مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥)
{ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥) } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir ve O'nunla beraber hiçbir ilah yoktur. [Öyle olsaydı] o takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. (91) Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, onların koştukları ortaklardan çok yücedir. (92) De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vadedilen [azab]ı mutlaka bana göstereceksen,' (93) 'Rabbim! O halde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!' (94) Şüphesiz biz, onlara vadettiğimiz [azab]ı sana göstermeye elbette kadiriz. (95)”
ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦)
{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) } “Kötülüğü en güzel olanla sav. Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok daha iyi biliriz. (96)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ادَّعَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَهُوَ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، فَإِنَّ جَمْعًا مِنْهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ وَهُوَ قَوْلُهُمْ بِاتِّخَاذِ الْأَصْنَامِ آلِهَةً، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ إِبْطَالَ قَوْلِ النَّصَارَى وَالثَّنَوِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ ذَكَرَ الدَّلِيلَ الْمُعْتَمَدَ بِقَوْلِهِ: إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ وَالْمَعْنَى لَانْفَرَدَ عَلَى [ذَلِكَ] كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْآلِهَةِ بِخَلْقِهِ الَّذِي خَلَقَهُ وَاسْتَبَدَّ بِهِ، وَلَرَأَيْتُمْ مُلْكَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُتَمَيِّزًا عَنْ مُلْكِ الْآخَرِ، وَلَغَلَبَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ كَمَا تَرَوْنَ حَالَ مُلُوكِ الدُّنْيَا مَمَالِكُهُمْ مُتَمَيِّزَةٌ وَهُمْ مُتَغَالِبُونَ، وَحَيْثُ لَمْ تَرَوْا أَثَرَ التَّمَايُزِ فِي الْمَمَالِكِ وَالتَّغَالُبِ، فَاعْلَمُوا أَنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ. فَإِنْ قِيلَ: (إِذًا) لَا يَدْخُلُ إِلَّا عَلَى كَلَامٍ هُوَ جَزَاءٌ وَجَوَابٌ، فَكَيْفَ وَقَعَ قَوْلُهُ لَذَهَبَ جَزَاءً وَجَوَابًا؟ وَلَمْ يَتَقَدَّمْهُ شَرْطٌ وَلَا سُؤَالُ سَائِلٍ، قُلْنَا الشَّرْطُ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ وَلَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ، وَإِنَّمَا حُذِفَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنْ قَوْلِهِمْ بِقَوْلِهِ: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ مِنْ إِثْبَاتِ الْوَلَدِ وَالشَّرِيكِ.
Bil ki Allah Teâlâ iki hususu dile getirmiştir: Birincisi: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir” kavlidir. Bu, söz konusu iddianın bu kâfirlerin sözlerinden olduğuna dikkat çekme gibidir; zira onlardan bir topluluk, "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyordu. İkincisi ise: { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “Ve O'nunla beraber hiçbir ilah yoktur” kavlidir. Bu da onların putları ilah edinme sözleridir. Bununla Hristiyanların ve Seneviyye'nin (düalistlerin) sözlerini iptal etmeyi murat etmiş olması da muhtemeldir. Sonra O celle celâluhu, itimat edilen delili şu kavliyle zikretti: { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “[Öyle olsaydı] o takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı”. Mana şudur: [Öyle olsaydı] ilahlardan her biri yarattığı kendi mahlukatı ile tek başına kalır, ona hükmederdi; siz de her birinin mülkünü diğerinin mülkünden ayrılmış görürdünüz ve dünya krallarının durumunda gördüğünüz gibi bazıları diğerlerine üstün gelmeye çalışırdı; onların krallıkları ayrıdır ve birbirlerine üstünlük mücadelesi verirler. Krallıklarda bir ayrışma ve üstünlük mücadelesi eseri görmediğinize göre, bilin ki O, her şeyin melekûtu kendi elinde olan tek bir ilahtır. Eğer "(İzen / إِذًا) ancak ceza ve cevap olan bir kelama dahil olur; peki { لَذَهَبَ } kavli, öncesinde bir şart ve bir soranın sorusu bulunmadığı halde nasıl ceza ve cevap olarak vaki olmuştur?" denilirse, deriz ki: Şart mahzuftur (düşürülmüştür), takdiri de: "Eğer O'nunla beraber ilahlar olsaydı" şeklindedir. Şartın hazfedilmesi, { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “Ve O'nunla beraber hiçbir ilah yoktur” kavlinin ona delalet etmesinden ötürüdür. Sonra O Sübhânehu, çocuk ve ortak isnat etme hususundaki: { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” kavliyle zatını onların sözlerinden tenzih etmiştir.
أما قوله: عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فقرىء بِالْجَرِّ صِفَةً للَّه، وَبِالرَّفْعِ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِعِلْمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، فَغَيْرُهُ وَإِنْ عَلِمَ الشَّهَادَةَ فَلَنْ يَعْلَمَ مَعَهَا الْغَيْبَ، وَالشَّهَادَةُ الَّتِي يَعْلَمُهَا لَا يَتَكَامَلُ بِهَا النَّفْعُ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ بِالْغَيْبِ وَذَلِكَ كَالْوَعِيدِ لَهُمْ، فَلِذَلِكَ قَالَ: فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِالِانْقِطَاعِ إِلَيْهِ وَأَنْ يَدْعُوَهُ بِقَوْلِهِ: رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مَا وَالنُّونُ مُؤَكِّدَتَانِ، أَيْ إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ تُرِيَنِّي مَا تَعِدُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ، فَلَا تَجْعَلْنِي قَرِينًا لَهُمْ وَلَا تُعَذِّبْنِي بِعَذَابِهِمْ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَجْعَلَ اللَّه نَبِيَّهُ الْمَعْصُومَ مَعَ الظَّالِمِينَ حَتَّى يَطْلُبَ أَنْ لَا يَجْعَلَهُ مَعَهُمْ؟ قُلْنَا يَجُوزُ أَنْ يَسْأَلَ الْعَبْدُ رَبَّهُ مَا عَلِمَ أَنَّهُ يَفْعَلُهُ، وَأَنْ يَسْتَعِيذَ بِهِ مِمَّا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ إِظْهَارًا لِلْعُبُودِيَّةِ وَتَوَاضُعًا لِرَبِّهِ. وَمَا أَحْسَنَ قَوْلَ الْحَسَنِ فِي قَوْلِ الصِّدِّيقِ: وُلِّيتُكُمْ وَلَسْتُ بِخَيْرِكُمْ، مَعَ أَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ/ أَنَّهُ خَيْرُهُمْ، وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ يَهْضِمُ نَفْسَهُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ رَبِّ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً قَبْلَ الشَّرْطِ وَمَرَّةً قَبْلَ الْجَزَاءِ مُبَالَغَةً فِي التَّضَرُّعِ.
O'nun: { عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” kavline gelince; Allah lafzına sıfat olarak cer ile, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak da ref ile okunmuştur. Mana şudur: Gaybı ve şehadeti bilmek sadece O Sübhânehu'ya mahsustur. O'ndan başkası şehadeti (görüneni) bilse bile onunla beraber gaybı asla bilemez. Bildiği şehadet ise gaybın bilinmesi olmaksızın tam bir fayda sağlamaz. Bu da onlar için bir tehdit gibidir. Bundan dolayı: { فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların koştukları ortaklardan çok yücedir” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ, [Peygamberine] tamamen Kendisine yönelmesini ve: { رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbim! Eğer onlara vadedilen [azab]ı mutlaka bana göstereceksen, Rabbim! O halde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!” diyerek dua etmesini emretti. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mâ (مَا) ve nûn (ن) tekit edatlarıdır; yani "Eğer onlara vadettiğin dünya veya ahiret azabını bana mutlaka göstereceksen, beni onlarla beraber kılma ve beni onların azabıyla cezalandırma." Eğer, "Allah'ın, masum olan peygamberini zalimlerle beraber kılması nasıl caiz olur ki onlarla beraber kılmamasını istesin?" denilirse, deriz ki: Kulun, kulluğunu göstermek ve Rabbine tevazu arz etmek için, Allah'ın yapacağını bildiği şeyi Rabbinden istemesi ve yapmayacağını bildiği şeyden de O'na sığınması caizdir. es-Sıddîk'ın [Hz. Ebû Bekir'in], onların en hayırlısı olduğunu bildiği halde, "Sizin başınıza geçirildim, oysa en hayırlınız değilim" sözü hakkında el-Hasan'ın dediği şu söz ne kadar güzeldir: "Fakat mümin nefsini küçük görür." { رَبِّ } "Rabbim" lafzını şarttan önce bir kere, cezadan önce de bir kere olmak üzere iki defa zikretmesi ise yalvarıp yakarmada mübalağa içindir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْوَعْدَ بِالْعَذَابِ وَيَضْحَكُونَ مِنْهُ، فَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّ اللَّه قَادِرٌ عَلَى إِنْجَازِ مَا وَعَدَ وَيَحْتَمِلُ عَذَابًا فِي الدُّنْيَا مُؤَخَّرًا عَنْ أَيَّامِهِ ﵇، فَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ فِي أَهْلِ الْبَغْيِ، وَبَعْضُهُمْ فِي الْكُفَّارِ الَّذِينَ قُوتِلُوا بَعْدَ الرَّسُولِ ﷺ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ عَذَابُ الْآخِرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimiz [azab]ı sana göstermeye elbette kadiriz” kavline gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Onlar azap vaadini inkâr ediyor ve onunla alay ediyorlardı; bu sebeple onlara Allah'ın vadettiğini gerçekleştirmeye kadir olduğu bildirilmiştir. Bu, onun aleyhisselâm günlerinden sonraya tehir edilmiş dünyevi bir azap da olabilir; bundan dolayı bazıları bunun bağiler hakkında, bazıları da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra kendileriyle savaşılan kâfirler hakkında olduğunu söylemiştir. İkincisi ise: Bununla ahiret azabının kastedilmiş olmasıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْأَوْلَى بِهِ ﵇ أَنْ يُعَامِلَ بِهِ الْكُفَّارَ فَأُمِرَ بِاحْتِمَالِ مَا يَكُونُ مِنْهُمْ مَنِ التَّكْذِيبِ وَضُرُوبِ الْأَذَى، وَأَنْ يَدْفَعَهُ بِالْكَلَامِ الْجَمِيلِ كَالسَّلَامِ وَبَيَانِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ، وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ أَعْلَمُ بِحَالِهِمْ مِنْهُ ﵇ وَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا لَمْ يَقْطَعْ نِعَمَهُ عَنْهُمْ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ هُوَ ﵇ مُوَاظِبًا عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
O'nun: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ } “Kötülüğü en güzel olanla sav. Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok daha iyi biliriz” kavline gelince; bundan murat, ona aleyhisselâm yaraşan şeyin kâfirlere karşı bu şekilde muamele etmesi olduğudur. Bu sebeple onlardan sadır olan yalanlamalara ve eziyet çeşitlerine sabretmesi, bunu da selam vermek ve delilleri en güzel şekilde açıklamak gibi güzel sözlerle savması emredilmiştir. Kendisine, O'nun aleyhisselâm durumlarını ondan daha iyi bildiği ve Allah Teâlâ onlardan nimetlerini kesmediğine göre, onun da aleyhisselâm bu metoda devam etmesi gerektiği beyan edilmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ }
السَّيِّئَةَ
{ السَّيِّئَةَ } “kötülüğü [sav]”
[المؤمنون: ٩٦] أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّفْضِيلِ، وَالْمَعْنَى الصَّفْحُ عَنْ إِسَاءَتِهِمْ وَمُقَابَلَتُهَا بِمَا أَمْكَنَ مِنَ الْإِحْسَانِ، حَتَّى إِذَا اجْتَمَعَ الصَّفْحُ وَالْإِحْسَانُ وَبَذْلَ الطَّاقَةِ فِيهِ كَانَتْ حَسَنَةً مُضَاعَفَةً بِإِزَاءِ السَّيِّئَةِ. وَقِيلَ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَقِيلَ مُحْكَمَةٌ، لِأَنَّ الْمُدَارَاةَ مَحْثُوثٌ عَلَيْهَا مَا لَمْ تُؤَدِّ إِلَى نُقْصَانِ دين أو مروءة.
kavli [el-Mü'minûn: 96], tafdil (üstünlük) manası taşıdığı için "kötülüğü iyilikle [sav]" denilmesinden daha beliğdir. Mana ise; onların kötülüklerini bağışlamak ve buna imkân nispetinde iyilikle karşılık vermektir; öyle ki af, iyilik ve bunda güç sarf etme bir araya geldiğinde kötülüğe karşılık kat kat bir iyilik meydana gelmiş olur. Bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir; muhkem olduğu da söylenmiştir; çünkü dinde veya mürüvvette bir eksikliğe yol açmadığı sürece müdârâ (insanları idare etme) teşvik edilmiş bir davranıştır.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٧ الى ١٠٠]
[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 97'den 100'e]
وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨) حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)
{ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨) حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠) } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.' (98) Nihayet onlardan birine ölüm geldiği vakit der ki: 'Rabbim! Beni geri döndürün; (99) Ta ki terk ettiğim [dünya]da salih bir amel işleyeyim.' Hayır! Doğrusu bu, onun söylediği [boş] bir laftan ibarettir. Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır. (100)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَدَّبَ رَسُولَهُ بِقَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ [المؤمنون: ٩٦] أَتْبَعَهُ بِمَا بِهِ يَقْوَى عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ الِاسْتِعَاذَةُ باللَّه مِنْ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ، وَالْهَمَزَاتُ جَمْعُ الْهَمْزَةِ، وَهُوَ الدَّفْعُ وَالتَّحْرِيكُ الشَّدِيدُ، وَهُوَ كَالْهَزِّ وَالْأَزِّ، وَمِنْهُ مِهْمَازُ الرَّائِضِ، وَهَمَزَاتُهُ هُوَ كَيْدُهُ بِالْوَسْوَسَةِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُ فِي الرَّسُولِ بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِالْوَسْوَسَةِ وَالْآخَرُ بِأَنْ/ يَبْعَثَ أَعْدَاءَهُ عَلَى إِيذَائِهِ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الشَّيْطَانَ يَكِيدُهُمْ بِهَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ يَنْقَطِعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَيَسْأَلُهُ أَنْ يُعِيذَهُ مِنَ الشَّيْطَانِ، فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَذَكِّرًا مُتَيَقِّظًا فِيمَا يَأْتِي وَيَذَرُ، فَيَكُونُ نَفْسُ هَذَا الِانْقِطَاعِ إِلَى اللَّه تَعَالَى دَاعِيَةً إِلَى التَّمَسُّكِ بِالطَّاعَةِ وَزَاجِرًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ،
[Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım'” kavli hakkında] Bil ki O Sübhânehu, Resûlü'nü: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olanla sav” [el-Mü'minûn: 96] kavliyle terbiye edince, bunun ardından buna güç yetirmesini sağlayacak olan şeyi getirdi ki bu da iki husustan Allah'a sığınmaktır: Birincisi: Şeytanların hemzâtından (kışkırtmalarından) [sığınmaktır]. Hemezât, hemzenin (الْهَمْزَةِ) çoğuludur; bu da itmek ve şiddetle sarsmak demektir. Bu, hezz (هَزّ) ve ezz (أَزّ) gibidir; binicinin mahmuzu (mihmâz) da buradan gelir. Şeytanın hemzâtı ise vesvese yoluyla kurduğu tuzaktır. Bu durum Resûl hakkında iki şekilde olur: Biri vesvese iledir, diğeri ise düşmanlarını ona eziyet etmeye sevk etmesidir. Müminler hakkındaki hüküm de böyledir; zira şeytan onlara bu iki yolla tuzak kurar. Malumdur ki Allah Teâlâ'ya yönelen ve şeytandan kendisini korumasını O'ndan dileyen kimsenin, yapıp ettikleri ve terk ettikleri hususunda uyanık ve dikkatli olması gerekir; böylece Allah Teâlâ'ya olan bu yönelişin kendisi, itaate sarılmaya bir davet ve isyandan bir alıkoyucu olur.
قَالَ الْحَسَنُ كَانَ ﵇ يَقُولُ بَعْدَ اسْتِفْتَاحِ الصَّلَاةِ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه ثَلَاثًا، اللَّه أَكْبَرُ ثَلَاثًا، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ هَمْزِهِ وَنَفْثِهِ وَنَفْخِهِ، فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّه وَمَا هَمْزُهُ؟ قَالَ الْمَوْتَةُ الَّتِي تَأْخُذُ ابْنَ آدَمَ- أَيْ الْجُنُونُ الَّذِي يَأْخُذُ ابْنَ آدَمَ- قِيلَ فَمَا نَفْثُهُ؟ قَالَ الشِّعْرُ قِيلَ فَمَا نَفْخُهُ؟ قَالَ الْكِبْرُ.
el-Hasan demiştir ki: O aleyhisselâm namaza başlarken [iftitah tekbirinden sonra] şöyle derdi: "Üç defa Lâ ilâhe illallâh, üç defa Allâhu ekber; Allahım, şeytanların kışkırtmalarından (hemezâtından), onun hemzinden, nefsinden ve nefhinden sana sığınırım." 'Ey Allah'ın Resûlü! Onun hemzi nedir?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Âdemoğlunu yakalayan mevtendir' —yani Âdemoğlunu yakalayan cinnettir—. 'Nefsi nedir?' denildi. 'Şiirdir' buyurdu. 'Nefhi nedir?' denildi. 'Kibirdir' buyurdu.
وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَحْضُرُونِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ لِكَيْ يَكُونَ مُتَذَكِّرًا فَيَقِلَّ سَهْوُهُ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ اسْتَعَاذَ باللَّه مِنْ نَفْسِ حُضُورِهِمْ لِأَنَّهُ الدَّاعِي إِلَى وَسْوَسَتِهِمْ كَمَا يَقُولُ الْمَرْءُ أَعُوذُ باللَّه مِنْ خُصُومَتِكَ بَلْ أَعُوذُ باللَّه مِنْ لِقَائِكَ،
İkincisi ise: O'nun: { وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hatırında iyi tutsun ve yanılgısı azalsın diye Kur'an okurken yanına gelmelerinden [sığınmasıdır]. Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bizzat hazır bulunmalarından Allah'a sığınmıştır; çünkü bu durum vesveselerine bir davettir. Nitekim insanın: "Seninle tartışmaktan Allah'a sığınırım, hatta seninle karşılaşmaktan Allah'a sığınırım" demesi gibidir.
وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَقَدِ اشْتَكَى إِلَيْهِ رَجُلٌ أَرَقًا يَجِدُهُ فَقَالَ: «إِذَا أَرَدْتَ النَّوْمَ فَقُلْ أَعُوذُ باللَّه وَبِكَلِمَاتِ اللَّه التَّامَّاتِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَمِنْ شَرِّ عِبَادِهِ وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونِ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, bir adam kendisine çektiği uykusuzluktan şikâyet ettiğinde şöyle buyurmuştur: «Uyumak istediğinde şöyle de: 'Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'a ve O'nun tastamam kelimelerine sığınırım.'»
أَمَّا قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği vakit” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» حتى متعلق بيصفون أَيْ لَا يَزَالُونَ عَلَى سُوءِ الذِّكْرِ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ وَالْآيَةُ فَاصِلَةٌ بَيْنَهُمَا عَلَى وَجْهِ الِاعْتِرَاضِ وَالتَّأْكِيدُ لِلْإِغْضَاءِ عَنْهُمْ مُسْتَعِينًا باللَّه عَلَى الشيطان أنه يَسْتَزِلَّهُ عَنِ الْحِلْمِ واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { حَتَّى } (hattâ), { يَصِفُونَ } (yasifûn) fiiline müteallıktır; yani bu vakte kadar kötü söz söylemeye devam ederler. [Araya giren] ayet ise itiraziyye (ara cümle) kabilinden olup ikisinin arasını ayırmaktadır; şeytanın onu hilimden saptırmasına karşı Allah'tan yardım dileyerek onlara göz yummayı tekit etmektedir. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْكُفَّارِ وَقَالَ الضَّحَّاكُ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ، فقال من لم يترك وَلَمْ يَحُجَّ سَأَلَ الرَّجْعَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ، فَقَالَ وَاحِدٌ إِنَّمَا يَسْأَلُ ذَلِكَ الْكُفَّارُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَا أَقْرَأُ عَلَيْكَ بِهِ قُرْآنًا وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ [الْمُنَافِقُونَ: ١٠]
İkinci Mesele: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği vakit” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin çoğunluğuna göre bu kâfirlere racidir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın yanında oturuyordum; o: "Kim mal bırakır da hacca gitmezse, ölüm anında geri dönüşü ister" dedi. Bir adam: "Bunu ancak kâfirler ister" deyince, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: "Ben sana buna dair Kur'an okuyayım: { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ } “Herhangi birinize ölüm gelip de: 'Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip [salihlerden olsaydım]' demesinden önce size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” [el-Münâfikûn: 10]."
قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «إذا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İnsana
حَضَرَ الْإِنْسَانَ الْمَوْتُ جُمِعَ كُلُّ شَيْءٍ كَانَ يَمْنَعُهُ مِنْ حَقِّهِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَعِنْدَهُ يَقُولُ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ»
ölüm geldiğinde, hakkını vermekten kaçındığı her şey onun önüne getirilir; işte o vakit: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ } 'Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim [dünya]da salih bir amel işleyeyim' der.»
وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْأَوَّلُ إِذَا عَرَفَ الْمُؤْمِنُ مَنْزِلَتَهُ فِي الْجَنَّةِ فَإِذَا شَاهَدَهَا لَا يَتَمَنَّى أَكْثَرَ مِنْهَا، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ أَدْوَنُهُمْ ثَوَابًا يَغْتَمُّ بِفَقْدِ مَا يَفْقِدُ مِنْ مَنْزِلَةِ غَيْرِهِ وَأَمَّا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَهُوَ إِخْبَارٌ عَنْ حَالِ الْحَيَاةِ فِي الدُّنْيَا لَا عَنْ حَالِ الثَّوَابِ فَلَا يَلْزَمُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا.
En uygun olanı birinci görüştür; zira mümin cennetteki derecesini öğrendiğinde ve onu müşahede ettiğinde bundan fazlasını temenni etmez. Şayet öyle olmasaydı, sevabı en düşük olanları diğerlerinin mertebesinden mahrum kaldığı için kederlenirdi. İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ zikrettiği: { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Herhangi birinize ölüm gelmeden önce size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” kavline gelince; bu, dünya hayatındaki durumun bir haberidir, sevap halinin değil; dolayısıyla zikrettiğimiz hususa bir nakiza teşkil etmez.
المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي وَقْتِ مَسْأَلَةِ الرَّجْعَةِ فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ يَسْأَلُ فِي حَالِ الْمُعَايَنَةِ لِأَنَّهُ عِنْدَهَا يُضْطَرُّ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَإِلَى أَنَّهُ كَانَ عَاصِيًا وَيَصِيرُ مُلْجَأً إِلَى أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ الْقَبِيحَ بِأَنْ يُعْلِمَهُ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ لَوْ رَامَهُ لَمُنِعَ مِنْهُ، وَمَنْ هَذَا حَالُهُ يَصِيرُ كَالْمَمْنُوعِ مِنَ الْقَبَائِحِ بِهَذَا الْإِلْجَاءِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَسْأَلُ الرَّجْعَةَ، وَيَقُولُ: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ يَقُولُ ذَلِكَ عِنْدَ مُعَايَنَةِ النَّارِ فِي الْآخِرَةِ، وَلَعَلَّ هَذَا الْقَائِلَ إِنَّمَا تَرَكَ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ لِمَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى فِي كِتَابِهِ/ عَنْ أَهْلِ النَّارِ فِي الْآخِرَةِ أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ لَكِنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَمْنَعُ أَنْ يَكُونُوا سَائِلِينَ الرَّجْعَةَ فِي حَالِ الْمُعَايَنَةِ، واللَّه تَعَالَى يَقُولُ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ فَعَلَّقَ قَوْلَهُمْ هَذَا بِحَالِ حُضُورِ الْمَوْتِ وَهُوَ حَالُ الْمُعَايِنَةِ فَلَا وَجْهَ لِتَرْكِ هَذَا الظَّاهِرِ.
Üçüncü Mesele: Geri dönüş talebinin vakti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğa göre o, bunu müşahede halinde ister; çünkü o esnada Allah Teâlâ'yı tanımaya ve kendisinin asi olduğuna mecbur kalır; Allah Teâlâ'nın, kötülüğe kalkışsa bile engelleneceğini bildirmesiyle kötülük yapmamaya mecbur kılınır. Durumu bu olan kimse bu mecburiyet sebebiyle kötülüklerden men edilmiş gibi olur. İşte o esnada geri dönüş ister ve: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim [dünya]da salih bir amel işleyeyim” der. Diğerleri ise: "Bilakis o, bunu ahirette cehennemi müşahede ettiğinde söyler" demiştir. Bu sözü söyleyen kimse, belki de Allah Teâlâ'nın kitabında ahiretteki cehennem ehlinin geri dönüş isteyeceklerini haber vermesinden dolayı bu ayetin zahirini terk etmiştir. Ancak bu durum, onların müşahede anında da geri dönüş isteyen kimseler olmalarına engel değildir. Allah Teâlâ: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği vakit der ki: 'Rabbim! Beni geri döndürün'” buyurarak bu sözlerini ölümün gelmesi anına, yani müşahede anına bağlamıştır; binaenaleyh bu zahiri terk etmenin hiçbir gerekçesi yoktur.
المسألة الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ ﷾: ارْجِعُونِ مَنِ الْمُرَادُ بِهِ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ يَقْبِضُونَ الْأَرْوَاحَ وَهُمْ جَمَاعَةٌ فَلِذَلِكَ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْمُرَادُ هُوَ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ قَوْلَهُ رَبِّ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَقُولَ يَا رَبِّ وَإِنَّمَا ذَكَرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِلتَّعْظِيمِ كَمَا يُخَاطِبُ الْعَظِيمُ بِلَفْظِهِ فَيَقُولُ فَعَلْنَا وَصَنَعْنَا وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Dördüncü Mesele: O'nun celle celâluhu: { ارْجِعُونِ } “Beni geri döndürün” kavlinde kastedilenin kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: Ruhları kabzeden meleklerdir; onlar bir topluluk olduğu için çoğul lafzıyla zikretmiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis murat Allah Teâlâ'dır; çünkü O'nun { رَبِّ } kavli "Yâ Rabbî" demek konumundadır. Çoğul lafzıyla zikredilmesi ise tazim içindir; nitekim ulu kimse kendi lafzıyla hitap ettiğinde "yaptık, ettik" der. Şair şöyle demiştir:
فَإِنْ شِئْتِ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمُ
"Eğer dilersen, sizden gayrı kadınları kendime haram kıldım."
وَمَنْ يَقُولُ بِالْأَوَّلِ يَجْعَلُ ذِكْرَ الرَّبِّ لِلْقَسَمِ، فَكَأَنَّهُ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ قَالَ بِحَقِّ الرَّبِّ ارْجِعُونِ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:
Birinci görüşü savunan kimse, "Rab" lafzının zikredilmesini yemin sayar; sanki o, müşahede anında "Rabbimin hakkı için beni geri döndürün" demiştir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ وَقَدْ عَلِمُوا صِحَّةَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ، وَمِنَ الدِّينِ أَنْ لَا رَجْعَةَ؟
Birinci Soru: Dinin doğruluğunu zorunlu olarak bildikleri halde ve dinin [esaslarından] birinin de geri dönüşün olmaması iken nasıl olur da geri dönüşü isterler?
الْجَوَابُ: أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْأَلُوهُ لِأَنَّ الِاسْتِعَانَةَ بِهَذَا الْجِنْسِ مِنَ المسألة تَحْسُنُ وَإِنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَقَعُ فَأَمَّا إِرَادَتُهُ لِلرَّجْعَةِ فَلَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا عَلَى سَبِيلِ مَا يَفْعَلُهُ الْمُتَمَنِّي.
Cevap: Durum böyle olsa bile bunu istemelerine bir engel yoktur; çünkü bu tür bir taleple yardım istemek, gerçekleşmeyeceği bilinse bile güzeldir. Geri dönüşü istemesine gelince; bu da bir temennide bulunan kimsenin yaptığı türden olarak mümtenî (imkânsız) değildir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً أَفَيَجُوزُ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجْعَةَ مَعَ الشَّكِّ؟ الْجَوَابُ: ليس المراد بلعل الشَّكَّ فَإِنَّهُ فِي هَذَا الْوَقْتِ بَاذِلٌ لِلْجُهْدِ فِي الْعَزْمِ عَلَى الطَّاعَةِ إِنْ أُعْطِيَ مَا سَأَلَ، بَلْ هُوَ مِثْلُ مَنْ قَصَّرَ فِي حَقِّ نَفْسِهِ وَعَرَفَ سُوءَ عَاقِبَةِ ذَلِكَ التَّقْصِيرِ فَيَقُولُ مَكِّنُونِي مِنَ التَّدَارُكِ لَعَلِّي أَتَدَارَكُ فَيَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مَعَ كَوْنِهِ جَازِمًا بِأَنَّهُ سَيَتَدَارَكُ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنَّ الْأَمْرَ الْمُسْتَقْبَلَ إِذَا لَمْ يَعْرِفُوهُ أَوْرَدُوا الْكَلَامَ الْمَوْضُوعَ لِلتَّرَجِّي وَالظَّنِّ دُونَ الْيَقِينِ، فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] .
İkinci Soru: O'nun: { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً } “Ta ki salih bir amel işleyeyim” kavlinin manası nedir? Şüphe ile birlikte geri dönüşü istemesi caiz midir? Cevap: "Lealle" (لعل) ile murat şüphe değildir; zira o, bu vakitte istediği şey kendisine verildiği takdirde itaate azmetme konusunda bütün gücünü sarf etmektedir. Bilakis bu, kendi nefsine haksızlık eden ve bu ihmalkârlığın kötü akıbetini gören bir kimsenin, "Bana telafi imkânı verin, umulur ki telafi ederim" demesi gibidir; telafi edeceğinden kesin emin olduğu halde bu kelimeyi söyler. Şöyle olması da muhtemeldir: Gelecekteki işi bilmediklerinde, kesinlik bildiren söz yerine recâ (umut) ve zan için vazolunmuş kelamı getirmişlerdir. Nitekim Teâlâ: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye mutlaka yine dönerlerdi” [el-En'âm: 28] buyurmuştur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فِيمَا تَرَكْتُ؟ الْجَوَابُ: قَالَ بَعْضُهُمْ فِيمَا خَلَّفْتُ مِنَ الْمَالِ لِيَصِيرَ عِنْدَ الرَّجْعَةِ مُؤَدِّيًا لِحَقِّ اللَّه تَعَالَى مِنْهُ، وَالْمَعْقُولُ مِنْ قَوْلِهِ: تَرَكْتُ التَّرِكَةُ وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْمُرَادُ أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا قَصَّرْتُ فَيَدْخُلُ فِيهِ الْعِبَادَاتُ الْبَدَنِيَّةُ وَالْمَالِيَّةُ وَالْحُقُوقُ، وَهَذَا أَقْرَبُ كَأَنَّهُمْ تَمَنَّوُا الرَّجْعَةَ لِيُصْلِحُوا مَا أَفْسَدُوهُ وَيُطِيعُوا فِي كُلِّ ما عصوا.
Üçüncü Soru: O'nun: { فِيما تَرَكْتُ } “Terk ettiğim şeyde” kavlinden murat nedir? Cevap: Bazıları şöyle demiştir: Geride bıraktığım malda [salih amel işleyeyim ki], geri dönüldüğünde ondan Allah Teâlâ'nın hakkını eda etmiş olsun. O'nun: { تَرَكْتُ } "terk ettim" kavlinden anlaşılan terekedir (mirastır). Diğerleri ise: Bilakis murat, ihmal ettiğim hususlarda salih amel işleyeyim demektir ki buna bedenî ve malî ibadetler ile haklar dahil olur. Bu görüş daha uygundur; sanki onlar ifsat ettikleri şeyleri ıslah etmek ve isyan ettikleri her konuda itaat etmek için geri dönüşü temenni etmişlerdir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ كَلَّا؟ الْجَوَابُ: فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَالْجَوَابِ لَهُمْ فِي الْمَنْعِ مِمَّا طَلَبُوا، كَمَا يُقَالُ لِطَالِبِ الْأَمْرِ الْمُسْتَبْعَدِ هَيْهَاتَ،
Dördüncü Soru: O'nun: { كَلَّا } “Hayır!” kavlinden murat nedir? Cevap: Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Uzak görülen bir şeyi talep eden kimseye "Heyhât!" denildiği gibi, talep ettikleri şeyden menedilme hususunda onlara bir cevap gibidir.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ لِعَائِشَةَ ﵂: «إِذَا عَايَنَ الْمُؤْمِنُ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا نُرْجِعُكَ إِلَى دَارِ الدُّنْيَا فَيَقُولُ إِلَى دَارِ الْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ لَا بَلْ قُدُومًا عَلَى اللَّه، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُقَالُ لَهُ نُرْجِعُكَ فَيَقُولُ ارْجِعُونِ فَيُقَالُ لَهُ إِلَى أَيِّ شَيْءٍ تَرْغَبُ إِلَى جَمْعِ الْمَالِ أَوْ غَرْسِ الْغِرَاسِ أَوْ بِنَاءِ الْبُنْيَانِ أَوْ شَقِّ الْأَنْهَارِ؟ فَيَقُولُ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ فَيَقُولُ الْجَبَّارُ: كَلَّا»
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Âişe'ye radıyallâhu anhâ şöyle buyurmuştur: «Mümin melekleri müşahede ettiğinde, melekler: 'Seni dünya yurduna geri döndürelim mi?' derler; o da: 'Kederler ve hüzünler yurduna mı? Hayır, bilakis Allah'a kavuşmak [isterim]' der. Kâfire gelince; ona: 'Seni geri döndürelim mi?' denilir, o da: 'Beni geri döndürün' der. Ona: 'Hangi şeyi arzuluyorsun; mal toplamayı mı, fidan dikmeyi mi, bina yapmayı mı, yoksa nehirler akıtmayı mı?' denilir. O da: 'Terk ettiğim şeylerde salih amel işleyeyim' der. Bunun üzerine el-Cebbâr [olan Allah]: 'Hayır!' buyurur.»
الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَجْهِ الْإِخْبَارِ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ وَأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ حَقٌّ فَكَأَنَّهُ قَالَ: حَقًّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا، وَالْأَقْرَبُ الْأَوَّلُ.
İkincisi: Onların bunu söyleyeceklerini ve bu haberin hak olduğunu bildirme yoluyla olması muhtemeldir; sanki: "Hakikaten bu, onun söyleyeceği bir sözdür" demiştir. En uygun olanı birinci görüştür.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا يُخَلِّيهَا وَلَا يَسْكُتُ عَنْهَا لِاسْتِيلَاءِ الْحَسْرَةِ عَلَيْهِ الثَّانِي: أَنَّهُ قَائِلُهَا وَحْدَهُ وَلَا يُجَابُ إِلَيْهَا وَلَا يُسْمَعُ مِنْهُ.
O'nun: { إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Doğrusu bu, onun söylediği [boş] bir laftan ibarettir” kavline gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kendisini hasret kapladığı için bu sözü bırakmaz ve bundan susmaz. İkincisi: Bu sözü sadece o söyler; fakat bu isteğine icabet edilmez ve sözü dinlenmez.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَالْبَرْزَخُ هُوَ الْحَاجِزُ وَالْمَانِعُ كَقَوْلِهِ فِي الْبَحْرَيْنِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ [الرَّحْمَنِ: ٢٠] أَيْ فَهَؤُلَاءِ صَائِرُونَ إِلَى حالة مانعة من التلاقي حَاجِزَةٍ عَنِ الِاجْتِمَاعِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَوْتُ، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ يَوْمَ الْبَعْثِ، إِنَّمَا هُوَ إِقْنَاطٌ كُلِّيٌّ لِمَا عُلِمَ أَنَّهُ لَا رَجْعَةَ يوم البعث إلا إلى الآخرة.
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” kavline gelince; berzah (الْبَرْزَخُ), O'nun iki deniz hakkındaki: { بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ } “Aralarında bir berzah (engel) vardır, birbirine karışmazlar” [er-Rahmân: 20] kavlinde olduğu gibi engel ve mâni demektir. Yani bunlar kavuşmayı engelleyen, bir araya gelmeye mâni olan bir duruma gideceklerdir ki o da ölümdür. Mana, onların diriliş günü dönecekleri demek değildir; bilakis bu, diriliş günü ahiretten başka bir yere dönüş olmayacağı bilindiği için tam bir ümitsizliğe düşürmedir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠١ الى ١٠٥]
[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 101'den 105'e]
فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥)
{ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) } “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorarlar. (101) Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (102) Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar da kendilerine yazık edenlerdir; cehennemde ebedî kalıcıdırlar. (103) Ateş onların yüzlerini yalar ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır. (104) Âyetlerim size okunmuyor muydu da siz onları yalanlıyordunuz? (105)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [المؤمنون: ١٠٠] ذَكَرَ أَحْوَالَ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَالَ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الصُّورَ آلَةٌ إِذَا نُفِخَ فِيهَا يَظْهَرُ صَوْتٌ عَظِيمٌ، جَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَامَةً لِخَرَابِ الدُّنْيَا وَلِإِعَادَةِ الْأَمْوَاتِ،
Bil ki O Sübhânehu: { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” [el-Mü'minûn: 100] buyurunca, o günün hallerini zikrederek: { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği zaman” buyurmuştur. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Sûr, üflendiğinde büyük bir ses çıkaran bir alettir; Allah Teâlâ onu dünyanın harabiyeti ve ölülerin iadesi (diriltilmesi) için bir alamet kılmıştır.
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun içine üflenen bir boynuz (boru) olduğu rivayet edilmiştir.
وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الصُّورِ مَجْمُوعُ الصُّوَرِ، وَالْمَعْنَى فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّوَرِ أَرْوَاحُهَا وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ فَكَانَ يَقْرَأُ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَالْفَتْحُ وَالْكَسْرُ عَنْ أَبِي رَزِينٍ وَهُوَ حُجَّةٌ لِمَنْ فَسَّرَ الصُّورَ بِجَمْعِ صُورَةٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ النَّفْخَ فِي الصُّورِ اسْتِعَارَةٌ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْبَعْثُ وَالْحَشْرُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِلْخَبَرِ وَفِي قَوْلِهِ: ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى [الزُّمَرِ: ٦٨] دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ نَفْخَ الرُّوحِ وَالْإِحْيَاءِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَكَرَّرُ.
İkincisi: Sûrdan murat suretlerin bütünüdür. Mana: Suretlere ruhları üflendiği zaman demektir. Bu, el-Hasan'ın görüşüdür; nitekim vâv'ın fethasıyla (suver) okurdu. Fetha ve kesre Ebû Rezîn'den nakledilmiştir; bu da sûru suretin çoğulu olarak tefsir edenlerin delilidir. Üçüncüsü: Sûra üfürmek istiaredir; bundan murat diriliş ve haşirdir. Hadisten ötürü birinci görüş daha uygundur. O'nun: { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى } “Sonra ona bir daha üflenir” [ez-Zümer: 68] kavlinde, bundan muradın ruh üflenmesi ve ihya (diriltme) olmadığına delalet vardır; zira bu tekrarlanmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِذَا أَعَادَهُمْ فَالْأَنْسَابُ ثَابِتَةٌ لِأَنَّ الْمُعَادَ هُوَ الْوَلَدُ وَالْوَالِدُ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ نَفْيَ النَّسَبِ فِي الْحَقِيقَةِ بَلِ الْمُرَادُ نَفْيُ حُكْمِهِ. وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مِنْ حَقِّ النَّسَبِ أَنْ يَقَعَ بِهِ التَّعَاطُفُ وَالتَّرَاحُمُ كَمَا يُقَالُ فِي الدُّنْيَا: أَسْأَلُكَ باللَّه وَالرَّحِمِ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا. فَنَفَى سُبْحَانَهُ ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ كُلَّ أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ/ يَكُونُ مَشْغُولًا بِنَفْسِهِ وَذَلِكَ يَمْنَعُهُ مِنَ الِالْتِفَاتِ إِلَى النَّسَبِ، وَهَكَذَا الْحَالُ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّ الرَّجُلَ مَتَى وَقَعَ فِي الْأَمْرِ الْعَظِيمِ مِنَ الْآلَامِ يَنْسَى وَلَدَهُ وَوَالِدَهُ
O'nun: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “Artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorarlar” kavline gelince; malumdur ki O Sübhânehu onları iade ettiğinde (dirilttiğinde) nesepler sabittir; çünkü iade edilen evlat ve babadır. Dolayısıyla muradın hakikatte nesebin nefyi olması caiz değildir; bilakis murat onun hükmünün nefyidir. Bu da birkaç vecihtendir: Birincisi: Nesebin gereği, onunla şefkat ve merhametin meydana gelmesidir; nitekim dünyada: "Şunu yapmanı Allah ve akrabalık hakkı için senden istiyorum" denilir. Cehennem ehlinden her birinin kendi nefsiyle meşgul olacağı ve bu durumun onu nesebe iltifat etmekten alıkoyacağı cihetiyle O Sübhânehu bunu nefyetmiştir. Dünyadaki durum da böyledir; zira insan elemlerden büyük bir musibete düştüğünde evladını ve babasını unutur.
وَثَانِيهَا: أَنَّ مِنْ حَقِّ النَّسَبِ أَنْ يَحْصُلَ بِهِ التَّفَاخُرُ فِي الدُّنْيَا، وَأَنْ يَسْأَلَ بَعْضُهُمْ عَنْ كَيْفِيَّةِ نَسَبِ الْبَعْضِ، وَفِي الْآخِرَةِ لَا يَتَفَرَّغُونَ لِذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يُجْعَلَ ذَلِكَ اسْتِعَارَةً عَنِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ فَكُلُّ امْرِئٍ مَشْغُولٌ بِنَفْسِهِ عَنْ بَنِيهِ وَأَخِيهِ وَفَصِيلَتِهِ الَّتِي تُؤْوِيهِ فَكَيْفَ بِسَائِرِ الْأُمُورِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ يُؤْخَذُ الْعَبْدُ وَالْأَمَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رؤوس الْأَشْهَادِ وَيُنَادِي مُنَادٍ أَلَا إِنَّ هَذَا فُلَانٌ فَمَنْ لَهُ عَلَيْهِ حَقٌّ فَلْيَأْتِ إِلَى حَقِّهِ فَتَفْرَحُ الْمَرْأَةُ حِينَئِذٍ أَنْ يَثْبُتَ لَهَا حَقٌّ عَلَى أُمِّهَا أَوْ أُخْتِهَا أَوْ أَبِيهَا أَوْ أَخِيهَا أَوِ ابْنِهَا أَوْ زَوْجِهَا فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ وَعَنْ قَتَادَةَ لَا شَيْءَ أَبْغَضُ إِلَى الْإِنْسَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أَنْ يَرَى مَنْ يَعْرِفُهُ مَخَافَةَ أَنْ يَثْبُتَ لَهُ عَلَيْهِ شَيْءٌ ثُمَّ تَلَا يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ [عَبَسَ: ٣٤]
İkincisi: Nesebin gereği, dünyada onunla övünmenin meydana gelmesi ve bazılarının diğerlerinin nesebinin nasıl olduğunu sormasıdır; ahirette ise buna vakit bulamazlar. Üçüncüsü: Bunun şiddetli korkudan bir istiare kılınmasıdır; çünkü herkes evladından, kardeşinden ve kendisini barındıran aşiretinden gafil olup kendi nefsiyle meşguldür; nerede kaldı diğer işler! İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Kıyamet günü erkek ve kadın kul şahitlerin huzurunda getirtilir ve bir münadi şöyle seslenir: 'Haberiniz olsun! Bu falandır; kimin onun üzerinde bir hakkı varsa gelsin hakkını alsın.' İşte o vakit kadın, annesi, kız kardeşi, babası, erkek kardeşi, oğlu veya kocası üzerinde bir hakkının sabit olmasına sevinir; { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } 'Artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır ne de birbirlerine sorarlar.'" Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: "Kıyamet günü insana, aleyhinde bir şey sabit olur korkusuyla tanıdığı birini görmekten daha sevimsiz hiçbir şey yoktur." Sonra şu ayeti okudu: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ } “O gün kişi kardeşinden, annesinden ve babasından kaçar” [Abese: 34].
وَعَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ يَا رَسُولَ اللَّه، أَمَا نَتَعَارَفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَسْمَعُ اللَّه تَعَالَى يَقُولُ: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ فَقَالَ ﵊ «ثَلَاثُ مَوَاطِنَ تَذْهَلُ فِيهَا كُلُّ نَفْسٍ حِينَ يُرْمَى إِلَى كُلِّ إِنْسَانٍ كِتَابُهُ، وَعِنْدَ الْمَوَازِينِ، وَعَلَى جِسْرِ جَهَنَّمَ»
eş-Şa'bî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Âişe radıyallâhu anhâ: "Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü birbirimizi tanımayacak mıyız? Allah Teâlâ'nın: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } 'Artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır ne de birbirlerine sorarlar' buyurduğunu işitiyorum" dedi. Bunun üzerine o aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Üç yer vardır ki oralarda herkes kendinden geçer: Her insana amel defteri fırlatıldığı anda, mizanların yanında ve cehennem köprüsünün üzerinde.»
وَطَعَنَ بَعْضُ الْمُلْحِدَةِ فَقَالَ قوله: وَلا يَتَساءَلُونَ وقوله: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً [المعارج: ١٠] يناقص قَوْلَهُ: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصَّافَّاتِ: ٢٧] وَقَوْلَهُ: يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ [يُونُسَ: ٤٥] الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِقْدَارَهُ خَمْسُونَ أَلْفَ سَنَةٍ فَفِيهِ أَزْمِنَةٌ وَأَحْوَالٌ مُخْتَلِفَةٌ فَيَتَعَارَفُونَ وَيَتَسَاءَلُونَ فِي بَعْضِهَا، وَيَتَحَيَّرُونَ فِي بَعْضِهَا لِشِدَّةِ الْفَزَعِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ شُغِلُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنِ التَّسَاؤُلِ، فَإِذَا نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وقالوا: يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ [يس: ٥٢] وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ لَا يَتَسَاءَلُونَ بِحُقُوقِ النَّسَبِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَتَساءَلُونَ صِفَةٌ لِلْكُفَّارِ وَذَلِكَ لِشِدَّةِ خَوْفِهِمْ.
Mülhidlerden bazıları itiraz ederek şöyle demiştir: O'nun: { وَلا يَتَساءَلُونَ } "Ve birbirlerine sormazlar" kavli ve: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost da bir dostu sormaz” [el-Meâric: 10] kavli, O'nun: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” [es-Sâffât: 27] kavliyle ve: { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında birbirlerini tanırlar” [Yûnus: 45] kavliyle çelişmektedir. Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Kıyamet gününün miktarı elli bin yıldır; onda farklı zamanlar ve farklı haller vardır; bazısında tanışır ve soruşurlar, bazısında ise dehşetin şiddetinden şaşırıp kalırlar. İkincisi: Sûra tek bir üfürüş yapıldığında kendi nefisleriyle meşgul olup soruşamazlar; ona bir daha üfürüldüğünde ise birbirlerine döner ve: { يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ } “Vay başımıza gelene! Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı? İşte Rahmân'ın vadettiği budur” [Yâsîn: 52] derler. Üçüncüsü: Murad, nesep haklarıyla soruşmazlar demektir. Dördüncüsü: O'nun: { لَا يَتَساءَلُونَ } kavli korkularının şiddetinden ötürü kâfirlerin bir sıfatıdır.
أَمَّا قوله: فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ فَهُوَ صِفَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِذَا دَخَلُوهَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ بَيَّنَ أَنَّ بَعْدَ النَّفْخِ فِي الصُّورِ تَكُونُ الْمُحَاسَبَةُ، وَشَرْحُ أَحْوَالِ السُّعَدَاءِ وَالْأَشْقِيَاءِ، وَقِيلَ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا ثِقَلُ الْمَوَازِينِ وَخِفَّتُهَا، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مُكَلَّفٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ الْفَلَاحِ أَوْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَيَبْطُلُ بِذَلِكَ الْقَوْلُ بِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ أَوْ مَنْ يَتَسَاوَى لَهُ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ شَرَحَ حَالَ السُّعَدَاءِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَفِي الْمَوَازِينِ أَقْوَالٌ:
O'nun: { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } kavline gelince, o cennete girdiklerinde cennet ehlinin sıfatıdır. Bil ki O Sübhânehu, sûra üflendikten sonra muhasebenin olacağını, saadet ehli ile şekavet ehlinin hallerinin açıklanacağını beyan etmiştir. Denildi ki: O Sübhânehu ahirette tartıların ağır ya da hafif gelmesinden başka bir şey olmadığını beyan edince, her mükellefin mutlaka cennet ehlinden ve kurtuluş ehlinden yahut cehennem ehlinden olması vacip oldu; böylece içlerinde sevabı ve cezayı hak etmeyen kimselerin bulunduğu veya sevabı ile cezası eşit olan kimselerin bulunduğu yönündeki söz batıl oldu. Sonra O Sübhânehu saadet ehlinin halini: { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavliyle açıkladı. Mevâzîn (tartılar) hakkında birtakım görüşler vardır:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ اسْتِعَارَةٌ مِنَ الْعَدْلِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَوَازِينَ هِيَ الْأَعْمَالُ الْحَسَنَةُ فَمَنْ أَتَى بِمَا لَهُ قَدْرٌ وَخَطَرٌ فَهُوَ الْفَائِزُ الظَّافِرُ، وَمَنْ أَتَى بِمَا لَا وَزْنَ لَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً [النُّورِ: ٣٩] فَهُوَ خَالِدٌ فِي جَهَنَّمَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ الْمَوَازِينُ جَمْعُ مَوْزُونٍ وَهِيَ الْمَوْزُونَاتُ مِنَ الْأَعْمَالِ أَيِ الصَّالِحَاتِ الَّتِي لَهَا وَزْنٌ وَقَدْرٌ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى مِنْ قَوْلِهِ: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ/ الْقِيامَةِ وَزْناً [الْكَهْفِ: ١٠٥] أَيْ قَدْرًا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ مِيزَانٌ لَهُ لِسَانٌ وَكِفَّتَانِ يُوزَنُ فِيهِ الْحَسَنَاتُ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ، وَالسَّيِّئَاتُ فِي أَقْبَحِ صُورَةٍ فَمَنْ ثَقُلَتْ حَسَنَاتُهُ سِيقَ إِلَى الْجَنَّةِ وَمَنْ ثَقُلَتْ سَيِّئَاتُهُ فَإِلَى النَّارِ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈. وَأَمَّا الْأَشْقِيَاءُ فَقَدْ وَصَفَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِأُمُورٍ أَرْبَعَةٍ:
Birincisi: Adaletten bir istiare olmasıdır. İkincisi: Mevâzînin güzel ameller olmasıdır; kim değeri ve kıymeti olan bir şeyle gelirse o kazanan ve zafere ulaşandır; kim de tartısı olmayan bir şeyle gelirse —nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } “İnkâr edenlerin amelleri ise çöldeki bir serap gibidir; susayan kimse onu su sanır, nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz” [en-Nûr: 39] buyurmuştur— o da cehennemde ebedî kalıcıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mevâzîn (الْمَوَازِينُ), mevzûn (مَوْزُون) kelimesinin çoğuludur; bunlar amellerden tartılan şeylerdir, yani O'nun: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } “Kıyamet günü onlar için hiçbir tartı koymayız (değer vermeyiz)” [el-Kehf: 105] kavlinden hareketle Allah Teâlâ katında vezni (tartısı) ve değeri olan salih amellerdir; yani değer demektir. Üçüncüsü: Dili ve iki kefesi olan bir mizandır; onda haseneler en güzel surette, seyyieler ise en çirkin surette tartılır; kimin haseneleri ağır gelirse cennete sevk edilir, kimin seyyieleri ağır gelirse cehenneme sevk edilir. Bu baptaki sözün tamamı Enbiyâ Suresi'nde aleyhimüsselâm geçmişti. Şekavet ehline gelince, Allah Teâlâ onları dört özellikle vasfetmiştir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ غُبِنُوهَا بِأَنْ صَارَتْ مَنَازِلُهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَقِيلَ امْتَنَعَ انْتِفَاعُهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ لِكَوْنِهِمْ فِي الْعَذَابِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ وَدَلَالَتُهُ عَلَى خُلُودِ الْكُفَّارِ فِي النَّارِ بَيِّنَةٌ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ بَدَلٌ مِنْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ أَوْ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ لأولئك
Birincisi: Kendilerine yazık etmeleridir (nefislerini hüsrana uğratmalarıdır). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Konakları müminlerin olmak suretiyle aldanmışlardır. Azapta oldukları için nefislerinden istifade etmelerinin imkânsız hale geldiği de söylenmiştir. İkincisi: O'nun: { فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “Cehennemde ebedî kalıcıdırlar” kavlidir; bunun kâfirlerin ateşte ebedî kalışına delaleti açıktır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ }, { خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } kavlinden bedeldir veya { أولئك } lafzı için haberden sonra gelen bir haberdir,
أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَيِ تَضْرِبُ وَتَأْكُلُ لُحُومَهُمْ وَجُلُودَهُمْ، قَالَ الزَّجَّاجُ: اللَّفْحُ وَالنَّفْخُ وَاحِدٌ إِلَّا أَنَّ اللَّفْحَ أَشَدُّ تَأْثِيرًا وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَهُمْ فِيها كالِحُونَ وَالْكُلُوحُ أَنْ تَتَقَلَّصَ الشَّفَتَانِ وَيَتَبَاعَدَا عَنِ الْأَسْنَانِ، كما ترى الرؤوس الْمَشْوِيَّةَ،
yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. Üçüncüsü: O'nun: { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Ateş onların yüzlerini yalar” kavlidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Yani çarpar ve etleri ile derilerini yer" demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Lefh (تَلْفَحُ) ile nefh (üfürmek) aynıdır, ancak lefh tesir bakımından daha şiddetlidir. Dördüncüsü: O'nun: { وَهُمْ فِيها كالِحُونَ } “Ve onlar orada sırıtıp kalmışlardır” kavlidir. Külûh (الْكُلُوحُ), kızarmış kellelerde gördüğün gibi dudakların büzüşmesi ve dişlerden uzaklaşmasıdır.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «تَشْوِيهِ النَّارُ فَتَتَقَلَّصُ شَفَتُهُ الْعُلْيَا حَتَّى تَبْلُغَ وَسَطَ رَأْسِهِ وَتَسْتَرْخِي شَفَتُهُ السُّفْلَى حَتَّى تَبْلُغَ سُرَّتَهُ» ،
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Ateş onu kızartır da üst dudağı büzüşüp başının ortasına kadar ulaşır, alt dudağı ise sarkıp göbeğine kadar varır.»
وَقُرِئَ (كَلِحُونَ) ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ عَذَابَهَمْ، حَكَى مَا يُقَالُ لَهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ تَقْرِيعًا وَتَوْبِيخًا، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu kelime (kelihûn / كَلِحُونَ) şeklinde de okunmuştur. Sonra O Sübhânehu onların azabını açıklayınca, azarlama ve kınama kabilinden o esnada kendilerine söylenecek olan sözü nakletmiştir ki bu da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ ثُمَّ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تُكَذِّبُونَ بِهَا مَعَ وُضُوحِهَا، فَلَا جَرَمَ صِرْتُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِمَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ لِسُوءِ أَفْعَالِهِمْ، وَلَوْ كَانَ فِعْلُ الْعِبَادِ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى لَمَا صَحَّ ذَلِكَ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ إِنْ صَدَرَتِ الْمَعْصِيَةُ عَنْهُ لَا لِمُرَجِّحٍ الْبَتَّةَ كَانَ صُدُورُهَا عَنْهُ اتِّفَاقِيًّا لَا اخْتِيَارِيًّا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ الْعِقَابَ، وَإِنْ كَانَ لِمُرَجِّحٍ، فَذَاكَ الْمُرَجِّحُ لَيْسَ مِنْ فِعْلِهِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ صُدُورُ تِلْكَ الطَّاعَةِ عَنْهُ اضْطِرَارِيًّا لَا اخْتِيَارِيًّا، فَوَجَبَ أن لا يستحق الثواب.
{ أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } “Âyetlerim size okunmuyor muydu?”, sonra siz açıklığına rağmen onları yalanlıyordunuz; şüphesiz bu yüzden içinde bulunduğunuz bu elem verici azabı hak ettiniz. Mu'tezile şöyle demiştir: Ayet, onların ancak kötü fiillerinden dolayı bu azaba düştüklerine delalet eder; şayet kulların fiili Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı bu doğru olmazdı. Cevap şudur: İtaate ve isyana kadir olan kimseden, şayet isyan kesinlikle hiçbir tercih edici (müreccih) olmaksızın sadır olmuşsa, onun bu fiili ihtiyari (seçimli) değil tesadüfi olur; dolayısıyla cezayı hak etmemesi gerekirdi. Şayet bir tercih ediciden ötürü ise, o tercih edici onun fiilinden değildir; aksi takdirde teselsül lazım gelirdi. O takdirde ise o itaatin ondan sadır olması ihtiyari değil ızdırari (mecburi) olur; dolayısıyla da sevabı hak etmemesi gerekirdi.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٦ الى ١١١]
[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 106'dan 111'e]
قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠)
{ قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “Dediler ki: «Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk olduk.»” { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ } “«Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer [yine inkâra] dönersek, muhakkak ki biz zalimleriz.»” { قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “[Allah] buyurdu ki: «Aşağılık olarak sinin orada ve Benimle konuşmayın!»” { إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “«Çünkü kullarımdan bir zümre: Rabbimiz! İman ettik, bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın, diyordu.»” { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “«Siz ise Benim zikrimi/hatırlamamı size unutturuncaya kadar onları alaya aldınız ve onlara gülüyordunuz.»”
إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١)
{ إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “«Doğrusu Ben bugün onlara, sabretmelerinin karşılığını verdim; şüphesiz onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.»”
[في قَوْلِهِ تَعَالَى قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ: أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ [المؤمنون: ١٠٥] ذَكَرُوا مَا يَجْرِي مَجْرَى الْجَوَابِ عَنْهُ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُمْ: رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “Dediler ki: «Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk olduk.»” kavli hakkında] Bil ki O Sübhânehu: { أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “Âyetlerim size okunmuyor muydu da siz onları yalanlıyordunuz?” [Mü'minûn: 105] buyurunca, onlar buna cevap yerine geçen bir şey zikretmişlerdir ki bu iki yöndendir: Birincisi: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı” sözleridir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : غَلَبَتْ عَلَيْنَا مَلَكَتْنَا مِنْ قَوْلِكَ غَلَبَنِي فُلَانٌ عَلَى كَذَا إِذَا أَخَذَهُ مِنْكَ، وَالشَّقَاوَةُ سوء العاقبة، قرئ: (شقوتنا) و (شقاوتنا) بِفَتْحِ الشِّينِ وَكَسْرِهَا فِيهِمَا، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الشِّقْوَةُ مِنَ الشَّقَاءِ كَجِرْيَةِ الْمَاءِ، وَالْمَصْدَرُ الْجَرْيُ، وَقَدْ يَجِيءُ لَفْظُ فِعْلَةٍ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْهَيْئَةُ وَالْحَالُ، فَيَقُولُ جِلْسَةٌ حَسَنَةٌ وَرِكْبَةٌ وَقِعْدَةٌ وَذَلِكَ مِنَ الْهَيْئَةِ، وَتَقُولُ عَاشَ فُلَانٌ عِيشَةً طَيِّبَةً وَمَاتَ مِيتَةً كَرِيمَةً، وَهَذَا هُوَ الْحَالُ وَالْهَيْئَةُ، فَعَلَى هَذَا الْمُرَادُ مِنَ الشِّقْوَةِ حَالُ الشَّقَاءِ.
Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: { غَلَبَتْ عَلَيْنَا } ifaden, «bize hâkim oldu/bizi mülküne geçirdi» demektir. Bu da bir kimsenin senden bir şeyi çekip alması durumunda söylediğin “Falanca bana galebe çaldı (غَلَبَنِي)” sözünden gelir. Şekavet (الشَّقَاوَةُ) ise akıbetin kötülüğüdür. Hem şın harfinin fethasıyla hem de kesresiyle (şikvetünâ / شقوتنا) ve (şekâvetünâ / شقاوتنا) şeklinde okunmuştur. Ebû Müslim şöyle demiştir: eş-Şıkve (الشِّقْوَةُ), suyun akışına ceryü'l-mâi (جِرْيَةِ الْمَاءِ) denilmesi gibi eş-şekâ'dan (الشَّقَاءِ) türemiştir; mastar ise ceriy (الْجَرْيُ) şeklindedir. Bazen fi'le (فِعْلَةٍ) veznindeki lafız gelir de bununla heyet ve durum kastedilir; nitekim güzel oturuş anlamında cilsenün hasenetün (جِلْسَةٌ حَسَنَةٌ), biniş tarzı anlamında rikbetün (رِكْبَةٌ) ve oturuş tarzı anlamında kı'detün (قِعْدَةٌ) denir ki bunlar heyettendir. “Falanca güzel bir yaşayışla yaşadı (عِيشَةً طَيِّبَةً) ve şerefli bir ölümle öldü (مِيتَةً كَرِيمَةً)” dersin; işte bu da hâl ve heyettir. Buna göre şıkve (الشِّقْوَةِ) ile kastedilen bedbahtlık/şekavet hâlidir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ أَنَّ طَلَبَنَا اللَّذَّاتِ الْمُحَرَّمَةَ وَحِرْصَنَا عَلَى الْعَمَلِ الْقَبِيحِ سَاقَنَا إِلَى هَذِهِ الشَّقَاوَةِ، فَأُطْلِقَ اسْمُ الْمُسَبِّبِ عَلَى السَّبَبِ. وَلَيْسَ هَذَا بِاعْتِذَارٍ مِنْهُمْ لِعِلْمِهِمْ بِأَنْ لَا عُذْرَ لَهُمْ فِيهِ، وَلَكِنَّهُ اعْتِرَافٌ بِقِيَامِ حُجَّةِ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ فِي سُوءِ صَنِيعِهِمْ، قُلْنَا إِنَّكَ حَمَلْتَ الشَّقَاوَةَ عَلَى طَلَبِ تِلْكَ اللَّذَّاتِ الْمُحَرَّمَةِ، وَطَلَبُ تِلْكَ اللَّذَّاتِ حَصَلَ بِاخْتِيَارِهِمْ أَوْ لَا بِاخْتِيَارِهِمْ فَإِنْ حَصَلَ بِاخْتِيَارِهِمْ فَذَلِكَ الِاخْتِيَارُ مُحْدَثٌ، فَإِنِ اسْتَغْنَى عَنِ الْمُؤَثِّرِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ فِي كُلِّ الْحَوَادِثِ ذَلِكَ، وَحِينَئِذٍ يَنْسَدُّ عَلَيْكَ بَابُ إِثْبَاتِ الصَّانِعِ، وَإِنِ افْتَقَرَ إلى محدث
İkinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Kastedilen, haram lezzetleri arayışımızın ve çirkin fiilleri işlemeye olan hırsımızın bizi bu şekavete sürüklemiş olduğudur; dolayısıyla sebebin üzerine müsebbebin (sonucun) ismi verilmiştir. Bu, kendileri için bir mazeret bulunmadığını bildiklerinden ötürü onlar tarafından bir mazeret beyanı değildir; bilakis kötü amelleri hususunda Allah Teâlâ'nın hüccetinin aleyhlerine ikâme edildiğini bir itiraftır. Biz deriz ki: Sen şekaveti bu haram lezzetleri aramaya hamlettin; bu lezzetleri aramak ise onların ihtiyarîyle (seçimiyle) mi yoksa ihtiyarları olmaksızın mı meydana geldi? Eğer onların ihtiyarîyle meydana gelmişse, bu ihtiyar ihdâs edilmiş (sonradan var edilmiş) bir şeydir. Eğer bu [ihtiyar] bir müessire (etki eden yaratıcıya) muhtaç değilse, bütün hâdislerde (sonradan olan şeylerde) bu niçin caiz olmasın? O zaman da sana Sâni'in (yaratıcının) ispatı kapısı kapanır. Şayet bir muhdise (var ediciye) muhtaç ise,
فَمُحْدِثُهُ إِمَّا الْعَبْدُ أَوِ اللَّه تَعَالَى؟ فَإِنْ كَانَ هُوَ الْعَبْدَ فَذَلِكَ بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ قُدْرَةَ الْعَبْدِ صَالِحَةٌ لِلْفِعْلِ وَالتَّرْكِ، فَإِنْ تَوَقَّفَ صُدُورُ تِلْكَ الْإِرَادَةِ عَنْهَا إِلَى مُرَجِّحٍ آخَرَ، عَادَ الْكَلَامُ فِيهِ وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ عَلَى الْمُرَجِّحِ فَقَدْ جَوَّزْتَ رُجْحَانُ أَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ، وَذَلِكَ يَسُدُّ بَابَ إِثْبَاتِ الصَّانِعِ وَثَانِيهَا:
onu var eden ya kuldur yahut Allah Teâlâ'dır. Eğer o kul ise, bu birkaç yönden bâtıldır: Birincisi: Kulun kudreti hem fiile hem de terke elverişlidir. Şayet bu iradenin ondan sadır olması başka bir müreccihe (tercih ediciye) bağlıysa, söz yine onun hakkında döner ve teselsül lazım gelir. Eğer bir müreccihe bağlı değilse, bu takdirde mümkün olan iki taraftan birinin diğerine hiçbir müreccih olmaksızın üstün gelmesini caiz görmüş olursun ki bu da Sâni'in ispatı kapısını kapatır. İkincisi:
أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَعْلَمُ كَمِّيَّةَ تِلْكَ الْأَفْعَالِ وَلَا كَيْفِيَّتَهَا، وَالْجَاهِلُ بِالشَّيْءِ لَا يَكُونُ مُحْدِثًا لَهُ، وَإِلَّا لَبَطَلَتْ دَلَالَةُ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ عَلَى الْعِلْمِ وَالثَّانِي: أَنَّ أَحَدًا فِي الدُّنْيَا لَا يَرْضَى بِأَنْ يَخْتَارَ الْجَهْلَ، بَلْ لَا يَقْصِدُ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ، فَالْكَافِرُ مَا قَصَدَ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ، فَإِنْ كَانَ الْمُوجِدُ لِفِعْلِهِ هُوَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ إِلَّا مَا قَصَدَ إِيقَاعَهُ، لَكِنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ إِلَّا الْعِلْمَ فَكَيْفَ حَصَلَ الْجَهْلُ؟ فَثَبَتَ أَنَّ الْمُوجِدَ لِلدَّوَاعِي وَالْبَوَاعِثِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّ الدَّاعِيَةَ إِنْ كَانَتْ سَائِقَةً إِلَى الْخَيْرِ كَانَتْ سَعَادَةً، وَإِنْ كَانَتْ سَائِقَةً إِلَى الشَّرِّ كَانَتْ شَقَاوَةً الوجه الثَّانِي: لَهُمْ فِي الْجَوَابِ قَوْلُهُمْ:
Kul bu fiillerin miktarını da keyfiyetini de bilmez; bir şeyi bilmeyen kimse ise onu ihdâs eden (var eden) olamaz. Aksi takdirde [yaratılıştaki] sağlamlık ve mükemmelliğin ilme olan delaleti bâtıl olurdu. İkincisi [diğer delil]: Dünyada hiç kimse cehaleti seçmeye razı olmaz, bilakis sadece ilim elde etmeyi kasteder. Kâfir de sadece ilim elde etmeyi kastetmiştir. Eğer kendi fiilini icat eden kendisi olsaydı, ancak meydana getirmeyi kastettiği şeyin hâsıl olması gerekirdi; hâlbuki o sadece ilmi kastetmiştir, peki cehalet nasıl hâsıl oldu? Böylece gerekçeleri ve sevk edici saikleri icat edenin Allah Teâlâ olduğu sabit olmuştur. Sonra, bu saik eğer hayra sürüklüyorsa bu saadettir; eğer şerre sürüklüyorsa bu şekavettir (bedbahtlıktır). Cevaptaki ikinci yön ise onların şu sözleridir:
وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ وَهَذَا الضَّلَالُ الَّذِي جَعَلُوهُ كَالْعِلَّةِ فِي إِقْدَامِهِمْ عَلَى التَّكْذِيبِ إِنْ كَانَ هُوَ نَفْسَ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ لَزِمَ تَعْلِيلُ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الضَّلَالُ عِبَارَةً عَنْ شَيْءٍ آخَرَ تَرَتَّبَ عَلَيْهِ فِعْلُهُمْ وَمَا ذَاكَ إِلَّا خَلْقُ الدَّاعِي إِلَى الضَّلَالِ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَوْرَدُوا هَذَيْنِ/ العذرين، قال لهم سبحانه: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ وَهَذَا هُوَ صَرِيحُ قَوْلِنَا فِي أَنَّ الْمُنَاظَرَةَ مَعَ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ جَائِزَةٍ، بَلْ لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ. قَالَ الْقَاضِي فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا عُذْرَ لَهُمْ إِلَّا الِاعْتِرَافُ، فَلَوْ كَانَ كُفْرُهُمْ مِنْ خَلْقِهِ تَعَالَى وَبِإِرَادَتِهِ وَعَلِمُوا ذَلِكَ لَكَانُوا بِأَنْ يَذْكُرُوا ذَلِكَ أَجْدَرَ وَإِلَى الْعُذْرِ أَقْرَبَ، فَنَقُولُ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الَّذِي ذَكَرُوهُ لَيْسَ إِلَّا ذَلِكَ وَلَكِنَّهُمْ مُقِرُّونَ أَنْ لَا عُذْرَ لَهُمْ فَلَا جَرَمَ، قال لهم: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ.
{ وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “Ve biz sapkın bir topluluk olduk.” Yalanlamaya girişmelerinde bir illet gibi kıldıkları bu dalâlet, şayet o yalanlamanın bizzat kendisi ise bir şeyin kendisiyle illetlendirilmesi lazım gelir. Bu bâtıl olunca, bu dalâletin onların fiilinin kendisine terettüp ettiği başka bir şeyden ibaret olmasından başka bir ihtimal kalmaz ki bu da ancak dalâlete sevk eden saikin yaratılmasıdır. Sonra bu topluluk bu iki mazereti ileri sürünce, O Sübhânehu onlara: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak sinin orada ve Benimle konuşmayın!” buyurmuştur. Bu ise Allah Teâlâ ile münazaranın caiz olmadığına, bilakis O'na yaptığından sual olunamayacağına dair bizim sözümüzün açık bir ifadesidir. el-Kâdî şöyle demiştir: O'nun: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı” kavlinde, onlar için itiraftan başka hiçbir mazeretin bulunmadığına delalet vardır. Şayet onların küfrü Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla ve O'nun iradesiyle olsaydı ve onlar da bunu bilselerdi, bunu zikretmeye daha layık ve mazerete daha yakın olurlardı. Biz de deriz ki: Zikrettikleri şeyin bundan başkası olmadığını açıklamıştık; ancak onlar kendileri için hiçbir mazeret bulunmadığını ikrar etmektedirler, bu yüzden şüphesiz [Allah] onlara: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak sinin orada ve Benimle konuşmayın!” buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ فَالْمَعْنَى: أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الدَّارِ إِلَى دَارِ الدُّنْيَا، فَإِنْ عُدْنَا إِلَى الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ فَإِنَّا ظَالِمُونَ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَطْلُبُوا ذَلِكَ وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ عِقَابَهُمْ دَائِمٌ؟ قُلْنَا يَجُوزُ أَنْ يَلْحَقَهُمُ السَّهْوُ عَنْ ذَلِكَ فِي أَحْوَالِ شِدَّةِ الْعَذَابِ فَيَسْأَلُونَ الرَّجْعَةَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعَ عِلْمِهِمْ بِذَلِكَ يَسْأَلُونَ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْغَوْثِ والاسترواح.
{ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ } “«Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer [yine inkâra] dönersek, muhakkak ki biz zalimleriz»” kavline gelince, bunun anlamı şudur: Bizi bu yurttan dünya yurduna çıkar; eğer kötü amellere dönersek şüphesiz biz zalimleriz. Şayet: “Azaplarının ebedî olduğunu bildikleri hâlde bunu istemeleri nasıl caiz olur?” denilirse, biz deriz ki: Azabın şiddetli olduğu hâllerde bundan gaflete düşmeleri ve bu sebeple geri dönüşü istemeleri caizdir. Bunu bilmekle birlikte bir feryat ve rahatlama arayışı kabilinden bunu istemiş olmaları da muhtemeldir.
أما قوله: اخْسَؤُا فِيها فَالْمَعْنَى ذِلُّوا فِيهَا وَانْزَجِرُوا كَمَا يُزْجَرُ الْكِلَابُ إِذَا زُجِرَتْ، يُقَالُ: خَسَأَ الْكَلْبُ وَخَسَأَ بِنَفْسِهِ.
{ اخْسَؤُا فِيها } “Aşağılık olarak sinin orada!” kavline gelince; bunun anlamı, köpekler azarlandığı zaman nasıl kovulup azarlanıyorsa orada öylece zelil olun ve sinin demektir. Nitekim “Köpeği kovdu (خَسَأَ الْكَلْبُ)” ve “Köpek kendiliğinden sindi/kovuldu (خَسَأَ بِنَفْسِهِ)” denilir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تُكَلِّمُونِ فَلَيْسَ هَذَا نَهْيًا لِأَنَّهُ لَا تَكْلِيفَ فِي الْآخِرَةِ، بَلِ الْمُرَادُ لَا تُكَلِّمُونِ فِي رَفْعِ الْعَذَابِ فَإِنَّهُ لَا يُرْفَعُ وَلَا يُخَفَّفُ، قِيلَ هُوَ آخِرُ كَلَامٍ يَتَكَلَّمُونَ بِهِ ثُمَّ لَا كَلَامَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا الشَّهِيقُ وَالزَّفِيرُ، وَالْعُوَاءُ كَعُوَاءِ الْكِلَابِ، لَا يُفْهِمُونَ وَلَا يُفْهَمُونَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ لَهُمْ سِتَّ دَعَوَاتٍ، إِذَا دَخَلُوا النَّارَ قَالُوا أَلْفَ سَنَةٍ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا [السَّجْدَةِ: ١٢] فَيُجَابُونَ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي [السَّجْدَةِ: ١٣] فَيُنَادُونَ أَلْفَ سَنَةٍ ثَانِيَةٍ رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ [غَافِرٍ: ١١] فَيُجَابُونَ ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ [غَافِرٍ: ١٢] فينادون ألف ثالثة يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ [الزُّخْرُفِ: ٧٧] فَيُجَابُونَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ [الزُّخْرُفِ:
{ وَلا تُكَلِّمُونِ } “Ve Benimle konuşmayın!” kavline gelince; bu bir nehiy (yasaklama) değildir, çünkü ahirette mükellefiyet yoktur; bilakis kastedilen: “Azabın kaldırılması hususunda Benimle konuşmayın; çünkü o kaldırılmaz ve hafifletilmez” demektir. Denildi ki bu, onların konuşacağı son sözdür; bundan sonra ise inilti, hırıltı ve köpeklerin uluması gibi ulumaktan başka söz kalmaz; ne meram anlatabilirler ne de meramları anlaşılır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre onların altı duası/yakarması vardır: Ateşe girdiklerinde bin yıl: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا } “Rabbimiz! Gördük ve işittik, bizi geri döndür” [Secde: 12] derler; onlara: { حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي } “Benden olan söz hak olmuştur” [Secde: 13] diye cevap verilir. İkinci bir bin yıl: { رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” [Mü'min (Gâfir): 11] diye seslenirler; onlara: { ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ } “Bu böyledir; çünkü Allah tek olarak çağrıldığında inkâr ederdiniz” [Mü'min (Gâfir): 12] diye cevap verilir. Üçüncü bir bin yıl: { يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin üzerimize hükmünü versin [bizi yok etsin]” [Zuhruf: 77] diye seslenirler; onlara: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız” [Zuhruf: 77]
٧٧] فَيُنَادُونَ أَلْفًا رَابِعَةً رَبَّنا أَخْرِجْنا فَيُجَابُونَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ [إِبْرَاهِيمَ:
] diye cevap verilir. Dördüncü bir bin yıl: { رَبَّنا أَخْرِجْنا } “Rabbimiz! Bizi çıkar” diye seslenirler; onlara: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval bulunmadığına yemin etmemiş miydiniz?” [İbrâhîm: 44
٤٤] فَيُنَادُونَ أَلْفًا خَامِسَةً أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً [فَاطِرٍ: ٣٧] فَيُجَابُونَ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ [فَاطِرٍ: ٣٧] فَيُنَادُونَ أَلْفًا سَادِسَةً رَبِّ ارْجِعُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩] فَيُجَابُونَ اخْسَؤُا فِيها ثُمَّ بَيَّنَ ﷾، أَنَّ فَزَعَهُمْ بِأَمْرٍ يَتَّصِلُ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ
] diye cevap verilir. Beşinci bir bin yıl: { أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً } “Bizi çıkar da salih amel işleyelim” [Fâtır: 37] diye seslenirler; onlara: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ } “Sizi ömürlendirip yaşatmadık mı?” [Fâtır: 37] diye cevap verilir. Altıncı bir bin yıl: { رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim! Beni geri döndürün” [Mü'minûn: 99] diye seslenirler; onlara: { اخْسَؤُا فِيها } “Aşağılık olarak sinin orada!” diye cevap verilir. Sonra O Azze ve Celle, onların feryadının müminlerle ilgili bir husus sebebiyle olduğunu beyan etmiştir ki bu da O'nun şu kavlidir: { إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “Çünkü kullarımdan bir zümre: Rabbimiz! İman ettik, bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın, diyordu.”
فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا
{ فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } “Siz ise onları alaya aldınız”
فَوَصَفَ تَعَالَى أَحَدَ مَا لِأَجْلِهِ عُذِّبُوا وَبُعِدُوا مِنَ الْخَيْرِ، وَهُوَ مَا عَامَلُوا بِهِ الْمُؤْمِنِينَ. وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ بِالْفَتْحِ بِمَعْنَى لِأَنَّهُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ السِّينِ فِي جَمِيعِ القرآن، وقرأ الباقون بالكسر هاهنا وفي ﷺ قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ هُمَا لُغَتَانِ كَدُرِّيٍّ وَدِرِّيٍّ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ الْكَسْرُ بِمَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ بِالْقَوْلِ، وَالضَّمُّ بِمَعْنَى السُّخْرِيَةِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ رُؤَسَاءَ قُرَيْشٍ مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ وَعُتْبَةَ وَأُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِأَصْحَابِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَيَضْحَكُونَ بِالْفُقَرَاءِ مِنْهُمْ مِثْلِ بِلَالٍ وَخَبَّابٍ وَعَمَّارٍ وَصُهَيْبٍ، وَالْمَعْنَى اتَّخَذْتُمُوهُمْ هُزُوًا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ بِتَشَاغُلِكُمْ بِهِمْ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ ذِكْرِي وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ:
Böylece Allah Teâlâ, kendisi sebebiyle azap edildikleri ve hayırdan uzaklaştırıldıkları şeylerden birini vasfetmiştir ki bu da müminlere karşı takındıkları tavırdır. Übeyy'in kıraatinde { إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ } fetha ile (ennehû / أَنَّهُ) şeklindedir ki “çünkü” anlamındadır. Nâfi', Medine ehli ve Âsım'dan rivayetle Kûfe ehli Kur'an'ın tamamında sîn harfinin dammesiyle (sühriyyen / سُخْرِيًّا) okumuştur; diğerleri ise burada ve Sâd Suresi'nde kesre ile (sıhriyyen / سِخْرِيًّا) okumuşlardır. el-Halîl ve Sîbeveyh, dürriyy (دُرِّيٍّ) ve dirriyy (دِرِّيٍّ) gibi bunların iki lügat olduğunu söylemiştir. el-Kisâî ve el-Ferrâ ise kesrenin sözle istihza etmek, dammenin ise maskaraya almak/hizmete koşmak anlamında olduğunu söylemişlerdir. Mukâtil şöyle demiştir: Ebû Cehil, Utbe ve Übeyy b. Halef gibi Kureyş reisleri, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla alay ediyor, onlardan Bilâl, Habbâb, Ammâr ve Suheyb gibi fakir kimselere gülüyorlardı. Anlam şudur: Onlarla bu şekilde meşgul olmanız sebebiyle Benim zikrimi size unutturuncaya kadar onları alaya aldınız. O bunu şu kavliyle pekiştirmiştir:
وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يَقْتَضِي فِيهِمُ الْأَسَفَ وَالْحَسْرَةَ بِأَنْ وَصَفَ مَا جَازَى بِهِ أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ إِنَّهُمْ بِالْكَسْرِ وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ فَالْكَسْرُ اسْتِئْنَافٌ أَيْ قَدْ فَازُوا حَيْثُ صَبَرُوا فَجُوزُوا بِصَبْرِهِمْ أَحْسَنَ الْجَزَاءِ، وَالْفَتْحُ عَلَى أَنَّهُ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي مِنْ جَزَيْتُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا بِإِضْمَارِ الْخَافِضِ أَيْ جَزَيْتُهُمُ الْجَزَاءَ الْوَافِرَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الفائزون.
{ وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “Ve siz onlara gülüyordunuz.” Sonra O Sübhânehu, o müminlere verdiği mükâfatı vasfederek haklarında teessüf ve hasreti gerektiren durumu beyan edip şöyle buyurmuştur: { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “«Doğrusu Ben bugün onlara, sabretmelerinin karşılığını verdim; şüphesiz onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.»” Hamza ve el-Kisâî hemzenin kesresiyle (innehüm / إِنَّهُمْ), diğerleri ise fethasıyla (ennehüm / أَنَّهُمْ) okumuşlardır. Kesre ile okunuş istînâftır (yeni bir cümledir); yani sabrettikleri için kurtuluşa ermişlerdir ve sabırları sebebiyle mükâfatın en güzeliyle mükâfatlandırılmışlardır. Fetha ile okunuş ise { جَزَيْتُ } fiilinin ikinci mef'ûlü konumunda olmasına göredir; harf-i cerrin hazfedilmesiyle nasb olması da caizdir, yani kurtuluşa erenler onlar olduğu için kendilerine bol bir mükâfat verdim demektir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١١٢ الى ١١٦]
[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 112'den 116'ya]
قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)
{ قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) } “[Allah] buyurdu ki: «Yeryüzünde yılların sayısınca ne kadar kaldınız?» Dediler ki: «Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor.» Buyurdu ki: «Eğer bilmiş olsaydınız, ancak pek az kaldınız. Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?» Mutlak hükümdar, hak olan Allah yücelerden yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, kerîm olan Arş'ın Rabbidir.”
[في قوله تعالى قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ إلى قوله فَسْئَلِ الْعادِّينَ] اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلَ:
[Allah Teâlâ'nın: { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ } kavlinden: { فَسْئَلِ الْعادِّينَ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْكُوفَةِ قالَ وَهُوَ ضَمِيرُ اللَّه أَوِ الْمَأْمُورِ بسؤالهم من الملائكة، وقل فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْحَرَمَيْنِ وَالْبَصْرَةِ وَالشَّامِ وَهُوَ ضَمِيرُ الْمَلَكِ أَوْ بَعْضِ رُؤَسَاءِ أَهْلِ النَّارِ.
Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Kûfe ehlinin mushaflarında { قالَ } “Buyurdu ki” şeklindedir ve bu, Allah'ın yahut meleklere onlara soru sorması emredilen zatın zamiridir. Haremeyn, Basra ve Şam ehlinin mushaflarında ise { قل } “De ki” şeklindedir ve bu da meleğin yahut cehennemliklerin elebaşlarından bazısının zamiridir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْغَرَضُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ التَّبْكِيتُ وَالتَّوْبِيخُ، فَقَدْ كَانُوا يُنْكِرُونَ اللُّبْثَ فِي الْآخِرَةِ أَصْلًا وَلَا يَعُدُّونَ اللُّبْثَ إِلَّا فِي دَارِ الدُّنْيَا وَيَظُنُّونَ أَنَّ بَعْدَ الْمَوْتِ يَدُومُ الْفَنَاءُ وَلَا إِعَادَةَ فَلَمَّا حَصَلُوا فِي النَّارِ وَأَيْقَنُوا أَنَّهَا دَائِمَةٌ وَهُمْ فِيهَا مُخَلَّدُونَ سَأَلَهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى أَنَّ مَا ظَنُّوهُ دَائِمًا طَوِيلًا فَهُوَ يَسِيرٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَا أَنْكَرُوهُ، فَحِينَئِذٍ تَحْصُلُ لَهُمُ الْحَسْرَةُ عَلَى مَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ حَيْثُ أَيْقَنُوا خِلَافَهُ، فَلَيْسَ الْغَرَضُ السُّؤَالُ بَلِ الْغَرَضُ مَا ذَكَرْنَا. فَإِنْ قِيلَ فَكَيْفَ يَصِحُّ فِي جَوَابِهِمْ أَنْ يَقُولُوا: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ وَلَا يَقَعُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ الْكَذِبُ قُلْنَا لَعَلَّهُمْ نَسُوا ذَلِكَ لِكَثْرَةِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْأَهْوَالِ وَقَدِ اعْتَرَفُوا بِهَذَا النسيان حيث قالوا: فَسْئَلِ الْعادِّينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ أَنْسَاهُمْ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ وَقِيلَ مُرَادُهُمْ بِقَوْلِهِمْ: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ تَصْغِيرُ لُبْثِهِمْ وَتَحْقِيرُهُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَا وَقَعُوا فِيهِ وَعَرَفُوهُ مِنْ أَلِيمِ الْعَذَابِ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Bu sorudan maksat susturma ve kınamadır. Zira onlar ahirette kalışı kesinlikle inkâr ediyorlar, kalışı ancak dünya yurdunda sayıyorlar ve ölümden sonra yokluğun devam edeceğini, yeniden dirilmenin olmayacağını zannediyorlardı. Ateşe varıp da onun ebedî olduğunu ve kendilerinin orada ebedî kalıcılar olduklarını kesin olarak anlayınca, inkâr ettikleri şeye kıyasla devamlı ve uzun zannettikleri şeyin ne kadar az olduğuna dikkatlerini çekmek üzere onlara: { كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ne kadar kaldınız?” diye sordu. İşte o vakit, aksini kesin olarak anlamış olmaları hasebiyle dünyada inandıkları şey üzerine kendilerine hasret hâsıl olur. Dolayısıyla maksat soru sormak değil, zikrettiğimiz şeydir. Şayet: “Cehennem ehlinden yalan sadır olmadığı hâlde onların cevap olarak: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } ‘Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık’ demeleri nasıl sahih olur?” denilirse, biz deriz ki: İçinde bulundukları korkunç hâllerin çokluğundan ötürü bunu unutmuş olmaları muhtemeldir; nitekim: { فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “Sayanlara sor” demeleriyle bu unutmayı itiraf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “İki sûrun üfürülüşü arasında içinde bulundukları azap onlara [bunu] unutturmuştur” demiştir. Onların: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık” sözleriyle maksatlarının, içine düştükleri ve elemini öğrendikleri azaba nispetle kalış sürelerini küçümsemek ve değersiz görmek olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ السُّؤَالَ عَنْ أَيِّ لُبْثٍ وَقَعَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لُبْثُهُمْ إِحْيَاؤُهُمْ فِي/ الدُّنْيَا وَيَكُونُ
Üçüncü Mesele: Sorunun hangi kalış hakkında vuku bulduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onların kalışı, dünyada hayatta tutulmalarıdır; ve
الْمُرَادُ أَنَّهُمْ أُمْهِلُوا حَتَّى تَمْكَّنُوا مِنَ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ فَأَجَابُوا بِأَنَّ قَدْرَ لُبْثِهِمْ كَانَ يَسِيرًا بِنَاءً عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَعْلَمَهُمْ أَنَّ الدُّنْيَا مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَأَنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ، وَهَذَا الْقَائِلُ احْتَجَّ عَلَى قَوْلِهِ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنْ لَا حَيَاةَ سِوَاهَا، فَلَمَّا أحياهم اللَّه تعالى في النار وعذبوا سألوا عَنْ ذَلِكَ تَوْبِيخًا لِأَنَّهُ إِلَى التَّوْبِيخِ أَقْرَبُ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلِ الْمُرَادُ اللُّبْثُ فِي حَالِ الْمَوْتِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى قَوْلِهِمْ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ فِي الْأَرْضِ يُفِيدُ الْكَوْنَ فِي الْقَبْرِ وَمَنْ كَانَ حَيًّا فَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ عَلَى الْأَرْضِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِقَوْلِهِ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ:
kastedilen, kendilerine ilim ve amel imkânı buluncaya kadar mühlet verilmiş olduğudur. Onlar da Allah Teâlâ'nın kendilerine dünyanın az bir meta olduğunu ve asıl kalınacak yurdun ahiret yurdu olduğunu bildirmesine binaen, kalış sürelerinin az olduğu şeklinde cevap vermişlerdir. Bu görüşü savunan kimse, onların bundan başka bir hayat olmadığını iddia ediyor olduklarını delil getirmiştir; Allah Teâlâ onları ateşte diriltip azap edince kınamaya daha yakın olduğu için kınama kabilinden bundan sorulmuşlardır. Diğerleri ise: «Bilakis kastedilen ölüm hâlindeki kalıştır» demişler ve görüşlerine iki hususu delil getirmişlerdir: Birincisi: Ayetteki { فِي الْأَرْضِ } “yerde” ifadesi kabirde bulunmayı ifade eder; hayatta olan kimse hakkında ise en uygun olanı onun «yerin üzerinde (عَلَى الْأَرْضِ)» olduğunun söylenmesidir. Bu [delil], Allah'ın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” [A'râf:
٥٦] ، الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ [الرُّومِ: ٥٥] ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي ذَلِكَ وَأَخْبَرَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ قَوْلَهُمْ: لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ [الرُّومِ:
56] kavlinden ötürü zayıftır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ } “Kıyametin kopacağı gün günahkârlar, [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler” [Rûm: 55] kavlidir; sonra O Sübhânehu onların bunda yalan söylediklerini açıklamış ve müminlerin şu sözünü haber vermiştir: { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } “Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı süreye göre] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız” [Rûm:
٥٦] .
56].
المسألة الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ مَنْ أَنْكَرَ عَذَابَ الْقَبْرِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ قَوْلُهُ: كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ يَتَنَاوَلُ زَمَانَ كَوْنِهِمْ أَحْيَاءً فَوْقَ الْأَرْضِ وَزَمَانَ كَوْنِهِمْ أَمْوَاتًا فِي بَطْنِ الْأَرْضِ فَلَوْ كَانُوا مُعَذَّبِينَ فِي الْقَبْرِ لَعَلِمُوا أَنَّ مُدَّةَ مُكْثِهِمْ فِي الْأَرْضِ طَوِيلَةٌ فَمَا كَانُوا يَقُولُونَ: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْجَوَابَ لَا بُدَّ وأن يكون بحسب السؤال، وإنما سألوا عَنْ مَوْتٍ لَا حَيَاةَ بَعْدَهُ إِلَّا فِي الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ عَذَابِ القبر والثاني: يحتمل أن يكونوا سألوا عَنْ قَدْرِ اللُّبْثِ الَّذِي اجْتَمَعُوا فِيهِ، فَلَا يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ تَقَدُّمُ مَوْتِ بَعْضِهِمْ عَلَى الْبَعْضِ، فَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ جَوَابُهُمْ لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ عِنْدَ أَنْفُسِنَا.
Dördüncü Mesele: Kabir azabını inkâr eden kimse bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: O'nun: { كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ne kadar kaldınız?” kavli, hem yerin üstünde canlı oldukları zamanı hem de yerin karnında ölü oldukları zamanı kapsar. Şayet kabirde azap ediliyor olsalardı, yerde kalış sürelerinin uzun olduğunu bilirlerdi de: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık” demezlerdi. Cevap iki yöndendir: Birincisi: Cevap mutlaka soruya göre olmalıdır; onlar ancak sonrasında ahiretten başka hiçbir hayatın bulunmadığı bir ölümden sorulmuşlardır ki bu da ancak kabir azabından sonra olur. İkincisi: Bir arada toplandıkları kalış süresinden sorulmuş olmaları muhtemeldir; binaenaleyh bazılarının ölümünün bazılarından önce olması buna dâhil olmaz. Böylece verdikleri: “Kendi nezdimizde { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } «Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık»” cevabı sahih olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَسْئَلِ الْعادِّينَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ بِهِمُ الْحَفَظَةُ وَأَنَّهُمْ كَانُوا يُحْصُونَ الْأَعْمَالَ وَأَوْقَاتَ الْحَيَاةِ وَيَحْسِبُونَ أَوْقَاتَ مَوْتِهِمْ وَتَقَدُّمَ مَنْ تَقَدَّمَ وَتَأَخُّرَ مَنْ تَأَخَّرَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ عِكْرِمَةَ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ أَيْ الَّذِينَ يَحْسِبُونَ وَثَانِيهَا: فَاسْأَلِ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ يَعُدُّونَ أَيَّامَ الدُّنْيَا وَسَاعَاتِهَا وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى سَلْ مَنْ يَعْرِفُ عَدَدَ ذَلِكَ فَإِنَّا قَدْ نَسِينَاهُ وَرَابِعُهَا: قُرِئَ الْعَادِينَ بِالتَّخْفِيفِ أَيْ الظَّلَمَةَ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ مِثْلَ مَا قُلْنَا وَخَامِسُهَا:
{ فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “Sayanlara sor” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlarla kastedilen koruyucu meleklerdir (hafaza); onlar amelleri ve hayat vakitlerini sayıp zapt ediyor, onların ölüm vakitlerini, öne geçenlerin öne geçişini ve geride kalanların geride kalışını hesap ediyorlardı. İkrime'nin: { فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ } yani «hesap edenlere sor» sözünün anlamı da budur. İkincisi: Dünyanın günlerini ve saatlerini sayan meleklere sor. Üçüncüsü: Anlamın, «Bunun sayısını bilene sor, çünkü biz bunu unuttuk» şeklinde olmasıdır. Dördüncüsü: Şeddesiz olarak (el-âdîn / الْعَادِينَ) şeklinde okunmuştur ki «zalimlere sor, zira onlar da bizim dediğimiz gibi söylerler» demektir. Beşincisi:
قُرِئَ الْعَادِيِّينَ أَيْ الْقُدَمَاءِ الْمُعَمِّرِينَ، فَإِنَّهُمْ يَسْتَقْصِرُونَهَا فَكَيْفَ بِمَنْ دُونَهُمْ؟
(el-Âdiyyîn / الْعَادِيِّينَ) şeklinde okunmuştur ki «kadim olan, uzun ömürlü kimselere sor; zira onlar bile [bu süreyi] kısa bulmaktadırlar, artık onların dışındakiler nasıl bulmasın?» demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ قَالُوا: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ عَلَى مَعْنَى أَنَّا لَبِثْنَا فِي الدُّنْيَا قَلِيلًا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ صَدَقْتُمْ مَا لَبِثْتُمْ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا إِلَّا أَنَّهَا انْقَضَتْ وَمَضَتْ، فَظَهَرَ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ تَعْرِيفُ قِلَّةِ أَيَّامِ الدُّنْيَا فِي مُقَابَلَةِ أَيَّامِ الْآخِرَةِ.
{ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } “Ancak pek az kaldınız” kavline gelince; anlam şudur: Onlar “Dünyada pek az kaldık” manasında: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık” dediler. Sanki onlara: “Doğru söylediniz, orada ancak pek az kaldınız; fakat o bitip geçti” denilmiştir. Böylece bu sorudan maksadın, ahiret günlerine nispetle dünya günlerinin azlığını bildirmek olduğu ortaya çıkmıştır.
فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَبَيَّنَ فِي هَذَا الوجه أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ قَلِيلٌ لَوْ عَلِمْتُمُ الْبَعْثَ وَالْحَشْرَ، لَكِنَّكُمْ لَمَّا أَنْكَرْتُمْ ذَلِكَ كُنْتُمْ تُعِدُّونَهُ طَوِيلًا.
Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiş olsaydınız” kavline gelince; bu vecihte, şayet yeniden dirilmeyi ve haşri bilmiş olsaydınız bunun az olduğunu kastettiğini beyan etmiştir; fakat siz bunu inkâr ettiğiniz için onu uzun sayıyordunuz.
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا هُوَ فِي التَّوْبِيخِ أَعْظَمُ بِقَوْلِهِ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Teâlâ: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” kavliyle kınama bakımından daha büyük olan hususu beyan etmiştir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَبَثاً حَالٌ أَيْ عَابِثِينَ كَقَوْلِهِ: لاعِبِينَ أَوْ مَفْعُولٌ بِهِ أَيْ مَا خَلَقْنَاكُمْ لِلْعَبَثِ.
Birinci Mesele: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: { عَبَثاً } kelimesi hâldir, yani O'nun: “oyuncular/oyun olsun diye (لَاعِبِينَ)” kavli gibi «abes olarak/boş yere» demektir; yahut mef'ûlün bihtir [mef'ûlün leh], yani «sizi abes için yaratmadık» demektir.
المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ صِفَاتِ الْقِيَامَةِ خَتَمَ الْكَلَامَ فِيهَا بِإِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى وُجُودِهَا وَهِيَ أَنَّهُ لَوْلَا الْقِيَامَةُ لَمَا تَمَيَّزَ الْمُطِيعُ مِنَ الْعَاصِي وَالصِّدِّيقُ مِنَ الزِّنْدِيقِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ خَلْقُ هَذَا الْعَالَمِ عَبَثًا، وَأَمَّا
İkinci Mesele: O Sübhânehu kıyametin vasıflarını açıklayınca, onun hakkındaki sözü onun varlığına delil ikâme ederek tamamlamıştır; bu [delil] de şudur: Eğer kıyamet olmasaydı itaat edenle isyan eden, dosdoğru olan sıddîk ile zındık birbirinden ayırt edilemezdi; o takdirde ise bu âlemin yaratılması abes olurdu. Ve fakat
الرُّجُوعُ إِلَى اللَّه تَعَالَى فَالْمُرَادُ إِلَى حَيْثُ لَا مَالِكَ وَلَا حَاكِمَ سِوَاهُ لَا أَنَّهُ رُجُوعٌ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ لِاسْتِحَالَةِ ذَلِكَ عَلَى اللَّه تَعَالَى ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْعَبَثِ بِقَوْلِهِ: فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَالْمَلِكُ هُوَ الْمَالِكُ لِلْأَشْيَاءِ الَّذِي لَا يَبِيدُ وَلَا يَزُولُ مُلْكُهُ وَقُدْرَتُهُ، وَأَمَّا الْحَقُّ فَهُوَ الَّذِي يَحِقُّ لَهُ الْمُلْكُ لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْهُ وَإِلَيْهِ، وَهُوَ الثَّابِتُ الَّذِي لَا يَزُولُ وَلَا يَزُولُ مُلْكُهُ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ سِوَاهُ وَأَنَّ مَا عَدَاهُ فَمَصِيرُهُ إِلَى الْفَنَاءِ وَمَا يَفْنَى لَا يَكُونُ إِلَهًا وَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى: رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ قَالَ أَبُو مسلم والعرش هاهنا السموات بِمَا فِيهَا مِنَ الْعَرْشِ الَّذِي تَطُوفُ بِهِ الْمَلَائِكَةُ وَيَجُوزُ أَنْ يَعْنِيَ بِهِ الْمُلْكَ الْعَظِيمَ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْعَرْشُ حَقِيقَةً وَإِنَّمَا وَصَفَهُ بِالْكَرِيمِ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ تَنْزِلُ مِنْهُ وَالْخَيْرُ وَالْبَرَكَةُ وَلِنِسْبَتِهِ إِلَى أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ كَمَا يُقَالُ بَيْتٌ كَرِيمٌ إِذَا كَانَ سَاكِنُوهُ كِرَامًا وَقُرِئَ الكريم بالرفع ونحوه ذو العرش المجيد.
Allah Teâlâ'ya dönüşle kastedilen, O'ndan başka hiçbir mâlikin ve hâkimin bulunmadığı makamadır; yoksa bir mekândan bir mekâna dönüş değildir, zira bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir. Sonra O Teâlâ: { فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } “Mutlak hükümdar, hak olan Allah yücelerden yücedir” kavliyle Zâtını abesten tenzih etmiştir. el-Melik (الْمَلِكُ), mülkü ve kudreti yok olmayan ve zeval bulmayan, eşyanın mâlikidir. el-Hak (الْحَقُّ) ise mülk Kendisinin hakkı olandır, çünkü her şey O'ndandır ve O'nadır; O, zeval bulmayan ve mülkü zevale ermeyen sâbit olandır. O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığını, O'nun dışındakilerin sonunun yokluk olduğunu ve yok olanın ilah olamayacağını beyan etmiştir. O Teâlâ'nın: { رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “Kerîm olan Arş'ın Rabbidir” olduğunu da beyan etmiştir. Ebû Müslim şöyle demiştir: Buradaki el-Arş (الْعَرْشِ), meleklerin tavaf ettiği arşla birlikte içindekilerle beraber göklerdir; bununla büyük mülk kastedilmiş olması da caizdir. Çoğunluk ise kastedilenin hakiki manada Arş olduğunu söylemiştir; onu kerîm (şerefli/cömert) olarak nitelemesi ise rahmetin, hayrın ve bereketin oradan inmesinden ve Ekremü'l-Ekremîn'e (cömertlerin en cömerdine) nispet edilmesindendir; nitekim sakinleri kerîm (şerefli/cömert) kimseler olduğu zaman “şerefli ev (بَيْتٌ كَرِيمٌ)” denir. (el-Kerîmu / الْكَرِيمُ) kelimesi ref ile de okunmuştur; nitekim { ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ } [Bürûc: 15] âyeti de böyledir.
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١١٧ الى ١١٨]
[Mü'minûn Suresi (23): Âyetler 117'den 118'e]
وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)
{ وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) } “Kim Allah ile beraber, hakkında hiçbir delili olmayan başka bir ilaha yalvarıp yakarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. Ve de ki: «Rabbim! Bağışla ve merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın.»”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ هُوَ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَتْبَعُهُ بِأَنَّ مَنِ ادَّعَى إِلَهًا آخَرَ فَقَدِ ادَّعَى بَاطِلًا مِنْ حَيْثُ لَا بُرْهَانَ لَهُمْ فِيهِ، وَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا لَا بُرْهَانَ فِيهِ لَا يَجُوزُ إِثْبَاتُهُ، وَذَلِكَ يُوجِبُ صِحَّةَ النَّظَرِ وَفَسَادَ التَّقْلِيدِ ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ فَجَزَاؤُهُ الْعِقَابُ الْعَظِيمُ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ كَأَنَّهُ قَالَ إِنَّ عِقَابَهُ بَلَغَ إِلَى حَيْثُ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى حِسَابِهِ إِلَّا اللَّه تَعَالَى وَقُرِئَ أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَمَعْنَاهُ حِسَابُهُ عَدَمُ الْفَلَاحِ جَعَلَ فَاتِحَةَ السُّورَةِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١] وَخَاتِمَتَهَا إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ فَشَتَّانَ مَا بَيْنَ الْفَاتِحَةِ وَالْخَاتِمَةِ. ثُمَّ أَمْرُ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَيُثْنِي عَلَيْهِ بِأَنَّهُ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ تَتَّصِلُ هَذِهِ الْخَاتِمَةُ بِمَا قَبْلَهَا؟ قُلْنَا لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْكُفَّارِ فِي جَهْلِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَعَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ أَمَرَ بِالِانْقِطَاعِ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَالِالْتِجَاءِ إِلَى دَلَائِلِ غُفْرَانِهِ وَرَحْمَتِهِ، فَإِنَّهُمَا هُمَا الْعَاصِمَانِ عَنْ كُلِّ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ،
Bil ki O Sübhânehu, el-Melikü'l-Hak olup Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmadığını beyan edince, başka bir ilah iddia eden kimsenin bu hususta ellerinde hiçbir delil bulunmaması hasebiyle bâtıl bir iddiada bulunmuş olduğunu buna eklemiş ve bununla hakkında hiçbir delil bulunmayan şeyin ispat edilmesinin caiz olmadığına dikkat çekmiştir; bu da nazarın (akıl yürütmenin) sahihliğini ve taklidin fesadını gerektirir. Sonra bunu söyleyen kimsenin cezasının büyük bir azap olduğunu: { فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } “Onun hesabı ancak Rabbinin katındadır” kavliyle zikretmiştir; sanki O, onun azabının Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin hesap etmeye güç yetiremeyeceği bir dereceye ulaştığını söylemiştir. Hemzenin fethasıyla { أَنَّهُ لَا يُفْلِحُ } şeklinde de okunmuştur ki bunun manası, onun hesabının felaha erememek olduğudur. Surenin başını { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler muhakkak kurtuluşa ermiştir” [Mü'minûn: 1], sonunu ise { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” kılmıştır; başlangıç ile son arasındaki fark ne kadar da büyüktür! Sonra Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem: { رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ } “Rabbim! Bağışla ve merhamet et” demesini ve O'nu merhametlilerin en hayırlısı olmakla övmesini emretmiştir; O Sübhânehu'nun merhametlilerin en hayırlısı olduğu açıklaması daha önce geçmişti. Şayet: “Bu son kısım kendinden öncekine nasıl bağlanır?” denilirse, biz deriz ki: Çünkü O Sübhânehu kâfirlerin dünyadaki cehaletlerine ve ahiretteki azaplarına dair hâllerini açıklayınca, Allah Teâlâ'ya yönelmeyi ve O'nun bağışlama ile merhamet delillerine sığınmayı emretmiştir; zira bütün afetlerden ve korkulardan koruyan yalnız bu ikisidir.
وَرُوِيَ أَنَّ أَوَّلَ سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ وَآخِرَهَا مِنْ كُنُوزِ الْعَرْشِ مَنْ عَمِلَ بِثَلَاثِ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِهَا، وَاتَّعَظَ بِأَرْبَعٍ مِنْ آخِرِهَا فَقَدْ نَجَا وَأَفْلَحَ.
Rivayet edildiğine göre «Kad Eflaha» (Mü'minûn) Suresi'nin başı da sonu da Arş'ın hazinelerindendir; kim başındaki üç ayetle amel eder ve sonundaki dört ayetten ibret alırsa muhakkak kurtulmuş ve felaha ermiştir.
واللَّه أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَإِلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ وَالْحَمْدُ للَّه وَحْدَهُ وَصَلَاتُهُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَأَزْوَاجِهِ وَعِتْرَتِهِ وَأَهْلِ بَيْتِهِ.
Doğruyu en iyi bilen Allah'tır; dönüş ve varış O'nadır. Hamd yalnızca Allah'a mahsustur; salâtı ise yaratılmışların en hayırlısı olan Efendimiz Muhammed'e, âline, ashabına, zevcelerine, ıtretine ve Ehl-i Beyti'ne olsun.