iddiasından önce onun son derece güvenilir, doğru ve yalandan ile kötü ahlaktan alabildiğine uzak birisi olduğunu bildiklerine dikkat çekmiştir. O halde, onu el-Emîn olarak isimlendirmede söz birliği ettikten sonra onu nasıl yalanladılar? Dördüncüsü: Onda delilik olduğuna inanmaları ve: "Onu peygamberlik iddiasına sevk eden şey ancak deliliğidir" demeleridir. O'nun: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } “Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar?” kavlinden kastedilen budur. Bu da apaçık batıldır; çünkü onlar onun insanların en akıllısı olduğunu zorunlu olarak biliyorlardı. Deli bir kimse, onun getirdiği kesin delillerin ve kamil şeriatların bir benzerini nasıl getirebilir? Ona aleyhisselâm buğzedenlerden bazısı onu bu şekilde adlandırmıştı ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kendilerine boyun eğdireceğini umduğu

حَيْثُ كَانَ يَطْمَعُ فِي انْقِيَادِهِمْ لَهُ وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ أَبْعَدِ الْأُمُورِ عِنْدَهُمْ فَنَسَبُوهُ إِلَى الْجُنُونِ لِذَلِكَ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ إِيهَامًا لِعَوَامِّهِمْ لِكَيْ لَا يَنْقَادُوا لَهُ فَأَوْرَدُوا ذَلِكَ مَوْرِدَ الِاسْتِحْقَارِ لَهُ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ عَدَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ، وَنَبَّهَ عَلَى فَسَادِهَا قَالَ: بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ مِنْ حَيْثُ تَمَسَّكُوا بِالتَّقْلِيدِ وَمِنْ حَيْثُ عَلِمُوا أَنَّهُمْ لَوْ أَقَرُّوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ لزالت مناصبهم ولاختلت رئاساتهم فَلِذَلِكَ كَرِهُوهُ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: وَأَكْثَرُهُمْ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَقَلَّهُمْ لَا يَكْرَهُونَ الْحَقَّ، قُلْنَا

ve bu durum onların nezdinde en uzak ihtimallerden biri olduğu cihetle onu deliliğe nispet etmişlerdir. İkincisi: Avam halkının ona boyun eğmemesi için onları yanıltmak amacıyla böyle söylemişler ve bunu onu tahkir etme makamında dile getirmişlerdir. Sonra O Sübhânehu bu vecihleri sayıp bozukluklarına dikkat çektikten sonra: { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “Hayır, o onlara hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar” buyurmuştur. [Bunun sebebi] taklide sarılmaları ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ikrar ettikleri takdirde mevkilerinin zail olacağını, riyasetlerinin sarsılacağını bilmeleri cihetiyledir; işte bu sebeple ondan hoşlanmamışlardır. Şayet: "O'nun { وَأَكْثَرُهُمْ } 'onların çoğu' buyurması, azınlığın haktan hoşnutsuz olmadığına delalet eder mi?" denilirse; deriz ki:

كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَتْرُكُ الْإِيمَانَ أَنَفَةً مِنْ تَوْبِيخِ قَوْمِهِ وَأَنْ/ يَقُولُوا تَرَكَ دِينَ آبَائِهِ لَا كَرَاهَةً لِلْحَقِّ كَمَا حُكِيَ عَنْ أَبِي طَالِبٍ

İçlerinde, Ebû Tâlib'den rivayet edildiği gibi, haktan hoşlanmadığı için değil de kavminin kınamasından ve "atalarının dinini terk etti" demelerinden gurur/ar duyduğu için imanı terk eden kimseler vardı.

ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْحَقَّ لَا يَتَّبِعُ الْهَوَى، بَلِ الْوَاجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ أَنْ يَطْرَحَ الْهَوَى وَيَتَّبِعَ الْحَقَّ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ اتِّبَاعَ الْهَوَى يُؤَدِّي إِلَى الْفَسَادِ الْعَظِيمِ فَقَالَ: وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ الْحَقَّ فِي اتِّخَاذِ آلِهَةٍ مَعَ اللَّه تَعَالَى، لَكِنْ لَوْ صح ذلك لوقع الفساد في السموات وَالْأَرْضِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي دَلِيلِ التَّمَانُعِ فِي قَوْلُهُ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] وَالثَّانِي: أَنَّ أَهْوَاءَهُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَتَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُمَا مَنْشَأُ الْمَفْسَدَةِ، وَالْحَقُّ هُوَ الْإِسْلَامُ. فَلَوِ اتَّبَعَ الْإِسْلَامُ قَوْلَهُمْ لَعَلِمَ اللَّه حُصُولَ الْمَفَاسِدِ عِنْدَ بَقَاءِ هَذَا الْعَالَمِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَخْرِيبَ الْعَالَمِ وَإِفْنَاءَهُ وَالثَّالِثُ: أَنَّ آرَاءَهُمْ كَانَتْ مُتَنَاقِضَةً فَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَوَقَعَ التَّنَاقُضُ وَلَاخْتَلَّ نِظَامُ الْعَالَمِ عَنِ الْقَفَّالِ.

Sonra O Sübhânehu, hakkın hevalara uymayacağını, aksine mükellefe vacip olanın hevayı atıp hakka tabi olmak olduğunu beyan etti. O Sübhânehu hevaya tabi olmanın büyük bir fesada yol açacağını beyan ederek şöyle buyurdu: { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Eğer hak onların hevalarına uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı.” Bunun tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: Topluluk, hakkın Allah Teâlâ ile birlikte ilahlar edinmekte olduğunu düşünüyorlardı. Fakat bu doğru olsaydı, O'nun: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” [Enbiyâ 22] kavlindeki temânu' delilinde takrir ettiğimiz üzere göklerde ve yerde fesat meydana gelirdi. İkincisi: Onların hevaları putlara tapmak ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamaktı ki her ikisi de fesadın kaynağıdır; hak ise İslam'dır. Şayet İslam onların sözüne uysaydı, Allah bu âlemin bekası halinde fesatların meydana geleceğini bilirdi ve bu da âlemin harap edilmesini ve yok edilmesini gerektirirdi. Üçüncüsü: Kaffâl'den [nakledildiğine göre] onların görüşleri çelişkiliydi; şayet hak onların hevalarına uysaydı çelişki meydana gelir ve âlemin nizamı bozulurdu.

أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَقِيلَ إِنَّهُ الْقُرْآنُ وَالْأَدِلَّةُ وَقِيلَ بَلْ شَرَفُهُمْ وَفَخْرُهُمْ بِالرَّسُولِ وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ مُتَقَارِبٌ لِأَنَّ فِي مَجِيءِ الرَّسُولِ بَيَانَ الْأَدِلَّةِ وَفِي مَجِيءِ الْأَدِلَّةِ بَيَانُ الرَّسُولِ فَأَحَدُهُمَا مَقْرُونٌ بِالْآخَرِ، وَقِيلَ الذِّكْرُ هُوَ الْوَعْظُ وَالتَّحْذِيرُ، وَقِيلَ هُوَ الَّذِي كَانُوا يَتَمَنَّوْنَهُ وَيَقُولُونَ: لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ [الصَّافَّاتِ: ١٦٨، ١٦٩] وَقُرِئَ بِذِكْرَاهُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ ﵊ لَا يَطْمَعُ فِيهِمْ حَتَّى يَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِلنُّفْرَةِ فَقَالَ: أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَقُرِئَ خَرَاجًا، قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ الْخَرْجُ مَا تَبَرَّعْتَ بِهِ وَالْخَرَاجُ مَا لَزِمَكَ أَدَاؤُهُ وَالوجه أَنَّ الْخَرْجَ أَخَصُّ مِنَ الْخَرَاجِ كَقَوْلِكَ خَرَاجُ الْقَرْيَةِ وَخَرْجُ الْكُرْدَةِ زِيَادَةُ اللَّفْظِ لِزِيَادَةِ الْمَعْنَى وَلِذَلِكَ حَسُنَتْ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ يَعْنِي أَمْ تَسْأَلُهُمْ عَلَى هِدَايَتِهِمْ قَلِيلًا مِنْ عَطَاءِ الْخَلْقِ فَالْكَثِيرُ مِنْ عَطَاءِ الْخَلْقِ خَيْرٌ. فَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ التُّهْمَةَ بَعِيدَةٌ عَنْهُ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَنْفِرُوا عَنْ قَبُولِ قَوْلِهِ لِأَجْلِهَا. فَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ بِهَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى أَنَّهُمْ غَيْرُ مَعْذُورِينَ الْبَتَّةَ وَأَنَّهُمْ مَحْجُوجُونَ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ دَلَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْعِبَادِ لَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِ نِعَمِهِ وَرِزْقِهِ وَلَا يُسَاوِيهِ فِي الْإِفْضَالِ عَلَى عِبَادِهِ وَدَلَّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ الْعِبَادَ قَدْ يَرْزُقُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا جَازَ أن يقول: وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ.

O'nun: { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Hayır, biz onlara şereflerini (öğütlerini) getirdik” kavline gelince; bunun Kur'an ve deliller olduğu söylenmiştir; Resul ile [kazandıkları] şerefleri ve iftiharları olduğu da söylenmiştir. Her iki görüş de birbirine yakındır; çünkü Resul'ün gelişinde delillerin beyanı, delillerin gelişinde ise Resul'ün beyanı vardır ve biri diğerine bağlıdır. Zikrin öğüt ve sakındırma olduğu da söylenmiştir; onların temenni edip: { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap/öğüt) olsaydı, elbette Allah'ın ihlaslı kulları olurduk” [Sâffât 168-169] dedikleri şey olduğu da söylenmiştir. "Bi-zikrâhum" şeklinde de okunmuştur. Sonra O Sübhânehu, bunun bir nefret sebebi olmaması için onun aleyhisselâm onlardan bir beklentisi olmadığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin karşılığı/mükafatı daha hayırlıdır”. "Harâcen" şeklinde de okunmuştur. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: Harc, gönüllü olarak bağışladığın şeydir; harâc ise ödemekle yükümlü olduğun şeydir. Doğru olan şudur ki harc, tıpkı köylünün haracı ve tarlanın harcı demen gibi harâcdan daha hastır; zira lafzın ziyadeliği mananın ziyadeliğine delalet eder. Bu sebeple { خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ } şeklinde okuyanın kıraati güzel olmuştur; yani sen onları hidayete erdirmene karşılık yaratılmışların az bir bağışını mı istiyorsun; oysa Rabbinin çok olan mükafatı daha hayırlıdır. O Sübhânehu bununla, bu töhmetin ondan uzak olduğuna dikkat çekmiştir; dolayısıyla bunun sebebiyle onun sözünü kabul etmekten kaçınmaları caiz değildir. O Sübhânehu bu ayetlerle, onların asla mazeretli olmadıklarına ve her yönden susturulduklarına (aleyhlerine delil getirildiğine) dikkat çekmiştir. Cübbâî dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavli, kullardan hiçbir kimsenin O'nun nimetleri ve rızkı gibi bir şeye güç yetiremeyeceğine ve kullarına lütufta bulunmada O'na denk olamayacağına delalet etmiştir. Yine bu, kulların da birbirlerini rızıklandırabileceğine delalet etmiştir; şayet öyle olmasaydı { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyurması caiz olmazdı.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 73'ten 75'e]

وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)

{ وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥) } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. (73) Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapanlardır. (74) Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, azgınlıkları içinde bocalayıp durmaya devam ederlerdi. (75)”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا زَيَّفَ طَرِيقَةَ الْقَوْمِ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ صِحَّةِ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فَقَالَ: وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ لِأَنَّ مَا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى صِحَّتِهِ فَهُوَ فِي بَابِ الِاسْتِقَامَةِ أَبْلَغُ مِنَ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ

Bil ki O Azze ve Celle o topluluğun tuttuğu yolu çürütünce, ardından Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şeyin doğruluğunu beyan ederek: { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” buyurmuştur; çünkü delilin doğruluğuna delalet ettiği şey, dosdoğru olma babında dosdoğru yoldan daha beliğdir.

وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ أَيْ لَعَادِلُونَ عَنْ هَذَا الطَّرِيقِ، لِأَنَّ طَرِيقَ الِاسْتِقَامَةِ وَاحِدَةٌ وَمَا يُخَالِفُهُ فَكَثِيرٌ.

{ وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ } “Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapanlardır” yani bu yoldan sapanlardır; çünkü dosdoğru yol birdir, ona muhalif olanlar ise pek çoktur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ ضَرَرُ الْجُوعِ وَسَائِرُ مَضَارِّ الدُّنْيَا وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ ضَرَرُ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ضَرَرُ الْآخِرَةِ وَعَذَابُهَا فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا فِي التَّمَرُّدِ وَالْعِنَادِ الْمَبْلَغَ الَّذِي لَا مَرْجِعَ فِيهِ إِلَى دَارِ الدنيا، وأنهم لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] لِشِدَّةِ لَجَاجِهِمْ فِيمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ } “Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” kavline gelince; bunda vecihler vardır: Birincisi: Maksadın açlık zararı ve diğer dünya zararları olduğudur. İkincisi: Maksadın öldürülme ve esir edilme zararı olduğudur. Üçüncüsü: Bunun ahiret zararı ve onun azabı olduğudur. Böylece O, onların azgınlık ve inatta dünya yurduna bir daha dönüşün mümkün olmadığı bir dereceye ulaştıklarını ve üzerlerinde bulundukları küfürdeki aşırı inatları sebebiyle { لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “şayet geri döndürülselerdi, yine nehyedildikleri şeylere dönerlerdi” [En'âm 28] durumunda olduklarını beyan etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فالمعنى لتمادوا في ضلالهم وهم متحيرون.

Allah Teâlâ'nın: { لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “azgınlıkları içinde bocalayıp durmaya devam ederlerdi” kavline gelince; mana, şaşkın bir halde sapıklıklarında ısrar ederlerdi demektir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٧٦ الى ٨٠]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 76'dan 80'e]

وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠)

{ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) } “Andolsun biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmıyorlar. (76) Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımız zaman, hemen orada ümitsizliğe kapılıp kalıverirler. (77) O, sizin için kulaklar, gözler ve gönüller var edendir. Ne de az şükrediyorsunuz! (78) Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız. (79) Yaşatan ve öldüren O'dur; gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi de O'na aittir. Hâlâ akletmez misiniz? (80)”

اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا أَسْلَمَ ثُمَامَةُ بْنُ أُثَالٍ الْحَنَفِيُّ وَلَحِقَ بِالْيَمَامَةِ مَنَعَ الْمِيرَةَ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَأَخَذَهُمُ اللَّه بِالسِّنِينَ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْجِيَفَ، فَجَاءَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ وَقَالَ: أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّكَ بعثت رحمة العالمين، ثُمَّ قَتَلْتَ الْآبَاءَ بِالسَّيْفِ وَالْأَبْنَاءَ بِالْجُوعِ، فَادْعُ اللَّه يَكْشِفُ عَنَّا هَذَا الْقَحْطَ. فَدَعَا فَكُشِفَ عَنْهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْمَعْنَى أَخَذْنَاهُمْ بِالْجُوعِ فَمَا أَطَاعُوا وَثَانِيهَا:

O'nun: { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Andolsun biz onları azapla yakaladık” kavli hakkında birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Sümâme b. Üsâl el-Hanefî Müslüman olup Yemâme'ye katıldığında Mekke ehlinden erzakı kesmiş, bunun üzerine Allah onları kuraklık yıllarıyla yakalamış, öyle ki derileri ve leşleri yemişlerdi. Ebû Süfyân, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: "Sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor muydun? Sonra da babaları kılıçla, çocukları da açlıkla öldürdün; Allah'a dua et de bu kıtlığı bizden kaldırsın" dedi. O da dua etti ve [kıtlık] onlardan kaldırıldı; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Mana, "onları açlıkla yakaladık da itaat etmediler" [demektir]. İkincisi:

هُوَ الَّذِي نَالَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، يَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ مَعَ شِدَّتِهِ مَا دَعَاهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ عَنِ الْأَصَمِّ وَثَالِثُهَا:

Esam'dan [nakledildiğine göre] bunun, Bedir günü öldürülme ve esir edilme şeklinde başlarına gelen şey olduğudur; yani bu durum şiddetli olmasına rağmen onları imana sevk etmedi [demektir]. Üçüncüsü:

الْمُرَادُ/ مَنْ عُذِّبَ مِنَ الْأُمَمِ الْخَوَالِي فَمَا اسْتَكانُوا أَيْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لِرَبِّهِمْ عَنِ الْحَسَنِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ شِدَّةَ الدُّنْيَا أَقْرَبُ إِلَى الْمُكَلَّفِ مِنْ شِدَّةِ الْآخِرَةِ، فَإِذَا لَمْ تُؤَثِّرْ فِيهِمْ شِدَّةُ الدُّنْيَا فَشِدَّةُ الْآخِرَةِ كَذَلِكَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] .

Hasan'dan [nakledildiğine göre] maksat, geçmiş ümmetlerden azap edilen kimselerdir; { فَمَا اسْتَكانُوا } yani Arap müşrikleri Rablerine boyun eğmediler [demektir]. Dördüncüsü: Dünyanın şiddeti mükellefe ahiretin şiddetinden daha yakındır; şayet dünyanın şiddeti onlara tesir etmediyse, ahiretin şiddeti de böyledir. Bu da gösterir ki { لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “şayet geri döndürülselerdi, yine nehyedildikleri şeylere dönerlerdi” [En'âm 28].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابَ الْجُوعِ الَّذِي هُوَ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالثَّانِي: إِذَا عُذِّبُوا بِنَارِ جَهَنَّمَ فَحِينَئِذٍ يُبْلِسُونَ كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ [الرُّومِ: ١٢] ، لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [الزُّخْرُفِ: ٧٥] وَالْإِبْلَاسُ الْيَأْسُ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَقِيلَ السُّكُونُ مَعَ التَّحْسِيرِ. وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımız zaman” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Öldürülmekten ve esir edilmekten daha şiddetli olan açlık kapısını üzerlerine açtığımız zaman [demektir]. İkincisi: Cehennem ateşiyle azap edildiklerinde; işte o vakit O'nun: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular ümitsizliğe kapılırlar” [Rûm 12] ve { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Kendilerinden [azap] hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler” [Zuhruf 75] buyurduğu gibi ümitsizliğe düşerler. İblâs, her türlü hayırdan ümidi kesmektir; hasretle birlikte donup kalmak olduğu da söylenmiştir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا وَزْنُ اسْتَكَانَ؟ الْجَوَابُ: اسْتَفْعَلَ من السكون أَيِ انْتَقَلَ مِنْ كَوْنٍ إِلَى كَوْنٍ، كَمَا قِيلَ اسْتَحَالَ إِذَا انْتَقَلَ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ افْتَعَلَ مِنَ السُّكُونِ أُشْبِعَتْ فَتْحَةُ عَيْنِهِ.

Birinci Soru: İstekâne (اسْتَكَانَ) kelimesinin vezni nedir? Cevap: Sükûn'dan (kevn'den) istif'âl veznindedir; yani tıpkı bir halden bir hale geçtiğinde "istehâle" denildiği gibi, bir oluştan diğerine geçti demektir. Sükûn kökünden aynü'l-fiilinin fethası işbâ edilerek ifti'âl vezninde olması da caizdir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ جَاءَ اسْتَكانُوا بلفظ الماضي ويَتَضَرَّعُونَ بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّ الْمَعْنَى امْتَحَنَّاهُمْ فَمَا وَجَدْنَا مِنْهُمْ عَقِيبَ الْمِحْنَةِ اسْتِكَانَةً، وَمَا مِنْ عَادَةِ هَؤُلَاءِ أَنْ يَتَضَرَّعُوا حَتَّى يُفْتَحَ عَلَيْهِمْ بَابُ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ وَقُرِئَ فَتَّحْنَا.

İkinci Soru: { اسْتَكانُوا } niçin mazi lafzıyla, { يَتَضَرَّعُونَ } ise muzari/müstakbel lafzıyla gelmiştir? Cevap: Çünkü mana, "biz onları imtihan ettik de imtihanın ardından onlarda bir boyun eğme bulamadık; üzerlerine şiddetli azap kapısı açılıncaya kadar da yalvarıp yakarmak bunların adeti değildir" şeklindedir. Âyet "fettehnâ" şeklinde de okunmuştur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: الْعَطْفُ لَا يَحْسُنُ إِلَّا مَعَ الْمُجَانَسَةِ فَأَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَ قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهُ؟ الْجَوَابُ: كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ مُبَالَغَةَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْ سَمَاعِ الْأَدِلَّةِ وَرُؤْيَةِ الْعِبَرِ وَالتَّأَمُّلِ فِي الْحَقَائِقِ قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ الَّذِي أَعْطَاكُمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَوَقَفَكُمْ عَلَيْهَا، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَسْتَعْمِلْ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ فِيمَا خُلِقَتْ لَهُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ عَادِمِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ [الْأَحْقَافِ: ٢٦] تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ حِرْمَانَ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ وَوِجْدَانَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه. وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ عَظِيمَ نِعَمِهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: بِإِعْطَاءِ السَّمْعِ وَالْأَبْصَارِ وَالْأَفْئِدَةِ وَخَصَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الِاسْتِدْلَالَ مَوْقُوفٌ عَلَيْهَا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ يَقِلُّ مِنْهُمُ الشَّاكِرُونَ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ لَهُمْ شُكْرًا وَإِنَّ قَلَّ، لَكِنَّهُ كَمَا يُقَالُ لِلْكَفُورِ الْجَاحِدِ لِلنِّعْمَةِ مَا أَقَلَّ شُكْرَ فُلَانٍ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ قِيلَ فِي التَّفْسِيرِ خَلَقَكُمْ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَيُحْتَمَلُ بَسَطَكُمْ فِيهَا ذُرِّيَّةً بَعْضَكُمْ مِنْ بَعْضٍ حَتَّى كَثُرْتُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ [الْإِسْرَاءِ: ٣] فَنَقُولُ:

Üçüncü Soru: Atıf ancak münasebet/cinsiyet ile güzel olur; o halde O'nun: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “O, sizin için kulaklar, gözler... var edendir” kavli ile öncesi arasında nasıl bir münasebet vardır? Cevap: Sanki O Sübhânehu, o kâfirlerin delilleri işitmekten, ibretleri görmekten ve hakikatler üzerinde teemmülde bulunmaktan yüz çevirmedeki aşırılıklarını beyan edince, müminlere şöyle demiştir: Bu organları yaratılış gayesi doğrultusunda kullanmayan kimsenin bunlardan yoksun olan kimse mesabesinde olduğuna dikkat çekmek üzere, size bu şeyleri veren ve sizi bunlara muttali kılan O'dur. Nitekim Allah Teâlâ: { فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Fakat kulakları, gözleri ve kalpleri kendilerine hiçbir fayda sağlamadı; zira Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlardı” [Ahkâf 26] buyurarak, o kâfirlerin mahrumiyetinin ve bu müminlerin mazhariyetinin ancak Allah'tan olduğuna dikkat çekmiştir. Bil ki O Sübhânehu, nimetlerinin büyüklüğünü birkaç vecihten beyan etmiştir: Birincisi: İşitme duyusunu, gözleri ve kalpleri vermekle; bu üçünü özellikle zikretmiştir, çünkü istidlal bunlara bağlıdır. Sonra onlardan şükredenlerin az olduğunu beyan etmiştir. Ebû Müslim dedi ki: Maksat az da olsa onların bir şükrü olduğu demek değildir; bilakis bu, nimetleri inkâr eden nankör kimseye "falanın şükrü ne kadar da azdır" denilmesi gibidir. İkincisi: O'nun: { وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur” kavlidir. Tefsirde "sizi yarattı" şeklinde açıklanmıştır. Ebû Müslim dedi ki: Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “Ey Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın soyu!” [İsrâ 3] kavlinde olduğu gibi, çoğalıncaya kadar bir kısmınızı diğer bir kısmınızdan zürriyet kılarak sizi orada yaydı anlamına gelmesi de muhtemeldir. O halde deriz ki:

هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُتَنَاسِلِينَ، وَيَحْشُرُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى دَارٍ لَا حَاكِمَ فِيهَا سِوَاهُ، فَجَعَلَ حَشْرَهَمْ إِلَى ذَلِكَ الْمَوْضِعِ حَشْرًا إِلَيْهِ لَا بِمَعْنَى الْمَكَانِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ أَيْ نِعْمَةُ الْحَيَاةِ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ فَهِيَ مُنْقَطِعَةٌ وَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَإِنْ أَنْعَمَ بِهَا فَالْمَقْصُودُ مِنْهَا الِانْتِقَالُ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ:

Sizi yeryüzünde birbiri ardından üreyenler kılan ve kıyamet gününde kendisinden başka hiçbir hakimin bulunmadığı bir yurda toplayacak olan O'dur. Dolayısıyla onların o mekana toplanmasını, mekan manasında olmaksızın O'na doğru bir toplanma kılmıştır. Üçüncüsü: O'nun: { وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan ve öldüren O'dur” kavlidir; yani hayat nimeti her ne kadar en büyük nimetlerden olsa da geçicidir; O Sübhânehu bu nimeti vermiş olsa da bundan maksat sevap yurduna intikal etmektir. Dördüncüsü: O'nun:

وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَوَجْهُ النِّعْمَةِ بِذَلِكَ مَعْلُومٌ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ حَذَّرَ مِنْ تَرْكِ النَّظَرِ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ فَقَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ دَلَالَةُ الزَّجْرِ والتهديد وقرئ أَفَلا يَعْقِلُونَ.

{ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi de O'na aittir” kavlidir ki bundaki nimet ciheti malumdur. Sonra O Sübhânehu bu hususlara bakmayı/tefekkürü terk etmekten sakındırarak: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akletmez misiniz?” buyurmuştur; zira bu, azarlama ve tehdit delaletidir. Âyet "efelâ ya'kılûn" şeklinde de okunmuştur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨١ الى ٨٣]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 81'den 83'e]

بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)

{ بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣) } “Hayır, öncekilerin dediği gibi dediler. (81) Dediler ki: 'Ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?' (82) 'Andolsun, bu bize ve daha önce atalarımıza da vaad edilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' (83)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَوْضَحَ الْقَوْلَ فِي دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ الْمَعَادِ فَقَالَ: بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ مَعَ وُضُوحِ الدَّلَائِلِ وَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا أَنْكَرُوا ذَلِكَ تَقْلِيدًا لِلْأَوَّلِينَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ، ثُمَّ حَكَى الشُّبْهَةَ عنهم من وجهين: أحدهما: قولهم: أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ وَهُوَ مَشْهُورٌ وَثَانِيهُمَا: قَوْلُهُمْ: لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ كَأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ هَذَا الْوَعْدَ كَمَا وَقَعَ مِنْهُ ﵊ فَقَدْ وَقَعَ قَدِيمًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ لَمْ يُوجَدْ مَعَ طُولِ الْعَهْدِ، فَظَنُّوا أَنَّ الْإِعَادَةَ تَكُونُ فِي دَارِ الدُّنْيَا، ثُمَّ قَالُوا لَمَّا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ وَالْأَسَاطِيرُ جَمْعُ أَسْطَارٍ وَالْأَسْطَارُ جَمْعُ سَطْرٍ أَيْ مَا كَتَبَهُ الْأَوَّلُونَ مِمَّا لَا حَقِيقَةَ له، وجمع أسطورة أوفق.

Bil ki O Sübhânehu tevhit delillerine dair sözü açıklayınca, ardından ahiretin zikrini getirmiş ve: { بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ } “Hayır, öncekilerin dediği gibi dediler” buyurarak, delillerin açıklığına rağmen dirilişi inkâr etme hususunda [böyle söylediklerini bildirmiş] ve bununla onların bunu sadece öncekileri taklit ederek inkâr ettiklerine dikkat çekmiştir ki bu da taklitle amel etme görüşünün bozukluğuna delalet eder. Sonra onların şüphesini iki vecihten nakletmiştir: Birincisi: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” sözleridir ki bu meşhurdur. İkincisi: { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ } “Andolsun, bu bize ve daha önce atalarımıza da vaad edilmişti” sözleridir. Sanki onlar: "Bu vaad ondan aleyhisselâm sadır olduğu gibi, eskiden de peygamberlerden sadır olmuştu; sonra aradan uzun zaman geçmesine rağmen gerçekleşmedi" demişler ve dirilişin dünya yurdunda olacağını sanmışlardır. Sonra da: "Mademki böyledir, o halde bu öncekilerin masallarıdır" demişlerdir. Esâtîr (masallar), estâr'ın çoğuludur; estâr ise satr'ın çoğuludur; yani öncekilerin yazdığı hakikati olmayan şeyler demektir. [Esâtîr'in] ustûre kelimesinin çoğulu olması ise [dil kurallarına] daha uygundur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨٤ الى ٩٠]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 84'ten 90'a]

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨)

{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?' (84) 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?' (85) De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve büyük Arş'ın Rabbi kimdir?' (86) 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?' (87) De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin melekûtu (mülkü ve hakimiyeti) elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' (88)”

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠)

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) } “'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'O halde nasıl büyüleniyorsunuz?' (89) Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar. (90)”

اعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ الرَّدَّ عَلَى مُنْكِرِي الْإِعَادَةِ وَأَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ/ الرَّدَّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُقِرِّينَ باللَّه تَعَالَى فَقَالُوا نَعْبُدُ الْأَصْنَامَ لِتُقَرِّبَنَا إِلَى اللَّه زُلْفَى، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى الْإِعَادَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كان خلقا لِلْأَرْضِ وَلِمَنْ فِيهَا مِنَ الْأَحْيَاءِ، وَخَالِقًا لِحَيَاتِهِمْ وَقُدْرَتِهِمْ وَغَيْرِهَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُعِيدَهُمْ بَعْدَ أَنْ أَفْنَاهُمْ. وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى نَفْيِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ عِبَادَةَ مَنْ خَلَقَكُمْ وَخَلَقَ الْأَرْضَ وَكُلَّ مَا فِيهَا مِنَ النِّعَمِ هِيَ الْوَاجِبَةُ دُونَ عِبَادَةِ مَا لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ، وَقَوْلُهُ: أَفَلا تَذَكَّرُونَ مَعْنَاهُ التَّرْغِيبُ فِي التَّدَبُّرِ لِيَعْلَمُوا بُطْلَانَ مَا هُمْ عَلَيْهِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْأَمْرَيْنِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَإِنَّمَا قَالَ: أَفَلا تَتَّقُونَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ اتِّقَاءَ عَذَابِ اللَّه لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَرْكِ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَالِاعْتِرَافِ بِجَوَازِ الْإِعَادَةِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ.

Bil ki bu ayetlerden maksadın dirilişi inkâr edenlere reddiye olması muhtemel olduğu gibi, putperestlere reddiye olması da muhtemeldir. Zira o topluluk Allah Teâlâ'yı ikrar ediyor ve: "Biz putlara, bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye tapıyoruz" diyorlardı. Sonra O Sübhânehu onlara karşı üç hususla delil getirdi: Birincisi: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها } “De ki: 'Yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?'” kavlidir. Bununla dirilişe delil getirilmesinin yönü şudur: O Teâlâ yeryüzünün ve oradaki canlıların yaratıcısı, onların hayatının, kudretinin ve diğer şeylerinin yaratıcısı olduğuna göre, onları yok ettikten sonra yeniden diriltmeye de kadir olması vaciptir. Bununla putlara tapmanın nefyine delil getirilmesinin yönü ise şudur: Sizi, yeri ve oradaki bütün nimetleri yaratan zata ibadet etmek vaciptir; ne zarar ne de fayda veremeyen şeylere ibadet etmek değil. O'nun: { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” kavminin manası, üzerinde bulundukları durumun batıl olduğunu bilsinler diye tefekküre teşvik etmektir. İkincisi: { مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Yedi göğün Rabbi ve büyük Arş'ın Rabbi kimdir?” kavlidir. Her iki meseleye bununla delil getirilmesinin vechi daha önce geçtiği gibidir. O'nun: { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” buyurması, Allah'ın azabından sakınmanın ancak putlara tapmayı terk etmekle ve dirilişin caiz olduğunu itiraf etmekle hasıl olacağına dikkat çekmek içindir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: 'Her şeyin melekûtu elinde olan kimdir?'” kavlidir.

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ الْأَرْضَ أَوَّلًا وَالسَّمَاءَ ثَانِيًا عَمَّمَ الْحُكْمَ هَاهُنَا، فَقَالَ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ، وَيَدْخُلُ فِي الْمَلَكُوتِ الْمُلْكُ وَالْمِلْكُ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، وَقَوْلُهُ: وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ يُقَالُ أَجَرْتُ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ إِذَا أَغَثْتَهُ مِنْهُ وَمَنَعْتَهُ. يَعْنِي وَهُوَ يُغِيثُ مَنْ يَشَاءُ مِمَّنْ يَشَاءُ، وَلَا يُغِيثُ أَحَدٌ مِنْهُ أَحَدًا.

Bil ki O Sübhânehu önce yeri, ikinci olarak göğü zikredince burada hükmü umumileştirmiş ve: "Her şeyin melekûtu elinde olan kimdir?" buyurmuştur. Melekût kavramına, mübalağa yoluyla mülk ve tasarruf dahil olur. O'nun: { وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ } “O, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayandır” kavline gelince; [Arapçada] bir kimseyi diğerinden kurtarıp himaye ettiğinde "ecertü fülanen alâ fülan" denir. Yani O, dilediği kimseyi dilediği kimseden kurtarır/korur; fakat hiç kimse O'na karşı bir başkasını koruyamaz/kurtaramaz.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنَّى تُسْحَرُونَ فَالْمَعْنَى أَنَّى تُخْدَعُونَ عَنْ تَوْحِيدِهِ وَطَاعَتِهِ، وَالْخَادِعُ هُوَ الشَّيْطَانُ وَالْهَوَى. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ أَنَّهُ قَدْ بَالَغَ فِي الْحِجِاجِ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْآيَاتِ وَغَيْرِهَا وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ كَاذِبُونَ، وَذَلِكَ كَالتَّوَعُّدِ وَالتَّهْدِيدِ، وَقُرِئَ أَتَيْتُهُمْ، وأتيتهم بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “O halde nasıl büyüleniyorsunuz?” kavline gelince; mana, "O'nun tevhidine ve itaatine karşı nasıl aldatılıyorsunuz?" demektir; aldatan ise şeytan ve hevadır. Sonra Teâlâ: { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik” kavliyle, bu ayetlerle ve diğerleriyle onlara karşı hüccet getirmede son derece beliğ davrandığını, onların ise buna rağmen yalancı olduklarını beyan etmiştir ki bu bir tehdit ve korkutmadır. Âyet "eteytühüm" (damme ile) ve "eteytehüm" (fetha ile) şeklinde de okunmuştur. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قُرِئَ قُلْ لِلَّهِ فِي الْجَوَابِ الْأَوَّلِ بِاللَّامِ لَا غَيْرُ، وَقُرِئَ اللَّه فِي الْأَخِيرَيْنِ بِغَيْرِ اللَّامِ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ وَالْكُوفَةِ وَالشَّامِ وَبِاللَّامِ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَمَا الْفَرْقُ؟ الْجَوَابُ: لَا فَرْقَ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ قَوْلَكَ مَنْ رَبُّهُ، وَلِمَنْ هُوَ؟ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ.

Birinci Soru: Birinci cevapta sadece lâm ile { لِلَّهِ } "Lillâh" şeklinde okunmuş; son iki [cevapta] ise Haremeyn, Kûfe ve Şam ehlinin mushaflarında lâm olmaksızın { اللَّهُ } "Allah", Basra ehlinin mushaflarında ise lâm ile { لِلَّهِ } "Lillâh" şeklinde okunmuştur. Aralarındaki fark nedir? Cevap: Manada bir fark yoktur; çünkü senin "onun Rabbi kimdir?" sözün ile "o kime aittir?" sözün aynı manadadır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ سَيَقُولُونَ اللَّه وَفِيهِ تَنَاقُضٌ؟ الْجَوَابُ: لَا تَنَاقُضَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ لا ينفي عملهم بِذَلِكَ. وَقَدْ يُقَالُ مِثْلُ ذَلِكَ فِي الْحِجَاجِ عَلَى وَجْهِ التَّأْكِيدِ لِعِلْمِهِمْ وَالْبَعْثِ عَلَى اعْتِرَافِهِمْ بما يورد من ذلك.

İkinci Soru: Nasıl [olur da] { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız” buyurmuş, sonra da onlardan { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler” şeklinde [bildiğini] nakletmiştir; bunda bir çelişki yok mudur? Cevap: Çelişki yoktur; zira O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız” kavli, onların bunu bildiklerini nefyetmez. Tartışma ve delil getirme esnasında, onların bilgilerini pekiştirmek ve bu kabil serdedilen hususları itiraf etmelerini sağlamak maksadıyla bu tarz ifadeler kullanılabilir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩١ الى ٩٦]

[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 91'den 96'ya]