أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden bir topluluk da onların cezalandırılmasına şahit olsun” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ أَمْرٌ وَظَاهِرُهُ لِلْوُجُوبِ، لَكِنَّ الْفُقَهَاءَ قَالُوا يُسْتَحَبُّ حُضُورُ الْجَمْعِ وَالْمَقْصُودُ إِعْلَانُ إِقَامَةِ الْحَدِّ، لِمَا فِيهِ مِنْ مَزِيدِ الرَّدْعِ، وَلِمَا فِيهِ مِنْ رَفْعِ التُّهْمَةِ عَمَّنْ يَجْلِدُ، وَقِيلَ أَرَادَ بِالطَّائِفَةِ الشُّهُودَ لِأَنَّهُ يَجِبُ حُضُورُهُمْ لِيُعْلَمَ بَقَاؤُهُمْ عَلَى الشَّهَادَةِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ } kavli bir emirdir ve zahiri vücup (farzlık) ifade eder. Fakat fakihler bir topluluğun hazır bulunmasının müstehap olduğunu söylemişlerdir. Maksat, daha fazla caydırıcılık içermesi ve celde vuran kimseden töhmeti kaldırması sebebiyle haddin ikame edilmesini ilan etmektir. Bir topluluktan (tâife) kastın şahitler olduğu da söylenmiştir; zira şahitlikleri üzere devam edip etmediklerinin bilinmesi için onların hazır bulunmaları vaciptir.
المسألة الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَقَلِّ الطَّائِفَةِ عَلَى أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ رَجُلٌ وَاحِدٌ وَهُوَ قَوْلُ النَّخَعِيِّ وَمُجَاهِدٍ.
İkinci Mesele: Topluluğun (tâife) en az miktarı hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Onun bir kişi olduğudur; bu, Nehaî ve Mücâhid'in kavlidir.
وَاحْتَجَّا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الْحُجُرَاتِ: ٩] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ اثْنَانِ وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَعَطَاءٍ وَاحْتَجَّا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ [التَّوْبَةِ: ١٢٢] وَكُلُّ ثَلَاثَةٍ
Onlar Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } [Hucurât 9] “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa” kavlini delil getirmişlerdir. İkincisi: Onun iki kişi olduğudur; bu, İkrime ve Atâ'nın kavlidir. Onlar da Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } [Tevbe 122] “Onların her fırkasından bir topluluk dinde derin bilgi sahibi olmak için savaşa çıkmasa olmaz mıydı?” kavlini delil getirmişlerdir. Her üç kişi
فِرْقَةٌ وَالْخَارِجُ مِنَ الثَّلَاثَةِ وَاحِدٌ أَوِ اثْنَانِ، وَالِاحْتِيَاطُ يُوجِبُ الْأَخْذَ بِالْأَكْثَرِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ثَلَاثَةٌ وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ، قَالُوا الطَّائِفَةُ هِيَ الْفِرْقَةُ الَّتِي يُمْكِنُ أَنْ تُكَوِّنَ حَلَقَةً، كَأَنَّهَا الْجَمَاعَةُ الْحَافَّةُ حَوْلَ الشَّيْءِ، وَهَذِهِ الصُّورَةُ أَقَلُّ مَا لَا بُدَّ فِي حُصُولِهَا هُوَ الثَّلَاثَةُ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ أَرْبَعَةٌ بِعَدَدِ شُهُودِ الزِّنَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالشَّافِعِيِّ ﵃ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ عَشَرَةٌ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، لِأَنَّ الْعَشَرَةَ هِيَ الْعَدَدُ الْكَامِلُ.
bir fırkadır ve üçten [sefere] çıkan ise bir veya iki kişidir; ihtiyat ise en fazlasını almayı gerektirir. Üçüncüsü: Onun üç kişi olduğudur; bu, Zührî ve Katâde'nin kavlidir. Onlar: 'Tâife, bir halka oluşturabilen gruptur; sanki o, bir şeyin etrafını saran topluluk gibidir. Bu durumun gerçekleşmesi için gereken en az sayı ise üçtür' demişlerdir. Dördüncüsü: Zina şahitlerinin sayısınca dört kişi olduğudur; bu, İbn Abbâs ve Şâfiî'nin [radıyallâhu anhümâ] kavlidir. Beşincisi: Onun on kişi olduğudur; bu da Hasen-i Basrî'nin kavlidir; çünkü on tam bir sayıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ: تَسْمِيَتُهُ عَذَابًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عُقُوبَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى عَذَابًا لِأَنَّهُ يَمْنَعُ الْمُعَاوَدَةَ كَمَا سُمِّيَ نَكَالًا لِذَلِكَ، وَنَبَّهَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا بِهَذَا الْوَصْفِ، لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا كَذَلِكَ عَظُمَ مَوْقِعُ حُضُورِهِمْ فِي الزَّجْرِ وَعَظُمَ مَوْقِعُ إِخْبَارِهِمْ عَمَّا شَاهَدُوا فَيَخَافُ الْمَجْلُودُ مِنْ حُضُورِهِمُ الشُّهْرَةَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَقْوَى فِي الِانْزِجَارِ. واللَّه أعلم.
Üçüncü Mesele: Onun 'azap' olarak isimlendirilmesi bir ceza olduğuna delalet eder. Tekrarı engellediği için azap diye isimlendirilmesi de caizdir; nitekim bundan ötürü 'nekâl' (ibretlik ceza) diye de isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } kavliyle şahitlik edenlerin bu vasıfta olmaları gerektiğine dikkat çekmiştir; çünkü onlar böyle olduklarında onların hazır bulunmasının caydırıcılıktaki yeri ve gördüklerini haber vermelerinin etkisi büyük olur. Böylece celde vurulan kimse onların hazır bulunmasıyla rezil olmaktan korkar ve bu da günahtan vazgeçmede daha tesirli olur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣]
[Nûr Suresi (24), Âyet 3]
الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (٣)
{ الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (٣) } “Zina eden erkek, ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir. Zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır. (3)”
الحكم الثاني
İkinci Hüküm
قُرِئَ لَا يَنْكِحْ بِالْجَزْمِ عَنِ النَّهْيِ، وَقُرِئَ وَحَرَّمَ بِفَتْحِ الْحَاءِ ثُمَّ إِنَّ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٍ:
{ لَا يَنْكِحْ } nehiy anlamında cezm ile okunmuştur; { وَحَرَّمَ } da ha harfinin fethasıyla okunmuştur. Sonra ayette bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً ظَاهِرُهُ خَبَرٌ، ثُمَّ إِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يُشْعِرُ بِهِ هَذَا الظَّاهِرُ، لِأَنَّا نَرَى أَنَّ الزَّانِيَ قَدْ يَنْكِحُ الْمُؤْمِنَةَ الْعَفِيفَةَ وَالزَّانِيَةَ قَدْ يَنْكِحُهَا الْمُؤْمِنُ الْعَفِيفُ.
Birinci Soru: O'nun { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } kavlinin zahiri bir haberdir. Fakat durum bu zahirin hissettirdiği gibi değildir; çünkü biz zina eden erkeğin bazen iffetli mümin bir kadınla evlendiğini, zina eden kadınla da bazen iffetli mümin bir erkeğin evlendiğini görmekteyiz.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَحِلُّ لَهُ/ التَّزَوُّجُ بِالْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ وَالْجَوَابُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ لِأَجْلِ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ ذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: وَهُوَ أَحْسَنُهَا، مَا قَالَهُ الْقَفَّالُ: وَهُوَ أَنَّ اللَّفْظَ وَإِنْ كَانَ عَامًّا لَكِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْأَعَمُّ الْأَغْلَبُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَاسِقَ الْخَبِيثَ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ الزِّنَا وَالْفِسْقُ لَا يَرْغَبُ فِي نِكَاحِ الصَّوَالِحِ مِنَ النِّسَاءِ، وَإِنَّمَا يَرْغَبُ فِي فَاسِقَةٍ خَبِيثَةٍ مِثْلِهِ أَوْ فِي مُشْرِكَةٍ، وَالْفَاسِقَةُ الْخَبِيثَةُ لَا يَرْغَبُ فِي نِكَاحِهَا الصُّلَحَاءُ مِنَ الرِّجَالِ وَيَنْفِرُونَ عَنْهَا، وَإِنَّمَا يَرْغَبُ فِيهَا مَنْ هُوَ مِنْ جِنْسِهَا مِنَ الْفَسَقَةِ وَالْمُشْرِكِينَ، فَهَذَا عَلَى الْأَعَمِّ الْأَغْلَبِ كَمَا يُقَالُ لَا يَفْعَلُ الْخَيْرَ إِلَّا الرَّجُلُ التَّقِيُّ، وَقَدْ يَفْعَلُ بَعْضَ الْخَيْرِ مَنْ لَيْسَ بِتَقِيٍّ فَكَذَا هَاهُنَا.
İkinci Soru: O, { وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } buyurmuştur; oysa durum böyle değildir, çünkü mümin bir erkeğe zina eden kadınla evlenmek helaldir. Cevap: Bil ki müfessirler bu iki soru sebebiyle çeşitli vecihler zikretmişlerdir: Birincisi ve en güzeli Kaffâl'in söylediğidir: Lafız her ne kadar genel olsa da ondan kastedilen ekseriyet ve genelliktir. Şöyle ki; işi zina ve fısk olan habis fâsık kimse salih kadınlarla evlenmeye rağbet etmez; o ancak kendisi gibi habis bir fâsıka kadına veya bir müşrike kadına rağbet eder. Habis fâsıka kadına da salih erkekler rağbet etmez ve ondan kaçınırlar; ona ancak kendi cinsinden olan fâsıklar ve müşrikler rağbet eder. Bu, genellik ve ekseriyet üzeredir; nitekim 'Hayrı ancak takva sahibi adam yapar' denildiği halde takva sahibi olmayan kimsenin de bazen hayır işlediği görülür; burada da böyledir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ نِكَاحَ الْمُؤْمِنِ الْمَمْدُوحِ عِنْدَ اللَّه الزَّانِيَةَ وَرَغْبَتَهُ فِيهَا، وَانْخِرَاطَهُ بِذَلِكَ فِي سِلْكِ الْفَسَقَةِ الْمُتَّسِمِينَ بِالزِّنَا مُحَرَّمٌ عَلَيْهِ، لِمَا فِيهِ مِنَ التَّشَبُّهِ بِالْفُسَّاقِ وَحُضُورِ مَوَاضِعِ التُّهْمَةِ، وَالتَّسَبُّبِ لِسُوءِ الْمَقَالَةِ فِيهِ وَالْغِيبَةِ. وَمُجَالَسَةُ الْخَاطِئِينَ كَمْ فِيهَا مِنَ التَّعَرُّضِ لِاقْتِرَافِ الْآثَامِ، فَكَيْفَ بِمُزَاوَجَةِ الزَّوَانِي وَالْفُجَّارِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ صَرْفَ الرَّغْبَةِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى الزَّوَانِي وَتَرْكَ الرَّغْبَةِ فِي الصَّالِحَاتِ مُحَرَّمٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً مَعْنَاهُ أَنَّ الزَّانِيَ لَا يَرْغَبُ إِلَّا فِي الزَّانِيَةِ فَهَذَا الْحَصْرُ مُحَرَّمٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ حُرْمَةِ هَذَا الْحَصْرِ حُرْمَةُ التَّزَوُّجِ بِالزَّانِيَةِ، فَهَذَا هُوَ الْمُعْتَمَدُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: الوجه الثَّانِي: أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ: الزَّانِي وَفِي قَوْلِهِ: وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَإِنْ كَانَ لِلْعُمُومِ ظَاهِرًا لَكِنَّهُ هَاهُنَا مَخْصُوصٌ بِالْأَقْوَامِ الَّذِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمْ،
O'nun { وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } kavline gelince, cevap iki yöndendir: Birincisi: Allah katında övülen müminin zina eden kadınla evlenmesi, ona rağbet etmesi ve böylece zina ile damgalanmış fâsıklar zümresine dâhil olması; fâsıklara benzeme, töhmet mevkilerinde bulunma, hakkında kötü söz söylenmesine ve gıybete sebebiyet verme içerdiğinden dolayı ona haramdır. Hata edenlerle oturup kalkmakta günah işlemeye maruz kalma ihtimali bu kadar çokken, fahişelerle ve facirlerle evlenmek nasıl olur! İkincisi: Rağbeti bütünüyle zina eden kadınlara yöneltip salih kadınlara rağbeti terk etmek müminlere haram kılınmıştır. Çünkü { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } kavlinin manası, zina eden erkeğin ancak zina eden kadına rağbet ettiğidir. İşte bu hasr (sınırlandırma) müminlere haramdır; bu hasrın haramlığından ise zina eden kadınla evlenmenin [mutlak] haramlığı gerekmez. Ayetin tefsirinde itimat edilen [görüş] budur. İkinci vecih: { الزَّانِي } kavlindeki ve { وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } kavlindeki elif ve lâm, zahirde umum (genellik) için olsa da burada bu ayetin haklarında indiği topluluklara mahsustur.
قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَقَتَادَةُ، قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْمَدِينَةَ وَفِيهِمْ فُقَرَاءُ لَيْسَ لَهُمْ أَمْوَالٌ وَلَا عَشَائِرُ، وَبِالْمَدِينَةِ نِسَاءٌ بَغَايَا يَكْرِينَ أَنْفُسَهُنَّ
Mücâhid, Atâ b. Ebî Rabâh ve Katâde şöyle demiştir: Muhacirler Medine'ye geldiler; içlerinde malları ve aşiretleri olmayan fakirler vardı. Medine'de ise kendilerini kiralayan fahişe kadınlar vardı.
وَهُنَّ يَوْمَئِذٍ أَخْصَبُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَلِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ عَلَامَةٌ عَلَى بَابِهَا كَعَلَامَةِ الْبَيْطَارِ، لِيُعْرَفَ أَنَّهَا زَانِيَةٌ، وَكَانَ لَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ فَرَغِبَ فِي كَسْبِهِنَّ نَاسٌ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَقَالُوا نَتَزَوَّجُ بِهِنَّ إِلَى أَنْ يُغْنِيَنَا اللَّه عَنْهُنَّ، فَاسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّه ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
Onlar o gün Medine halkının en varlıklı olanlarıydı. Zina eden kadın olduğu bilinsin diye, her birinin kapısında baytar tabelası gibi bir işaret vardı. Onların yanına zina eden veya müşrik olandan başkası girmezdi. Müslümanların fakirlerinden bazı kimseler onların kazancına rağbet ettiler ve: 'Allah bizi onlara muhtaç olmaktan kurtarana kadar onlarla evlenelim' dediler. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den izin istediler, bunun üzerine bu ayet indi.
فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ أُولَئِكَ الزَّوَانِي لَا يَنْكِحُونَ إِلَّا تِلْكَ الزَّانِيَاتِ، وَتِلْكَ الزَّانِيَاتُ لَا يَنْكِحُهُنَّ إِلَّا أُولَئِكَ الزَّوَانِي وَحُرِّمَ نِكَاحُهُنَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الوجه الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ قَوْلَهُ:
Ayetin takdiri şöyledir: 'Şu zina eden erkekler ancak şu zina eden kadınları nikâhlarlar; şu zina eden kadınları da ancak şu zina eden erkekler nikâhlar ve onların nikâhı müminlere haram kılınmıştır.' Cevaptaki üçüncü vecih: O'nun
الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً وَإِنْ كَانَ خَبَرًا فِي الظَّاهِرِ، لَكِنَّ الْمُرَادَ النَّهْيُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ زَانِيًا فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَنْكِحَ إِلَّا زَانِيَةً وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ. وَهَكَذَا كَانَ الْحُكْمُ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ، وَعَلَى هَذَا الوجه ذَكَرُوا قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ الْحُكْمَ بَاقٍ إِلَى الْآنِ حَتَّى يُحَرَّمَ عَلَى الزَّانِي والزاني وَالزَّانِيَةِ التَّزَوُّجُ بِالْعَفِيفَةِ وَالْعَفِيفِ وَبِالْعَكْسِ وَيُقَالُ هَذَا مَذْهَبُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ، ثُمَّ فِي هَؤُلَاءِ مَنْ يُسَوِّي بَيْنَ الِابْتِدَاءِ وَالدَّوَامِ. فَيَقُولُ كَمَا لَا يَحِلُّ لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالزَّانِيَةِ فَكَذَلِكَ لَا يَحِلُّ لَهُ إِذَا زَنَتْ تَحْتَهُ أَنْ يُقِيمَ عَلَيْهَا، وَمِنْهُمْ من يفصل لأن في جملة من يَمْنَعُ مِنَ التَّزْوِيجِ مَا لَا يَمْنَعُ مِنْ دَوَامِ النِّكَاحِ كَالْإِحْرَامِ وَالْعِدَّةِ.
{ الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } kavli her ne kadar zahirde haber olsa da kastedilen nehiydir; mana ise zina eden her kimsenin ancak zina eden bir kadınla nikâhlanması gerektiği ve bunun müminlere haram kılındığıdır. İslam'ın başlangıcında hüküm böyleydi. Bu vecih üzerine iki kavil zikretmişlerdir: Birincisi: Bu hükmün bugüne kadar baki kaldığı, hatta zina eden erkeğin iffetli kadınla ve zina eden kadının iffetli erkekle evlenmesinin ve bunun aksinin haram olduğudur. Bunun Ebû Bekir, Ömer, Ali, İbn Mes'ûd ve Âişe'nin mezhebi olduğu söylenir. Sonra bunlardan [evliliğin] başlangıcı ile devamı arasını eşit tutanlar vardır; dolayısıyla müminin zina eden kadınla evlenmesi helal olmadığı gibi, nikâhı altındayken zina ettiğinde onun nikâhında kalmasının da helal olmadığını söyler. Onlardan bir kısmı ise ayrım yapar; çünkü ihram ve iddet gibi evlenmeyi engelleyen bazı durumlar nikâhın devamına engel teşkil etmez.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ صَارَ مَنْسُوخًا وَاخْتَلَفُوا فِي نَاسِخِهِ، فَعَنِ الْجُبَّائِيِّ أَنَّ نَاسِخَهُ هُوَ الْإِجْمَاعُ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِعُمُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] وَأَنْكِحُوا الْأَيامى [النُّورِ: ٣٢] قَالَ الْمُحَقِّقُونَ هَذَانِ الْوَجْهَانِ ضَعِيفَانِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْإِجْمَاعَ لَا يُنْسَخُ وَلَا يُنْسَخُ بِهِ، وَأَيْضًا فَالْإِجْمَاعُ الْحَاصِلُ عَقِيبَ الْخِلَافِ لَا يَكُونُ حُجَّةً، وَالْإِجْمَاعُ فِي هَذِهِ المسألة مَسْبُوقٌ بِمُخَالَفَةِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ فَكَيْفَ يَصِحُّ؟
İkinci kavil: Bu hükmün mensuh olduğudur. Onu nesheden hususunda ihtilaf etmişlerdir; Cübbâî'den onun nasihinin icma olduğu nakledilmiş, Saîd b. el-Müseyyeb'den ise Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [Nisâ 3] “Size helal olan kadınlardan nikâhlayın” ve { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى } [Nûr 32] “İçinizdeki bekârları evlendirin” kavillerinin umumu ile mensuh olduğu rivayet edilmiştir. Muhakkikler bu iki vechin de zayıf olduğunu söylemişlerdir. Birincisine gelince: Fıkıh usulünde icmanın neshedilemeyeceği ve icma ile de nesih yapılamayacağı sabit olmuştur. Ayrıca ihtilaftan sonra hâsıl olan icma hüccet olmaz; bu meseledeki icma ise Ebû Bekir, Ömer ve Ali'nin muhalefetiyle öncelenmiştir, öyleyse nasıl sahih olabilir?
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ فَهُوَ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ نَاسِخًا، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُشْتَرَطَ فِيهِ أَنْ لَا يَكُونَ هُنَاكَ مَانِعٌ مِنَ النِّكَاحِ مِنْ سَبَبٍ أَوْ نَسَبٍ أَوْ غَيْرِهِمَا، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَا يَدْخُلُ فِيهِ تَزْوِيجُ الزَّانِيَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِ، كَمَا لَا يَدْخُلُ فِيهِ تَزْوِيجُهَا مِنَ الْأَخِ وَابْنِ الْأَخِ، وَنَقُولُ إِنَّ لِلزِّنَا تَأْثِيرًا فِي الْفُرْقَةِ مَا لَيْسَ لِغَيْرِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا قَذَفَهَا بِالزِّنَا يُتْبِعُهَا بِالْفُرْقَةِ عَلَى بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَلَا يَجِبُ مِثْلُ ذَلِكَ فِي سَائِرِ مَا يُوجِبُ الْحَدَّ، وَلِأَنَّ مِنْ حَقِّ الزِّنَا أَنْ يُورِثَ الْعَارَ وَيُؤَثِّرَ فِي الْفِرَاشِ فَفَارَقَ غَيْرَهُ. ثُمَّ احْتَجَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَدَّعُونَ هَذَا النَّسْخَ، بِأَنَّهُ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ رَجُلٍ زَنَى بِامْرَأَةٍ فَهَلْ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا؟ فَأَجَازَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَشَبَّهَهُ بِمَنْ سَرَقَ ثَمَرَ شَجَرَةٍ ثُمَّ اشْتَرَاهُ،
Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ } kavline gelince, onun nasih olması sahih değildir; çünkü orada sebepten, nesepten veya başka bir şeyden ötürü nikâha bir mani bulunmaması şart koşulmalıdır. Bir kimse: 'Kız kardeşle ve erkek kardeşin kızıyla evlenmek buna dâhil olmadığı gibi, zina eden kadının müminle evlendirilmesi de buna dâhil olmaz' diyebilir. Biz deriz ki: Zinanın ayrılık üzerinde başka şeylerde olmayan bir etkisi vardır; görmez misin ki ona zina isnadında bulunduğunda bazı açılardan bunu ayrılık takip eder, oysa haddi gerektiren diğer şeylerde bunun benzeri vacip olmaz. Çünkü zinanın şanından olan şey ar getirmesi ve yatağı etkilemesidir; bu yüzden diğerlerinden ayrılmıştır. Sonra bu neshi iddia edenler, İbn Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ] bir kadınla zina eden adamın onunla evlenip evlenemeyeceği sorulduğunda İbn Abbâs'ın buna cevaz verip bunu bir ağacın meyvesini çalıp sonra onu satın alan kimseye benzetmesini delil getirmişlerdir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: «أَوَّلُهُ سِفَاحٌ وَآخِرُهُ نِكَاحٌ»
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre kendisine bu sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: «Evveli sefihlik (zina), sonu ise nikahtır»
وَالْحَرَامُ لَا يُحَرِّمُ الْحَلَالَ. الوجه الرَّابِعُ: أَنْ يُحْمَلَ النِّكَاحُ عَلَى الْوَطْءِ وَالْمَعْنَى أَنَّ الزَّانِيَ لَا يَطَأُ حِينَ يَزْنِي إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَكَذَا الزَّانِيَةُ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أي وحرم الزنا على المؤمنين على وهذا تَأْوِيلُ أَبِي مُسْلِمٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ هَذَا التَّأْوِيلُ فَاسِدٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَا وَرَدَ النِّكَاحُ فِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى إِلَّا بِمَعْنَى التَّزْوِيجِ، وَلَمْ يَرِدِ الْبَتَّةَ بِمَعْنَى الْوَطْءِ الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ يُخْرِجُ الْكَلَامَ عَنِ الْفَائِدَةِ، لِأَنَّا لَوْ قُلْنَا الْمُرَادُ أَنَّ الزَّانِيَ لَا يَطَأُ إِلَّا الزَّانِيَةَ فَالْإِشْكَالُ عَائِدٌ، لِأَنَّا نَرَى أَنَّ الزَّانِيَ قَدْ يَطَأُ الْعَفِيفَةَ حِينَ يَتَزَوَّجُ بِهَا وَلَوْ قُلْنَا الْمُرَادُ أَنَّ الزَّانِيَ لَا يَطَأُ إِلَّا الزَّانِيَةَ حِينَ يَكُونُ وَطْؤُهُ زِنًا فَهَذَا الْكَلَامُ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَهَذَا آخِرُ الْكَلَامِ في الْمَقَامِ.
«ve haram helali haram kılmaz». Dördüncü vecih: Nikâhın cinsel ilişkiye hamledilmesidir; mana, zina eden erkeğin zina ettiği esnada ancak zina eden veya müşrik bir kadınla ilişkiye girdiği, zina eden kadının da böyle olduğudur; { وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } yani zina müminlere haram kılınmıştır demektir. Bu, Ebû Müslim'in tevilidir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu tevil iki yönden fasittir: Birincisi: Nikâh kelimesi Allah Teâlâ'nın kitabında evlilik manasından başka bir manada gelmemiştir; asla cinsel ilişki manasında gelmemiştir. İkincisi: Bu, sözü faydasız kılar; çünkü kastedilenin, zina edenin ancak zina edenle ilişkiye girdiği olduğunu söylesek, işkâl geri döner; zira biz zina edenin onunla evlendiği zaman iffetli kadınla da ilişkiye girdiğini görmekteyiz. Eğer muradın, zina edenin ancak ilişkisi zina olduğu esnada zina edenle ilişkiye girdiği olduğunu söylersek, bu sözde hiçbir fayda yoktur. Bu makamdaki sözün sonu budur.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ قَوْلِهِ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ؟ وَالْجَوَابُ: الْكَلَامُ الْأَوَّلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّانِيَ لَا يَرْغَبُ إِلَّا فِي نِكَاحِ الزَّانِيَةِ وَهَذَا لَا يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَرْغَبَ فِي نِكَاحِ الزَّانِيَةِ غَيْرُ الزَّانِي فَلَا جَرَمَ بَيْنَ ذَلِكَ بِالْكَلَامِ الثَّانِي.
Üçüncü Soru: O'nun { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } kavli ile { وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ } kavli arasındaki fark nedir? Cevap: Birinci kelam zina edenin ancak zina eden kadının nikâhına rağbet ettiğine delalet eder; bu ise zina etmeyenin zina eden kadının nikâhına rağbet etmesine engel değildir. Nitekim bunu ikinci kelamla açıklamıştır.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ قُدِّمَتِ الزَّانِيَةُ عَلَى الزَّانِي فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهَاهُنَا بِالْعَكْسِ الْجَوَابُ: سَبَقَتْ تِلْكَ الْآيَةُ لِعُقُوبَتِهَا عَلَى جِنَايَتِهَا، وَالْمَرْأَةُ هِيَ الْمَادَّةُ فِي الزِّنَا، وَأَمَّا الثَّانِيَةُ فَمَسُوقَةٌ لِذِكْرِ النِّكَاحِ وَالرَّجُلُ أَصْلٌ فِيهِ لِأَنَّهُ هُوَ الرَّاغِبُ والطالب.
Dördüncü Soru: Önceki ayette zina eden kadın zina eden erkekten önce zikredilmişken burada niçin aksi yapılmıştır? Cevap: O ayet cinayetinden ötürü kadının cezalandırılması için sevk edilmiştir, kadın ise zinada maddedir (asıl unsurdur). İkincisi ise nikâhın zikri için sevk edilmiştir, erkek ise onda asıldır; çünkü rağbet eden ve talep eden odur.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤ الى ٥]
[Nûr Suresi (24), Âyetler 4-5]
وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥)
{ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥) } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun ve onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin. İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir. (4) Ancak bundan sonra tevbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (5)”
الحكم الثالث القذف
Üçüncü Hüküm: Kazf (İffete İftira)
[في قوله تعالى وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ] اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي بِهِ رَمَوُا الْمُحْصَنَاتِ وَذِكْرُ الرَّمْيِ لَا يَدُلُّ عَلَى الزِّنَا، إِذْ قَدْ يَرْمِيهَا بِسَرِقَةٍ وَشُرْبِ خَمْرٍ وَكُفْرٍ، بَلْ لَا بُدَّ مِنْ قَرِينَةٍ دَالَّةٍ عَلَى التَّعْيِينِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الرَّمْيُ بِالزِّنَا وَفِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ تَدُلُّ عَلَيْهِ أَحَدُهَا: تَقَدُّمُ ذِكْرِ الزِّنَا وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْمُحْصَنَاتِ وَهُنَّ الْعَفَائِفُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالرَّمْيِ رميهن بضد العفاف وثانيها: قَوْلُهُ: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ يَعْنِي عَلَى صِحَّةِ مَا رَمَوْهُنَّ بِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْعَدَدَ مِنَ الشُّهُودِ غَيْرُ مَشْرُوطٍ إِلَّا في الزنا ورابعها: انعقاد الإجماع أَنَّهُ لَا يَجِبُ الْجَلْدُ بِالرَّمْيِ بِغَيْرِ الزِّنَا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الرَّمْيُ بِالزِّنَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَتَعَلَّقُ بِالرَّمْيِ وَالرَّامِي وَالْمَرْمِيِّ.
[Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } kavli hakkında] Bil ki ayetin zahiri iffetli kadınlara ne ile iftira attıklarına delalet etmez ve [lafızdaki] atma (remy) zikri zinaya delalet etmez; çünkü ona hırsızlık, içki içme ve küfür isnadında bulunabilir. Bilakis tayin edici bir karine gereklidir. Âlimler muradın zina isnadı olduğu hususunda icma etmişlerdir ve ayette buna delalet eden hususlar vardır: Birincisi: Zinanın zikrinin önceden geçmiş olmasıdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın iffetli kadınlar olan muhsanâtı zikretmiş olmasıdır; bu da remy (iftira) ile kastedilenin iffetin zıddı ile iftira etmek olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: O'nun { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } yani onlara attıkları iftiranın doğruluğuna dört şahit getirememeleri kavlidir; bilinmektedir ki bu sayıdaki şahit ancak zinada şart koşulmuştur. Dördüncüsü: Zina dışındaki iftiralarda celdenin vacip olmadığına dair icmanın gerçekleşmesidir; dolayısıyla kastedilenin zina isnadı olması vacip olmuştur. Bunu bildiğinde, bu ayetteki kelam remy (iftira atan/eylem), râmî (iftira atan) ve mermî (iftiraya uğrayan) ile ilgilidir.
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي الرَّمْيِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci İnceleme: Remy (İftira) Hakkında olup bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: أَلْفَاظُ الْقَذْفِ تَنْقَسِمُ إِلَى صَرِيحٍ وَكِنَايَةٍ وَتَعْرِيضٍ، فَالصَّرِيحُ أَنْ يَقُولَ يَا زَانِيَةُ أَوْ زَنَيْتِ أَوْ زَنَى قُبُلُكِ أَوْ دُبُرُكِ، وَلَوْ قَالَ زَنَى بَدَنُكِ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ كِنَايَةٌ كَقَوْلِهِ: زَنَى يَدُكِ، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الزِّنَا مِنَ الْفَرْجِ فَلَا يَكُونُ مِنْ سَائِرِ الْبَدَنِ إِلَّا الْمَعُونَةُ وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ صَرِيحٌ، لِأَنَّ الْفِعْلَ إِنَّمَا يَصْدُرُ مِنْ جُمْلَةِ الْبَدَنِ. وَالْفَرْجُ آلَةٌ فِي الْفِعْلِ. أَمَّا الْكِنَايَاتُ فَمِثْلُ أَنْ يَقُولَ يَا فَاسِقَةُ، يَا فَاجِرَةُ، يَا خَبِيثَةُ، يَا مُؤَاجَرَةُ، يَا ابْنَةَ الْحَرَامِ، أَوِ امْرَأَتِي لَا تَرُدُّ يد لامس، والعكس فَهَذَا لَا يَكُونُ قَذْفًا إِلَّا أَنْ يُرِيدَهُ، وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ لِعَرَبِيٍّ يَا نَبَطِيُّ، فَهَذَا لَا يَكُونُ قَذْفًا إِلَّا أَنْ يُرِيدَهُ، فَإِنْ أَرَادَ بِهِ الْقَذْفَ فَهُوَ قَذْفٌ لِأُمِّ الْمَقُولِ لَهُ وَإِلَّا فَلَا، فَإِنْ قَالَ عَنَيْتُ بِهِ نَبَطِيَّ الدَّارِ وَاللِّسَانِ، وَادَّعَتْ أُمُّ الْمَقُولِ لَهُ أَنَّهُ أَرَادَ الْقَذْفَ، فَالْقَوْلُ قَوْلُهُ مَعَ يَمِينِهِ. أَمَّا التَّعْرِيضُ فَلَيْسَ بِقَذْفٍ وَإِنْ أَرَادَهُ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: يَا ابْنَ الْحَلَالِ، أَمَّا أَنَا فَمَا زَنَيْتُ وَلَيْسَتْ أُمِّي زَانِيَةً، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ وَزُفَرَ وَابْنِ شُبْرُمَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ ﵏. وَقَالَ مَالِكٌ ﵀: يَجِبُ الْحَدُّ فيه، وقال أحمد وإسحاق: هُوَ قَذْفٌ فِي حَالِ الْغَضَبِ دُونَ حَالِ الرِّضَا، لَنَا، أَنَّ التَّعْرِيضَ بِالْقَذْفِ مُحْتَمَلٌ لِلْقَذْفِ وَلِغَيْرِهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ الْحَدُّ، لِأَنَّ الْأَصْلَ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ فَلَا يَرْجِعُ عَنْهُ بِالشَّكِّ، وأيضا
Birinci Mesele: Kazf lafızları sarih (açık), kinaye (üstü kapalı) ve tariz (dolaylı) olmak üzere kısımlara ayrılır. Sarih olan: 'Ey zâniye!', 'Zina ettin' yahut 'Önün veya arkan zina etti' demesidir. Eğer 'Bedenin zina etti' derse bunda iki vecih vardır: Birincisi: 'Elin zina etti' sözü gibi kinaye olmasıdır; çünkü zinanın hakikati ferctendir, bedenin diğer kısımlarından ise ancak yardım sadır olur. İkincisi ve en sahih olanı: Bunun sarih olmasıdır; çünkü fiil ancak bedenin bütününden sadır olur, ferç ise fiilde bir alettir. Kinayelere gelince; bunlar 'Ey fâsıka!', 'Ey fâcire!', 'Ey habîse!', 'Ey kiralanmış kadın!', 'Ey haramın kızı!' yahut 'Karım dokunanın elini geri çevirmez' demesi ve aksidir; bu, kazfi kastetmedikçe kazf sayılmaz. Aynı şekilde bir Araba: 'Ey Nabatî!' derse, bunu kastetmedikçe kazf sayılmaz; şayet bununla kazfi kastetmişse, bu sözün söylendiği kişinin annesine kazftır, aksi takdirde değildir. Eğer 'Ben bununla diyar ve lisan bakımından Nabatî olmayı kastettim' der, sözün söylendiği kişinin annesi de onun kazfi kastettiğini iddia ederse, yeminiyle birlikte söz söyleyenindir. Tarize gelince; onu kastetse bile kazf değildir; bu da 'Ey helal oğlu, bana gelince ben zina etmedim, annem de zina eden bir kadın değildir' demesi gibidir. Bu, Şâfiî, Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, Muhammed, Züfer, İbn Şübrüme, Sevrî ve Hasen b. Sâlih'in [rahimehumullâh] kavlidir. Mâlik [rahimehullâh]: 'Bunda had vaciptir' demiştir. Ahmed ve İshak ise: 'Bu, öfke halinde kazftır, rıza halinde değildir' demişlerdir. Bizim delilimiz: Kazfteki tarizin kazfe de başkasına da ihtimali olmasıdır; dolayısıyla haddin vacip olmaması gerekmiştir, çünkü asıl olan zimmetin beraatidir (sorumsuzluktur), şüphe ile bundan dönülmez. Ayrıca
فلقوله ﵇: «ادرءوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ»
Aleyhisselâm'ın: «Hadleri şüphelerle savınız» kavlinden dolayıdır.
وَلِأَنَّ الْحُدُودَ شُرِّعَتْ عَلَى خِلَافِ النص النافي للضرر. الإيذاء الْحَاصِلُ بِالتَّصْرِيحِ فَوْقَ الْحَاصِلِ بِالتَّعْرِيضِ، وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِمَا رَوَى الْأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ
Ve çünkü hadler, zararı nefyeden nassa muhalif olarak meşru kılınmıştır. Tasrih (açıkça söyleme) ile hâsıl olan eziyet, tariz ile hâsıl olanın üzerindedir. Muhalif olan ise Evzâî'nin Zührî'den, onun Sâlim'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadisle delil getirmiştir:
قَالَ: كَانَ عُمَرُ/ يَضْرِبُ الْحَدَّ فِي التَّعْرِيضِ. وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ رَجُلَيْنِ اسْتَبَّا فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِلْآخَرِ: واللَّه مَا أَنَا بِزَانٍ وَلَا أُمِّي بِزَانِيَةٍ، فَاسْتَشَارَ عُمَرُ النَّاسَ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ قَائِلٌ: مَدَحَ أَبَاهُ وَأُمَّهُ، وَقَالَ آخَرُونَ: قَدْ كَانَ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ مَدْحٌ غَيْرُ هَذَا، فَجَلَدَهُ عُمَرُ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَالْجَوَابُ: أَنَّ فِي مُشَاوَرَةِ عُمَرَ الصَّحَابَةَ فِي حُكْمِ التَّعْرِيضِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ فِيهِ تَوْقِيفٌ، وَأَنَّهُمْ قَالُوا رَأْيًا وَاجْتِهَادًا.
Şöyle demiştir: 'Ömer tarizde had vururdu.' Yine rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] zamanında iki adam birbirine sövdü; biri diğerine: 'Vallahi ben zina eden biri değilim, annem de zina eden bir kadın değildir' dedi. Ömer bu hususta insanlarla istişare etti. Biri: 'Babasını ve annesini övdü' dedi; diğerleri ise: 'Onun babası ve annesi için bundan başka övgü de vardı' dediler. Bunun üzerine Ömer ona seksen celde vurdu. Cevap şudur: Ömer'in tarizin hükmü hakkında sahâbe ile istişare etmesi, bu konuda yanlarında tevkîfî (nassî) bir bilgi bulunmadığına ve re'y ve içtihatla söylediklerine delalet eder.
المسألة الثَّانِيَةُ: فِي تَعَدُّدِ الْقَذْفِ اعْلَمْ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَقْذِفَ شَخْصًا وَاحِدًا مِرَارًا أَوْ يَقْذِفَ جَمَاعَةً، فَإِنْ قَذَفَ وَاحِدًا مِرَارًا نُظِرَ إِنْ كَانَ أَرَادَ بالكل زنية وَاحِدَةً بِأَنْ قَالَ: زَنَيْتِ بِعَمْرٍو قَالَهُ مِرَارًا لَا يَجِبُ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ، وَلَوْ أَنْشَأَ الثاني بعد ما حُدَّ لِلْأَوَّلِ عُزِّرَ لِلثَّانِي، وَإِنْ قَذَفَهَا بِزَنَيَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ بِأَنْ قَالَ زَنَيْتِ بِزَيْدٍ، ثم قال زَنَيْتِ بِعَمْرٍو، فَهَلْ يَتَعَدَّدُ الْحَدُّ أَمْ لَا؟ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: يَتَعَدَّدُ اعْتِبَارًا بِاللَّفْظِ وَلِأَنَّهُ مِنْ حُقُوقِ الْعِبَادِ فَلَا يَقَعُ فِيهِ التَّدَاخُلُ كَالدُّيُونِ وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ يَتَدَاخَلُ فَلَا يَجِبُ فِيهِ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ لِأَنَّهُمَا حَدَّانِ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ لِمُسْتَحِقٍّ وَاحِدٍ فَوَجَبَ أَنْ يَتَدَاخَلَ كَحُدُودِ الزِّنَا، وَلَوْ قَذَفَ زَوْجَتَهُ مِرَارًا، فَالْأَصَحُّ أَنَّهُ يَكْتَفِي بِلِعَانٍ وَاحِدٍ سَوَاءٌ قُلْنَا يَتَعَدَّدُ الْحَدُّ أَوْ لَا يَتَعَدَّدُ. أَمَّا إِذَا قَذَفَ جَمَاعَةً مَعْدُودِينَ نُظِرَ، إِنْ قَذَفَ كُلَّ وَاحِدٍ بِكَلِمَةٍ يَجِبُ عَلَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ حَدٌّ كَامِلٌ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: لَا يَجِبُ عَلَيْهِ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ. وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ وَالْقِيَاسِ.
İkinci Mesele: Kazfin tekrarlanması hakkında. Bil ki kişi ya tek bir şahsa defalarca kazfta bulunur ya da bir topluluğa kazfta bulunur. Eğer tek bir kişiye defalarca kazfta bulunursa bakılır: Şayet 'Amr ile zina ettin' sözünü defalarca söyleyerek hepsiyle tek bir zinayı kastetmişse sadece bir had vacip olur. Birincisi için had vurulduktan sonra ikincisini yeniden söylerse ikinci için tazir edilir. Şayet ona 'Zeyd ile zina ettin', sonra 'Amr ile zina ettin' diyerek farklı zinalarla kazfta bulunursa, haddin tekrarlanıp tekrarlanmayacağı hususunda iki kavil vardır: Birincisi: Lafza itibar edilerek ve kulların haklarından olup borçlar gibi onda tedâhül (iç içe geçme) vaki olmayacağı için tekrarlanacağıdır. İkincisi ve en sahih olanı: Tedâhül edeceği, dolayısıyla tek bir müstahak için aynı cinsten iki had olduklarından, zina hadleri gibi iç içe girmesi gerektiği ve sadece tek bir haddin vacip olacağıdır. Karısına defalarca kazfta bulunsa, haddin tekerrür edeceğini söylesek de tekerrür etmeyeceğini söylesek de en sahih olanı tek bir lian ile yetinmesidir. Sayılı bir topluluğa kazfta bulunduğunda ise bakılır: Her birine ayrı bir kelimeyle kazfta bulunmuşsa, her biri için üzerine tam bir had vacip olur. Ebû Hanîfe'ye [rahimehullâh] göre ise üzerine sadece bir had vacip olur. Ebû Bekir er-Râzî, Ebû Hanîfe'nin kavline Kur'an, sünnet ve kıyas ile delil getirmiştir.
أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَرْمِي الْمُحْصَنَاتِ وَجَبَ عَلَيْهِ الْجَلْدُ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ قَاذِفَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُحْصَنَاتِ لَا يُجْلَدُ أَكْثَرَ مِنْ ثَمَانِينَ فَمَنْ أَوْجَبَ عَلَى قَاذِفِ جَمَاعَةِ الْمُحْصَنَاتِ أَكْثَرَ مِنْ حَدٍّ وَاحِدٍ فَقَدْ خَالَفَ الْآيَةَ.
Kur'an'a gelince; o, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } kavlidir; mana, iffetli kadınlara iftira atan herkesin üzerine celdenin vacip olduğudur. Bu da iffetli kadınlardan bir topluluğa iftira atana seksenden fazla celde vurulmamasını iktiza eder. Kim bir topluluk iffetli kadına iftira edene birden fazla haddi vacip kılarsa ayete muhalefet etmiş olur.
وَأَمَّا السُّنَّةُ: فَمَا
Sünnete gelince: O da
رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هِلَالَ بْنَ أُمَيَّةَ قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ بِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﵇: «لَا، الْبَيِّنَةُ أَوْ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ»
İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir: Hilâl b. Ümeyye, Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in huzurunda karısına Şerîk b. Sehmâ ile zina iftirasında bulundu. Bunun üzerine Nebi [aleyhisselâm]: «Hayır, ya delil [getirirsin] yahut sırtına had [vurulur]» buyurdu.
فَلَمْ يُوجِبِ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى هِلَالٍ إِلَّا حَدًّا وَاحِدًا مَعَ قَذْفِهِ لِامْرَأَتِهِ وَلِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ، إِلَى أَنْ نَزَلَتْ آيَةُ اللِّعَانِ فَأُقِيمَ اللِّعَانُ فِي الزَّوْجَاتِ مَقَامَ الْحَدِّ فِي الْأَجْنَبِيَّاتِ.
Nitekim Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem], karısına ve Şerîk b. Sehmâ'ya iftira etmesine rağmen -lian ayeti inip de eşlerde lian, yabancı kadınlardaki had yerine ikame edilinceye kadar- Hilâl'e tek bir hadden başkasını vacip kılmadı.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ: فَهُوَ أَنَّ سَائِرَ مَا يُوجِبُ الْحَدَّ إِذَا وُجِدَ مِنْهُ مِرَارًا لَمْ يَجِبْ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ كَمَنْ زَنَى مِرَارًا أَوْ شَرِبَ مِرَارًا أَوْ سَرَقَ مِرَارًا فَكَذَا هَاهُنَا، وَالْمَعْنَى الْجَامِعُ دَفْعُ مَزِيدِ الضَّرَرِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ قَوْلَهُ:
Kıyasa gelince: Haddi vacip kılan diğer hususlar bir kimseden defalarca sadır olduğunda, defalarca zina eden, defalarca içki içen veya defalarca hırsızlık yapan kimsede olduğu gibi sadece tek bir had vacip olur; burada da böyledir. Birleştirici mana ise fazla zararı defetmektir. Birincisine cevap: Şüphesiz O'nun
وَالَّذِينَ صِيغَةُ جَمْعٍ، وَقَوْلَهُ: الْمُحْصَناتِ صِيغَةُ جَمْعِ، وَالْجَمْعُ إِذَا قُوبِلَ بِالْجَمْعِ يُقَابَلُ الْفَرْدُ بِالْفَرْدِ فَيَصِيرُ الْمَعْنَى كُلُّ مَنْ رَمَى مُحْصَنًا وَاحِدًا وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ وَجْهُ تَمَسُّكِ الشَّافِعِيِّ ﵀ بِالْآيَةِ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ... فَاجْلِدُوهُمْ يَدُلُّ عَلَى تَرْتِيبِ الْجَلْدِ عَلَى رَمْيِ الْمُحْصَنَاتِ وَتَرْتِيبِ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ مُنَاسِبًا فَإِنَّهُ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ رَمْيَ الْمُحْصَنِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هَذَا الْمُسَمَّى يُوجِبُ الْجَلْدَ إِذَا ثَبَتَ/ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا قَذَفَ وَاحِدًا صَارَ ذَلِكَ الْقَذْفُ مُوجِبًا لِلْحَدِّ، فَإِذَا قَذَفَ الثَّانِيَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَذْفُ الثَّانِي مُوجِبًا لِلْحَدِّ أَيْضًا، ثُمَّ مُوجِبُ الْقَذْفِ الثَّانِي لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْحَدُّ الْأَوَّلُ لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ وَجَبَ بِالْقَذْفِ الْأَوَّلِ وَإِيجَابُ الْوَاجِبِ مُحَالٌ، فَوَجَبَ أَنْ يُحَدَّ بِالْقَذْفِ الثَّانِي حَدًّا ثَانِيًا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُورَدَ عَلَى هَذِهِ الدَّلَالَةِ حُدُودُ الزِّنَا. لَكِنَّا نَقُولُ تُرِكَ الْعَمَلُ هُنَاكَ بِهَذَا الدَّلِيلِ لِأَنَّ حَدَّ الزِّنَا أَغْلَظُ مِنْ حَدِّ الْقَذْفِ، وَعِنْدَ ظُهُورِ الْفَارِقِ يَتَعَذَّرُ الْجَمْعُ.
{ وَالَّذِينَ } lafzı çoğul kalıbıdır, { الْمُحْصَناتِ } kavli de çoğul kalıbıdır. Çoğul çoğulla karşılaştırıldığında fert ferde mukabil olur; böylece mana, 'İffetli bir kimseye iftira atan herkese had vacip olur' şeklinde olur. Bu durumda Şâfiî'nin [rahimehullâh] ayete tutunma vechi zahir olur. Çünkü { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ... فَاجْلِدُوهُمْ } kavli, celdenin iffetli kadınlara iftira atma üzerine tertip edildiğine ve hükmün vasıf üzerine tertibine delalet eder; özellikle münasip olduğunda bu durum illet bildirir. Ayet göstermiştir ki iffetli birine iftira atmak, bu isimle isimlendirilmiş olması hasebiyle celdeyi vacip kılar. Bu sabit olunca deriz ki: Bir kişiye kazfta bulunduğunda bu kazf haddi vacip kılıcı olur. İkinciye kazfta bulunduğunda ikinci kazfin da haddi vacip kılıcı olması gerekir; sonra ikinci kazfin vacip kıldığı şeyin birinci had olması caiz değildir, çünkü o birinci kazfle vacip olmuştur ve vacip olanı yeniden vacip kılmak muhaldir. Dolayısıyla ikinci kazfle ikinci bir had vurulması vacip olmuştur. Bu babda söylenebilecek en ileri husus, bu delalete zina hadlerinin itiraz olarak getirilmesidir. Fakat biz deriz ki: Zina haddi kazf haddinden daha ağır olduğu için orada bu delille amel terk edilmiştir; fark ortaya çıktığında ise ikisini birleştirmek imkânsız olur.
وَأَمَّا السُّنَّةُ فَلَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى هَذِهِ المسألة لِأَنَّ قَذْفَهُمَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَلَنَا فِي هذه المسألة تفصيل سيأتي إن شاء.
Sünnete gelince, onda bu meseleye dair bir delalet yoktur; çünkü ikisine kazf tek bir lafızladır. Bizim bu meselede inşallah gelecek bir tafsilatımız vardır.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَفَاسِدٌ لِأَنَّ حَدَّ الْقَذْفِ حَقُّ الْآدَمِيِّ. بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يُحَدُّ إِلَّا بِمُطَالَبَةِ الْمَقْذُوفِ وَحُقُوقُ الْآدَمِيِّ لَا تَتَدَاخَلُ بِخِلَافِ حَدِّ الزِّنَا، فَإِنَّهُ حَقُّ اللَّه تَعَالَى. هَذَا كُلُّهُ إِذَا قَذَفَ جَمَاعَةً كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِكَلِمَةٍ عَلَى حِدَةٍ. أَمَّا إِذَا قَذَفَهُمْ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَالَ أَنْتُمْ زُنَاةٌ أَوْ زَنَيْتُمْ، فَفِيهِ قَوْلَانِ أَصَحُّهُمَا وَهُوَ قَوْلُهُ فِي «الْجَدِيدِ» : يَجِبُ لِكُلِّ وَاحِدٍ حَدٌّ كَامِلٌ لِأَنَّهُ مِنْ حُقُوقِ الْعِبَادِ فَلَا يَتَدَاخَلُ، وَلِأَنَّهُ أَدْخَلَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَعَرَّةً فَصَارَ كَمَا لَوْ قَذَفَهُمْ بِكَلِمَاتٍ.
Kıyas ise fasittir; çünkü kazf haddi kul hakkıdır. Nitekim iftiraya uğrayanın talebi olmadan had vurulmaması buna delildir; kul hakları ise tedâhül etmez (iç içe geçmez). Zina haddi ise böyle değildir, çünkü o Allah Teâlâ'nın hakkıdır. Bütün bunlar bir topluluğun her bir ferdine ayrı bir kelimeyle kazfta bulunduğu zamandır. Onlara tek bir kelimeyle kazfta bulunup 'Sizler zânilersiniz' yahut 'Zina ettiniz' derse bunda iki kavil vardır: En sahih olanı ve 'el-Cedîd'deki kavli: Kul haklarından olduğu ve tedâhül etmeyeceği için ve her birine ayrı bir ayıp/leke soktuğundan ötürü ayrı kelimelerle kazfta bulunmuş gibi sayılarak her biri için tam bir haddin vacip olmasıdır.
وَفِي «الْقَدِيمِ» لَا يَجِبُ لِلْكُلِّ إِلَّا حَدٌّ وَاحِدٌ اعْتِبَارًا بِاللَّفْظِ، فَإِنَّ اللَّفْظَ وَاحِدٌ وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّهُ أَوْفَقُ لِمَفْهُومِ الْآيَةِ. فَعَلَى هَذَا لَوْ قَالَ لِرَجُلٍ يَا ابْنَ الزَّانِيَيْنِ يَكُونُ قَذْفًا لِأَبَوَيْهِ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَعَلَيْهِ حَدَّانِ.
'el-Kadîm'de ise lafza itibar edilerek hepsi için sadece bir had vacip olur; çünkü lafız tektir. Birincisi daha sahihtir; çünkü ayetin mefhumuna daha uygundur. Buna göre bir adama: 'Ey iki zâninin oğlu!' derse, tek bir kelimeyle anne babasına kazfta bulunmuş olur ve üzerine iki had gerekir.
المسألة الثَّالِثَةُ: فِيمَا يُبِيحُ الْقَذْفَ: الْقَذْفُ يَنْقَسِمُ إِلَى مَحْظُورٍ وَمُبَاحٍ وَوَاجِبٍ، وَجُمْلَةُ الْكَلَامِ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ ثَمَّ وَلَدٌ يُرِيدُ نَفْيَهُ فَلَا يَجِبُ، وَهَلْ يُبَاحُ أَمْ لَا يُنْظَرُ إِنْ رَآهَا بِعَيْنِهِ تَزْنِي أَوْ أَقَرَّتْ هِيَ عَلَى نَفْسِهَا وَوَقَعَ فِي قَلْبِهِ صِدْقُهَا أَوْ سَمِعَ مِمَّنْ يَثِقُ بِقَوْلِهِ أَوْ لَمْ يَسْمَعْ، لَكِنَّهُ اسْتَفَاضَ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ أَنَّ فُلَانًا يَزْنِي بِفُلَانَةٍ، وَقَدْ رَآهُ الزَّوْجُ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهَا أَوْ رَآهُ مَعَهَا فِي بَيْتٍ، فَإِنَّهُ يُبَاحُ لَهُ الْقَذْفُ لِتَأَكُّدِ التُّهْمَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُمْسِكَهَا وَيَسْتُرَ عَلَيْهَا.
Üçüncü Mesele: Kazfi mübah kılan durumlar hakkında: Kazf; haram, mübah ve vacip olmak üzere kısımlara ayrılır. Sözün özü şudur: Şayet orada nesebini nefyetmek (reddetmek) istediği bir çocuk yoksa [kazf] vacip olmaz. Mübah olup olmadığına gelince bakılır: Şayet kadını kendi gözüyle zina ederken görmüşse yahut kadının kendisi itiraf edip kocasının kalbine onun doğruluğu düşmüşse yahut sözüne güvendiği bir kimseden duymuşsa veya duymadığı halde insanlar arasında filanın filan kadınla zina ettiği şayiası yayılmış ve koca da o adamı kadının evinden çıkarken görmüş veya onunla birlikte bir evde görmüşse, töhmetin kuvvet kazanmasından dolayı ona kazfta bulunmak mübah olur; kadını nikâhında tutması ve ayıbını örtmesi de caizdir.
لِمَا
Şu rivayetten dolayıdır:
رُوِيَ «أَنَّ رَجُلًا قَالَ يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ لِي امْرَأَةً لَا تَرُدُّ يَدَ لَامِسٍ، قَالَ طَلِّقْهَا. قَالَ إِنِّي أُحِبُّهَا، قَالَ فَأَمْسِكْهَا»
Rivayet edildiğine göre: «Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, benim bir kadınım var, dokunanın elini geri çevirmiyor' dedi. [Resûlullah]: 'Onu boşa' buyurdu. Adam: 'Ben onu seviyorum' deyince, 'Öyleyse onu tut' buyurdu».
أَمَّا إِذَا سَمِعَهُ مِمَّنْ لا يوثق أَوِ اسْتَفَاضَ مِنْ بَيْنِ النَّاسِ وَلَكِنَّ الزَّوْجَ لَمْ يَرَهُ مَعَهَا أَوْ بِالْعَكْسِ لَمْ يَحِلَّ لَهُ قَذْفُهَا، لِأَنَّهُ قَدْ يَذْكُرُهُ مَنْ لَا يَكُونُ ثِقَةً فَيَنْتَشِرُ وَيَدْخُلُ بَيْتَهَا خَوْفًا مِنْ قَاصِدٍ أَوْ لِسَرِقَةٍ أَوْ لِطَلَبِ فُجُورٍ فَتَأْبَى المرأة قال اللَّه تعالى: إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ [النُّورِ: ١١] أَمَّا إِذَا كَانَ ثَمَّ وَلَدٌ يُرِيدُ نَفْيَهُ، نُظِرَ فَإِنْ تَيَقَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْهُ بِأَنْ لَمْ يَكُنْ وَطِئَهَا الزَّوْجُ أَوْ وَطِئَهَا لَكِنَّهَا أَتَتْ بِهِ لِأَقَلَّ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنْ وَقْتِ الْوَطْءِ أَوْ لِأَكْثَرِ مِنْ أَرْبَعِ سِنِينَ يَجِبُ عَلَيْهِ نَفْيُهُ بِاللِّعَانِ لِأَنَّهُ مَمْنُوعٌ مِنِ اسْتِلْحَاقِ نَسَبِ الْغَيْرِ كَمَا هُوَ مَمْنُوعٌ مِنْ نَفْيِ نَسَبِهِ، لِمَا
Fakat bunu güvenilmeyecek bir kimseden duyarsa veya insanlar arasında şayia yayılır da koca o adamı kadınla birlikte görmemiş olursa yahut aksine [koca adamı evde görmüş ama şayia yoksa], ona iftirada bulunması helal olmaz; zira güvenilir olmayan biri bunu zikredip yaymış olabilir yahut adam bir hasımdan korkarak veya hırsızlık için yahut kötülük talebiyle kadının evine girmiş, kadın da buna yanaşmamış olabilir. Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } [Nûr 11] “O iftirayı getirenler, içinizden bir gruptur” buyurmuştur. Nesebini nefyetmek istediği bir çocuk bulunduğu takdirde ise bakılır: Şayet kocanın kadınla cinsel ilişkide bulunmaması yahut ilişkide bulunup da kadının ilişki vaktinden itibaren altı aydan daha az bir sürede veya dört yıldan daha fazla bir sürede çocuğu doğurması suretiyle çocuğun kendisinden olmadığını kesin olarak bilirse, lian ile onu nefyetmesi vacip olur; çünkü kendi nesebini nefyetmekten menedildiği gibi başkasının nesebini kendine bağlamaktan da menedilmiştir. Nitekim
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَدْخَلَتْ عَلَى قَوْمٍ مَنْ لَيْسَ مِنْهُمْ فَلَيْسَتْ مِنَ اللَّه فِي شَيْءٍ وَلَمْ يُدْخِلْهَا اللَّه جَنَّتَهُ»
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Hangi kadın bir kavme onlardan olmayan birini sokarsa, onun Allah katında hiçbir değeri yoktur ve Allah onu cennetine koymaz».
فَلَمَّا حَرُمَ عَلَى الْمَرْأَةِ أَنْ تُدْخِلَ عَلَى قَوْمٍ مَنْ لَيْسَ مِنْهُمْ كَانَ الرَّجُلُ أَيْضًا كَذَلِكَ، أَمَّا إِنِ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ مِنْهُ بِأَنْ أَتَتْ به الأكثر من ستة أشهر أَشْهُرٍ مِنْ وَقْتِ الْوَطْءِ وَلِدُونِ أَرْبَعِ سِنِينَ، نُظِرَ إِنْ لَمْ/ يَكُنْ قَدِ اسْتَبْرَأَهَا بِحَيْضَةٍ، أَوِ اسْتَبْرَأَهَا وَأَتَتْ بِهِ لِدُونِ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنْ وَقْتِ الِاسْتِبْرَاءِ، لَا يَحِلُّ لَهُ الْقَذْفُ وَالنَّفْيُ وَإِنِ اتَّهَمَهَا بِالزِّنَا،
Kadının bir kavme onlardan olmayanı dâhil etmesi haram olunca, erkek de aynı şekilde böyledir. Şayet çocuğun kendisinden olma ihtimali varsa, yani cinsel ilişki vaktinden itibaren altı aydan fazla ve dört yıldan az bir sürede doğurmuşsa bakılır: Şayet kadından bir hayız ile istibrâ (rahim temizliği) istememişse yahut istibrâ istemiş olup da kadın istibrâ vaktinden itibaren altı aydan daha az bir sürede çocuğu doğurmuşsa, kadını zina ile itham etse bile ona kazfta bulunması ve çocuğu reddetmesi helal olmaz.
قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَيُّمَا رَجُلٍ جَحَدَ وَلَدَهُ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ احْتَجَبَ اللَّه مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفَضَحَهُ عَلَى رُؤُوسِ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ»
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Hangi adam çocuğunu görüp durduğu halde onu inkâr ederse, kıyamet gününde Allah ondan perdelenir ve onu öncekilerin ve sonrakilerin huzurunda rezil eder».
فَإِنِ اسْتَبْرَأَهَا وَأَتَتْ بِهِ لِأَكْثَرَ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ مِنْ وَقْتِ الِاسْتِبْرَاءِ يُبَاحُ لَهُ الْقَذْفُ وَالنَّفْيُ. وَالْأَوْلَى أَنْ لَا يَفْعَلَ لِأَنَّهَا قَدْ تَرَى الدَّمَ عَلَى الْحَبَلِ وَإِنْ أَتَتِ امْرَأَتُهُ بِوَلَدٍ لَا يُشْبِهُهُ بِأَنْ كَانَا أَبْيَضَيْنِ فَأَتَتْ بِهِ أَسْوَدَ، نُظِرَ إِنْ لَمْ يَكُنْ يَتَّهِمُهَا بِالزِّنَا فَلَيْسَ لَهُ نَفْيُهُ، لِمَا
Şayet kadından istibrâ istemiş ve kadın istibrâ vaktinden itibaren altı aydan daha fazla bir sürede çocuğu doğurmuşsa, ona kazfta bulunması ve çocuğu nefyetmesi mübah olur. Fakat bunu yapmaması daha evladır; çünkü kadın hamilelik üzerinde kan görebilir. Şayet karısı kendisine benzemeyen bir çocuk doğurursa, mesela ikisi de beyaz tenli olduğu halde siyah tenli bir çocuk doğurursa bakılır: Kadını zina ile itham etmiyorsa çocuğu nefyetme hakkı yoktur. Çünkü
رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: «أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلَامًا أَسْوَدَ، فَقَالَ هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ مَا أَلْوَانُهَا؟ قَالَ حُمْرٌ، قَالَ فَهَلْ فِيهَا أَوْرَقُ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ فَكَيْفَ ذَاكَ؟ قَالَ نَزَعَهُ عِرْقٌ قَالَ فَلَعَلَّ هَذَا نَزَعَهُ عِرْقٌ»
Ebû Hureyre [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: "Karımdan siyah bir çocuk doğdu" dedi. [Nebi]: "Senin develerin var mı?" diye sordu. Adam: "Evet" dedi. [Nebi]: "Renkleri nedir?" diye sordu. Adam: "Kırmızıdır" dedi. [Nebi]: "İçlerinde boz (gri) renkli olanı var mı?" dedi. Adam: "Evet" dedi. [Nebi]: "Peki o nasıl oldu?" diye sordu. Adam: "Belki [geçmişteki] bir damar çekmiştir (soya çekim)" dedi. [Nebi de]: "Belki bu [çocuğu] da bir damar çekmiştir" buyurdu.»
وَإِنْ كَانَ يَتَّهِمُهَا بِزِنًا أَوْ يَتَّهِمُهَا بِرَجُلٍ فَأَتَتْ بِوَلَدٍ يُشْبِهُهُ هَلْ يُبَاحُ لَهُ نَفْيُهُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا لِأَنَّ الْعِرْقَ يَنْزِعُ وَالثَّانِي: لَهُ ذَلِكَ لِأَنَّ التُّهْمَةَ قَدْ تَأَكَّدَتْ بِالشُّبْهَةِ.
Eğer kadını zina ile itham ediyorsa yahut belirli bir adamla itham edip de kadın ona benzeyen bir çocuk doğurmuşsa, adamın onu nefyetmesi mübah olur mu? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: [Mübah] değildir; çünkü damar çeker (soya çekim olabilir). İkincisi: Buna hakkı vardır; çünkü töhmet, şüphe ile pekişmiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي الرَّامِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:
İkinci İnceleme: İftira atan (râmî) hakkındadır ve bunda [birkaç] mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: إِذَا قَذَفَ الصَّبِيُّ أَوِ الْمَجْنُونُ امْرَأَتَهُ أَوْ أَجْنَبِيًّا فَلَا حَدَّ عَلَيْهِمَا وَلَا لِعَانَ، لَا فِي الْحَالِ ولا
Birinci Mesele: Çocuk veya mecnun karısına yahut yabancı birine kazfta bulunursa (iftira atarsa), ne derhal ne de
بَعْدَ الْبُلُوغِ،
ergenlikten sonra ikisine ne had ne de lian gerekir.
لِقَوْلِهِ ﵊: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ»
Zira [Nebi] [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Üç kişiden kalem kaldırılmıştır».
وَلَكِنْ يُعَزَّرَانِ لِلتَّأْدِيبِ إِنْ كَانَ لَهُمَا تَمْيِيزٌ، فَلَوْ لَمْ تَتَّفِقْ إِقَامَةُ التَّعْزِيرِ عَلَى الصَّبِيِّ حَتَّى بَلَغَ، قَالَ الْقَفَّالُ يَسْقُطُ التَّعْزِيرُ لِأَنَّهُ كَانَ لِلزَّجْرِ عَنْ إِسَاءَةِ الْأَدَبِ وَقَدْ حَدَثَ زَاجِرٌ أَقْوَى وَهُوَ الْبُلُوغُ.
Fakat mümeyyiz iseler terbiye amacıyla ta'zir edilirler. Şayet çocuk ergen oluncaya kadar ta'zir uygulanması mümkün olmamışsa, el-Kaffâl şöyle demiştir: Ta'zir düşer; çünkü o, edepsizlikten menetmek içindi ve artık daha güçlü bir engelleyici ortaya çıkmıştır ki o da ergenliktir.
المسألة الثَّانِيَةُ: الْأَخْرَسُ إِذَا كَانَتْ لَهُ إِشَارَةٌ مَفْهُومَةٌ أَوْ كِتَابَةٌ مَعْلُومَةٌ وَقَذَفَ بِالْإِشَارَةِ أَوْ بِالْكِنَايَةِ لَزِمَهُ الْحَدُّ، وَكَذَلِكَ يَصِحُّ لِعَانُهُ بِالْإِشَارَةِ وَالْكِنَايَةِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَصِحُّ قَذْفُ الْأَخْرَسِ وَلَا لِعَانُهُ، وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَقْرَبُ إِلَى ظَاهِرِ الْآيَةِ لِأَنَّ مَنْ كَتَبَ أَوْ أَشَارَ إِلَى الْقَذْفِ فَقَدْ رَمَى الْمُحْصَنَةَ وَأَلْحَقَ الْعَارَ بِهَا فَوَجَبَ انْدِرَاجُهُ تَحْتَ الظَّاهِرِ، وَلِأَنَّا نَقِيسُ قَذْفَهُ وَلِعَانَهُ عَلَى سَائِرِ الْأَحْكَامِ.
İkinci Mesele: Dilsiz bir kimse, anlaşılır bir işareti veya bilinen bir yazısı bulunduğu halde işaret veya kinaye ile kazfta bulunursa kendisine had gerekir. Aynı şekilde işaret ve kinaye ile lianı da sahih olur. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'a göre ise dilsizin kazfı da lianı da sahih olmaz. Şâfiî [rahimehullâh]'ın görüşü ayetin zahirine daha yakındır; çünkü yazan yahut kazfa işaret eden kimse, iffetli kadına iftira atmış ve ona leke sürmüş olur; bu sebeple [lafzın] zahirine dâhil olması vacip olur. Ayrıca biz onun kazfını ve lianını diğer hükümlere kıyas ederiz.
المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِيمَا إِذَا قَذَفَ الْعَبْدُ حُرًّا فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَزُفَرُ وَعُثْمَانُ الْقِنُّ عَلَيْهِ أَرْبَعُونَ جَلْدَةً،
Üçüncü Mesele: Köle hür bir kimseye kazfta bulunduğu takdirde [âlimler] ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî, Ebû Hanîfe, Mâlik, Ebû Yûsuf, Muhammed, Züfer ve Osmân [el-Bettî], saf köleye (kınn) kırk celde vurulacağını söylemişlerdir.
رَوَى الثَّوْرِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عَلِيًّا ﵇ قَالَ: «يُجْلَدُ الْعَبْدُ فِي الْقَذْفِ أَرْبَعِينَ»
Sevrî, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından Ali [aleyhisselâm]'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Köleye kazf [cezasında] kırk celde vurulur».
وَعَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: «أَدْرَكْتُ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْخُلَفَاءِ وَكُلُّهُمْ يَضْرِبُونَ الْمَمْلُوكَ فِي الْقَذْفِ أَرْبَعِينَ» وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ يُجْلَدُ ثَمَانِينَ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَرُوِيَ أَنَّهُ جَلَدَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْعَبْدَ فِي الْفِرْيَةِ ثَمَانِينَ. وَمَدَارُ المسألة عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَرِيحَةٌ فِي إِيجَابِ الثَّمَانِينَ فَمَنْ رَدَّ هَذَا الْحَدَّ إِلَى أَرْبَعِينَ فَطَرِيقُهُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ [النِّسَاءِ: ٢٥] فَنَصَّ عَلَى أَنَّ حَدَّ الْأَمَةِ فِي الزِّنَا نِصْفُ حَدِّ الْحُرَّةِ، ثُمَّ قَاسُوا الْعَبْدَ عَلَى الْأَمَةِ فِي تَنْصِيفِ حَدِّ الزِّنَا، ثُمَّ قَاسُوا تَنْصِيفَ حَدِّ قَذْفِ الْعَبْدِ عَلَى تَنْصِيفِ حَدِّ الزِّنَا فِي حَقِّهِ، فَرَجَعَ حَاصِلُ الْأَمْرِ إِلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ الْكِتَابِ بِهَذَا الْقِيَاسِ.
Abdullah b. Ömer'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ebû Bekir, Ömer, Osman ve onlardan sonraki halifelere yetiştim; hepsi de kazfta köleye kırk celde vuruyorlardı». Evzâî ise seksen celde vurulacağını söylemiştir ki bu İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Ömer b. Abdülazîz'in de iftiradan ötürü köleye seksen celde vurduğu rivayet edilmiştir. Bu meselenin esası tek bir noktaya dayanır; o da bu ayetin seksen celdeyi vacip kılmada sarih olmasıdır. Bu haddi kırka indiren kimsenin dayanağı şudur: Allah Teâlâ: { فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } “Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir” [en-Nisâ: 25] buyurmuş ve cariyenin zina haddinin hür kadının haddinin yarısı olduğunu nass ile belirtmiştir. Sonra köleyi zina haddinin yarıya indirilmesinde cariyeye kıyas etmişler, ardından da kölenin kazf haddinin yarıya indirilmesini kendi hakkındaki zina haddinin yarıya indirilmesine kıyas etmişlerdir. Neticede işin özü, Kitab'ın umumunun bu kıyas ile tahsis edilmesine dönmektedir.
المسألة الرَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى دُخُولِ الْكَافِرِ تَحْتَ عُمُومِ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ لِأَنَّ الِاسْمَ يَتَنَاوَلُهُ وَلَا مَانِعَ، فَالْيَهُودِيُّ إِذَا قَذَفَ الْمُسْلِمَ يُجْلَدُ ثَمَانِينَ واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: [Âlimler], { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” buyruğunun umumuna kâfirin de dâhil olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; zira bu lafız onu da kapsar ve buna bir engel yoktur. Dolayısıyla Yahudi bir kimse Müslümana kazfta bulunursa kendisine seksen celde vurulur. Allah en doğrusunu bilir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: فِي الْمَرْمِيِّ وَهِيَ الْمُحَصَنَةُ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: اسْمُ الْإِحْصَانِ يَقَعُ عَلَى الْمُتَزَوِّجَةِ وَعَلَى الْعَفِيفَةِ وَإِنْ لَمْ تَتَزَوَّجْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي مَرْيَمَ: وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها [الْأَنْبِيَاءِ: ٩١] وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ مَنْعِ الْفَرْجِ فَإِذَا تَزَوَّجَتْ مَنَعَتْهُ إِلَّا مِنْ زَوْجِهَا، وَغَيْرُ الْمُتَزَوِّجَةِ تَمْنَعُهُ كُلَّ أَحَدٍ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ مَسَائِلُ:
Üçüncü İnceleme: İftira atılan (mermî) yani muhsana hakkındadır. Ebû Müslim şöyle demiştir: İhsan ismi evli kadına da evlenmemiş olsa bile iffetli kadına da verilir. Zira Allah Teâlâ Meryem hakkında: { وَالَّذِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها } “İffetini korumuş olan [Meryem]” [el-Enbiyâ: 91] buyurmuştur. Bu [kavram], iffeti/ferci korumaktan (menetmekten) türemiştir; kadın evlendiğinde onu kocasından başkasına kapatmış olur, evli olmayan ise onu herkese kapatır. Bundan birtakım meseleler dallanır:
المسألة الْأُولَى: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْعَفَائِفِ سَوَاءٌ كَانَتْ مَسْلِمَةً أَوْ كَافِرَةً وَسَوَاءٌ كَانَتْ حُرَّةً أَوْ رَقِيقَةً، إِلَّا أَنَّ الْفُقَهَاءَ قَالُوا: شَرَائِطُ الْإِحْصَانِ خَمْسَةٌ الْإِسْلَامُ وَالْعَقْلُ وَالْبُلُوغُ وَالْحُرِّيَّةُ وَالْعِفَّةُ مِنَ الزِّنَا، وَإِنَّمَا اعْتَبَرْنَا الْإِسْلَامَ
Birinci Mesele: Ayetin zahiri, ister Müslüman ister kâfir, ister hür ister köle olsun bütün iffetli kadınları kapsar. Ancak fakihler şöyle demişlerdir: İhsanın şartları beştir: İslâm, akıl, bâliğ olmak, hürriyet ve zinadan iffetli olmak. İslâm'ı şart koştuk,
لِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ أَشْرَكَ باللَّه فَلَيْسَ بِمُحْصَنٍ»
zira [Nebi] [aleyhisselâm]: «Kim Allah'a ortak koşarsa o muhsan değildir» buyurmuştur.
وَإِنَّمَا اعْتَبَرْنَا الْعَقْلَ وَالْبُلُوغَ
Aklı ve büluğü şart koştuk,
لِقَوْلِهِ ﵇: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ»
zira [Nebi] [aleyhisselâm]: «Üç kişiden kalem kaldırılmıştır» buyurmuştur.
وَإِنَّمَا اعْتَبَرْنَا الْحَرِيَّةَ لِأَنَّ الْعَبْدَ نَاقِصُ الدَّرَجَةِ فَلَا يَعْظُمُ عَلَيْهِ التَّعْيِيرُ بِالزِّنَا، وَإِنَّمَا اعْتَبَرْنَا الْعِفَّةَ عَنِ الزِّنَا لِأَنَّ الْحَدَّ مَشْرُوعٌ لِتَكْذِيبِ الْقَاذِفِ، فَإِذَا كَانَ الْمَقْذُوفُ زَانِيًا فَالْقَاذِفُ صَادِقٌ فِي الْقَذْفِ. وكذلك إذا كان المقذوف وطأ امْرَأَةً بِشُبْهَةٍ أَوْ نِكَاحٍ فَاسِدٍ لِأَنَّ فِيهِ شُبْهَةَ الزِّنَا كَمَا فِيهِ شُبْهَةُ الْحِلِّ، فَكَمَا أَنَّ إِحْدَى الشُّبْهَتَيْنِ أَسْقَطَتِ الْحَدَّ عَنِ الْوَاطِئِ فَكَذَا الْأُخْرَى تُسْقِطُهُ عَنْ قَاذِفِهِ أَيْضًا، ثُمَّ نَقُولُ مَنْ قَذَفَ كَافِرًا أَوْ مَجْنُونًا أَوْ صَبِيًّا أَوْ مَمْلُوكًا، أَوْ مَنْ قَدْ رَمَى امْرَأَةً، فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ، بَلْ يُعَزَّرُ لِلْأَذَى، حَتَّى لَوْ زَنَى فِي عُنْفُوَانِ شَبَابِهِ مَرَّةً ثُمَّ تَابَ وَحَسُنَ حَالُهُ وَشَاخَ فِي الصَّلَاحِ لَا يُحَدُّ قَاذِفُهُ، وَكَذَلِكَ لَوْ زَنَى كَافِرٌ أَوْ رَقِيقٌ ثُمَّ أَسْلَمَ وَعُتِقَ وَصَلُحَ حَالُهُ فَقَذَفَهُ قَاذِفٌ لَا حَدَّ عَلَيْهِ، بِخِلَافِ مَا لَوْ زَنَى فِي حَالِ صِغَرِهِ أَوْ جُنُونِهِ ثُمَّ بَلَغَ أَوْ أَفَاقَ فَقَذَفَهُ قَاذِفٌ يُحَدُّ، لِأَنَّ فِعْلَ الصَّبِيِّ
Hürriyeti şart koştuk, çünkü kölenin derecesi eksiktir ve zina ile ayıplanması ona ağır gelmez. Zinadan iffetli olmayı şart koştuk, çünkü had cezası kazf edeni yalanlamak için meşru kılınmıştır; binaenaleyh kazfta bulunulan kişi zinakâr ise, kazfta bulunan kişi bu iftirasında/sözünde doğrudur. Aynı şekilde şayet kazfta bulunulan kişi şüpheyle veya fasit nikâhla bir kadınla cinsel ilişkide bulunmuşsa [durum yine böyledir]; çünkü bunda helallik şüphesi bulunduğu gibi zina şüphesi de vardır. Dolayısıyla bu iki şüpheden biri ilişkiye girenden had cezasını düşürdüğü gibi, diğeri de ona kazfta bulunandan had cezasını düşürür. Sonra deriz ki: Bir kâfire, mecnuna, çocuğa, köleye veya [geçmişte] bir kadına zina iftirasında bulunmuş kimseye kazfta bulunan kimseye had cezası gerekmez, ancak verdiği eziyetten ötürü ta'zir edilir. Hatta gençliğinin baharında bir defa zina edip sonra tevbe eden, hali güzelleşen ve salih bir kimse olarak yaşlanan kişiye iftira atan kimseye had vurulmaz. Aynı şekilde kâfir veya köle bir kimse zina edip sonra Müslüman olsa, azat edilse ve hali düzelse, ona kazfta bulunan kimseye de had gerekmez. Küçüklüğünde veya deliliği esnasında zina edip de sonra ergen olan yahut iyileşen kimseye kazfta bulunan kişinin hadle cezalandırılması ise bunun hilafınadır; çünkü çocuğun
وَالْمَجْنُونِ لَا يَكُونُ زِنًا، وَلَوْ قَذَفَ مُحْصَنًا فَقَبْلَ أَنْ يُحَدَّ الْقَاذِفُ زَنَا الْمَقْذُوفُ سَقَطَ الْحَدُّ عَنْ قَاذِفِهِ لِأَنَّ صُدُورَ الزِّنَا يُورِثُ رِيبَةً فِي حَالِهِ فِيمَا مَضَى لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى كَرِيمٌ لَا يَهْتِكُ سِتْرَ عَبْدِهِ فِي أَوَّلِ مَا يَرْتَكِبُ الْمَعْصِيَةَ، فَبِظُهُورِهِ يُعْلَمُ أَنَّهُ كَانَ مُتَّصِفًا بِهِ مِنْ قَبْلُ، رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا زَنَى فِي عَهْدِ عُمَرَ، فَقَالَ واللَّه مَا زَنَيْتُ إِلَّا هَذِهِ، فَقَالَ عُمَرُ كَذَبْتَ إِنَّ اللَّه لَا يَفْضَحُ عَبْدَهُ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ، وَقَالَ الْمُزَنِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ: الزِّنَا الطَّارِئُ لَا يُسْقِطُ الْحَدَّ عَنِ الْقَاذِفِ.
ve mecnunun fiili zina sayılmaz. Şayet bir muhsana kazfta bulunur da kazf edene had vurulmadan önce kazfta bulunulan kişi zina ederse, kazf edenden had düşer; çünkü [sonradan] zinanın meydana gelmesi onun geçmişteki hali hakkında şüphe doğurur. Zira Allah Teâlâ kerîmdir, kulunun perdesini günahı ilk işleyişinde yırtmaz; dolayısıyla [zinanın] açığa çıkmasıyla onun daha önce de bununla nitelenmiş olduğu anlaşılır. Rivayet edildiğine göre Hazreti Ömer döneminde bir adam zina etmiş ve: "Vallahi bundan başka zina etmedim" demişti. Bunun üzerine Ömer: "Yalan söyledin! Muhakkak ki Allah, kulunu ilk seferde rezil etmez" demiştir. Müzenî ve Ebû Sevr ise şöyle demiştir: Sonradan meydana gelen zina, kazf edenden had cezasını düşürmez.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ يَقَعُ عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، وَسَائِرُ الْعُلَمَاءِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ لِأَنَّ لَفْظَ الْمُحْصَنَاتِ جَمْعٌ لِمُؤَنَّثٍ فَلَا يَتَنَاوَلُ الرِّجَالَ، بَلِ الْإِجْمَاعُ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا فَرْقَ فِي هَذَا الْبَابِ بَيْنَ الْمُحْصَنِينَ وَالْمُحْصَنَاتِ.
İkinci Mesele: Hasan-ı Basrî, { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” buyruğunun hem erkekleri hem kadınları kapsadığını söylemiştir. Diğer âlimler ise bunu kabul etmemişlerdir; zira "muhsanât" lafzı müennes (dişil) çoğuldur ve erkekleri kapsamaz; fakat icma, bu konuda muhsanlar ile muhsanât arasında hiçbir fark bulunmadığına delalet etmiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: رَمْيُ غَيْرِ الْمُحْصَنَاتِ لَا يُوجِبُ الْحَدَّ بَلْ يُوجِبُ التَّعْزِيرَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَقْذُوفُ مَعْرُوفًا بِمَا قُذِفَ بِهِ فَلَا حَدَّ هُنَاكَ وَلَا تَعْزِيرَ، فَهَذَا مَجْمُوعُ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ.
Üçüncü Mesele: Muhsan olmayan kimselere kazfta bulunmak had cezasını gerektirmez, bilakis ta'ziri gerektirir; meğerki kazfta bulunulan kişi kendisine atılan bu suçla meşhur/bilinen biri olsun, o takdirde ne had ne de ta'zir vardır. İşte Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” kavlinin tefsirine dair sözlerin tamamı budur.
أَمَّا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “Sonra dört şahit getiremeyenler...” buyruğuna gelince, bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَمَ فِي الْقَاذِفِ إِذَا لَمْ يَأْتِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ بِثَلَاثَةِ أَحْكَامٍ أَحَدُهَا: جَلْدُ ثَمَانِينَ وَثَانِيهَا: بُطْلَانُ الشَّهَادَةِ وَثَالِثُهَا: الْحُكْمُ بِفِسْقِهِ إِلَى أَنْ يَتُوبَ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي كَيْفِيَّةِ ثُبُوتِ هَذِهِ الْأَحْكَامِ، بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى وُجُوبِ الْحَدِّ عَلَيْهِ بِنَفْسِ الْقَذْفِ عِنْدَ عَجْزِهِ عَنْ إِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ عَلَى الزِّنَا، فَقَالَ قَائِلُونَ قَدْ بَطَلَتْ شَهَادَتُهُ وَلَزِمَهُ سِمَةُ الْفِسْقِ قَبْلَ إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ وَزُفَرُ شَهَادَتُهُ مَقْبُولَةٌ مَا لَمْ يُحَدَّ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ وَهَذَا مُقْتَضَى قَوْلِهِمْ إِنَّهُ غَيْرُ مَوْسُومٍ بِسِمَةِ الْفِسْقِ مَا لَمْ يَقَعْ بِهِ الْحَدُّ. لِأَنَّهُ لَوْ لَزِمَتْهُ سِمَةُ الْفِسْقِ لَمَا جَازَتْ شَهَادَتُهُ إِذْ كَانَتْ سِمَةُ الْفِسْقِ مُبْطِلَةً لِشَهَادَةِ مَنْ وُسِمَ بِهَا، ثُمَّ احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي تَرَتُّبَ وُجُوبِ الْحَدِّ عَلَى مَجْمُوعِ الْقَذْفِ وَالْعَجْزِ عَنْ إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ، فَلَوْ عَلَّقْنَا هَذَا الْحُكْمَ عَلَى الْقَذْفِ وَحْدَهُ قَدَحَ ذَلِكَ فِي كَوْنِهِ مُعَلَّقًا عَلَى الْأَمْرَيْنِ وَذَلِكَ بِخِلَافِ الْآيَةِ، وَأَيْضًا فَوُجُوبُ الْجَلْدِ حُكْمٌ مُرَتَّبٌ عَلَى مَجْمُوعِ أَمْرَيْنِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ بِمُجَرَّدِ حُصُولِ أَحَدِهِمَا، كَمَا لَوْ قَالَ لِامْرَأَتِهِ إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ وَكَلَّمْتِ فُلَانًا فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَأَتَتْ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ دُونَ الْآخَرِ لَمْ يُوجَدِ الْجَزَاءُ فَكَذَا هَاهُنَا وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَاذِفَ لَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِالْكَذِبِ بِمُجَرَّدِ قَذْفِهِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا تُرَدَّ شَهَادَتُهُ بِمُجَرَّدِ الْقَذْفِ. بَيَانُ الْأَوَّلِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُجَرَّدَ قَذْفِهِ لَوْ أَوْجَبَ كَوْنَهُ كَاذِبًا لَوَجَبَ أَنْ لَا تُقْبَلَ بَعْدَ ذَلِكَ بَيِّنَتُهُ عَلَى الزِّنَا إِذْ قَدْ وَقَعَ الْحُكْمُ بِكَذِبِهِ، وَالْحُكْمُ بِكَذِبِهِ فِي قَذْفِهِ حُكْمٌ بِبُطْلَانِ شَهَادَةِ مَنْ شَهِدَ بِصِدْقِهِ فِي كَوْنِ الْمَقْذُوفِ زَانِيًا، وَلَمَّا أَجْمَعُوا عَلَى قَبُولِ بَيِّنَتِهِ ثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يُحْكَمْ عَلَيْهِ بِالْكَذِبِ بِمُجَرَّدِ قَذْفِهِ الثَّانِي: أَنَّ قَاذِفَ امْرَأَتِهِ بِالزِّنَا لَا يُحْكَمُ بِكَذِبِهِ بِنَفْسِ قَذْفِهِ، وَإِلَّا لَمَا جَازَ إِيجَابُ اللِّعَانِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ امْرَأَتِهِ، وَلَمَا أُمِرَ بِأَنْ يَشْهَدَ باللَّه أَنَّهُ لَصَادِقٌ فِيمَا رَمَاهَا بِهِ مِنَ الزِّنَا مَعَ الْحُكْمِ بِكَذِبِهِ. وَلَمَا
Birinci İnceleme: Bil ki Allah Teâlâ, dört şahit getiremediği takdirde kazf eden kimse hakkında üç hüküm vermiştir: Birincisi: Seksen celde vurulması; ikincisi: Şahitliğinin iptal edilmesi; üçüncüsü: Tevbe edinceye kadar fıskına hükmedilmesidir. İlim ehli, zinaya dair beyyine (delil) getirmekten aciz kaldığında sırf kazfta bulunmakla ona haddin vacip olduğu hususunda ittifak ettikten sonra bu hükümlerin ne şekilde sabit olacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Kendisine had uygulanmadan önce şahitliği iptal olur ve fısk damgası ona lazım gelir, demişlerdir ki bu, Şâfiî ve Leys b. Sa'd'ın görüşüdür. Ebû Hanîfe, Mâlik, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Züfer ise: Kendisine had uygulanmadığı sürece şahitliği makbuldür, demişlerdir. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu, had uygulanmadığı sürece onun fısk damgasıyla damgalanmadığı yönündeki görüşlerinin bir gereğidir. Çünkü ona fısk damgası lazım gelseydi şahitliği caiz olmazdı; zira fısk damgası, kendisiyle damgalanan kimsenin şahitliğini geçersiz kılar. Sonra Ebû Bekir, Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın görüşünün sıhhatine dair birtakım deliller getirdi: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyen kimselere seksen celde vurun” buyruğudur. Ayetin zahiri, haddin vacip oluşunun hem kazfın hem de şahit getirmekten aciz kalmanın toplamına terettüp etmesini gerektirir. Şayet biz bu hükmü yalnızca kazfa bağlarsak, bu durum hükmün iki şeye birden bağlı olmasına halel getirir ki bu da ayete aykırıdır. Ayrıca celde vurulmasının vacip olması, iki şeyin toplamına terettüp eden bir hükümdür; dolayısıyla bu ikisinden sadece birinin gerçekleşmesiyle hükmün hâsıl olmaması vacip olur. Nitekim bir kimse karısına: "Şu eve girer ve falan adamla konuşursan boşsun" dese, kadın bu iki şeyden birini yapıp diğerini yapmasa ceza (şartın sonucu) meydana gelmez; burada da böyledir. İkincisi: Kazf eden kimsenin sırf kazfta bulunmasıyla yalancı olduğuna hükmedilmez; böyle olunca sırf kazftan ötürü şahitliğinin reddedilmemesi vacip olur. Birinci hususun [kazf edenin sırf kazf ile yalancı sayılmayacağının] açıklaması üç yöndendir: Birincisi: Sırf kazfta bulunması onun yalancı olmasını gerektirseydi, bundan sonra zinaya dair getireceği beyyinenin kabul edilmemesi gerekirdi; çünkü onun yalancı olduğuna hükmedilmiş olurdu. Kazfında yalancı olduğuna hükmedilmesi ise, kazfta bulunulan kişinin zinakâr olduğu hususunda onun doğruluğuna şahitlik eden kimsenin şahitliğinin bâtıl olduğuna hükmetmektir. Beyyinesinin kabul edileceği hususunda icma ettiklerine göre, sırf kazfta bulunmasıyla onun yalancı olduğuna hükmedilmediği sabit olmuştur. İkincisi: Karısına zina iftirasında bulunan kişinin, sırf kazfından dolayı yalancı olduğuna hükmedilmez; aksi takdirde kendisi ile karısı arasında lianın vacip kılınması caiz olmazdı ve yalancı olduğuna hükmedildiği halde karısına attığı zina isnadında doğru söylediğine dair Allah adına şahitlik etmesi emredilmezdi. Ayrıca
قَالَ النَّبِيُّ ﷺ بعد ما لَاعَنَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ «اللَّه يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ، فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ»
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] eşler arasında lian yaptırdıktan sonra şöyle buyurmuştur: «Allah biliyor ki ikinizden biri mutlaka yalancıdır; peki sizden tevbe eden var mı?»
فَأَخْبَرَ أَنَّ أَحَدَهُمَا بِغَيْرِ تَعْيِينٍ هُوَ الْكَاذِبُ وَلَمْ يَحْكُمْ بِكَذِبِ الْقَاذِفِ، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ نَفْسَ الْقَذْفِ لَا يُوجِبُ كَوْنَهُ كَاذِبًا الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تعالى: لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ [النُّورِ: ١٣] فَلَمْ يَحْكُمْ بِكَذِبِهِمْ بِنَفْسِ الْقَذْفِ فَقَطْ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْقَاذِفَ غَيْرُ مَحْكُومٍ عَلَيْهِ بِكَوْنِهِ كَاذِبًا بِمُجَرَّدِ الْقَذْفِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا تَبْطُلَ
Böylece [Nebi], ikisinden birinin muayyen olmaksızın yalancı olduğunu haber vermiş ve kazf edenin yalancı olduğuna hükmetmemiştir. Bunda, bizzat kazfın onun yalancı olmasını gerektirmediğine dair bir delil vardır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ } “Ona dair dört şahit getirselerdi ya! Mademki şahitleri getiremediler, işte onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir” [en-Nûr: 13] buyruğudur. Allah onların sırf kazfta bulunmalarıyla yalancı olduklarına hükmetmemiştir. Bu yönlerle sabit oldu ki kazf eden kimse sırf kazfından ötürü yalancı sayılmaz; durum böyle olunca sırf kazftan ötürü onun
شَهَادَتُهُ بِمُجَرَّدِ الْقَذْفِ لِأَنَّهُ كَانَ عَدْلًا ثِقَةً وَالصَّادِرُ عَنْهُ غَيْرُ مُعَارَضٍ، وَلَمَّا كَانَ يَجِبُ أَنْ يَبْقَى عَلَى عَدَالَتِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ وَثَالِثُهَا:
şahitliğinin bâtıl olmaması vacip olur; çünkü o adil ve güvenilir biriydi ve kendisinden sâdır olan söze [henüz] bir karşı koyma olmamıştır. Adaleti üzere kalması gerektiğine göre şahitliğinin makbul olması vaciptir. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ ﵊: «الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا مَحْدُودًا فِي قَذْفٍ»
[Nebi] [aleyhisselâm]'ın şu buyruğudur: «Müslümanlar -kazftan ötürü kendisine had uygulanmış olan müstesna- birbirlerine karşı adildirler».
أَخْبَرَ النَّبِيُّ ﷺ ببقاء عدالة القاذف ما لم يحدو رابعها: مَا
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem], had uygulanmadığı müddetçe kazf edenin adaletinin baki kaldığını haber vermiştir. Dördüncüsü:
رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قِصَّةِ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ لَمَّا قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّه ﷺ فَقَالَ رَسُولُ اللَّه: «يُجْلَدُ هِلَالٌ وَتَبْطُلُ شَهَادَتُهُ فِي الْمُسْلِمِينَ»
İkrime'nin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan Hilâl b. Ümeyye kıssası hakkında rivayet ettiği şu husustur: Hilâl, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in huzurunda karısına kazfta bulununca Resûlullah şöyle buyurmuştur: «Hilâl'e celde vurulur ve Müslümanlar arasındaki şahitliği bâtıl olur».
فَأَخْبَرَ أَنَّ بطلان شهادته متعلق بوقوع الجلد به ذلك يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الْقَذْفِ/ لَا يُبْطِلُ الشَّهَادَةَ وَخَامِسُهَا: أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ زَعَمَ أَنَّ شُهُودَ الْقَذْفِ إِذَا جَاءُوا مُتَفَرِّقِينَ قُبِلَتْ شَهَادَتُهُمْ، فَإِنْ كَانَ الْقَذْفُ قَدْ أَبْطَلَ شَهَادَتَهُ فَوَاجِبٌ أَنْ لَا يَقْبَلَهَا بَعْدَ ذَلِكَ، وَإِنْ شَهِدَ مَعَهُ ثَلَاثَةٌ لِأَنَّهُ قَدْ فَسَقَ بِقَذْفِهِ وَوَجَبَ الْحُكْمُ بِكَذِبِهِ، وَفِي قَبُولِ شَهَادَتِهِمْ إِذَا جَاءُوا مُتَفَرِّقِينَ مَا يَلْزَمُهُ أَنْ لَا تَبْطُلَ شَهَادَتُهُمْ بِنَفْسِ الْقَذْفِ، وَأَمَّا وَجْهُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ فَهُوَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى رَتَّبَ عَلَى الْقَذْفِ مَعَ عَدَمِ الْإِتْيَانِ بِالشُّهَدَاءِ الْأَرْبَعَةِ أُمُورًا ثَلَاثَةً مَعْطُوفًا بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ بِحَرْفِ الْوَاوِ، وَحَرْفُ الْوَاوِ لَا يَقْتَضِي التَّرْتِيبَ. فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ بَعْضُهَا مُرَتَّبًا عَلَى الْبَعْضِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ رَدُّ الشَّهَادَةِ مُرَتَّبًا عَلَى إِقَامَةِ الْحَدِّ، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَثْبُتَ رَدُّ الشَّهَادَةِ سَوَاءٌ أُقِيمَ الْحَدُّ عَلَيْهِ أَوْ مَا أُقِيمَ واللَّه أَعْلَمُ.
Böylece [Nebi], şahitliğinin iptalinin ona celde vurulmasına bağlı olduğunu haber vermiştir; bu da sırf kazfın şahitliği iptal etmediğine delalet eder. Beşincisi: Şâfiî [rahimehullâh], kazf şahitleri ayrı ayrı geldiklerinde şahitliklerinin kabul edileceğini ileri sürmüştür. Şayet kazf [eylemi] şahitliği iptal etmiş olsaydı, o takdirde onunla birlikte üç kişi daha şahitlik etse bile bundan sonra onun şahitliğini kabul etmemesi gerekirdi; zira o kazfta bulunmasıyla fâsık olmuş ve yalancı olduğuna hükmetmek vacip kılınmıştır. Onların ayrı ayrı geldiklerinde şahitliklerinin kabul edilmesinde, bizzat kazf ile şahitliklerinin iptal olmamasını gerektiren bir durum vardır. Şâfiî [rahimehullâh]'ın görüşünün dayanağına gelince: Allah Teâlâ, dört şahidin getirilmemesiyle birlikte kazfa üç husus bağlamış ve bunları "vâv" harfiyle birbirine atfetmiştir; "vâv" harfi ise sırayı (tertibi) gerektirmez. Dolayısıyla bunların birinin diğerine bağlı olmaması gerekir; bu sebeple şahitliğin reddedilmesinin de haddin uygulanmasına bağlı olmaması gerekir. Bilakis had uygulansın veya uygulanmasın şahitliğin reddedilmesinin sabit olması vacip olur. Allah en doğrusunu bilir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي كَيْفِيَّةِ الشَّهَادَةِ عَلَى الزِّنَا قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ١٥] وَقَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ
İkinci İnceleme: Zinaya şahitliğin keyfiyeti hakkındadır. Allah Teâlâ: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin” [en-Nisâ: 15] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenler...”
وَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ: «يَا رَسُولَ اللَّه أَرَأَيْتَ إِنْ وَجَدْتُ مَعَ امْرَأَتِي رَجُلًا أُمْهِلُهُ حَتَّى آتِيَ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ؟ قَالَ نَعَمْ»
Sa'd b. Ubâde şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Karımla birlikte bir adam bulsam, dört şahit getirinceye kadar ona mühlet mi vereceğim? [Nebi]: "Evet" buyurdu».
ثُمَّ هَاهُنَا مَسَائِلُ:
Sonra burada [bazı] meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: الْإِقْرَارُ بِالزِّنَا هَلْ يَثْبُتُ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِأَرْبَعَةٍ كَفِعْلِ الزِّنَا وَالثَّانِي: يَثْبُتُ بِخِلَافِ فِعْلِ الزِّنَا، لِأَنَّ الْفِعْلَ يُغْمَضُ الِاطِّلَاعُ عَلَيْهِ فَاحْتِيطَ فِيهِ بِاشْتِرَاطِ الْأَرْبَعِ وَالْإِقْرَارُ أَمْرٌ ظَاهِرٌ فَلَا يُغْمَضُ الِاطِّلَاعُ عَلَيْهِ.
Birinci Mesele: Zina ikrarı iki erkeğin şahitliği ile sabit olur mu? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Zina fiilinde olduğu gibi ancak dört kişiyle sabit olur. İkincisi: Zina fiilinin aksine [iki kişiyle] sabit olur; zira fiile muttali olmak gizli ve zordur, bu yüzden dört şartı koşularak ihtiyatlı davranılmıştır; ikrar ise açık bir durumdur, dolayısıyla ona muttali olmak gizli ve zor değildir.
المسألة الثَّانِيَةُ: إِذَا شَهِدُوا عَلَى فِعْلِ الزِّنَا يَجِبُ أَنْ يَذْكُرُوا الزَّانِيَ وَمَنْ زَنَى بِهَا، لِأَنَّهُ قَدْ يَرَاهُ عَلَى جَارِيَةٍ لَهُ فَيَظُنُّ أَنَّهَا أَجْنَبِيَّةٌ، وَيَجِبُ أَنْ يَشْهَدُوا أَنَّا رَأَيْنَا ذَكَرَهُ يَدْخُلُ فِي فَرْجِهَا دُخُولَ الْمِيلِ فِي الْمُكْحُلَةِ، فَلَوْ شَهِدُوا مُطْلَقًا أَنَّهُ زَنَى لَا يَثْبُتُ، لِأَنَّهُمْ رُبَّمَا يَرَوْنَ الْمُفَاخَذَةَ زِنًا، بِخِلَافِ مَا لَوْ قَذَفَ إِنْسَانًا فَقَالَ زَنَيْتَ يَجِبُ الْحَدُّ وَلَا يُسْتَفْسَرُ، وَلَوْ أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ بِالزِّنَا، هَلْ يُشْتَرَطُ أَنْ يُسْتَفْسَرَ؟ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: نَعَمْ كَالشُّهُودِ وَالثَّانِي: لَا يَجِبُ كَمَا فِي الْقَذْفِ.
İkinci Mesele: Zina fiiline şahitlik ettiklerinde zina edeni ve kendisiyle zina edileni belirtmeleri gerekir; zira şahit onu kendi cariyesi üzerinde görüp yabancı bir kadın sanmış olabilir. Yine [şahitlerin]: "Biz onun cinsel organının, milin sürmedana girdiği gibi kadının cinsel organına girdiğini gördük" diye şahitlik etmeleri gerekir. Şayet mutlak olarak "O zina etti" diye şahitlik ederlerse [zina] sabit olmaz; çünkü onlar uyluklar arasındaki ilişkiyi de zina sanabilirler. Bir kimseye kazfta bulunup "Zina ettin" diyen kişinin durumunun aksine, burada had vacip olur ve açıklama istenmez. Bir kimse kendi aleyhine zina ikrarında bulunursa, ondan açıklama istenmesi şart mıdır? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Şahitlerde olduğu gibi evet [açıklama istenir]. İkincisi: Kazfta olduğu gibi vacip değildir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ لَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَجِيءَ الشُّهُودُ مُتَفَرِّقِينَ أَوْ مُجْتَمِعِينَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ إِذَا شَهِدُوا مُتَفَرِّقِينَ لَا يَثْبُتُ وَعَلَيْهِمْ حَدُّ الْقَذْفِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِتْيَانَ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْإِتْيَانِ بِهِمْ مُجْتَمِعِينَ أَوْ مُتَفَرِّقِينَ وَاللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَى مَا بِهِ الِاشْتِرَاكُ لَا إِشْعَارَ لَهُ بِمَا بِهِ الِامْتِيَازُ، فَالْآتِي بِهِمْ مُتَفَرِّقِينَ يَكُونُ عَامِلًا بِالنَّصِّ فَوَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ الثَّانِي: كَلُّ حُكْمٍ يَثْبُتُ بِشَهَادَةِ الشُّهُودِ إِذَا جَاءُوا مُجْتَمِعِينَ يَثْبُتُ إِذَا جَاءُوا مُتَفَرِّقِينَ كَسَائِرِ الْأَحْكَامِ، بَلْ هَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُمْ إِذَا جَاءُوا مُتَفَرِّقِينَ كَانَ أَبْعَدَ عَنِ التُّهْمَةِ، وَعَنْ أَنْ يَتَلَقَّنَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، فَلِذَلِكَ قُلْنَا إِذَا وَقَعَتْ رِيبَةٌ لِلْقَاضِي فِي شَهَادَةِ الشُّهُودِ فَرَّقَهُمْ لِيَظْهَرَ عَلَى عَوْرَةٍ إِنْ كَانَتْ فِي شَهَادَتِهِمْ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ أَنْ يَشْهَدُوا مَعًا فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ، بَلْ إِذَا اجْتَمَعُوا
Üçüncü Mesele: Şâfiî [rahimehullâh]: Şahitlerin ayrı ayrı veya bir arada gelmeleri arasında fark yoktur, demiştir. Ebû Hanîfe [rahimehullâh] ise: Ayrı ayrı şahitlik ederlerse [zina] sabit olmaz ve onlara kazf haddi gerekir, demiştir. Şâfiî [rahimehullâh]'ın hücceti birtakım yönlerdendir: Birincisi: Dört şahidin getirilmesi, onların bir arada veya ayrı ayrı getirilmesi arasında ortak bir paydadır; ortaklığı bildiren lafız ise farklılığı bildiren hususa işaret etmez. Dolayısıyla onları ayrı ayrı getiren kimse nass ile amel etmiş olur ve sorumluluktan kurtulması vaciptir. İkincisi: Bir arada geldiklerinde şahitlerin şahitliğiyle sabit olan her hüküm, diğer hükümlerde olduğu gibi ayrı ayrı geldiklerinde de sabit olur; hatta bu daha evladır, çünkü ayrı ayrı geldiklerinde töhmetten ve birbirlerinden telkin almaktan daha uzaktırlar. İşte bu sebeple biz dedik ki: Hâkim, şahitlerin şahitliğinde bir şüpheye düşerse, şahitliklerinde bir kusur varsa ortaya çıksın diye onları ayırır. Üçüncüsü: Onların aynı anda birlikte şahitlik etmeleri şart değildir; bilakis
عِنْدَ الْقَاضِي وَكَانَ يُقَدَّمُ وَاحِدٌ بَعْدَ آخَرَ وَيَشْهَدُ فَإِنَّهُ تُقْبَلُ شَهَادَتُهُمْ، فَكَذَا إِذَا اجْتَمَعُوا عَلَى بَابِهِ. ثُمَّ كَانَ يَدْخُلُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّاهِدَ الْوَاحِدَ/ لَمَّا شَهِدَ فَقَدْ قَذَفَهُ وَلَمْ يَأْتِ بِأَرْبَعَةٍ مِنَ الشُّهَدَاءِ فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُمْ عَبَّرُوا عَنْ ذَلِكَ الْقَذْفِ بِلَفْظِ الشَّهَادَةِ، وَذَلِكَ لَا عِبْرَةَ بِهِ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى إِسْقَاطِ حَدِّ الْقَذْفِ رَأْسًا، لِأَنَّ كُلَّ قَاذِفٍ لَا يُعْجِزُهُ لَفْظُ الشَّهَادَةِ، فَيَجْعَلُ ذَلِكَ وَسِيلَةً إِلَى إِسْقَاطِ الْحَدِّ عَنْ نَفْسِهِ، وَيَحْصُلُ مَقْصُودُهُ مِنَ الْقَذْفِ الثَّانِي: مَا رُوِيَ «أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ شَهِدَ عَلَيْهِ بِالزِّنَا عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَرْبَعَةٌ: أَبُو بَكْرَةَ وَنَافِعٌ وَنُفَيْعٌ وَقَالَ زِيَادٌ وَكَانَ رَابِعَهُمْ رَأَيْتُ إِسْتًا تَنْبُو وَنَفَسًا يَعْلُو وَرِجْلَاهَا عَلَى عَاتِقِهِ كَأُذُنَيْ حِمَارٍ، وَلَا أَدْرِي مَا وَرَاءَ ذَلِكَ، فَجَلَدَ عُمَرُ الثَّلَاثَةَ وَلَمْ يَسْأَلْ هَلْ مَعَهُمْ شَاهِدٌ آخَرُ» فَلَوْ قُبِلَ بَعْدَ ذَلِكَ شَهَادَةُ غَيْرِهِمْ لَتَوَقَّفَ، لِأَنَّ الْحُدُودَ مِمَّا يُتَوَقَّفُ فِيهَا وَيُحْتَاطُ.
hâkimin huzurunda toplanıp biri diğerinin ardından öne geçerek şahitlik etse şahitlikleri kabul edilir; aynı şekilde kapısında toplanıp sonra birbiri ardınca içeri girseler de böyledir. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın hücceti iki yöndendir: Birincisi: Tek bir şahit şahitlik ettiğinde kazfta bulunmuş ve dört şahit getirmemiş olur; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyen kimseler...” kavlinden ötürü ona had vacip olur. Bu kapıdaki nihai nokta, onların bu kazfı şahitlik lafzıyla ifade etmiş olmalarıdır; ancak buna itibar edilmez, zira bu durum kazf haddinin tamamen düşürülmesine yol açar; çünkü hiçbir kazf eden şahitlik lafzını söylemekten aciz kalmaz, böylece bunu kendi üzerinden haddi düşürme vasıtası kılar ve kazftan maksadını da elde etmiş olur. İkincisi: Şöyle rivayet edilmiştir: «Mugîre b. Şu'be aleyhine Ömer b. el-Hattâb'ın huzurunda dört kişi zina şahitliğinde bulundu: Ebû Bekre, Nâfi' ve Nüfey'. Dördüncüleri olan Ziyâd ise: "Kalkan bir kalça, yükselen bir nefes ve merkep kulakları gibi omuzunda iki bacak gördüm, fakat bunun ötesinde ne olduğunu bilmiyorum" dedi. Bunun üzerine Ömer o üç kişiye celde vurdu ve: "Onlarla beraber başka bir şahit var mı?" diye sormadı». Şayet bundan sonra başkalarının şahitliği kabul edilecek olsaydı [Ömer hüküm vermeyi] ertelerdi (tevakkuf ederdi); çünkü hadler, haklarında tevakkuf edilen ve ihtiyat gösterilen konulardandır.
المسألة الرَّابِعَةُ: لَوْ شَهِدَ عَلَى الزِّنَا أَقَلُّ مِنْ أَرْبَعَةٍ لَا يَثْبُتُ الزِّنَا، وَهَلْ يَجِبُ حَدُّ الْقَذْفِ عَلَى الشُّهُودِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا يَجِبُ لِأَنَّهُمْ جَاءُوا مَجِيءَ الشُّهُودِ، وَلِأَنَّا لَوْ حَدَدْنَا لَانْسَدَّ بَابُ الشَّهَادَةِ عَلَى الزِّنَا، لَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ لَا يَأْمَنُ أن لا يوافقه صاحبه فيلزمه الحدو القول الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْحَدُّ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْوَجْهَانِ اللَّذَانِ ذَكَرْنَاهُمَا فِي المسألة الثَّالِثَةِ.
Dördüncü Mesele: Zinaya dörtten az kişi şahitlik ederse zina sabit olmaz. Şahitlere kazf haddi gerekir mi hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Gerekmez; çünkü onlar şahitler gibi gelmişlerdir ve şayet onlara had uygularsak zinaya şahitlik kapısı kapanır; zira kimse arkadaşının kendisine muvafakat etmeyeceğinden emin olamaz, dolayısıyla had cezasına çarptırılır. İkinci görüş ki daha sahih olanıdır ve Ebû Hanîfe [rahimehullâh] da buna kail olmuştur: Onlara had gerekir. Bunun delili, üçüncü meselede zikrettiğimiz iki yöndür.
المسألة الْخَامِسَةُ: إِذَا قَذَفَ رَجُلٌ رَجُلًا فَجَاءَ بِأَرْبَعَةِ فُسَّاقٍ فَشَهِدُوا عَلَى الْمَقْذُوفِ بِالزِّنَا، قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَسْقُطُ الْحَدُّ عَنِ الْقَاذِفِ وَلَا يَجِبُ الْحَدُّ عَلَى الشُّهُودِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ:
Beşinci Mesele: Bir adam başka bir adama kazfta bulunsa, sonra da dört fâsık getirip onlar da kazfta bulunulan kişinin zina ettiğine şahitlik etseler; Ebû Hanîfe [rahimehullâh] şöyle demiştir: Kazf edenden had düşer ve şahitlere de had gerekmez. Şâfiî [rahimehullâh] ise iki görüşünden birinde:
يُحَدُّونَ، وَجْهُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ وَهَذَا قَدْ أَتَى بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَلَا يَلْزَمُهُ الْحَدُّ. وَلِأَنَّ الْفَاسِقَ مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ وَقَدْ وَجَدْتُ شَرَائِطَ شَهَادَةِ الزِّنَا مِنَ اجْتِمَاعِهِمْ عِنْدَ الْقَاضِي، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ تُقْبَلْ شَهَادَتُهُمْ لِأَجْلِ التُّهْمَةِ، فَكَمَا اعْتَبَرْنَا التُّهْمَةَ فِي نَفْيِ الْحَدِّ عَنِ الْمَشْهُودِ عَلَيْهِ فَكَذَلِكَ وَجَبَ اعْتِبَارُهَا فِي نَفْيِ الْحَدِّ عَنْهُمْ، وَوَجْهُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُمْ غَيْرُ مَوْصُوفِينَ بِالشَّرَائِطِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي قَبُولِ الشَّهَادَةِ فَخَرَجُوا عَنْ أَنْ يَكُونُوا شَاهِدِينَ، فَبَقُوا مَحْضَ الْقَاذِفِينَ، وَهَاهُنَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onlara had uygulanır, demiştir. Ebû Hanîfe'nin görüşünün gerekçesi, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyen kimseler...” buyruğudur; bu kişi ise dört şahit getirmiştir, dolayısıyla kendisine had gerekmez. Ayrıca fâsık kimse de şahitlik ehlindendir ve hâkimin huzurunda toplanmaları gibi zina şahitliğinin şartları gerçekleşmiştir; ancak töhmet sebebiyle şahitlikleri kabul edilmemiştir. Töhmeti, aleyhine şahitlik edilen kimseden haddin nefyedilmesinde dikkate aldığımız gibi, şahitlerden haddin nefyedilmesinde de dikkate almamız vacip olur. Şâfiî [rahimehullâh]'ın görüşünün gerekçesi ise şudur: Onlar şahitliğin kabulünde muteber olan şartlarla nitelenmiş değillerdir; dolayısıyla şahit olmaktan çıkmış ve sırf iftiracı (kazf eden) olarak kalmışlardır. İşte burada Allah Teâlâ'nın:
ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ.
{ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “Sonra dört şahit getiremeyenler...”
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً } “Onlara seksen celde vurun” buyruğuna gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: الْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: فَاجْلِدُوهُمْ هُوَ الْإِمَامُ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي آيَةِ الزِّنَا، أَوِ الْمَالِكُ عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، أَوْ رَجُلٌ صَالِحٌ يُنَصِّبُهُ النَّاسُ عِنْدَ فَقْدِ الْإِمَامِ.
Birinci Mesele: { فَاجْلِدُوهُمْ } “Onlara celde vurun” buyruğu ile muhatap olan kişi, zina ayetinde açıkladığımız üzere devlet başkanıdır (imam); yahut Şâfiî'nin mezhebine göre efendidir; yahut devlet başkanının bulunmadığı durumda insanların tayin edeceği salih bir kimsedir.
المسألة الثَّانِيَةُ: خُصَّ مِنْ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ صُوَرٌ: أَحَدُهَا: الْوَالِدُ يَقْذِفُ وَلَدَهُ أَوْ أَحَدًا مِنْ نَوَافِلِهِ، فَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ، كَمَا لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ بِقَتْلِهِ الثَّانِيَةُ: الْقَاذِفُ إِذَا كَانَ عَبْدًا فَالْوَاجِبُ جَلْدُ أَرْبَعِينَ، وَكَذَا الْمُكَاتَبُ وَأُمُّ الْوَلَدِ، وَمَنْ بَعْضُهُ حُرٌّ وَبَعْضُهُ رَقِيقٌ فَحَدُّهُمْ حَدُّ الْعَبِيدِ الثَّالِثَةُ: مَنْ قَذَفَ رَقِيقَةً عَفِيفَةً أَوْ مَنْ زَنَتْ فِي قَدِيمِ الْأَيَّامِ ثُمَّ تَابَتْ فَهِيَ بِمُوجَبِ اللُّغَةِ مُحْصَنَةٌ، وَمَعَ ذَلِكَ لَا يَجِبُ الْحَدُّ بِقَذْفِهَا.
İkinci Mesele: Bu ayetin umumundan bazı sureler tahsis edilmiştir (istisna tutulmuştur): Birincisi: Çocuğuna veya torunlarından birine kazfta bulunan babadır; onu öldürmesinden dolayı kendisine kısas gerekmediği gibi kazf haddi de gerekmez. İkincisi: Kazf eden köle olduğunda vacip olan kırk celdedir; mükâteb, ümmüveled ve bir kısmı hür bir kısmı köle olan kimse de böyledir, bunların cezası kölelerin cezasıdır. Üçüncüsü: İffetli bir cariyeye yahut eski günlerde zina edip de sonra tevbe etmiş bir kadına kazfta bulunan kimsedir; zira bu kadın lügat gereği muhsanadır, buna rağmen ona kazfta bulunmakla had vacip olmaz.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالُوا أَشَدُّ الضَّرْبِ فِي الْحُدُودِ ضَرْبُ الزِّنَا، ثُمَّ ضَرْبُ شُرْبِ الْخَمْرِ، ثُمَّ ضَرْبُ الْقَاذِفِ، لِأَنَّ سَبَبَ عُقُوبَتِهِ مُحْتَمِلٌ لِلصِّدْقِ وَالْكَذِبِ، إِلَّا أَنَّهُ عُوقِبَ صِيَانَةً لِلْأَعْرَاضِ وَزَجْرًا عَنْ هَتْكِهَا.
Üçüncü Mesele: [Âlimler] şöyle demişlerdir: Had cezalarında en şiddetli vuruş zina vuruşudur, sonra içki içme vuruşu, sonra da kazf edenin vuruşudur; çünkü onun cezasının sebebi doğruya da yalana da muhtemeldir. Ancak namusları korumak ve onları lekelemekten caydırmak amacıyla cezalandırılmıştır.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ حَدُّ الْقَذْفِ يُوَرَّثُ، فَإِذَا مَاتَ الْمَقْذُوفُ قَبْلَ اسْتِيفَاءِ الْحَدِّ وَقَبْلَ الْعَفْوِ يَثْبُتُ لِوَارِثِهِ حَدُّ الْقَذْفِ، وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ الْوَاجِبُ بِقَذْفِهِ التَّعْزِيرَ، فَإِنَّهُ يُوَرَّثُ عَنْهُ، وَكَذَا لَوْ أَنْشَأَ الْقَذْفَ بَعْدَ مَوْتِ الْمَقْذُوفِ ثَبَتَ لِوَارِثِهِ طَلَبُ الْحَدِّ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: حَدُّ الْقَذْفِ لَا يُوَرَّثُ وَيَسْقُطُ بِالْمَوْتِ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀، أَنَّ حَدَّ الْقَذْفِ هُوَ حَقُّ الْآدَمِيِّ لِأَنَّهُ يَسْقُطُ بِعَفْوِهِ وَلَا يُسْتَوْفَى إِلَّا بِطَلَبِهِ وَيَحْلِفُ فِيهِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ إِذَا أَنْكَرَ، وَإِذَا كَانَ حَقَّ الْآدَمِيِّ وَجَبَ أَنْ يُوَرَّثَ
Dördüncü Mesele: Mâlik ve Şâfiî: Kazf haddi miras bırakılır; binaenaleyh kazfta bulunulan kişi had infaz edilmeden ve affetmeden önce ölürse vârisine kazf haddi [talep etme hakkı] sabit olur, demişlerdir. Aynı şekilde ona kazfta bulunmaktan dolayı vacip olan şey ta'zir ise o da kendisinden miras kalır. Kazfta bulunulan kişinin ölümünden sonra kazf eylemi başlatılırsa da vârisine haddi talep hakkı sabit olur. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'a göre ise: Kazf haddi miras kalmaz ve ölümle düşer. Şâfiî [rahimehullâh]'ın hücceti şudur: Kazf haddi kul hakkıdır; çünkü onun affetmesiyle düşer, ancak onun talep etmesiyle infaz edilir ve inkâr ettiğinde aleyhine dava açılan kimseye bunda yemin verdirilir. Kul hakkı olunca miras bırakılması vacip olur;
لِقَوْلِهِ ﵇: «وَمَنْ تَرَكَ حَقًّا فَلِوَرَثَتِهِ»
zira [Nebi] [aleyhisselâm]: «Kim bir hak bırakırsa o mirasçılarınındır» buyurmuştur.
حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَوْرُوثًا لَكَانَ لِلزَّوْجِ أَوِ الزَّوْجَةِ فِيهِ نَصِيبٌ، وَلِأَنَّهُ حَقٌّ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الْمَالِ وَالْوَثِيقَةِ فَلَا يُوَرَّثُ كَالْوَكَالَةِ وَالْمُضَارَبَةِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ الْأَصَحَّ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ أَنَّهُ يَرِثُهُ جَمِيعُ الْوَرَثَةِ كَالْمَالِ، وَفِيهِ وَجْهٌ ثَانٍ أَنَّهُ يَرِثُهُ كُلُّهُمْ إِلَّا الزَّوْجَ وَالزَّوْجَةَ، لِأَنَّ الزَّوْجِيَّةَ تَرْتَفِعُ بِالْمَوْتِ، وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْحَدِّ دَفْعُ الْعَارِ عَنِ النَّسَبِ، وَذَلِكَ لَا يَلْحَقُ الزَّوْجَ وَالزَّوْجَةَ.
Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın hücceti şudur: Şayet miras bırakılsaydı, bunda kocanın veya karının da bir payı olurdu. Ayrıca bu, içinde mal ve teminat anlamı bulunmayan bir haktır; dolayısıyla vekâlet ve mudârebe gibi miras kalmaz. Cevap: Birinciye cevap şudur ki, Şâfiîlere göre daha sahih olan görüşe göre tıpkı mal gibi bütün vârisler ona mirasçı olur. İkinci bir görüşe göre ise koca ve karı hariç hepsi mirasçı olur; çünkü evlilik ölümle sona erer ve hadden maksat nesep üzerindeki lekeyi defetmektir, bu ise kocaya ve karıya yapışmaz.
المسألة الْخَامِسَةُ: إِذَا قَذَفَ إِنْسَانٌ إِنْسَانًا بَيْنَ يَدَيِ الْحَاكِمِ، أَوْ قَذَفَ امْرَأَتَهُ بِرَجُلٍ بِعَيْنِهِ وَالرَّجُلُ غَائِبٌ، فَعَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يَبْعَثَ إِلَى الْمَقْذُوفِ وَيُخْبِرَهُ بِأَنَّ فُلَانًا قَذَفَكَ وَثَبَتَ لَكَ حَدُّ الْقَذْفِ عَلَيْهِ، كَمَا لَوْ ثَبَتَ لَهُ مَالٌ عَلَى آخَرَ وَهُوَ لَا يَعْلَمُهُ يَلْزَمُهُ إِعْلَامُهُ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى «بَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ أُنَيْسًا لِيُخْبِرَهَا بِأَنَّ فُلَانًا قَذَفَهَا بِابْنِهِ وَلَمْ يَبْعَثْهُ لِيَتَفَحَّصَ عَنْ زِنَاهَا» قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ وَلَيْسَ لِلْإِمَامِ إِذَا رَمَى رَجُلٌ بِزِنًا أَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهِ فَيَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ لأن اللَّه تعالى قال: وَلا تَجَسَّسُوا وَأَرَادَ بِهِ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْقَاذِفُ مُعَيَّنًا، مِثْلَ إِنْ قَالَ رَجُلٌ بَيْنَ يَدَيِ الْحَاكِمِ النَّاسُ يَقُولُونَ إِنَّ فَلَانًا زَنَى فَلَا يَبْعَثُ الْحَاكِمُ إِلَيْهِ فَيَسْأَلُهُ.
Beşinci Mesele: Bir kimse hâkimin huzurunda bir kimseye kazfta bulunsa yahut karısına bizzat belirli bir adamla zina isnadında bulunsa ve o adam da gaip olsa; hâkimin, aleyhine kazfta bulunulan kişiye haber gönderip: "Falan kişi sana iftira attı ve senin onun aleyhine kazf haddi hakkın sabit oldu" diye bildirmesi gerekir; nitekim bir kimsenin başkası üzerinde haberi olmadığı bir alacağı sabit olduğunda bunu ona bildirmesi gerektiği gibi. Bu manaya binaen «Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] Üneys'i, kadına falan kişinin onu oğluyla itham ettiğini bildirmesi için göndermiştir; kadının zinasını araştırsın diye göndermemiştir». Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: Bir kimseye zina isnat edildiğinde devlet başkanının ona haber gönderip bunu sorma hakkı yoktur; çünkü Allah Teâlâ: { وَلا تَجَسَّسُوا } “Birbirinizin kusurlarını araştırmayın” buyurmuştur. Bununla kazf eden kimsenin muayyen olmadığı durumu kastetmiştir; mesela bir adam hâkimin huzurunda: "İnsanlar falanın zina ettiğini söylüyorlar" dese, hâkim ona haber gönderip sormaz.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً فَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِيهِ، فَقَالَ أَكْثَرُ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ إِنَّهُ إِذَا تَابَ قُبِلَتْ شَهَادَتُهُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ ﵏ لَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ الْمَحْدُودِ فِي الْقَذْفِ إِذَا تَابَ، وَهَذِهِ المسألة مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا هَلْ عَادَ إِلَى جَمِيعِ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ أَوِ اخْتُصَّ بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ، فَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ الِاسْتِثْنَاءُ الْمَذْكُورُ عَقِيبَ الْجُمَلِ الْكَثِيرَةِ مُخْتَصٌّ بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ يَرْجِعُ إِلَى الْكُلِّ، وَهَذِهِ المسألة قَدْ لَخَّصْنَاهَا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَنَذْكُرُ هَاهُنَا مَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى، احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ عَلَى أَنَّ شَهَادَتَهُ مَقْبُولَةٌ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا:
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً } “Onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” kavline gelince; fakihler bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Sahâbe ve tâbiînin çoğu: Tevbe ettiği takdirde şahitliği kabul edilir, demişlerdir ki bu, Şâfiî [rahimehullâh]'ın görüşüdür. Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Sevrî ve Hasan b. Sâlih [rahımehümullâh] ise: Kazftan dolayı had vurulan kimsenin tevbe etse bile şahitliği kabul edilmez, demişlerdir. Bu mesele, { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesna” kavlinin zikredilen hükümlerin tamamına mı döndüğü yoksa son cümleye mi tahsis edildiği esasına dayanır. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'a göre çok sayıdaki cümlenin ardından zikredilen istisna son cümleye mahsustur; Şâfiî [rahimehullâh]'a göre ise hepsine döner. Biz bu meseleyi usûl-i fıkıhta özetlemiştik; inşâallâh Teâlâ burada da bu makama uygun olanını zikredeceğiz. Şâfiî [rahimehullâh] onun şahitliğinin makbul olduğuna dair birtakım deliller getirmiştir: Birincisi: