أَحَدُهُمَا: يُغَرَّبُ نِصْفَ سَنَةٍ لِأَنَّهُ يَقْبَلُ التَّنْصِيفَ كَمَا يُجْلَدُ نِصْفَ حَدِّ الْأَحْرَارِ وَالثَّانِي: يُغَرَّبُ سَنَةً لِأَنَّ التَّغْرِيبَ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الْإِيحَاشُ وَذَلِكَ مَعْنًى يَرْجِعُ إِلَى الطَّبْعِ فَيَسْتَوِي فِيهِ الْحُرُّ وَالْعَبْدُ كَمُدَّةِ الْإِيلَاءِ أَوِ الْعُنَّةِ وَالْجَوَابُ:
Birincisi: Yarım yıl sürgün edilir; çünkü hürlerin haddinin yarısı kadar celde vurulduğu gibi, [sürgün de] yarıya bölünmeyi kabul eder. İkincisi: Bir yıl sürgün edilir; çünkü sürgünden kastedilen [vatanından] uzaklaştırılıp yalnızlığa düşürülmesidir (îhâş). Bu ise tabiata raci bir manadır; dolayısıyla îlâ veya unnet (iktidarsızlık) mühletinde olduğu gibi bunda da hür ile köle eşittir. Cevap:
عَنِ السَّادِسِ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تُغَرَّبُ وَحْدَهَا بَلْ مَعَ مَحْرَمٍ، فَإِنْ لَمْ يَتَبَرَّعِ الْمَحْرَمُ بِالْخُرُوجِ مَعَهَا أُعْطِيَ أُجْرَتَهُ مِنْ بَيْتِ
Altıncıya [cevap]: Kadın tek başına sürgün edilmez, bilakis bir mahremiyle birlikte sürgün edilir. Şayet mahrem onunla birlikte çıkmaya gönüllü olmazsa, beytülmâlden
الْمَالِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا مَحْرَمٌ تُغَرَّبُ مَعَ النِّسَاءِ الثِّقَاتِ، كَمَا يَجِبُ عَلَيْهَا الْخُرُوجُ إِلَى الْحَجِّ مَعَهُنَّ. قَوْلُهُ التَّغْرِيبُ يَفْتَحُ عَلَيْهَا بَابَ الزِّنَا، قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ أَكْثَرَ الزِّنَا بِالْإِلْفِ وَالْمُؤَانَسَةِ وَفَرَاغِ الْقَلْبِ، وَأَكْثَرَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ تَبْطُلُ بِالْغُرْبَةِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَقَعُ فِي الْوَحْشَةِ وَالتَّعَبِ وَالنَّصَبِ فَلَا يَتَفَرَّغُ لِلزِّنَا وَالْجَوَابُ: عَنِ السَّابِعِ، أَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ الَّذِي يَعْجِزُ عَنْ رُكُوبِ الدَّابَّةِ يَقْدِرُ عَلَى الزِّنَا؟ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّامِنِ أَنَّهُ يُنْتَقَضُ بِالتَّغْرِيبِ إِذَا وَقَعَ عَلَى سَبِيلِ التَّعْزِيرِ واللَّه أَعْلَمُ.
ücreti verilir. Eğer bir mahremi yoksa, hacca onlarla birlikte gitmesi gerektiği gibi, güvenilir kadınlarla birlikte sürgün edilir. Onun: 'Sürgün, kadına zinanın kapısını açar' sözüne gelince; [bunu] kabul etmiyoruz. Zira zinanın çoğu ülfet, yakınlık ve zihnin/kalbin meşguliyetsiz olmasıyla [gerçekleşir]. Bu şeylerin çoğu ise gurbette ortadan kalkar; çünkü insan yalnızlığa, yorgunluğa ve meşakkate düşer de zinaya vakit bulamaz. Yedinciye cevap: Bineğe binmekten aciz olan bir insanın zinaya güç yetirmesinde ne gibi bir tutarsızlık/uzaklık vardır? Sekizinciye cevap: Bu durum, ta'zîr yoluyla vuku bulan sürgünle nakzedilir. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثَّالِثَةُ: اتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ ﷾: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي يُفِيدُ الْحُكْمَ فِي كُلِّ الزُّنَاةِ، لَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ تِلْكَ الدَّلَالَةِ فَقَالَ قَائِلُونَ لَفْظُ الزَّانِي يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَالْمُخْتَارُ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَالَ لَبِسْتُ الثَّوْبَ أَوْ شَرِبْتُ الْمَاءَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَوْكِيدُهُ بِمَا يُؤَكَّدُ بِهِ الْجَمْعُ، فَلَا يُقَالُ جَاءَنِي الرَّجُلُ أَجْمَعُونَ وَثَالِثُهَا: لَا يُنْعَتُ بِنُعُوتِ الْجَمْعِ فَلَا يُقَالُ جَاءَنِي الرَّجُلُ الْفُقَرَاءُ، وَتَكَلَّمَ الْفَقِيهُ الْفُضَلَاءُ، فَأَمَّا قَوْلُهُمْ أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّرْهَمُ الْبِيضُ وَالدِّينَارُ الصُّفْرُ، فَمَجَازٌ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يَطَّرِدُ، وَأَيْضًا فَإِنْ كَانَ الدِّينَارُ الصُّفْرُ حَقِيقَةً وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الدِّينَارُ الْأَصْفَرُ مَجَازًا، كَمَا أَنَّ الدَّنَانِيرَ الصُّفْرَ لَمَّا كَانَتْ/ حَقِيقَةً كَانَ الدَّنَانِيرُ الْأَصْفَرُ مَجَازًا وَرَابِعُهَا: أَنَّ الزَّانِيَ جُزْئِيٌّ مِنْ هَذَا الزَّانِي، فَإِيجَابُ جَلْدِ هَذَا الزَّانِي إِيجَابُ جَلْدِ الزَّانِي، فَلَوْ كَانَ إِيجَابُ جَلْدِ الزَّانِي إِيجَابًا لِجَلْدِ كُلِّ زَانٍ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ إِيجَابُ جَلْدِ هَذَا الزَّانِي إِيجَابَ جَلْدِ كُلِّ زَانٍ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ بَطَلَ مَا قَالُوهُ. فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ اللَّفْظُ الْمُطْلَقُ إِنَّمَا يُفِيدُ الْعُمُومَ بِشَرْطِ الْعَرَاءِ عَنْ لَفْظِ التَّعْيِينِ، أَوْ يُقَالُ اللَّفْظُ الْمُطْلَقُ وَإِنِ اقْتَضَى الْعُمُومَ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ التَّعْيِينِ يَقْتَضِي الْخُصُوصَ، قُلْنَا أَمَّا الْأَوَّلُ فَبَاطِلٌ لِأَنَّ الْعَدَمَ لَا دَخْلَ لَهُ فِي التَّأْثِيرِ، أَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي التَّعَارُضَ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ وَخَامِسُهَا: أَنْ يُقَالَ الْإِنْسَانُ هُوَ الضَّحَّاكُ فَلَوْ كَانَ الْمَفْهُومُ مِنْ قَوْلِنَا الْإِنْسَانُ هُوَ كُلُّ الْإِنْسَانِ لَنَزَلَ ذَلِكَ مَنْزِلَةَ مَا يُقَالُ كُلُّ إِنْسَانٍ هُوَ الضَّحَّاكُ، وَذَلِكَ مُتَنَاقِضٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي حَصْرَ الْإِنْسَانِيَّةِ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ وَمَعْنَى الْحَصْرِ هُوَ أَنْ يَثْبُتَ فِيهِ لَا فِي غَيْرِهِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَصْدُقَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَشْخَاصِ النَّاسِ أَنَّهُ هُوَ الضَّحَّاكُ لَا غَيْرُ وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَجُوزُ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [الْعَصْرِ: ٢، ٣] وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ تَحْتَهُ الثَّانِي: أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ لِلتَّعْرِيفِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ لِتَعْرِيفِ الْمَاهِيَّةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ قَدْ حَصَلَ بِأَصْلِ الِاسْمِ، وَلَا لِتَعْرِيفِ وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي اللَّفْظِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ، وَلَا لِتَعْرِيفِ بَعْضِ مَرَاتِبَ الْخُصُوصِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَعْضُ الْمَرَاتِبِ أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى تَعْرِيفِ الْكُلِّ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءَ مَجَازٌ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ رَأَيْتُ الْإِنْسَانَ إِلَّا الْمُؤْمِنِينَ، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّهُ يُشْكِلُ بِدُخُولِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ عَلَى صِيغَةِ الْجَمْعِ، فَإِنْ جَعَلْتَهَا هُنَاكَ لِلتَّأْكِيدِ فَكَذَا هَاهُنَا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي وَإِنْ كَانَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ بِحَسَبِ اللَّفْظِ، لَكِنَّهُ يُفِيدُهُ بِحَسَبِ الْقَرِينَةِ وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُشْتَقِّ يُفِيدُ كَوْنَ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْوَصْفُ مُنَاسِبًا وَهَاهُنَا كَذَلِكَ، فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الزِّنَا علة لوجوب الجد، فَيَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ أَيْنَمَا تَحَقَّقَ الزِّنَا يَتَحَقَّقُ وُجُوبُ الْجَلْدِ ضَرُورَةَ أَنَّ الْعِلَّةَ لَا تَنْفَكُّ عَنِ الْمَعْلُولِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Ümmet, Allah Teâlâ'nın: 'Zina eden kadın ve zina eden erkek' kavlinin bütün zina edenler hakkındaki hükmü ifade ettiği hususunda icmâ etmiştir. Fakat bu delaletin keyfiyeti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları, 'Zina eden' lafzı umûm ifade eder demiştir; tercih edilen görüş ise böyle olmadığıdır. Buna birkaç husus delalet eder: Birincisi: Bir kimse 'Elbiseyi giydim' veya 'Suyu içtim' dediğinde bu umûm ifade etmez. İkincisi: Çoğulun tekit edildiği lafızlarla bunun tekit edilmesi caiz değildir; dolayısıyla 'Adam hepsi bana geldi' denilmez. Üçüncüsü: Çoğul sıfatlarıyla nitelenemez; nitekim 'Fakirler adam bana geldi' ve 'Faziletliler fakih konuştu' denilmez. Onların: 'Beyazlar dirhem ve sarılar dinar insanları helak etti' sözüne gelince, bu mecazdır; zira kural olarak devamlılık arz etmez. Ayrıca eğer 'Sarılar dinar' hakikat olsaydı, 'Sarı dinar' ifadesinin mecaz olması gerekirdi; nitekim 'Sarı dinarlar' hakikat olunca 'Sarı dinarlar (tekil sıfatla)' ifadesi mecaz olmuştur. Dördüncüsü: [Genel anlamdaki] zina eden, 'şu zina eden'in bir cüz'îsidir (ferdidir). Dolayısıyla şu zina edene celde vurmayı vacip kılmak, [genel olarak] zina edene celde vurmayı vacip kılmaktır. Şayet zina edene celde vurmayı vacip kılmak her zina edene celde vurmayı vacip kılmak olsaydı, şu zina edene celde vurmanın vacip olmasının her zina edene celde vurmayı vacip kılması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre onların söylediği batıl olmuştur. Eğer denilirse ki: 'Mutlak lafzın ancak tayin lafzından soyutlanmış olması şartıyla umûm ifade ettiği niçin söylenemez veya mutlak lafız her ne kadar umûm gerektirse de tayin lafzının hususilik gerektirdiği söylenemez mi?' Deriz ki: Birincisi batıldır; çünkü yokluğun (ademin) tesirde bir dahli yoktur. İkincisi ise tearuzu gerektirir, bu da asla aykırıdır. Beşincisi: 'İnsan, gülen kimsedir' denilir. Şayet 'insan' sözümüzden anlaşılan 'bütün insan(lar)' olsaydı, bu 'Her insan gülen kimsedir' sözü mesabesinde olurdu. Bu ise çelişkilidir; çünkü insanlığın insan fertlerinden her birine hasredilmesini gerektirir. Hasrın manası ise başkasında değil sadece onda sabit olmasıdır. Dolayısıyla insan fertlerinden her biri hakkında 'Gülen kimse sadece odur, başkası değildir' sözünün doğru olması gerekir. Karşı görüştekiler iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [el-Asr: 2-3] “Şüphesiz insan ziyandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” kavli gereğince ondan istisna yapmak caizdir; istisna ise, olmasaydı sözün kapsamına girecek olan şeyi sözden çıkarır. İkincisi: Elif-lam harf-i tarifi belirleme (ta'rif) içindir. Bu da mahiyeti tarif için değildir, çünkü bu asıl isimle zaten gerçekleşmiştir; belirli bir ferdi tarif için de değildir, çünkü lafızda buna bir delalet yoktur; hususilik derecelerinden bir dereceyi tarif için de değildir, zira derecelerden biri diğerinden daha evla değildir. O halde bunu bütün fertleri tarif etmeye (istiğraka) hamletmek vacip olmuştur. Birinciye cevap: O istisna mecazdır; nitekim 'Müminler hariç insanı gördüm' denilmesinin sahih olmaması buna delildir. İkinciye cevap: Bu iddia elif-lam'ın çoğul lafza dahil olmasıyla müşkil hale gelir; eğer oradaki [elif-lam]'ı tekit için kabul ederseniz, buradakini de öyle kabul edersiniz. İnsanlardan bazıları da şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: 'Zina eden kadın ve zina eden erkek' kavli lafız bakımından umûm ifade etmese bile, karine bakımından ifade eder. Bu da iki vecihledir: Birincisi: Hükmün müştak (türemiş) bir vasfa bağlanması, o vasfın o hükmün illeti olduğunu ifade eder; özellikle de vasıf münasip olduğunda böyledir ve burada da durum böyledir. Bu da zinanın celdenin vücubunun illeti olduğuna delalet eder. Dolayısıyla illetin mâlûlden ayrılamayacağı zorunlu olduğundan, nerede zina gerçekleşirse celdenin vacip oluşunun da orada gerçekleşeceğini söylemek gerekir. İkincisi: O'nun kavlinden murat:
الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي إِمَّا أَنْ يَكُونَ كُلَّ الزُّنَاةِ أَوِ الْبَعْضَ، فَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ صَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ إِمْكَانِ الْعَمَلِ بِهِ، لَكِنَّ الْعَمَلَ بِهِ مَأْمُورٌ وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلَّا بِهِ فَهُوَ وَاجِبٌ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ حَتَّى يُمْكِنَ الْعَمَلُ بِهِ واللَّه أعلم.
“Zina eden kadın ve zina eden erkek” [ifadesinden murat], ya bütün zina edenler veya bazılardır. Şayet ikincisi (bazıları) olursa ayet mücmel hale gelir ve bu da onunla amel etme imkânına engel olur. Oysa onunla amel etmek emredilmiştir; vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı şey de vaciptir. Dolayısıyla onunla amel edebilmek için onu umûma hamletmek vacip olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: فِي الشَّرَائِطِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي كَوْنِ الزِّنَا مُوجِبًا لِلرَّجْمِ تَارَةً وَالْجَلْدِ أُخْرَى، فَنَقُولُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ كَوْنَ الزِّنَا مُوجِبًا لِهَذَيْنَ الْحُكْمَيْنِ مَشْرُوطٌ بِالْعَقْلِ وَبِالْبُلُوغِ فَلَا يَجِبُ الرَّجْمُ وَالْحَدُّ عَلَى الصَّبِيِّ وَالْمَجْنُونِ وَهَذَانَ الشَّرْطَانِ لَيْسَا مِنْ خَوَاصِّ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ بَلْ هُمَا مُعْتَبَرَانِ فِي كُلِّ الْعُقُوبَاتِ، أَمَّا كَوْنُهُمَا مُوجِبَيْنِ لِلرَّجْمِ فَلَا بُدَّ مَعَ الْعَقْلِ وَالْبُلُوغِ مِنْ أُمُورٍ أُخَرَ: الشَّرْطُ الْأَوَّلُ: الْحُرِّيَّةُ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الرقيق لا يجب عليه الرَّجْمُ الْبَتَّةَ الشَّرْطُ الثَّانِي: التَّزَوُّجُ بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ، فَلَا يَحْصُلُ الْإِحْصَانُ بِالْإِصَابَةِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ وَلَا بِوَطْءِ الشُّبْهَةِ وَلَا بِالنِّكَاحِ الْفَاسِدِ الشَّرْطُ/ الثَّالِثُ: الدُّخُولُ وَلَا بُدَّ مِنْهُ
Üçüncü İnceleme: Zinanın bazen recmi, bazen de celdeyi gerektirmesinde muteber olan şartlar hakkındadır. Deriz ki: Zinanın bu iki hükmü gerektirmesinin akıl ve bülûğ ile şart kılındığı hususunda icmâ etmişlerdir; dolayısıyla çocuğa ve mecnuna recm ve hadd vacip olmaz. Bu iki şart sadece bu iki hükme has değildir, bilakis bütün cezalarda muteberdir. Zinanın recmi gerektirmesine gelince; akıl ve bülûğun yanında başka hususlar da gereklidir: Birinci şart: Hürriyettir; köleye kesinlikle recmin vacip olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir. İkinci şart: Sahih bir nikâhla evlenmiş olmaktır. Dolayısıyla mülk-i yemîn (câriye) ile cinsel ilişki, şüpheli ilişki (vat‘-ı şüphe) ve fâsit nikâhla ihsân hâsıl olmaz. Üçüncü şart: Zifaf (duhûl) gerçekleşmiş olmasıdır; bu mutlaka gereklidir,
لِقَوْلِهِ ﵇: «الثَّيِّبِ بِالثَّيِّبِ»
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Dul (daha önce evlenip zifafa girmiş olan) dula karşılık [recmedilir]» buyurmuştur.
وَإِنَّمَا تَصِيرُ ثَيِّبًا بِالْوَطْءِ وَهَاهُنَا مَسْأَلَتَانِ:
[Kişi] ancak vat' (cinsel ilişki) ile seyyib (dul/evlilik yaşamış) olur. Burada iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: هَلْ يُشْتَرَطُ أَنْ تَكُونَ الْإِصَابَةُ بِالنِّكَاحِ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَالْحُرِّيَّةِ وَالْعَقْلِ، فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا:
Birinci Mesele: Nikâh ile ilişkinin bülûğ, hürriyet ve akıldan sonra olması şart mıdır? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi:
لَا يُشْتَرَطُ حَتَّى لَوْ أَصَابَ عَبْدٌ أَمَةً بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ أَوْ فِي حَالِ الْجُنُونِ وَالصِّغَرِ ثُمَّ كَمُلَ حَالُهُ فَزَنَى يَجِبُ عَلَيْهِ الرَّجْمُ، لِأَنَّهُ وَطْءٌ يَحْصُلُ بِهِ التَّحْلِيلُ لِلزَّوْجِ الْأَوَّلِ فَيَحْصُلُ بِهِ الْإِحْصَانُ كَالْوَطْءِ فِي حَالِ الْكَمَالِ، وَلِأَنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ الْكَمَالِ فَكَذَلِكَ الْوَطْءُ وَالثَّانِي: وَهُوَ الأصح وهو ظاهر النص، وقول أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ يُشْتَرَطُ أَنْ تَكُونَ الْإِصَابَةُ بِالنِّكَاحِ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَالْحُرِّيَّةِ وَالْعَقْلِ، لِأَنَّهُ لَمَّا شُرِطَ أَكْمَلُ الْإِصَابَاتِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ بِنِكَاحٍ صَحِيحٍ شُرِطَ أَنْ يَكُونَ تِلْكَ الْإِصَابَةُ فِي حَالِ الْكَمَالِ.
[Bu] şart değildir. Hatta bir köle, sahih bir nikâhla veya delilik ve küçüklük halinde bir câriye ile ilişkiye girse, sonra hali kemale erip (hür, akil ve bâliğ olup) zina etse, ona recm vacip olur; çünkü bu, birinci kocaya helal kılmayı sağlayan bir vat'tır, dolayısıyla kemal halindeki vat' gibi bununla da ihsân hâsıl olur. Ayrıca nikâh akdinin kemalden önce olması caiz olduğu gibi vat' da böyledir. İkincisi -ki en sahih olanı, nassın zahiri ve Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın kavli budur-: Nikâhla ilişkinin bülûğ, hürriyet ve akıldan sonra olması şarttır. Çünkü ilişkilerin en kâmil olanı şart kılındığında -ki bu da sahih nikâhla olmasıdır-, bu ilişkinin kemal halinde gerçekleşmiş olması da şart kılınmıştır.
المسألة الثَّانِيَةُ: هَلْ يُعْتَبَرُ الْكَمَالُ فِي الطَّرَفَيْنِ أَوْ يُعْتَبَرُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَمَالُهُ بِنَفْسِهِ دُونَ صَاحِبِهِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: مُعْتَبَرٌ فِي الطَّرَفَيْنِ حَتَّى لَوْ وَطِئَ الصَّبِيُّ بَالِغَةً حُرَّةً عَاقِلَةً فَإِنَّهُ لَا يُحْصِنُهَا وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٍ وَالثَّانِي: يُعْتَبَرُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَمَالُهُ بِنَفْسِهِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ ﵀.
İkinci Mesele: Kemal [şartı] her iki tarafta birden mi muteberdir, yoksa her birinde diğerine bağlı olmaksızın kendi kemali mi muteberdir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Her iki tarafta da muteberdir; hatta bir çocuk hür, akıllı ve bâliğ bir kadınla cinsel ilişkiye girse onu muhsan kılmaz. Bu, Ebû Hanîfe ve Muhammed'in kavlidir. İkincisi: Her birinde kendi kemali muteberdir. Bu da Ebû Yûsuf rahimehullâh'ın kavlidir.
حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ وَطْءٌ لَا يُفِيدُ الْإِحْصَانَ لأحد الوطئين فَلَا يُفِيدُ فِي الْآخَرِ كَوَطْءِ الْأَمَةِ.
Birinci görüşün delili: Bu, ilişkiye girenlerden biri için ihsân sağlamayan bir vat'tır; câriye ile vat' gibi diğeri için de [ihsân] sağlamaz.
حُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ كَوْنُهُمَا عَلَى صِفَةِ الْإِحْصَانِ وَقْتَ النِّكَاحِ وَكَذَا عِنْدَ الدُّخُولِ الشَّرْطُ الرَّابِعُ: الْإِسْلَامُ لَيْسَ شَرْطًا فِي كَوْنِ الزِّنَا مُوجِبًا لِلرَّجْمِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَأَبِي يُوسُفَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ شَرْطٌ، احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا:
İkinci görüşün delili: Nikâh anında ve keza zifaf (duhûl) anında her ikisinin de ihsân sıfatı üzere olması şart değildir. Dördüncü şart: Şâfiî rahimehullâh ve Ebû Yûsuf'a göre İslam, zinanın recmi gerektirmesinde bir şart değildir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şart olduğunu söylemiştir. Şâfiî birkaç delil getirmiştir: Birincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «فَإِذَا قَبِلُوا الْجِزْيَةَ فَأَنْبِئُوهُمْ أَنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Cizyeyi kabul ettikleri takdirde onlara, Müslümanların lehine olan hakların onların da lehine, Müslümanların aleyhine olan yükümlülüklerin onların da aleyhine olduğunu bildirin» kavlidir.
وَمِنْ جُمْلَةِ مَا عَلَى الْمُسْلِمِ كَوْنُهُ بِحَيْثُ يَجِبُ عَلَيْهِ الرَّجْمُ عِنْدَ الْإِقْدَامِ عَلَى الزِّنَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الذِّمِّيُّ كَذَلِكَ لِتَحْصُلَ التَّسْوِيَةُ وَثَانِيهَا:
Müslümanın aleyhine olan yükümlülükler cümlesinden biri de zinaya kalkıştığında kendisine recmin vacip olmasıdır; dolayısıyla eşitliğin sağlanması için zimmînin de böyle olması vaciptir. İkincisi:
حَدِيثُ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ ﵇ رَجَمَ يَهُودِيًّا وَيَهُودِيَّةً زَنَيَا
Mâlik'in Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği, Peygamber aleyhisselâm'ın zina eden bir Yahudi erkek ile bir Yahudi kadını recmettiğine dair hadistir.
فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ ﵇ حَكَمَ بِذَلِكَ بِشَرِيعَتِهِ أَوْ بِشَرِيعَةِ مَنْ قَبْلَهُ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ بَيِّنٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَكَذَلِكَ لِأَنَّهُ صَارَ شَرْعًا لَهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ زِنَا الْكَافِرِ مِثْلُ زِنَا الْمُسْلِمِ فَيَجِبُ عَلَيْهِ مِثْلُ مَا يَجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِ وَذَلِكَ لأن الزنا محرم قبيح فيناسب الزَّجْرُ وَإِيجَابُ الرَّجْمِ يَصْلُحُ زَاجِرًا لَهُ وَلَا يَبْقَى إِلَّا التَّفَاوُتُ بِالْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، وَالْكُفْرُ وَإِنْ كَانَ لَا يُوجِبُ تَغْلِيظَ الْجِنَايَةِ فَلَا يُوجِبُ تَخْفِيفَهَا وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: التَّمَسُّكُ بِعُمُومِ قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي وَجَبَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ وَلَا يَجِبُ فِي الذِّمِّيِّ لِمَعْنًى مَفْقُودٍ فِي الذِّمِّيِّ، وَوَجْهُ الْفَرْقِ أَنَّ الْقَتْلَ بِالْأَحْجَارِ عُقُوبَةٌ عَظِيمَةٌ فَلَا يَجِبُ إِلَّا بِجِنَايَةٍ عَظِيمَةٍ، وَالْجِنَايَةُ تَعْظُمُ بِكُفْرَانِ النِّعَمِ فِي حَقِّ الْجَانِي عَقْلًا وَشَرْعًا، أَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ كُفْرَانُ النِّعْمَةِ وَكُلَّمَا كَانَتِ النِّعَمُ أَكْثَرَ وَأَعْظَمَ كَانَ كُفْرَانُهَا أَعْظَمَ وَأَقْبَحَ، وأما الشرح فَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ نِسَاءِ النبي ﷺ: يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ/ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الَأَحْزَابِ: ٣٠] فَلَمَّا كَانَتْ نِعَمُ اللَّه تَعَالَى فِي
Ya Peygamber aleyhisselâm'ın buna kendi şeriatıyla hükmettiği veya kendisinden öncekilerin şeriatıyla hükmettiği söylenir. Şayet birincisi ise onunla delil getirme açıktır; şayet ikincisi ise yine böyledir, zira o da kendisinin şeriatı olmuştur. Üçüncüsü: Kâfirin zinası Müslümanın zinası gibidir; dolayısıyla Müslümana vacip olan şeyin aynısı ona da vacip olur. Çünkü zina haram ve çirkindir, bu yüzden caydırıcılık (zevr) uygundur; recmin vacip kılınması da onun için caydırıcı olmaya elverişlidir. Geriye sadece küfür ve iman farkı kalır. Küfür, cinayetin ağırlaştırılmasını gerektirmese bile hafifletilmesini de gerektirmez. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: “Zina eden kadın ve zina eden erkek” kavlinin umûmuna tutunmaktır; Müslüman hakkında [recm ile tahsis edilerek] bununla amel etmek vacip olmuştur, zimmîde bulunmayan bir manadan ötürü zimmî hakkında ise vacip olmaz. Ayrım yönü şudur: Taşlarla öldürmek (recm) büyük bir cezadır; dolayısıyla ancak büyük bir cinayet sebebiyle vacip olur. Cinayet ise aklen ve şer'an failin üzerindeki nimetlere nankörlük etmekle büyür. Akla gelince; çünkü masiyet nimetin nankörlüğüdür; nimetler ne kadar çok ve büyük olursa, ona nankörlük de o kadar büyük ve çirkin olur. Şer'a gelince; çünkü Allah Teâlâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında: { يَا نِساءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } [el-Ahzâb: 30] “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim apaçık bir hayasızlık yaparsa, onun cezası iki katına çıkarılır” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın nimetleri onlar
حَقِّهِنَّ أَكْثَرَ كَانَ الْعَذَابُ فِي حَقِّهِنَّ أَكْثَرَ، وَقَالَ فِي حَقِّ الرَّسُولِ: لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٤، ٧٥] وَإِنَّمَا عَظُمَتْ مَعْصِيَتُهُ لِأَنَّ النِّعْمَةَ فِي حَقِّهِ أَعْظَمُ وَهِيَ نِعْمَةُ النُّبُوَّةِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ نِعَمَ اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ الْمُحْصَنِ أَكْثَرُ مِنْهَا فِي حَقِّ الذِّمِّيِّ، فَكَانَتْ مَعْصِيَةُ الْمُسْلِمِ أَعْظَمَ فَوَجَبَ أَنْ تكون عقوبته أشدو ثانيها: أَنَّ الذِّمِّيَّ لَمْ يَزْنِ بَعْدَ الْإِحْصَانِ فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَتْلُ بَيَانُ الْأَوَّلِ:
hakkında daha çok olunca, onlar hakkındaki azap da daha çok olmuştur. Resûl hakkında da şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } [el-İsrâ: 74-75] “...neredeyse onlara birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık”. Onun masiyeti [faraza] ancak onun hakkındaki nimet daha büyük -ki o da nübüvvet nimetidir- olduğu için büyük olurdu. Malumdur ki Allah Teâlâ'nın muhsan Müslüman hakkındaki nimetleri zimmî hakkındakinden daha çoktur; dolayısıyla Müslümanın masiyeti daha büyük olmuştur, bu yüzden cezasının da daha şiddetli olması vaciptir. İkincisi: Zimmî ihsândan sonra zina etmiş değildir; dolayısıyla ona öldürülme (recm) vacip olmaz. Birincinin açıklaması:
قَوْلُهُ ﵇: «مَنْ أَشْرَكَ باللَّه طَرْفَةَ عَيْنٍ فَلَيْسَ بِمُحْصَنٍ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim göz açıp kapayıncaya kadar Allah'a şirk koşarsa muhsan değildir» kavlidir.
بَيَانُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُسْلِمَ الَّذِي لَا يَكُونُ مُحْصَنًا لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَتْلُ
İkincinin açıklaması: Muhsan olmayan Müslümana öldürülme (recm) vacip değildir;
لِقَوْلِهِ ﵇: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا لِإِحْدَى ثلاث»
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biri sebebiyle helal olur» buyurmuştur.
وإذا كان مسلم كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الذِّمِّيُّ كَذَلِكَ
Müslüman böyle olunca zimmînin de böyle olması vacip olur;
لِقَوْلِهِ ﵇: «إِذَا قَبِلُوا عَقْدَ الْجِزْيَةِ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ»
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Cizye akdini kabul ettikleri vakit onlara bildir ki: Müslümanların lehine olan haklar onların da lehinedir, Müslümanların aleyhine olan yükümlülükler onların da aleyhinedir» buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ إِحْصَانَ الْقَذْفِ يعتبر فيه الإسلام، فكان إِحْصَانُ الرَّجْمِ وَالْجَامِعُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ كَمَالِ النعمة والجواب: عن الأول أنه خص عنه الثَّيِّبَ الْمُسْلِمَ فَكَذَا الثَّيِّبُ الذِّمِّيُّ، وَمَا ذَكَرُوهُ مِنْ حَدِيثِ زِيَادَةِ النِّعْمَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَنَقُولُ نِعْمَةُ الْإِسْلَامِ حَصَلَتْ بِكَسْبِ الْعَبْدِ فَيَصِيرُ ذَلِكَ كَالْخِدْمَةِ الزَّائِدَةِ، وَزِيَادَةُ الْخِدْمَةِ إِنْ لَمْ تَكُنْ الإحصان سَبَبًا لِلْعُذْرِ فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ لَا تَكُونَ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْعُقُوبَةِ، وَعَنِ الثَّانِي لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الذِّمِّيَّ مُشْرِكٌ سَلَّمْنَاهُ، لَكِنَّ الْإِحْصَانَ قَدْ يُرَادُ بِهِ التَّزَوُّجُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النُّورِ:
Üçüncüsü: Kazf (iftira) ihsânında İslam'ın muteber olduğu hususunda icmâ etmiş bulunuyoruz; recm ihsânı da böyledir. Ortak illet ise [yukarıda] zikrettiğimiz nimetin kemalidir. Birinciye cevap: Müslüman dul (seyyib) bundan tahsis edilmiştir, zimmî dul da böyledir. Müminler üzerindeki nimetin fazlalığına dair zikrettikleri şeye gelince; deriz ki: İslam nimeti kulun kesbiyle hâsıl olmuştur, dolayısıyla bu fazladan bir hizmet gibidir; fazladan hizmet ise şayet bir mazeret sebebi olmuyorsa, en azından cezanın artırılmasına sebep olmamalıdır. İkinciye cevap: Zimmînin müşrik olduğunu kabul etmiyoruz; kabul etsek bile, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } [en-Nûr:
٤٠] وَفِي التَّفْسِيرِ: فَإِذا أُحْصِنَّ [النِّسَاءِ: ٢٥] يَعْنِي فَإِذَا تَزَوَّجْنَ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ الذِّمِّيُّ الثَّيِّبُ مُحْصَنٌ بِهَذَا التَّفْسِيرِ فَوَجَبَ رَجْمُهُ
4] “İffetli kadınlara iftira atanlar...” kavlinde olduğu gibi ihsân ile evlilik kastedilmiş olabilir. Tefsirde de: { فَإِذا أُحْصِنَّ } [en-Nisâ: 25] “...evlendiklerinde...” yani evlendikleri zaman [diye tefsir edilmiştir]. Bu sabit olunca deriz ki: Evlenmiş zimmî bu tefsire göre muhsandır, dolayısıyla recmedilmesi vaciptir;
لِقَوْلِهِ ﷺ أَوْ زِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ
çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «...yahut ihsândan sonra zina [etmesi sebebiyle helal olur]» buyurmuştur.
رَتَّبَ الْحُكْمَ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ عَلَى هَذَا الْوَصْفِ فَدَلَّ عَلَى كَوْنِ الْوَصْفِ عِلَّةً وَالْوَصْفُ قَائِمٌ فِي حَقِّ الذِّمِّيِّ فَوَجَبَ كَوْنُهُ مُسْتَلْزِمًا لِلْحُكْمِ بِالرَّجْمِ وَعَنِ الثَّالِثِ أَنَّ حَدَّ الْقَذْفِ لِدَفْعِ الْعَارِ كَرَامَةً لِلْمَقْذُوفِ، وَالْكَافِرُ لَا يَكُونُ مَحَلًّا لِلْكَرَامَةِ وَصِيَانَةِ الْعِرْضِ بِخِلَافِ مَا هَاهُنَا واللَّه أَعْلَمُ، أَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْجَلْدِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Müslüman hakkındaki hükmü bu vasfa bağlamıştır; bu da vasfın illet olduğuna delalet eder. Vasıf zimmî hakkında da mevcuttur, dolayısıyla recm hükmünü gerektirmesi vacip olmuştur. Üçüncüye cevap: Kazf haddi, iftiraya uğrayana bir ikram olarak utancı defetmek içindir. Kâfir ise buradakinin aksine, ikram ve ırzın korunmasına mahal teşkil etmez. Doğrusunu Allah bilir. Celdeye taalluk eden hususlara gelince, bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الرَّقِيقَ لَا يُرْجَمُ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ يُجْلَدُ، وَثَبَتَ بِنَصِّ الْكِتَابِ أَنَّ عَلَى الْإِمَاءِ نِصْفَ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ، فَلَا جَرَمَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْأَمَةَ تُجْلَدُ خَمْسِينَ جَلْدَةً، أَمَّا الْعَبْدُ فَقَدِ اتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ يُجْلَدُ أَيْضًا خَمْسِينَ إِلَّا أَهْلَ الظَّاهِرِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا عُمُومُ قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي يَقْتَضِي وُجُوبَ الْمِائَةِ عَلَى الْعَبْدِ وَالْأَمَةِ إِلَّا أَنَّهُ وَرَدَ النَّصُّ بِالتَّنْصِيفِ فِي حَقِّ الْأَمَةِ، فَلَوْ قِسْنَا الْعَبْدَ عَلَيْهَا كَانَ ذَلِكَ تَخْصِيصًا لِعُمُومِ الْكِتَابِ بِالْقِيَاسِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْأَمَةُ إِذَا تَزَوَّجَتْ فَعَلَيْهَا خَمْسُونَ جَلْدَةً وَإِذَا لَمْ تَتَزَوَّجْ فَعَلَيْهَا الْمِائَةُ، لِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وذكروا أن قوله: فَإِذا أُحْصِنَّ أَيْ تَزَوَّجْنَّ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ [النِّسَاءِ: ٢٥] .
Birinci Mesele: Kölenin recmedilmeyeceği hususunda ittifak etmişler, ona celde vurulacağı hususunda da ittifak etmişlerdir. Kitab'ın nassı ile cariyeler üzerine, hür ve iffetli kadınlara gereken cezanın yarısının olduğu sabit olmuştur; bu sebeple cariyenin elli celde vurulacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Erkek köleye gelince; cumhur onun da elli celde vurulacağı hususunda ittifak etmiştir. Ancak Zâhirîler müstesnadır; zira onlar şöyle demişlerdir: “Zina eden kadın ve zina eden erkek” kavlinin umûmu erkek köle ve cariye üzerine yüz celdenin vacip olmasını gerektirir, ancak cariye hakkında [cezanın] yarıya indirilmesine dair nass varit olmuştur. Erkek köleyi ona kıyaslasaydık bu, Kitab'ın umûmunun kıyasla tahsis edilmesi olurdu ki bu da caiz değildir. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Cariye evlendiği takdirde üzerine elli celde gerekir; evlenmediğinde ise Allah Teâlâ'nın: { فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Onların her birine yüzer celde vurun” kavlinin zahiri gereğince yüz celde gerekir. Ve zikretmişlerdir ki O'nun: { فَإِذا أُحْصِنَّ } yani evlendiklerinde { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } [en-Nisâ: 25] “...o takdirde hür ve iffetli kadınlara gereken cezanın yarısı kendilerine gerekir” [kavli bunu gösterir].
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ رَحِمَهُمَا اللَّه، الذِّمِّيُّ يُجْلَدُ، وَقَالَ مَالِكٌ ﵀ لَا يُجْلَدُ لَنَا وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: عُمُومُ قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي وَثَانِيهَا:
İkinci Mesele: Şâfiî ve Ebû Hanîfe rahimehumallâh, 'Zimmîye celde vurulur' demiştir. Mâlik rahimehullâh ise 'Celde vurulmaz' demiştir. Bizim [lehimize olan] deliller şunlardır: Birincisi: “Zina eden kadın ve zina eden erkek” kavlinin umûmudur. İkincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «إِذَا زَنَتْ/ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sizden birinizin câriyesi zina ettiğinde ona celde vursun» kavlidir.
وَقَوْلُهُ: «أَقِيمُوا الْحُدُودَ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»
Ve onun: «Sağ ellerinizin mâlik olduklarına (köle ve cariyelerinize) hadleri uygulayın» kavlidir;
وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ الذِّمِّيِّ وَالْمُسْلِمِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ﵇ رَجَمَ الْيَهُودِيَّيْنِ، فَذَاكَ الرَّجْمُ إِنْ من كَانَ مِنْ شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ شَرْعِهِمْ فَلَمَّا فَعَلَهُ الرَّسُولُ ﷺ صَارَ ذَلِكَ مِنْ شَرْعِهِ، وَحَقِيقَةُ هَذِهِ المسألة تَرْجِعُ إِلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ.
ve zimmî ile Müslüman arasında bir ayrım yapmamıştır. Üçüncüsü: Peygamber aleyhisselâm iki Yahudiyi recmetmiştir; o recm şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatından idiyse maksat hâsıl olmuştur, şayet onların şeriatından idiyse Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onu uygulayınca o da kendi şeriatından olmuştur. Bu meselenin hakikati, kâfirlerin şeriatların fürûu ile muhatap oldukları esasına dayanır.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: فِيمَا يَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الزِّنَا مِنْهُ، اعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْ أَحَدِ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، إِمَّا بِأَنْ يَرَاهُ الْإِمَامُ بِنَفْسِهِ أَوْ بِأَنْ يُقِرَّ أَوْ بِأَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهِ الشُّهُودُ، أَمَّا الوجه الْأَوَّلُ: وَهُوَ مَا إِذَا رَآهُ الْإِمَامُ قَالَ الْإِمَامُ محيي
Dördüncü İnceleme: Kişiden zinanın sadır olduğuna delalet eden hususlar hakkındadır. Bil ki bu ancak üç vecihten biriyle hâsıl olur: Ya imamın (devlet başkanının/hâkimin) bizzat kendisinin görmesiyle, ya [failin] ikrar etmesiyle ya da şahitlerin onun aleyhine şahitlik etmesiyle. Birinci veche, yani imamın görmesi durumuna gelince; Muhyissünne el-İmam
السُّنَّةِ فِي كِتَابِ التَّهْذِيبِ لَا خِلَافَ أَنَّ عَلَى الْقَاضِي أَنْ يَمْتَنِعَ عَنِ الْقَضَاءِ بِعِلْمِ نَفْسِهِ مِثْلَ مَا إِذَا ادَّعَى رَجُلٌ عَلَى آخَرَ حَقًّا وَأَقَامَ عَلَيْهِ بَيِّنَةً، وَالْقَاضِي يَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ أَبْرَأَهُ، أَوِ ادَّعَى أَنَّهُ قَتَلَ أَبَاهُ وَقْتَ كَذَا، وَقَدْ رَآهُ الْقَاضِي حَيًّا بَعْدَ ذَلِكَ، أَوِ ادَّعَى نِكَاحَ امْرَأَةٍ وَقَدْ سَمِعَهُ الْقَاضِي طَلَّقَهَا، لَا يَجُوزُ أَنْ يَقْضِيَ بِهِ وَإِنْ أَقَامَ عَلَيْهِ شُهُودًا، وَهَلْ يَجُوزُ لِلْقَاضِي أَنْ يَقْضِيَ بِعِلْمِ نَفْسِهِ مِثْلَ أَنِ ادَّعَى عَلَيْهِ أَلْفًا وَقَدْ رَآهُ الْقَاضِي أَقْرَضَهُ أو سمع المدعي عليه أقربه فِيهِ قَوْلَانِ أَصَحُّهُمَا وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَالْمُزَنِيُّ ﵏، أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَقْضِيَ بِعِلْمِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا جَازَ لَهُ أَنْ يَحْكُمَ بِشَهَادَةِ الشُّهُودِ وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ عَلَى ظَنٍّ فَلَأَنْ يَجُوزَ بِمَا رَآهُ وَسَمِعَهُ وَهُوَ مِنْهُ عَلَى عِلْمٍ أَوْلَى، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي كِتَابِ الرِّسَالَةِ أَقْضِي بِعِلْمِي وَهُوَ أَقْوَى مِنْ شَاهِدَيْنِ أَوْ بِشَاهِدَيْنِ وَشَاهِدٍ وَامْرَأَتَيْنِ وَهُوَ أَقْوَى مِنْ شَاهِدٍ وَيَمِينٍ أَوْ بِشَاهِدٍ وَيَمِينٍ وَهُوَ أَقْوَى مِنَ النُّكُولِ وَرَدِّ الْيَمِينِ.
Kitâbü't-Tehzîb'de şöyle demiştir: Bir kimsenin diğerine karşı bir hak iddia edip aleyhine beyyine (delil) getirmesi ve kadının da onun borçluyu ibra ettiğini bilmesi yahut falan vakitte babasını öldürdüğünü iddia edip kadının o vakitten sonra babasını canlı görmüş olması veya bir kadının nikâhını iddia edip kadının onu boşadığını bizzat işitmiş olması gibi durumlarda, kadının kendi bilgisiyle [aksine] hüküm vermekten kaçınması gerektiğinde hilaf yoktur; aleyhine şahitler getirse bile onunla hüküm vermesi caiz olmaz. Kadının, bir kimsenin aleyhine bin [dirhem] iddia etmesi ve kadının ona borç verdiğini görmüş olması veya davalının bunu ikrar ettiğini işitmiş olması gibi durumlarda kendi bilgisiyle hüküm vermesi caiz midir? Bu hususta iki görüş vardır. En sahih olanı -ki Ebû Yûsuf, Muhammed ve el-Müzenî rahimehumullâh bununla hükmetmiştir-: Kendi bilgisiyle hükmetmesi caizdir; çünkü şahitlerin sözünden ötürü bir zanna dayanarak hükmetmesi caiz olduğuna göre, görüp işittiği ve kesin bir bilgiye dayandığı şeyle hükmetmesi evleviyetle caizdir. Şâfiî rahimehullâh er-Risâle adlı kitabında şöyle demiştir: Kendi bilgimle hükmederim ki bu iki şahitten daha güçlüdür; yahut iki şahitle ya da bir şahit ve iki kadınla [hükmederim] ki bu bir şahit ve yeminden daha güçlüdür; yahut bir şahit ve yeminle [hükmederim] ki bu da yeminden kaçınma (nükûl) ve yeminin reddedilmesinden daha güçlüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: لَا يَقْضِي بِعِلْمِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، لِأَنَّ انْتِفَاءَ التُّهْمَةِ شَرْطٌ فِي الْقَضَاءِ وَلَمْ يُوجَدْ هَذَا فِي الْمَالِ، أَمَّا فِي الْعُقُوبَاتِ فَيُنْظَرُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ حُقُوقِ الْعِبَادِ كَالْقِصَاصِ وَحَدِّ الْقَذْفِ هَلْ يَحْكُمُ فِيهِ بِعِلْمِ نَفْسِهِ يُرَتَّبُ عَلَى المال إن قلنا هناك لا يقضي فههنا أَوْلَى وَإِلَّا فَقَوْلَانِ، وَالْفَرْقُ أَنَّ مَبْنَى حُقُوقِ اللَّه تَعَالَى عَلَى الْمُسَاهَلَةِ وَالْمُسَامَحَةِ، وَلَا فَرْقَ عَلَى الْقَوْلَيْنِ أَنْ يَحْصُلَ الْعِلْمُ لِلْقَاضِي فِي بَلَدِ وِلَايَتِهِ وَزَمَانِ وِلَايَتِهِ أَوْ فِي غَيْرِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ إِنْ حَصَلَ له العلم في بلد وِلَايَتِهِ لَهُ أَنْ يَقْضِيَ بِعِلْمِهِ وَإِلَّا فَلَا، فَنَقُولُ الْعِلْمُ لَا يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَخْتَلِفَ الْحُكْمُ بِاخْتِلَافِهَا واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci görüş: Kendi bilgisiyle hüküm veremez; bu da İbn Ebî Leylâ'nın kavlidir. Çünkü töhmetin bulunmaması yargılamada şarttır ve malda bu gerçekleşmemiştir. Cezalara gelince; bakılır: Şayet bu, kısas ve kazf haddi gibi kul haklarından ise, kadının bunda kendi bilgisiyle hükmedip edemeyeceği mala kıyas edilir. Şayet orada 'hükmedemez' dersek burada evleviyetle hükmedemez; aksi takdirde iki görüş vardır. [Allah hakları ile kul hakları arasındaki] fark şudur: Allah Teâlâ'nın haklarının esası müsamaha ve kolaylık üzerine kuruludur. İki görüşe göre de bilginin kadıya yetki bölgesinde ve yetki zamanında yahut başka bir yerde hâsıl olması arasında fark yoktur. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: Bilgi ona yetki bölgesinde hâsıl olmuşsa kendi bilgisiyle hükmedebilir, aksi takdirde hükmedemez. Deriz ki: Bilgi bu hallerin değişmesiyle değişmez; dolayısıyla hükmün de bunların değişmesiyle değişmemesi vaciptir. Doğrusunu Allah bilir.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: الْإِقْرَارُ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ الْإِقْرَارُ بِالزِّنَا مَرَّةً وَاحِدَةً يُوجِبُ الْحَدَّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الْإِقْرَارِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ فِي أَرْبَعِ مَجَالِسَ، وَقَالَ أَحْمَدُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِقْرَارِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ لَكِنْ لَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ فِي أَرْبَعِ مَجَالِسَ أَوْ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَمْرَانِ: الْأَوَّلُ:
İkinci Yol: İkrardır. Şâfiî rahimehullâh, 'Zinayı bir defa ikrar etmek haddi gerektirir' demiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise 'Bilakis dört ayrı mecliste dört defa ikrar şarttır' demiştir. Ahmed ise 'Dört defa ikrar şarttır; fakat dört mecliste olması ile tek bir mecliste olması arasında fark yoktur' demiştir. Şâfiî rahimehullâh'ın delili iki husustur: Birincisi:
قِصَّةُ الْعَسِيفِ فَإِنَّهُ قَالَ ﵇ فَإِنِ اعترفت فارجمها،
Asîf (ücretli işçi) kıssasıdır; zira Peygamber aleyhisselâm: «Eğer itiraf ederse onu recmet» buyurmuştur.
وذلك دليل عل أَنَّ الِاعْتِرَافَ مَرَّةً وَاحِدَةً كَافٍ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا أَقَرَّ بِالزِّنَا وَجَبَ الْحَدُّ عَلَيْهِ
Bu da bir defa itirafın yeterli olduğuna delildir. İkincisi: Zinayı ikrar ettiğinde haddin ona vacip olmasıdır;
لِقَوْلِهِ ﵇ اقْضِ بِالظَّاهِرِ،
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Zahire göre hükmet» buyurmuştur.
وَالْإِقْرَارُ مَرَّةً وَاحِدَةً يُوجِبُ الظُّهُورَ لَا سِيَّمَا هَاهُنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّارِفَ عَنِ الْإِقْرَارِ بِالزِّنَا قَوِيٌّ، لِمَا أَنَّهُ سَبَبُ الْعَارِ فِي الْحَالِ وَالْأَلَمِ الشَّدِيدِ فِي الْمَآلِ، وَالصَّارِفُ عَنِ الْكَذِبِ أَيْضًا/ قَائِمٌ وَعِنْدَ اجْتِمَاعِ الصَّارِفَيْنِ يَقْوَى الِانْصِرَافُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَقْدَمَ عَلَى هَذَا الْإِقْرَارِ لِكَوْنِهِ صَادِقًا. وَإِذَا ظَهَرَ انْدَرَجَ تَحْتَ الْحَدِيثِ وَتَحْتَ الْآيَةِ، أَوْ نَقِيسُهُ عَلَى الْإِقْرَارِ بِالْقَتْلِ وَالرِّدَّةِ، وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قِصَّةُ مَاعِزٍ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ أَعْرَضَ عَنْهُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَلَوْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ لَمْ يُعْرِضْ عَنْهُ، لِأَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنْ إِقَامَةِ حَدِّ اللَّه تَعَالَى بَعْدَ كَمَالِ الحجة لَا يَجُوزُ الثَّانِي:
Bir defa ikrar etmek açığa çıkmayı (zuhûru) gerektirir, bilhassa burada [böyledir]. Çünkü zinayı ikrardan alıkoyan âmil (sârif) güçlüdür; zira bu, peşin olarak utanç sebebi, akıbette ise şiddetli bir acıdır. Yalandan alıkoyan âmil de mevcuttur; iki engelleyici âmil bir araya geldiğinde vazgeçme durumu güçlenir. Dolayısıyla onun bu ikrara ancak doğru söylediği için giriştiği sabit olmuştur. Durum açığa çıkınca da hadisin ve ayetin kapsamına girer; yahut bunu adam öldürmeyi ve dinden dönmeyi (irtidadı) ikrar etmeye kıyas ederiz. Ebû Hanîfe rahimehullâh birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Mâiz kıssasıdır ve bununla delil getirme birkaç yöndendir: Birincisi: Peygamber aleyhisselâm ilk defasında ondan yüz çevirmiştir. Şayet had ona vacip olsaydı ondan yüz çevirmezdi; çünkü delil tamamlandıktan sonra Allah Teâlâ'nın haddini ikame etmekten yüz çevirmek caiz değildir. İkincisi:
أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «إِنَّكَ شَهِدْتَ عَلَى نَفْسِكَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sen kendi aleyhine dört defa şahitlik ettin» buyurmuş olmasıdır.
وَلَوْ كَانَ الْوَاحِدُ مِثْلَ الْأَرْبَعِ فِي إِيجَابِ الْحَدِّ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ لَغْوًا وَالثَّالِثُ: رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أنه قال لماعز بعد ما أَقَرَّ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ: «لَوْ أَقْرَرْتَ الرَّابِعَةَ لَرَجَمَكَ رَسُولُ اللَّه» وَالرَّابِعُ: عَنْ بُرَيْدَةَ الْأَسْلَمِيِّ قَالَ: «كُنَّا مَعْشَرَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ نَقُولُ لَوْ لَمْ يُقِرَّ مَاعِزٌ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ مَا رَجَمَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ» وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ قَاسُوا الْإِقْرَارَ عَلَى الشَّهَادَةِ فَكَمَا أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ فِي الزِّنَا إِلَّا أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ فَكَذَا فِي الْإِقْرَارِ بِهِ وَالْجَامِعُ السَّعْيُ فِي كِتْمَانِ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الزِّنَا لَا يَنْتَفِي إِلَّا بِأَرْبَعِ شَهَادَاتٍ أَوْ بِأَرْبَعِ أَيْمَانٍ فِي اللِّعَانِ فَجَازَ أَيْضًا أَنْ لَا يَثْبُتَ إِلَّا بِالْإِقْرَارِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، وَبِهِ يُفَارِقُ سَائِرَ الْحُقُوقِ فَإِنَّهَا تَنْتَفِي بِيَمِينٍ وَاحِدٍ، فَجَازَ أَيْضًا أَنْ يَثْبُتَ بِإِقْرَارٍ وَاحِدٍ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْحَدِيثِ إِلَّا أَنَّهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ
Şayet haddi vacip kılmada bir [ikrar] dört [ikrar] gibi olsaydı, bu söz lağv (faydasız) olurdu. Üçüncüsü: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Mâiz üç defa ikrar ettikten sonra ona: «Dördüncüyü ikrar edersen Resûlullah seni recmedecektir» demiştir. Dördüncüsü: Büreyde el-Eslemî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı topluluğu, 'Şayet Mâiz dört defa ikrar etmeseydi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu recmetmezdi' derdik.» İkincisi: İkrarı şahitliğe kıyas etmişlerdir; nitekim zinada ancak dört şahitlik kabul edildiği gibi, zinayı ikrarda da böyledir. Ortak illet ise bu fuhşiyatı örtmeye çalışmaktır. Üçüncüsü: Zina ancak dört şahitlikle yahut liândaki dört yeminle nefyedilebilir; dolayısıyla ancak dört defa ikrar ile sabit olması da caizdir. Bu yönüyle diğer haklardan ayrılır; zira onlar tek bir yeminle nefyedilir, dolayısıyla tek bir ikrarla sabit olması da caiz olmuştur. Birinciye cevap: Hadiste yalnızca aleyhisselâm'ın
حَكَمَ بِالشَّهَادَاتِ الْأَرْبَعِ وَذَلِكَ لَا يُنَافِي جَوَازَ الْحُكْمِ بِالشَّهَادَةِ الْوَاحِدَةِ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْمَقْذُوفَ لَوْ أَقَرَّ بِالزِّنَا مَرَّةً لَسَقَطَ الْحَدُّ عَنِ الْقَاذِفِ، وَلَوْلَا أَنَّ الزِّنَا ثَبَتَ لَمَا سَقَطَ كَمَا لَوْ شَهِدَ اثْنَانِ بِالزِّنَا لَا يَسْقُطُ الْحَدُّ عَنِ الْقَاذِفِ حَيْثُ لَمْ يَثْبُتْ بِهِ الزِّنَا واللَّه أَعْلَمُ.
dört şahitlikle hükmettiği [vardır]; bu ise tek bir şahitlikle (ikrarla) hükmetmenin caiz oluşuna aykırı değildir. İkinciye cevap: İkisi arasındaki fark şudur: Kendisine iftira atılan kimse zinayı bir defa ikrar etse iftira edenden (kâziften) had düşer. Şayet zina sabit olmasaydı [had] düşmezdi; nitekim zinaya iki kişi şahitlik etse, zina bununla sabit olmadığı için kâziften had düşmez. Doğrusunu Allah bilir.
وَالطَّرِيقُ الثَّالِثُ: الشَّهَادَةُ وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَرْبَعِ شَهَادَاتٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Üçüncü Yol: Şahitliktir. Dört şahitliğin zorunlu olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna delalet eder:
فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ١٥] وَالْكَلَامُ فِيهِ سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ [النُّورِ: ٤] .
{ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } [en-Nisâ: 15] “...onların aleyhine sizden dört şahit getirin”. Bu konudaki açıklama, inşâallâhu Teâlâ O'nun: { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } [en-Nûr: 4] “...sonra dört şahit getiremezlerse...” kavlinde gelecektir.
الْبَحْثُ الْخَامِسُ: فِي أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاجْلِدُوا مَنْ هُوَ؟ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِذَلِكَ هُوَ الْإِمَامُ، ثُمَّ احْتَجُّوا بِهَذَا عَلَى وُجُوبِ نَصْبِ الْإِمَامِ، قَالُوا لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَ بِإِقَامَةِ الْحَدِّ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَوَلَّى إِقَامَتَهُ إِلَّا الْإِمَامُ وَمَا لَا يَتِمُّ الْوَاجِبُ الْمُطْلَقُ إِلَّا بِهِ، وَكَانَ مَقْدُورًا لِلْمُكَلَّفِ فَهُوَ وَاجِبٌ فَكَانَ نَصْبُ الْإِمَامِ وَاجِبًا، وَقَدْ مَرَّ بَيَانُ هَذِهِ الدَّلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما [الْمَائِدَةِ: ٣٨] بَقِيَ هَاهُنَا ثَلَاثُ مَسَائِلُ:
Beşinci İnceleme: Allah Teâlâ'nın: { فَاجْلِدُوا } “Celde vurun” kavliyle kime hitap edildiği hakkındadır. Ümmet bununla hitap olunanın imam (devlet başkanı) olduğu hususunda icmâ etmiştir. Sonra bununla imam tayin etmenin vücûbuna delil getirmişlerdir; zira Sübhânehu haddi ikame etmeyi emretmiştir, onu ikame etmeyi de ancak imamın üstlenebileceği hususunda icmâ etmişlerdir. Mutlak vacibin ancak kendisiyle tamamlandığı ve mükellefin gücü dahilinde olan her şey vaciptir; dolayısıyla imam tayin etmek vacip olmuştur. Bu delaletin beyanı O'nun: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } [el-Mâide: 38] “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” kavlinde geçmişti. Burada üç mesele kalmaktadır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ السَّيِّدُ يَمْلِكُ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَى مَمْلُوكِهِ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَفَاطِمَةَ وَعَائِشَةَ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَزُفَرَ ﵏ لَا يَمْلِكُ، وَقَالَ مَالِكٌ يَحُدُّهُ المولى من الزِّنَا وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالْقَذْفِ وَلَا يَقْطَعُهُ فِي السَّرِقَةِ وَإِنَّمَا يَقْطَعُهُ الْإِمَامُ وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا:
Birinci Mesele: Şâfiî rahimehullâh, 'Efendi, kölesine haddi ikame etme yetkisine sahiptir' demiştir. Bu, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Fâtıma ve Âişe'nin de kavlidir. Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Züfer rahimehumullâh'a göre ise bu yetkiye sahip değildir. Mâlik ise, 'Efendi kölesine zina, içki içme ve kazf sebebiyle had uygular; fakat hırsızlıkta elini kesemez, onu ancak imam keser' demiştir. Leys'in kavli de böyledir. Şâfiî rahimehullâh birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «أَقِيمُوا الْحُدُودَ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sağ ellerinizin mâlik olduklarına (köle ve cariyelerinize) hadleri uygulayın» kavlidir.
وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ ﵇: «إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ/ فَلْيَجْلِدْهَا»
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm: «Sizden birinizin câriyesi zina ettiğinde ona celde vursun» buyurmuştur.
وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى «فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ»
Diğer bir rivayette ise: «Ona haddi uygulasın (celde vursun)» [buyurmuştur].
قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ لَا دَلَالَةَ فِي هَذِهِ الْأَخْبَارِ، لِأَنَّ
Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu haberlerde bir delalet yoktur; zira
قَوْلَهُ: «أَقِيمُوا الْحُدُودَ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»
Onun: «Sağ ellerinizin mâlik olduklarına (köle ve cariyelerinize) hadleri uygulayın» kavli,
هُوَ كَقَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ رَفْعُهُ إِلَى الْإِمَامِ لِإِقَامَةِ الْحَدِّ وَالْمُخَاطَبُونَ بِإِقَامَةِ الْحَدِّ هُمُ الْأَئِمَّةُ، وَسَائِرُ النَّاسِ مُخَاطَبُونَ بِرَفْعِ الْأَمْرِ إِلَيْهِمْ حَتَّى يُقِيمُوا عَلَيْهِمُ الْحُدُودَ فَكَذَلِكَ
O'nun: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” kavli gibidir. Bilinmektedir ki bundan maksat, haddin ikame edilmesi için meselenin imama intikal ettirilmesidir. Haddi ikame etmekle muhatap olanlar imamlardır; insanların geri kalanı ise, üzerlerindeki hadleri ikame etsinler diye meseleyi onlara intikal ettirmekle muhataptırlar. Dolayısıyla
قَوْلُهُ: «أَقِيمُوا الْحُدُودَ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»
Onun: «Sağ ellerinizin mâlik olduklarına (köle ve cariyelerinize) hadleri uygulayın» kavli de
عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَأَمَّا
bu mana üzeredir.
قَوْلُهُ: «إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا»
Onun: «Sizden birinizin cariyesi zina ettiğinde ona celde vursun» kavline gelince,
فَإِنَّهُ لَيْسَ كُلُّ جَلْدٍ حَدًّا، لِأَنَّ الْجَلْدَ قَدْ يَكُونُ عَلَى وَجْهِ التَّعْزِيرِ، فَإِذَا عَزَّرْنَا فَقَدْ وَفَّيْنَا بِمُقْتَضَى الْحَدِيثِ. وَالْجَوَابُ: أَنَّ
şüphesiz her celde had değildir; zira celde bazen ta'zîr yoluyla da olur. Biz ta'zîr uyguladığımızda hadisin gereğini yerine getirmiş oluruz. [Buna] cevap şudur: Şüphesiz
قَوْلَهُ: «أَقِيمُوا الْحُدُودَ»
Onun: «Hadleri uygulayın» kavli,
أَمْرٌ بِإِقَامَةِ الْحَدِّ فَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى رَفْعِ الْوَاقِعَةِ إِلَى الْإِمَامِ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ تُرِكَ الظَّاهِرُ فِي قَوْلِهِ فَاجْلِدُوا، لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ تَرْكِ الظَّاهِرِ هُنَاكَ تَرْكُهُ هَاهُنَا، أَمَّا
haddi ikame etmeye yönelik bir emirdir. Dolayısıyla bu lafzı, olayın imama intikal ettirilmesine hamletmek zahirden dönmektir. Bu baptaki en ileri [iddia], { فَاجْلِدُوا } “celde vurun” kavlinde zahirin terk edilmiş olmasıdır; fakat orada zahirin terk edilmiş olmasından burada da terk edilmesi gerekmez. Kaldı ki
قَوْلُهُ: «فَلْيَجْلِدْهَا»
Onun: «Ona celde vursun» kavminden
الْمُرَادُ هُوَ التَّعْزِيرُ فَبَاطِلٌ لِأَنَّ الْجَلْدَ الْمَذْكُورَ عَقِيبَ الزِّنَا لَا يُفْهَمُ مِنْهُ إلا الحدو ثانيها: أَنَّ السُّلْطَانَ لَمَّا مَلَكَ إِقَامَةَ الْحَدِّ عَلَيْهِ فَسَيِّدُهُ بِهِ أَوْلَى لِأَنَّ تَعَلُّقَ السَّيِّدِ بِالْعَبْدِ أَقْوَى مِنْ تَعَلُّقِ السُّلْطَانِ بِهِ، لِأَنَّ الْمِلْكَ أَقْوَى مَنْ عَقْدِ الْبَيْعَةِ، وَوِلَايَةُ السَّادَةِ عَلَى الْعَبِيدِ فَوْقَ وِلَايَةِ السُّلْطَانِ عَلَى الرَّعِيَّةِ، حَتَّى إِذَا كَانَ لِلْأَمَةِ سَيِّدٌ وَأَبٌ فَإِنَّ وِلَايَةَ النكاح للسيد دون الأب، ثم إن الْأَبُ مُقَدَّمٌ عَلَى السُّلْطَانِ فِي وِلَايَةِ النِّكَاحِ فَيَكُونُ السَّيِّدُ مُقَدَّمًا عَلَى السُّلْطَانِ بِدَرَجَاتٍ فَكَانَ أَوْلَى، وَلِأَنَّ السَّيِّدَ يَمْلِكُ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ فِي هَذَا الْمَحَلِّ مَا لَا يَمْلِكُهُ الْإِمَامُ فَثَبَتَ أَنَّ الْمَوْلَى أَوْلَى وَثَالِثُهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ السَّيِّدَ يَمْلِكُ التَّعْزِيرَ فَكَذَا الْحَدُّ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ نَظِيرُ الْآخَرِ وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا مُقَدَّرًا وَالْآخَرُ غَيْرَ مُقَدَّرٍ، وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ لَا شَكَّ أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْأَئِمَّةِ دُونَ عَامَّةِ النَّاسِ، فَالتَّقْدِيرُ فَاجْلِدُوا أَيُّهَا الْأَئِمَّةُ وَالْحُكَّامُ كُلَّ وَاحِدٍ
maksadın ta'zîr olduğunu söylemek bâtıldır; zira zinanın akabinde zikredilen celdeden ancak had anlaşılır. İkincisi: Sultan onun üzerinde haddi ikame etme yetkisine sahip olunca, efendisi buna daha evladır; zira efendinin köleyle olan bağı, sultanın onunla olan bağından daha güçlüdür. Çünkü mülkiyet [bağı], biat akdinden daha güçlüdür ve efendilerin köleler üzerindeki velayeti, sultanın tebaa üzerindeki velayetinden üstündür. Hatta cariyenin bir efendisi ve bir de babası olduğunda, nikâh velayeti babaya değil efendiye aittir. Sonra baba da nikâh velayetinde sultandan önde gelir; böylece efendi sultandan derecelerle önde olmuş olur ve [haddi ikameye] daha evla bulunur. Ayrıca efendi, bu mahal üzerinde imamın mâlik olmadığı tasarruflara mâliktir; böylece mevlanın daha evla olduğu sabit olmuştur. Üçüncüsü: Efendinin ta'zîre mâlik olduğu hususunda icmâ etmişizdir; had de böyledir. Zira biri miktarı belirlenmiş, diğeri ise belirlenmemiş olsa da her ikisi birbirinin benzeridir. Ebû Bekir er-Râzî, Ebû Hanîfe'nin mezhebi lehine birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” kavlinin, avam halka değil imamlara yönelik bir hitap olduğunda şüphe yoktur. Takdiri: 'Ey imamlar ve yöneticiler, her birine yüzer celde vurun' şeklindedir.
مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَلَمْ يُفَرِّقْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ الْمَحْدُودِينَ مِنَ الْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْأَئِمَّةُ هُمُ الْمُخَاطَبُونَ بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَى الْأَحْرَارِ وَالْعَبِيدِ دُونَ الْمَوَالِي وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ جَازَ لِلْمَوْلَى أَنْ يَسْمَعَ شَهَادَةَ الشُّهُودِ عَلَى عَبْدِهِ بِالسَّرِقَةِ فَيَقْطَعَهُ، فَلَوْ رَجَعُوا عَنْ شَهَادَتِهِمْ لَوَجَبَ أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنْ تَضْمِينِ الشُّهُودِ، لِأَنَّ تَضْمِينَ الشُّهُودِ يَتَعَلَّقُ بِحُكْمِ الْحَاكِمِ بِالشَّهَادَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ يَحْكُمُ بِشَهَادَتِهِمْ لَمْ يَضْمَنُوا شَيْئًا فَكَانَ يَصِيرُ حَاكِمَا لِنَفْسِهِ بِإِيجَابِ الضَّمَانِ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ مِنَ النَّاسِ أَنْ يَحْكُمَ لِنَفْسِهِ. فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمَوْلَى لَا يَمْلِكُ اسْتِمَاعَ الْبَيِّنَةِ عَلَى عَبْدِهِ بِذَلِكَ وَلَا قَطْعَهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمَالِكَ رُبَّمَا لَا يَسْتَوْفِي الْحَدَّ بِكَمَالِهِ لِشَفَقَتِهِ عَلَى مِلْكِهِ، وَإِذَا كَانَ مُتَّهَمًا وَجَبَ أَنْ لَا يُفَوَّضَ إِلَيْهِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ قَوْلَهُ فَاجْلِدُوا لَيْسَ بِصَرِيحِهِ خِطَابًا مَعَ الْإِمَامِ، لَكِنْ بِوَاسِطَةِ أَنَّهُ لَمَّا انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ غَيْرَ الْإِمَامِ لَا يَتَوَلَّاهُ حَمَلْنَا ذَلِكَ الْخِطَابَ عَلَى الْإِمَامِ، وَهَاهُنَا لَمْ يَنْعَقِدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ لَا يَتَوَلَّاهُ لِأَنَّهُ عَيْنُ النِّزَاعِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّانِي قَالَ مُحْيِي السُّنَّةِ فِي كِتَابِ «التَّهْذِيبِ» هَلْ يَجُوزُ لِلْمَوْلَى قَطْعُ يَدِ عَبْدِهِ بِسَبَبِ السَّرِقَةِ أَوْ قَطْعِ الطَّرِيقِ؟ فِيهِ وَجْهَانِ أَصَحُّهُمَا أَنَّهُ يَجُوزُ، نَصَّ عَلَيْهِ فِي رِوَايَةِ الْبُوَيْطِيِّ لِمَا رُوِيَ/ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَطَعَ عَبْدًا لَهُ سَرَقَ وَكَمَا يَجْلِدُهُ فِي الزِّنَا وَشُرْبِ الْخَمْرِ وَالثَّانِي: لَا بَلِ الْقَطْعُ إِلَى الْإِمَامِ بِخِلَافِ الْجَلْدِ لِأَنَّ الْمَوْلَى يَمْلِكُ جِنْسَ الْجَلْدِ وَهُوَ التَّعْزِيرُ وَلَا يَمْلِكُ جِنْسَ الْقَطْعِ، ثُمَّ قَالَ وَكُلُّ حَدٍّ يُقِيمُهُ الْمَوْلَى عَلَى عَبْدِهِ إِنَّمَا يُقِيمُهُ إِذَا ثَبَتَ بِاعْتِرَافِ الْعَبْدِ، فَإِنْ كَانَتْ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَهَلْ يَسْمَعُ الْمَوْلَى الشَّهَادَةَ، فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: يَسْمَعُ لِأَنَّهُ مَلَكَ الْإِقَامَةَ بِالِاعْتِرَافِ فَيَمْلِكُ بِالْبَيِّنَةِ كَالْإِمَامِ وَالثَّانِي: لَا يَسْمَعُ بَلْ ذَاكَ إِلَى الْحُكَّامِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّالِثِ أَنَّهُ مَنْقُوضٌ بِالتَّعْزِيرِ.
Bu ayette kendilerine had uygulanacak olanlar arasında hürler ile köleler ayrılmamıştır; dolayısıyla mevlalar değil bizzat imamlar, hürler ve köleler üzerine hadleri ikame etmekle muhatap olanlar olmalıdır. İkincisi: Eğer mevlanın, kölesi aleyhine hırsızlık hususunda şahitlerin şahitliğini dinlemesi ve onun elini kesmesi caiz olsaydı, şahitler şahitliklerinden döndüklerinde şahitlere tazminat yükletebilmesi gerekirdi. Çünkü şahitlere tazminat yükletilmesi, hâkimin şahitlikle hüküm vermesine bağlıdır; zira şayet onların şahitliğiyle hükmetmiş olmasaydı hiçbir şey tazmin etmezlerdi. Böylece mevla, onlara tazminatı vacip kılarak kendi lehine hüküm veren bir hâkim durumuna düşerdi ki bu bâtıldır; zira insanlardan hiç kimse için kendi lehine hüküm verme hakkı yoktur. Bundan anladık ki mevla, kölesi aleyhine bu hususta beyyineyi dinleme ve onun elini kesme yetkisine sahip değildir. Üçüncüsü: Mülk sahibi, mülküne duyduğu şefkat sebebiyle haddi tastamam uygulamayabilir; töhmet altında olduğu zaman da yetkinin ona devredilmemesi vacip olur. Birincisine cevap şudur: { فَاجْلِدُوا } “Celde vurun” kavli sarih olarak imamla hitap değildir; lâkin imamdan başkasının bunu üstlenemeyeceğine dair icmâ oluştuğu için bu hitabı imama hamlettik. Burada ise imamın bunu üstlenmeyeceğine dair bir icmâ oluşmamıştır; çünkü ihtilafın ta kendisi budur. İkincisine cevap: Muhyissünne, «et-Tehzîb» adlı kitabında şöyle demiştir: 'Mevlanın hırsızlık veya yol kesme sebebiyle kölesinin elini kesmesi caiz midir?' Bu hususta iki vecih vardır; en sahih olanı caiz olduğudur. Müzenî'nin rivayetinde İbn Ömer'den rivayet edildiği üzere buna nass koymuştur: İbn Ömer, hırsızlık yapan bir kölesinin elini kesmiş ve zina ile içki içmede ona celde vurduğu gibi [bunu uygulamıştır]. İkincisi: [Caiz] değildir, bilakis el kesme celdenin aksine imama aittir; çünkü mevla celdenin cinsine, yani ta'zîre mâliktir ama kesmenin cinsine mâlik değildir. Sonra şöyle demiştir: 'Mevlanın kölesine uyguladığı her had, ancak kölenin ikrarıyla sabit olduğunda uygulanır. Eğer aleyhinde beyyine varsa, mevla şahitliği dinler mi?' Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Dinler; çünkü ikrarla ikameye mâlik olduğuna göre imam gibi beyyineyle de mâlik olur. İkincisi: Dinlemez, bilakis bu hâkimlere aittir. Üçüncüsüne cevap: Bu, ta'zîr ile nakzedilmiştir.
المسألة الثَّانِيَةُ: إِذَا فُقِدَ الْإِمَامُ فَلَيْسَ لِآحَادِ النَّاسِ إِقَامَةُ هَذِهِ الْحُدُودِ، بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يُعَيِّنُوا وَاحِدًا مِنَ الصَّالِحِينَ لِيَقُومَ بِهِ.
İkinci Mesele: İmam bulunmadığında, tek tek insanların bu hadleri ikame etme yetkisi yoktur; bilakis bunu yerine getirmesi için salih kimselerden birini tayin etmeleri daha evladır.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْخَارِجِيُّ الْمُتَغَلِّبُ هَلْ لَهُ إِقَامَةُ الْحُدُودِ؟ قَالَ بَعْضُهُمْ لَهُ ذَلِكَ وَقَالَ آخَرُونَ: لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ، لأن إقامة الحد من جهة من لم يَلْزَمُنَا أَنْ نُزِيلَ وِلَايَتَهُ أَبْعَدُ مِنْ أَنْ نُفَوِّضَ ذَلِكَ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الصَّالِحِينَ.
Üçüncü Mesele: Galip gelen Haricî'nin hadleri ikame etme hakkı var mıdır? Bazıları 'Buna hakkı vardır' demiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: 'Buna hakkı yoktur; çünkü velayetini ortadan kaldırmamız gereken kimsenin tarafından haddin ikame edilmesi, bunu salih bir adama havale etmemizden daha uzaktır.'
الْبَحْثُ السَّادِسُ: فِي كَيْفِيَّةِ إِقَامَةِ الْحَدِّ، أَمَّا الْجَلْدُ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ الْجَلْدُ، وَهَذَا مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْجَلْدِ الشَّدِيدِ، وَالْجَلْدِ الْخَفِيفِ، وَالْجَلْدِ عَلَى كُلِّ الْأَعْضَاءِ أَوْ عَلَى بَعْضِ الْأَعْضَاءِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ فِي الْآيَةِ إِشْعَارٌ بِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْقُيُودِ، بَلْ مُقْتَضَى الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ الْآتِي بِالْجَلْدِ كَيْفَ كَانَ خَارِجًا عَنِ الْعُهْدَةِ، لِأَنَّهُ أَتَى بِمَا أُمِرَ بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الْعُهْدَةِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَفِي لَفْظِ الْجَلْدِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَجَاوَزَ الْأَلَمُ إِلَى اللَّحْمِ، وَلِأَنَّ الْجَلْدَ ضَرْبُ الْجِلْدِ، يُقَالُ جَلَدَهُ كَقَوْلِكَ ظَهَرَهُ بِفَتْحِ الْهَاءِ وَبَطَنَهُ وَرَأَسَهُ، إِلَّا أَنَّا لَمَّا عَرَفْنَا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الزَّجْرُ وَالزَّجْرُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْجَلْدِ الْخَفِيفِ لَا جَرَمَ تَكَلَّمَ الْعُلَمَاءُ فِي صِفَةِ الْجَلْدِ عَلَى سَبِيلِ القياس ثم هنا مَسَائِلُ:
Altıncı İnceleme: Haddin ikame edilme keyfiyeti hakkındadır. Celdeye gelince, bil ki ayette zikredilen celdedir (celd / جَلْد). Bu ise şiddetli celde ile hafif celde, bütün uzuvlara celde ile bazı uzuvlara celde arasında müşterektir. Bu durumda ayette bu kayıtlardan hiçbirine dair bir işaret bulunmaz; bilakis ayetin gereği, celdeyi nasıl olursa olsun uygulayan kimsenin sorumluluktan kurtulmuş olmasıdır. Çünkü emrolunduğu şeyi yapmıştır, dolayısıyla sorumluluktan kurtulması vacip olur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Celd lafzında, acının ete geçmemesi gerektiğine bir işaret vardır. Zira celd, deriye vurmaktır; nitekim sırtına vurduğunda zaherehû (ظَهَرَهُ), karnına vurduğunda batenehû ve başına vurduğunda reesehû denildiği gibi celedehû denilir.' Ne var ki biz bundan maksadın caydırma olduğunu ve caydırmanın da ancak hafif celde ile hasıl olacağını bildiğimizden dolayıdır ki, âlimler kıyas yoluyla celdenin niteliği hakkında konuşmuşlardır. Sonra burada birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: الْمُحْصَنُ يُجْلَدُ مَعَ ثِيَابِهِ وَلَا يُجَرَّدُ، وَلَكِنْ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يَصِلُ الْأَلَمُ إِلَيْهِ، وَيُنْزَعُ مِنْ ثِيَابِهِ الْحَشْوُ والفرو. روي أن أبا عبيدة بن الجراح أُتِيَ بِرَجُلٍ فِي حَدٍّ فَذَهَبَ الرَّجُلُ يَنْزِعُ قميصه، وقال ما ينبغي لجسدي هَذَا الْمُذْنِبِ أَنْ يُضْرَبَ وَعَلَيْهِ قَمِيصٌ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَا تَدَعُوهُ يَنْزِعُ قَمِيصَهُ فَضَرَبَهُ عَلَيْهِ. أَمَّا الْمَرْأَةُ فَلَا خِلَافَ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَجْرِيدُهَا، بَلْ يُرْبَطُ عَلَيْهَا ثِيَابُهَا حَتَّى لَا تَنْكَشِفَ، وَيَلِي ذَلِكَ مِنْهَا امْرَأَةٌ.
Birinci Mesele: Muhsan olmayan kimseye elbiseleriyle birlikte celde vurulur, soyulmaz; fakat acının ona ulaşacağı şekilde olmalıdır, elbiselerinden dolgulu olanlar ve kürk çıkarılır. Rivayet edildiğine göre Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'a bir had cezası için bir adam getirildi; adam gömleğini çıkarmaya kalkışıp: 'Bu günahkâr bedenime üzerinde gömlek varken vurulması uygun olmaz' dedi. Ebû Ubeyde: 'Gömleğini çıkarmasına izin vermeyin' dedi ve ona gömleğinin üzerinden vurdu. Kadına gelince, onun soyulmasının caiz olmadığı hususunda ihtilaf yoktur; bilakis açılmasın diye elbiseleri üzerine bağlanır ve onun bu işini bir kadın üstlenir.
المسألة الثَّانِيَةُ: لَا يُمَدُّ وَلَا يُرْبَطُ بَلْ يُتْرَكُ حَتَّى يَتَّقِيَ بِيَدَيْهِ، وَيُضْرَبُ الرَّجُلُ قَائِمًا وَالْمَرْأَةُ جَالِسَةً. قَالَ أَبُو
İkinci Mesele: [Cezalandırılan kimse] uzatılmaz (yere yatırılmaz) ve bağlanmaz, bilakis elleriyle korunabilsin diye serbest bırakılır. Erkeğe ayakta, kadına ise oturarak vurulur. Ebû
يُوسُفَ ﵀: ضَرَبَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى الْمَرْأَةَ الْقَاذِفَةَ قَائِمَةً فَخَطَّأَهُ أَبُو حَنِيفَةَ.
Yûsuf rahimehullâh şöyle demiştir: İbn Ebî Leylâ, iftira eden kadına ayaktayken vurdu da Ebû Hanîfe onu hatalı buldu.
المسألة الثَّالِثَةُ: يُضْرَبُ بِسَوْطٍ وَسَطٍ لَا جَدِيدٍ يَجْرَحُ وَلَا خَلِقٍ لَمْ يُؤْلِمْ، وَيُضْرَبُ ضَرْبًا بَيْنَ ضَرْبَيْنِ لَا شَدِيدٍ وَلَا وَاهٍ. رَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ قَالَ أُتِيَ عُمَرُ بِرَجُلٍ فِي حَدٍّ ثُمَّ جِيءَ بِسَوْطٍ فِيهِ شِدَّةٌ، فَقَالَ أُرِيدُ أَلْيَنَ مِنْ هَذَا، فَأُتِيَ بِسَوْطٍ فِيهِ لِينٌ، فَقَالَ أُرِيدُ أَشَدَّ مِنْ هَذَا، فَأُتِيَ بِسَوْطٍ بَيْنَ السَّوْطَيْنِ فَرَضِيَ بِهِ.
Üçüncü Mesele: Yaralayan yeni bir kamçı ile acıtmayan eski bir kamçı arasında orta halli bir kamçı ile vurulur; ne şiddetli ne de gevşek olan, iki vuruş arası bir vuruşla vurulur. Ebû Osmân en-Nehdî rivayet edip şöyle demiştir: Ömer'e bir had cezası için bir adam getirildi, sonra sertliği olan bir kamçı getirildi. Ömer: 'Bundan daha yumuşağını istiyorum' dedi. Yumuşaklığı olan bir kamçı getirildi, 'Bundan daha sertini istiyorum' dedi. İki kamçı arasında [orta halli] bir kamçı getirildi de ondan razı oldu.
المسألة الرَّابِعَةُ: تُفَرَّقُ السِّيَاطُ عَلَى أَعْضَائِهِ وَلَا يُجَمِّعُهَا فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ، وَاتَّفَقُوا عَلَى/ أَنَّهُ يَتَّقِي الْمَهَالِكَ كَالوجه وَالْبَطْنِ وَالْفَرْجِ، وَيَضْرِبُ عَلَى الرَّأْسِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَا يَضْرِبُ عَلَى الرَّأْسِ، وَهُوَ قَوْلٌ عَلَى حُجَّةِ الشَّافِعِيِّ ﵀. قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَضْرِبُ عَلَى الرَّأْسِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ فِيهِ.
Dördüncü Mesele: Kamçılar onun uzuvlarına dağıtılır, tek bir yerde toplanmaz. Yüz, karın ve avret mahalli gibi öldürücü/tehlikeli yerlerden sakınacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Şâfiî rahimehullâh'a göre başa vurulur. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: 'Başa vurulmaz' demiştir; Şâfiî rahimehullâh'ın delili lehine olan bir kavildir. Ebû Bekir: 'Başa vururum; zira şeytan ordadır' demiştir.
وعن عمر أنه ضرب صبيغ ابن عُسَيْلٍ عَلَى رَأْسِهِ حِينَ سَأَلَ عَنِ الذَّارِيَاتِ عَلَى وَجْهِ التَّعَنُّتِ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا يُضْرَبُ عَلَى الوجه فَكَذَا الرَّأْسُ وَالْجَامِعُ الْحُكْمُ وَالْمَعْنَى. أَمَّا الْحُكْمُ فَلِأَنَّ الشَّيْنَ الَّذِي يَلْحَقُ الرَّأْسَ بِتَأْثِيرِ الضَّرْبِ كَالَّذِي يَلْحَقُ الْوَجْهَ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمُوضِحَةَ وَسَائِرَ الشِّجَاجِ حُكْمُهَا فِي الرَّأْسِ وَالوجه وَاحِدٌ، وَفَارَقَا سَائِرَ الْبَدَنِ، لِأَنَّ الْمُوضِحَةَ فِيمَا سِوَى الرَّأْسِ وَالوجه إِنَّمَا يَجِبُ فِيهَا حُكُومَةٌ وَلَا يجب فيها أرش الموضحة والواقعة فِي الرَّأْسِ وَالْوَجْهِ، فَوَجَبَ اسْتِوَاءُ الرَّأْسِ وَالوجه فِي وُجُوبِ صَوْنِهِمَا عَنِ الضَّرْبِ. وَأَمَّا الْمَعْنَى فَهُوَ إِنَّمَا مُنِعَ مِنْ ضَرْبِ الوجه لِمَا كَانَ فِيهِ مِنَ الْجِنَايَةِ عَلَى الْبَصَرِ، وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي الرَّأْسِ، لِأَنَّ ضَرْبَ الرَّأْسِ يُظْلِمُ مِنْهُ الْبَصَرُ، وَرُبَّمَا حَدَثَ مِنْهُ الْمَاءُ فِي الْعَيْنِ، وَرُبَّمَا حَدَثَ مِنْهُ اخْتِلَاطُ الْعَقْلِ.
Ömer'den de rivayet edildiğine göre o, Subeyğ b. İsl'e inatlaşma yoluyla Zâriyât suresini sorduğu zaman başına vurmuştur. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın delili: Yüze vurulmayacağı hususunda icmâ ettik, baş da böyledir; ortak illet hem hükümdür hem de manadır. Hükme gelince, çünkü vuruşun tesiriyle başta meydana gelecek kusur/çirkinlik, yüzde meydana gelecek olan gibidir. Bunun delili şudur: Mûzıha (kemiği açığa çıkaran yara) ve diğer yaraların baş ve yüzdeki hükmü birdir; bedenin diğer kısımlarından ise ayrılırlar. Çünkü baş ve yüz dışındaki mûzıhada sadece hükûmet-i adl (hâkimin takdir edeceği tazminat) vacip olur, başta ve yüzde vuku bulan mûzıha diyeti vacip olmaz. Dolayısıyla vurulmaktan korunmalarının vücûbunda baş ile yüzün eşit olması vacip olmuştur. Manaya gelince, yüze vurulmasının yasaklanması görme duyusuna bir zarar vermesinden dolayıdır; bu ise başta da mevcuttur. Çünkü başa vurmak görmeyi karartır, bazen gözde su toplanmasına sebep olur ve bazen de akıl karışıklığına yol açar.
أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ بِأَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ الوجه وَالرَّأْسِ ثَابِتٌ، لِأَنَّ الضَّرْبَةَ إِذَا وَقَعَتْ عَلَى الْوَجْهِ، فَعَظْمُ الْجَبْهَةِ رَقِيقٌ فَرُبَّمَا انْكَسَرَ بِخِلَافِ عَظْمِ الْقَفَا، فَإِنَّهُ فِي نِهَايَةِ الصَّلَابَةِ، وَأَيْضًا فَالْعَيْنُ فِي نِهَايَةِ اللَّطَافَةِ، فَالضَّرْبُ عَلَيْهَا يُورِثُ الْعَمَى، وَأَيْضًا فَالضَّرْبُ عَلَى الوجه يَكْسِرُ الْأَنْفَ لِأَنَّهُ مِنْ غُضْرُوفٍ لَطِيفٍ، وَيَكْسِرُ الْأَسْنَانَ لِأَنَّهَا عِظَامٌ لَطِيفَةٌ، وَيَقَعُ عَلَى الْخَدَّيْنِ وَهُمَا لَحَمَانِ قَرِيبَانِ مِنَ الدِّمَاغِ، وَالضَّرْبَةُ عَلَيْهِمَا فِي نِهَايَةِ الْخَطَرِ لِسُرْعَةِ وُصُولِ ذَلِكَ الْأَثَرِ إِلَى جِرْمِ الدِّمَاغِ، وَكُلُّ ذَلِكَ لَمْ يُوجَدْ فِي الضَّرْبِ عَلَى الرَّأْسِ.
Ashabımız buna şöyle cevap vermiştir: Yüz ile baş arasındaki fark sabittir; zira darbe yüze isabet ettiğinde, alın kemiği incedir, ense kemiğinin aksine kırılabilir; ense kemiği son derece serttir. Ayrıca göz son derece narindir; üzerine vurulması körlüğe yol açar. Yine yüze vurmak burnu kırar çünkü narin bir kıkırdaktandır; dişleri kırar çünkü narin kemiklerdir. Darbe, beyne yakın iki et parçası olan yanaklara isabet eder ve bu tesirin beyin kütlesine hızla ulaşmasından dolayı onlara darbe son derece tehlikelidir. Bütün bunlar ise başa vurmada bulunmaz.
المسألة الْخَامِسَةُ: لَوْ فَرَّقَ سِيَاطَ الْحَدِّ تَفْرِيقًا لَا يَحْصُلُ بِهِ التَّنْكِيلُ، مِثْلَ أَنْ يَضْرِبَ كُلَّ يَوْمٍ سَوْطًا أَوْ سَوْطَيْنِ لَا يُحْسَبُ، وَإِنْ ضَرَبَ كُلَّ يَوْمٍ عِشْرِينَ أَوْ أَكْثَرَ يُحْسَبُ، وَالْأَوْلَى أَنْ لَا يُفَرِّقَ.
Beşinci Mesele: Had kamçılarını kendisiyle caydırıcılığın hasıl olmayacağı şekilde dağıtırsa, örneğin her gün bir veya iki kamçı vurursa [hadden] sayılmaz; her gün yirmi veya daha fazla vurursa sayılır. Evla olan ise [günlere] dağıtmamaktır.
المسألة السَّادِسَةُ: إِنْ وَجَبَ الْحَدُّ عَلَى الْحُبْلَى لَا يُقَامُ حَتَّى تَضَعَ،
Altıncı Mesele: Gebe kadına had vacip olursa doğuruncaya kadar ikame edilmez;
رَوَى عِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ: أن المرأة مِنْ جُهَيْنَةَ أَتَتْ رَسُولَ اللَّه ﷺ وَهِيَ حُبْلَى مِنَ الزِّنَا، فَقَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّه أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْهُ عَلَيَّ، فَدَعَا نَبِيُّ اللَّه وَلَيَّهَا فَقَالَ أَحْسِنْ إِلَيْهَا، فَإِذَا وَضَعَتْ فَأْتِنِي بِهَا فَفَعَلَ، فَأَمَرَ بِهَا نَبِيُّ اللَّه ﷺ فُشَدَّتْ عَلَيْهَا ثِيَابُهَا، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا فَرُجِمَتْ ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهَا،
İmrân b. Husayn rivayet etmiştir: Cüheyne kabilesinden bir kadın zinadan gebe kalmış olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve: 'Ey Allah'ın Peygamberi, haddi gerektiren bir suç işledim, onu bana uygula' dedi. Allah'ın Peygamberi kadının velisini çağırdı ve: «Ona iyi davran; doğurduğu zaman onu bana getir» buyurdu. Adam öyle yaptı. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kadın hakkında emir verdi, elbiseleri üzerine bağlandı; sonra emretti, recmedildi, ardından onun üzerine namaz kıldı.
وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّأْدِيبُ دُونَ الْإِتْلَافِ.
Ayrıca maksat helak etmek değil terbiye etmektir.
المسألة السَّابِعَةُ: إِنْ وَجَبَ الْجَلْدُ عَلَى الْمَرِيضِ نُظِرَ، فَإِنْ كَانَ بِهِ مَرَضٌ يُرْجَى زَوَالُهُ مِنْ صُدَاعٍ أَوْ ضَعْفٍ أَوْ وِلَادَةٍ يُؤَخَّرُ حَتَّى يَبْرَأَ، كَمَا لَوْ أُقِيمَ عَلَيْهِ حَدٌّ أَوْ قَطْعٌ لَا يُقَامُ عَلَيْهِ حَدٌّ آخَرُ حَتَّى يَبْرَأَ مِنَ الْأَوَّلِ، وَإِنْ كَانَ بِهِ مَرَضٌ لَا يُرْجَى زَوَالُهُ، كَالسُّلِّ وَالزَّمَانَةِ فَلَا يُؤَخَّرُ وَلَا يُضْرَبُ بِالسِّيَاطِ فَإِنَّهُ يَمُوتُ وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مَوْتَهُ، وَذَلِكَ لَا يَخْتَلِفُ سَوَاءٌ كَانَ زِنَاهُ فِي حَالِ الصِّحَّةِ ثُمَّ مَرِضَ أَوْ فِي حَالِ الْمَرَضِ، بَلْ يُضْرَبُ بِعِثْكَالٍ عَلَيْهِ مائة شمراخ فيقول ذَلِكَ مَقَامَ مِائَةِ جَلْدَةٍ. كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي قِصَّةِ أَيُّوبَ ﵇: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ [ص: ٤٤] وَعِنْدَ/ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: يُضْرَبُ بِالسِّيَاطِ، دَلِيلُنَا مَا
Yedinci Mesele: Hastaya celde vacip olduğunda bakılır: Eğer baş ağrısı, zayıflık veya doğum gibi geçmesi umulan bir hastalığı varsa iyileşinceye kadar ertelenir; nitekim kendisine bir had veya el kesme uygulandığında birincisinden iyileşinceye kadar başka bir had ikame edilmez. Eğer verem ve kötürümlük gibi geçmesi umulmayan bir hastalığı varsa ertelenmez ve kamçılarla da vurulmaz; çünkü ölür, maksat ise onun ölmesi değildir. Bu durum, zinasının sıhhat halindeyken olup sonra hastalanması ile hastalık halindeyken olması arasında fark etmez; bilakis üzerinde yüz çöp bulunan bir hurma dalıyla vurulur ve bu, yüz celde yerine geçer. Nitekim Teâlâ, Eyyûb aleyhisselâm'ın kıssasında şöyle buyurmuştur: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } [Sâd: 44] “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma”. Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre ise kamçılarla vurulur. Bizim delilimiz,
رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا مُقْعَدًا أَصَابَ امرأة فأمر
kötürüm bir adamın bir kadına yanaştığı, bunun üzerine
النَّبِيُّ ﷺ فَأَخَذُوا مِائَةَ شِمْرَاخٍ فَضَرَبُوهُ بِهَا ضَرْبَةً وَاحِدَةً،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emredip yüz çöp aldıkları ve onunla ona bir defa vurdukları şeklindeki rivayettir.
وَلِأَنَّ الصَّلَاةَ إِذَا كَانَتْ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ حَالِهِ فَالْحَدُّ أَوْلَى بِذَلِكَ.
Ayrıca namaz onun durumunun farklılaşmasıyla farklılaştığına göre, had buna daha evladır.
المسألة الثَّامِنَةُ: يُقَامُ الْحَدُّ فِي وَقْتِ اعْتِدَالِ الْهَوَاءِ، فَإِنْ كَانَ فِي حَالِ شِدَّةِ حَرٍّ أَوْ بَرْدٍ نُظِرَ إِنْ كَانَ الْحَدُّ رَجْمًا يُقَامُ عَلَيْهِ كَمَا يُقَامُ فِي الْمَرَضِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ قَتْلُهُ، وَقِيلَ إِنْ كَانَ الرَّجْمُ ثَبَتَ عَلَيْهِ بِإِقْرَارِهِ فَيُؤَخَّرُ إِلَى اعْتِدَالِ الْهَوَاءِ وَزَوَالِ الْمَرَضِ الَّذِي يُرْجَى زَوَالُهُ، لِأَنَّهُ رُبَّمَا رَجَعَ عَنْ إِقْرَارِهِ فِي خِلَالِ الرَّجْمِ وَقَدْ أَثَّرَ الرَّجْمُ فِي جِسْمِهِ فَتُعِينُ شِدَّةُ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَالْمَرَضِ عَلَى إِهْلَاكِهِ بِخِلَافِ مَا لَوْ ثَبَتَ بِالْبَيِّنَةِ لِأَنَّهُ لَا يَسْقُطُ، وَإِنْ كَانَ الْحَدُّ جَلْدًا لَمْ يَجُزْ إِقَامَتُهُ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ كَمَا لَا يُقَامُ فِي الْمَرَضِ. أَمَّا الرَّجْمُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sekizinci Mesele: Had, havanın ılıman olduğu vakitte ikame edilir. Şiddetli sıcak veya soğuk halinde olursa bakılır: Eğer had recim ise hastalıktaki gibi uygulanır; çünkü maksat onun öldürülmesidir. Denildi ki: Eğer recim onun ikrarıyla sabit olmuşsa, havanın ılımanlaşmasına ve geçmesi umulan hastalığın geçmesine kadar ertelenir; çünkü recim esnasında ikrarından dönebilir ve recim bedeninde tesir bırakmışken şiddetli sıcak, soğuk ve hastalık onun helak olmasına yardım eder; beyyine ile sabit olduğunun aksine, çünkü [bu durumda had] düşmez. Eğer had celde ise hastalıktaki gibi şiddetli sıcak ve soğukta uygulanması caiz olmaz. Recme gelince, onda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀، وَمَالِكٌ ﵀: يَجُوزُ لِلْإِمَامِ أَنْ يَحْضُرَ رَجْمَهُ وَأَنْ لَا يَحْضُرَ، وَكَذَا الشُّهُودُ لَا يَلْزَمُهُمُ الْحُضُورُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: إِنْ ثَبَتَ الزِّنَا بِالْبَيِّنَةِ وجب على الشهود أن يبدءوا بِالرَّجْمِ ثُمَّ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ، وَإِنْ ثَبَتَ بِإِقْرَارٍ بَدَأَ الْإِمَامُ ثُمَّ النَّاسُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِرَجْمِ مَاعِزٍ وَالْغَامِدِيَّةِ وَلَمْ يَحْضُرْ رَجْمَهُمَا.
Birinci Mesele: Şâfiî rahimehullâh ve Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: İmamın onun recminde hazır bulunması da bulunmaması da caizdir; aynı şekilde şahitlerin de hazır bulunması gerekmez. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: 'Zina beyyine ile sabit olmuşsa şahitlerin recme başlaması vaciptir, sonra imam, sonra da insanlar [taşlar]. İkrar ile sabit olmuşsa imam başlar, sonra insanlar' demiştir. Şâfiî rahimehullâh'ın delili: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mâiz ve Gâmidiyye kadınının recmedilmesini emretmiş ve onların recminde hazır bulunmamıştır.
المسألة الثَّانِيَةُ: إِنْ ثَبَتَ الزِّنَا بِإِقْرَارِهِ فَمَتَى رَجَعَ تُرِكَ، وَقَعَ بِهِ بَعْضُ الْحَدِّ أَوْ لَمْ يَقَعْ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ وَالثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَدَاوُدُ لَا يُقْبَلُ رُجُوعُهُ، وَعَنْ مَالِكٍ ﵀ رِوَايَتَانِ.
İkinci Mesele: Zina onun ikrarıyla sabit olmuşsa, ne zaman [ikrarından] dönerse, haddin bir kısmı uygulanmış olsun veya olmasın [cezalandırılması] terk edilir. Ebû Hanîfe rahimehullâh, Sevrî, Ahmed ve İshâk bu görüştedir. Hasen, İbn Ebî Leylâ ve Dâvûd ise 'Dönmesi kabul edilmez' demiştir. Mâlik rahimehullâh'tan ise iki rivayet vardır.
حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ:
Birinci kavlin delili:
أَنَّ مَاعِزًا لَمَّا مَسَّتْهُ الْحِجَارَةُ وَهَرَبَ، فَقَالَ ﵇: «هَلَّا تَرَكْتُمُوهُ» .
Mâiz'e taşlar isabet edip de kaçtığında Peygamber aleyhisselâm'ın: «Onu bıraksaydınız ya!» buyurmasıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ: يُحْفَرُ لِلْمَرْأَةِ إِلَى صَدْرِهَا حَتَّى لَا تَنْكَشِفَ ويرمى إِلَيْهَا، وَلَا يُحْفَرُ لِلرَّجُلِ، لِمَا
Üçüncü Mesele: Kadın için açılmasın diye göğsüne kadar çukur kazılır ve ona [taş] atılır; erkek için ise çukur kazılmaz. Çünkü
رَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ «أَنَّ مَاعِزًا أَتَى رَسُولَ اللَّه ﷺ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه إِنِّي أَصَبْتُ فَاحِشَةً فَأَقِمْ عَلَيَّ الْحَدَّ، فَرَدَّهُ النَّبِيُّ ﵇ مِرَارًا، ثُمَّ سَأَلَ قَوْمَهُ، فَقَالُوا: لَا نَعْلَمُ بِهِ بَأْسًا فَأَمَرَنَا أَنْ نَرْجُمَهُ، فَانْطَلَقْنَا بِهِ إِلَى بَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَمَا أَوْثَقْنَاهُ وَلَا حَفَرْنَا لَهُ، قَالَ فَرَمَيْنَاهُ بِالْعِظَامِ وَالْمَدَرِ وَالْخَزَفِ، قَالَ فَاشْتَدَّ وَاشْتَدَدْنَا خَلْفَهُ حَتَّى أَتَى عُرْضَ الْحَرَّةِ وَانْتَصَبَ لَنَا فَرَمَيْنَاهُ بِجَلَامِيدِ الْحَرَّةِ حَتَّى سَكَنَ»
Ebû Saîd el-Hudrî şöyle rivayet etmiştir: «Mâiz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben çirkin bir fiil işledim, bana haddi uygula' dedi. Peygamber aleyhisselâm onu defalarca geri çevirdi, sonra kavmine sordu; onlar: 'Onda bir kusur bilmiyoruz' dediler. Bunun üzerine [Peygamber] onu recmetmemizi emretti. Onu Bakîu'l-Garkad'a götürdük; ne onu bağladık ne de onun için çukur kazdık. Dedi ki: Ona kemikler, kesekler ve çömlek parçaları attık. Dedi ki: O hızla kaçtı, biz de peşinden koştuk; nihayet Harre'nin kenarına geldi ve bize karşı durdu; hareketsiz kalıncaya kadar ona Harre'nin taşlarını attık».
وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ
Delil getirme yönü:
أَنَّهُ قَالَ: «فَمَا أَوْثَقْنَاهُ وَلَا حَفَرْنَا لَهُ»
Onun: «Ne onu bağladık ne de onun için çukur kazdık» demesidir.
وَلِأَنَّهُ هَرَبَ، وَلَوْ كَانَ فِي حُفْرَةٍ لَمَا أَمْكَنَهُ ذَلِكَ.
Ayrıca o kaçmıştır; şayet bir çukurda olsaydı buna imkân bulamazdı.
المسألة الرَّابِعَةُ: إِذَا مَاتَ فِي الْحَدِّ يُغَسَّلُ وَيُكَفَّنُ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ وَيُدْفَنُ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ، فَهَذَا مَا أَرَدْنَا ذِكْرَهُ مِنْ بَيَانِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
Dördüncü Mesele: Had esnasında ölürse yıkanır, kefenlenir, üzerine namaz kılınır ve Müslümanların kabristanına defnedilir. İşte bu ayetle ilgili şer'î hükümlerin beyanından zikretmek istediklerimiz bunlardır.
أَمَّا الْمَبَاحِثُ الْعَقْلِيَّةُ: فَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: لَا شَكَّ أَنَّ الْبَدَنَ مُرَكَّبٌ مِنْ أَجْزَاءٍ كَثِيرَةٍ، فَإِمَّا أَنْ يَقُومَ بِكُلِّ جُزْءٍ حَيَاةٌ وَعِلْمٌ وَقُدْرَةٌ عَلَى حِدَةٍ أَوْ يَقُومَ بِكُلِّ الْأَجْزَاءِ حَيَاةٌ وَاحِدَةٌ وَعِلْمٌ وَاحِدٌ وَقُدْرَةٌ وَاحِدَةٌ، وَالثَّانِي مُحَالٌ لِاسْتِحَالَةِ قِيَامِ الْعَرَضِ الْوَاحِدِ بِالْمَحَالِّ الْكَثِيرَةِ فَتَعَيَّنَ/ الْأَوَّلُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ حَيًّا عَلَى حِدَةٍ وَعَالِمًا عَلَى حِدَةٍ وَقَادِرًا عَلَى حِدَةٍ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ الزَّانِي هُوَ الْفَرْجُ لَا الظَّهْرُ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ مِنَ الْحَكِيمِ أَنْ يَأْمُرَ بِجَلْدِ الظَّهْرِ، وَلِأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الْإِنْسَانُ حَالَ إِقْدَامِهِ عَلَى الزِّنَا عَجِيفًا نَحِيفًا ثُمَّ يَسْمَنُ بَعْدَ ذَلِكَ فَكَيْفَ يَجُوزُ إِيلَامُ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الزَّائِدَةِ مَعَ أَنَّهَا كَانَتْ بَرِيئَةً عَنْ فِعْلِ الزِّنَا، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ فَاعِلًا عَلَى حِدَةٍ وَحَيًّا عَلَى حِدَةٍ وَذَلِكَ مُحَالٌ، بَلِ الْحَيَاةُ
Akli incelemelere gelince: Bil ki insanlardan şöyle diyen olmuştur: Bedenin birçok cüzden mürekkep olduğunda şüphe yoktur; bu durumda ya her bir cüzde ayrı bir hayat, ilim ve kudret bulunacaktır veya bütün cüzlerde tek bir hayat, tek bir ilim ve tek bir kudret bulunacaktır. İkincisi imkânsızdır; çünkü tek bir arazın birçok mahalde bulunması imkânsızdır. Dolayısıyla birincisi tayin eder. Böyle olunca bedenin her bir cüzü tek başına diri, tek başına bilen ve tek başına güç yetiren olur. Bu sabit olunca deriz ki: Zina eden fercdir, sırt değildir; öyleyse sırta celde vurulmasını emretmek Hakîm olan [Allah]'a nasıl yakışır? Hem bazen insan zinaya kalkıştığı sırada zayıf ve cılız olup sonradan şişmanlayabilir; o halde zina fiilinden berî oldukları halde o fazlalık cüzlere acı vermek nasıl caiz olur? Şayet birisi: 'Bu [itiraz] iki vecihten defedilmiştir: Birincisi: Bedenin cüzlerinin her biri ayrı bir fail ve ayrı bir diri değildir; bu imkânsızdır. Bilakis hayat,
وَالْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ تَقُومُ بِالْجُزْءِ الْوَاحِدِ ثُمَّ تُوجِبُ حُكْمَ الْحَيِيَّةِ وَالْعَالِمِيَّةِ وَالْقَادِرِيَّةِ لِمَجْمُوعِ الْأَجْزَاءِ، فَيَكُونُ الْمَجْمُوعُ حَيًّا وَاحِدًا عَالِمًا وَاحِدًا قَادِرًا وَاحِدًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ الَّذِي هُوَ الْفَاعِلُ وَالْمُحَرِّكُ وَالْمُدْرِكُ شَيْءٌ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جُسْمَانِيٍّ. وَإِنَّمَا هُوَ مُدَبِّرٌ لِهَذَا الْبَدَنِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَيْضًا يَزُولُ السُّؤَالُ وَالْجَوَابُ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعِلْمَ إِذَا قَامَ بِجُزْءٍ وَاحِدٍ، فَإِمَّا أَنْ يَحْصُلَ بِمَجْمُوعِ الْأَجْزَاءِ عَالِمِيَّةٌ وَاحِدَةٌ فَيَلْزَمُ قِيَامُ الصِّفَةِ الْوَاحِدَةِ بِالْمَحَالِّ الْكَثِيرَةِ وَهُوَ مُحَالٌ، أَوْ يَقُومَ بِكُلِّ جُزْءٍ عَالِمِيَّةٌ عَلَى حِدَةٍ فَيَعُودَ الْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ، وَأَمَّا الثَّانِي فَفِي نِهَايَةِ الْبُعْدِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْفَاعِلُ لِلْقَبِيحِ هُوَ ذَلِكَ الْمُبَايِنُ فَلِمَ يُضْرَبُ هَذَا الْجَسَدُ؟ وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرْعِ رِعَايَةُ الْمَصَالِحِ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّ شَرْعَ الْحَدِّ يُفِيدُ الزَّجْرَ، فَكَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا واللَّه أَعْلَمُ.
ilim ve kudret tek bir cüzde bulunur, sonra cüzlerin bütünü için dirilik, bilicilik ve güç yetiricilik hükmünü gerektirir; böylece bütün, tek bir diri, tek bir bilen ve tek bir güç yetiren olur. Bu takdire göre soru zail olur. İkincisi: Fail, hareket ettirici ve idrak edici olanın cisim ve cismanî olmayan bir şey olduğu söylenir. O ancak bu bedenin yöneticisidir. Bu takdire göre de soru zail olur' derse; [buna] cevap şudur: Birincisi zayıftır; zira ilim tek bir cüzde bulunduğunda, ya cüzlerin bütününde tek bir bilicilik hasıl olacaktır ki bu durumda tek bir sıfatın birçok mahalde bulunması gerekir -bu ise imkânsızdır- yahut her bir cüzde ayrı bir bilicilik bulunacaktır ki bu durumda zikredilen mahzur geri döner. İkincisine gelince, son derece uzaktır; çünkü çirkin fiili işleyen o [bedenden] ayrı şey ise, bu cesede niçin vurulmaktadır? Bil ki şeriat hükümlerinden maksat maslahatların gözetilmesidir; biz haddin meşru kılınmasının caydırıcılık sağladığını biliyoruz, dolayısıyla maksat hasıl olmuştur. Allah en iyisini bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dini hususunda o ikisine karşı bir acıma duygusu sizi tutmasın” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: الرَّأْفَةُ الرِّقَّةُ وَالرَّحْمَةُ وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِسُكُونِ الْهَمْزَةِ وَقُرِئَ رَأَفَةٌ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَرَآفَةٌ عَلَى فَعَالَةٍ.
Birinci Mesele: Re'fet (رَأْفَة), incelik ve merhamettir. Genel kıraat hemzenin sükûnuyladır (re'feh / رَأْفَة); hemzenin fethasıyla re'afeh (رَأَفَة) ve fa'âle vezninde reâfeh (رَآفَة) şeklinde de okunmuştur.
المسألة الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنْ لَا تَأْخُذَكُمْ رَأْفَةٌ بِأَنْ يُعَطَّلَ الْحَدُّ أَوْ يُنْقَصَ مِنْهُ، وَالْمَعْنَى لَا تُعَطِّلُوا حُدُودَ اللَّه وَلَا تَتْرُكُوا إِقَامَتَهَا لِلشَّفَقَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ لَا تَأْخُذَكُمْ رَأْفَةٌ بِأَنْ يُخَفَّفَ الْجَلْدُ وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ، وَيُحْتَمَلُ كِلَا الْأَمْرَيْنِ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ الْأَمْرُ بِنَفْسِ الْجَلْدِ، وَلَمْ يُذْكَرْ صِفَتُهُ، فَمَا يَعْقُبُهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَيْهِ وَكَفَى بِرَسُولِ اللَّه أُسْوَةٌ فِي ذَلِكَ حَيْثُ
İkinci Mesele: Maksadın, haddin iptal edilmesi veya ondan eksiltilmesi suretiyle sizi bir acımanın tutmaması olması muhtemeldir. Mana: 'Allah'ın hadlerini iptal etmeyin, şefkat ve merhamet sebebiyle onların ikamesini terk etmeyin' şeklindedir; bu, Mücâhid, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'in kavli olup Ferrâ ve Zeccâc'ın da tercihidir. Celdenin hafifletilmesi suretiyle sizi bir acımanın tutmaması olması da muhtemeldir; bu da Saîd b. el-Müseyyeb, Hasen ve Katâde'nin kavlidir. Her iki durum da muhtemeldir; birincisi daha evladır, çünkü daha önce geçen şey celdenin bizzat kendisinin emredilmesidir, onun niteliği zikredilmemiştir; dolayısıyla ardından gelenin ona râci olması vaciptir. Bu hususta Resûlullah'ın örneği yeterlidir; nitekim
قَالَ: «لَوْ سَرَقَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ لَقَطَعْتُ يَدَهَا»
şöyle buyurmuştur: «Muhammed'in kızı Fâtıma hırsızlık etseydi, elbette onun da elini keserdim».
وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ فِي دِينِ اللَّه عَلَى أَنَّ الدِّينَ إِذَا أَوْجَبَ أَمْرًا لَمْ يَصِحَّ اسْتِعْمَالُ الرَّأْفَةِ فِي خِلَافِهِ.
O, { فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dini hususunda” kavliyle, din bir şeyi vacip kıldığında onun aksine acıma duygusunu kullanmanın sahih olmayacağına dikkat çekmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَهُوَ من باب التهييج والنهاب الْغَضَبِ للَّه تَعَالَى وَلِدِينِهِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَلَا تَتْرُكُوا إِقَامَةَ الْحُدُودِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِأَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ مِنَ الْإِيمَانِ بِخِلَافِ مَا تَقُولُهُ الْمُرْجِئَةُ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الرَّأْفَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا إِذَا حَكَمَ الْإِنْسَانُ بِطَبْعِهِ أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ لَا تُقَامَ تِلْكَ الْحُدُودُ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مُنْكِرًا لِلدِّينِ فَيَخْرُجُ عَنِ الْإِيمَانِ
Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız” kavline gelince, bu, Allah Teâlâ ve O'nun dini için gayrete gelme ve öfkelenmeyi harekete geçirme kabilindendir. Cübbâî şöyle demiştir: Ayetin takdiri: 'Eğer inanıyorsanız hadlerin ikamesini terk etmeyin' şeklindedir. Bu, Mürcie'nin söylediğinin aksine, vacipleri eda etmekle meşgul olmanın imandan olduğuna delalet eder. Cevap şudur: Şefkat ancak insan tabiatı gereği o hadlerin ikame edilmemesinin daha evla olduğuna hükmettiğinde hasıl olur; bu durumda ise dini inkâr etmiş olur ve imandan çıkar.
فِي الْحَدِيثِ «يُؤْتَى بِوَالٍ نَقَصَ مِنَ الْحَدِّ سَوْطًا، فَيُقَالُ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَاكَ؟ / فَيَقُولُ رَحْمَةً لِعِبَادِكَ، فَيُقَالُ لَهُ أَنْتَ أَرْحَمُ بِهِمْ مِنِّي! فَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ، وَيُؤْتَى بِمَنْ زَادَ سَوْطًا فَيُقَالُ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُ لِيَنْتَهُوا عَنْ مَعَاصِيكَ، فَيَقُولُ أَنْتَ أَحْكَمُ بِهِ مِنِّي! فَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hadden bir kamçı eksilten bir yönetici getirilir; ona: 'Bunu niçin yaptın?' denilir. O da: 'Kullarına merhameten' der. Ona: 'Sen onlara benden daha mı merhametlisin!' denilir ve ateşe götürülmesi emredilir. Bir kamçı artıran kimse getirilir; ona: 'Bunu niçin yaptın?' denilir. O da: 'Sana karşı isyanlardan vazgeçsinler diye' der. [Allah]: 'Sen bunu benden daha mı iyi bilirsin/hükmedersin!' buyurur ve ateşe götürülmesi emredilir».