Binûn

Nûr Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ ﵇: «التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Günahtan tevbe eden, hiç günahı olmayan kimse gibidir» buyruğudur.

وَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ مَقْبُولُ الشَّهَادَةِ، فَالتَّائِبُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْكَافِرَ يَقْذِفُ فَيَتُوبُ عَنِ الْكُفْرِ فَتُقْبَلُ شَهَادَتُهُ بِالْإِجْمَاعِ، فَالْقَاذِفُ/ الْمُسْلِمُ إِذَا تَابَ عَنِ الْقَذْفِ وَجَبَ أَنْ تُقْبَلَ شَهَادَتُهُ، لِأَنَّ الْقَذْفَ مَعَ الْإِسْلَامِ أَهْوَنُ حَالًا مِنَ الْقَذْفِ مَعَ الْكُفْرِ، فَإِنْ قِيلَ الْمُسْلِمُونَ لَا يَأْلَمُونَ بِسَبِّ الْكُفَّارِ، لِأَنَّهُمْ شُهِرُوا بِعَدَاوَتِهِمْ وَالطَّعْنِ فِيهِمْ بِالْبَاطِلِ، فَلَا يَلْحَقُ الْمَقْذُوفَ بِقَذْفِ الْكَافِرِ مِنَ الشَّيْنِ وَالشَّنَآنِ مَا يَلْحَقُهُ بِقَذْفِ مُسْلِمٍ مِثْلِهِ، فَشُدِّدَ عَلَى الْقَاذِفِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ زجرا عن إلحاق العار والشنآن، وأيضا فاتائب مِنَ الْكُفْرِ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَالتَّائِبُ مِنَ الْقَذْفِ لَا يَسْقُطُ عَنْهُ الْحَدُّ، قُلْنَا هَذَا الْفَرْقُ مُلْغًى

Günahı olmayanın şahitliği ise makbuldür; dolayısıyla tevbe edenin de şahitliğinin makbul olması vacip olur. İkincisi: Kâfir kimse kazfta bulunup sonra küfürden tevbe ettiğinde icmâ ile şahitliği kabul edilir. Öyleyse Müslüman kazf eden de kazftan tevbe ettiğinde şahitliğinin kabul edilmesi vacip olur; zira İslam ile birlikte kazf, küfür ile birlikte kazftan daha hafif durumdadır. Eğer: "Müslümanlar kâfirlerin sövmesinden incinmezler; çünkü onlar düşmanlıklarıyla ve bâtıl yere dil uzatmalarıyla tanınmışlardır. Bu sebeple kâfirin kazfı yüzünden kazfa uğrayana, kendisi gibi bir Müslümanın kazfıyla gelen ayıp ve nefret gelmez. Dolayısıyla ar ve nefret yüklemekten caydırmak amacıyla Müslümanlardan olan kazf edene şiddetli davranılmıştır. Ayrıca küfürden tevbe edene had gerekmezken, kazftan tevbe edenden had düşmez" denilirse, biz deriz ki: Bu fark geçersizdir;

بِقَوْلِهِ ﵇: «أَنْبِئْهُمْ أَنَّ لَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَعَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Onlara, Müslümanların sahip olduğu haklara sahip olduklarını ve Müslümanların mükellef olduğu şeylerle mükellef olduklarını haber ver» buyruğu gereğince [bu fark geçersizdir].

وَثَالِثُهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ التَّائِبَ عَنِ الْكُفْرِ وَالْقَتْلِ وَالزِّنَا مَقْبُولُ الشَّهَادَةِ فَكَذَا التَّائِبُ عَنِ الْقَذْفِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْكَبِيرَةَ لَيْسَتْ أَكْبَرَ مِنْ نَفْسِ الزِّنَا وَرَابِعُهَا: أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ يقبل شهادته إذ تَابَ قَبْلَ الْحَدِّ مَعَ أَنَّ الْحَدَّ حَقُّ الْمَقْذُوفِ فَلَا يَزُولُ بِالتَّوْبَةِ. فَلَأَنْ تُقْبَلَ شَهَادَتُهُ إِذَا تَابَ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَدِّ وَقَدْ حَسُنَتْ حالته وزوال اسْمُ الْفِسْقِ عَنْهُ كَانَ أَوْلَى وَخَامِسُهَا:

Üçüncüsü: Küfürden, adam öldürmeden ve zinadan tevbe edenin şahitliğinin makbul olduğuna icmâ ettik; aynı şekilde kazftan tevbe edenin de [şahitliği makbuldür]. Çünkü bu büyük günah, bizzat zinanın kendisinden daha büyük değildir. Dördüncüsü: Ebû Hanîfe [rahimehullâh] haddin tatbikinden önce tevbe ettiğinde onun şahitliğini kabul etmektedir; halbuki had, aleyhine kazf yapılanın hakkıdır ve tevbe ile ortadan kalkmaz. Hâl böyleyken, had uygulandıktan sonra tevbe edip durumu düzeldiğinde ve üzerinden fısk ismi kalktığında şahitliğinin kabul edilmesi evleviyetle geçerlidir. Beşincisi:

أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا اسْتِثْنَاءٌ مَذْكُورٌ عَقِيبَ جُمَلٍ فَوَجَبَ عَوْدُهُ إِلَيْهَا بِأَسْرِهَا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا:

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesna” buyruğu, [birden çok] cümlenin ardından zikredilmiş bir istisnadır; dolayısıyla onların tamamına dönmesi vaciptir. Buna şu hususlar delalet eder: Birincisi:

أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ قَالَ عَبْدُهُ حُرٌّ وَامْرَأَتُهُ طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّه، فَإِنَّهُ يَرْجِعُ الِاسْتِثْنَاءُ إِلَى الْجَمِيعِ فَكَذَا فِيمَا نَحْنُ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ الْفَرْقُ أَنَّ قوله: إن شاء الله [يوسف: ٩٩] يَدْخُلُ لِرَفْعِ حُكْمِ الْكَلَامِ حَتَّى لَا يَثْبُتَ فِيهِ شَيْءٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ الْمَذْكُورُ بِحَرْفِ الِاسْتِثْنَاءِ لَا يَجُوزُ دُخُولُهُ لِرَفْعِ حُكْمِ الْكَلَامِ رَأْسًا. أَلَا تَرَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ أَنْتِ طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّه فَلَا يَقَعُ شَيْءٌ، وَلَوْ قَالَ أَنْتِ طَالِقٌ إِلَّا طَلَاقًا كَانَ الطَّلَاقُ وَاقِعًا وَالِاسْتِثْنَاءُ بَاطِلًا لِاسْتِحَالَةِ دُخُولِهِ لِرَفْعِ حُكْمِ الْكَلَامِ بِالْكُلِّيَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ رُجُوعِ قَوْلِهِ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ صِحَّةُ رُجُوعِ الِاسْتِثْنَاءِ بِحَرْفِهِ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ، قُلْنَا هَذَا فَرْقٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ الْجَمْعِ، لِأَنَّ إِنْ شَاءَ اللَّه جَازَ دُخُولُهُ لِرَفْعِ حُكْمِ الْكَلَامِ بِالْكُلِّيَّةِ، فَلَا جَرَمَ جَازَ رُجُوعُهُ إِلَى جَمِيعِ الْجُمَلِ الْمَذْكُورَةِ وَإِلَّا جَازَ دُخُولُهُ لِرَفْعِ بَعْضِ الْكَلَامِ فَوَجَبَ جَوَازُ رُجُوعِهِ إِلَى جَمِيعِ الْجُمَلِ عَلَى هَذَا الوجه، حَتَّى يَقْتَضِيَ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْجُمَلِ الْمَذْكُورَةِ بَعْضُهُ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْوَاوَ لِلْجَمْعِ الْمُطْلَقِ فَقَوْلُهُ: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ صَارَ الْجَمْعُ كَأَنَّهُ ذُكِرَ مَعًا لَا تَقَدُّمَ لِلْبَعْضِ عَلَى الْبَعْضِ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ الاستثناء لَمْ يَكُنْ رُجُوعُ الِاسْتِثْنَاءِ إِلَى بَعْضِهَا أَوْلَى مِنْ رُجُوعِهِ إِلَى الْبَاقِي إِذْ لَمْ يَكُنْ لِبَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ تَقَدُّمٌ فِي الْمَعْنَى الْبَتَّةَ فَوَجَبَ رُجُوعُهُ إِلَى الْكُلِّ، وَنَظِيرُهُ عَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٦] فَإِنَّ فَاءَ التَّعْقِيبِ مَا دَخَلَتْ عَلَى غَسْلِ الوجه بَلْ عَلَى مَجْمُوعِ هَذِهِ الْأُمُورِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْوَاوَ لَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ. فَكَذَا هَاهُنَا كَلِمَةُ إِلَّا مَا دَخَلَتْ عَلَى وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ لِأَنَّ حَرْفَ الْوَاوِ لَا يُفِيدُ التَّرْتِيبَ بَلْ دَخَلَتْ عَلَى الْمَجْمُوعِ، فَإِنْ قِيلَ الْوَاوُ قَدْ تَكُونُ لِلْجَمْعِ عَلَى مَا ذَكَرْتَ وَقَدْ تَكُونُ لِلِاسْتِئْنَافِ وَهِيَ فِي قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ لِأَنَّهَا إِنَّمَا تَكُونُ لِلْجَمْعِ فِيمَا لَا يَخْتَلِفُ مَعْنَاهُ وَنَظْمُهُ جُمْلَةً وَاحِدَةً، فَيَصِيرُ الْكُلُّ كَالْمَذْكُورِ مَعًا مِثْلَ آيَةِ الْوُضُوءِ فَإِنَّ الْكُلَّ أَمْرٌ/ وَاحِدٌ كَأَنَّهُ قَالَ فَاغْسِلُوا هَذِهِ الْأَعْضَاءَ فَإِنَّ الْكُلَّ قَدْ تَضَمَّنَهُ لَفْظُ الْأَمْرِ. وَأَمَّا آيَةُ الْقَذْفِ فَإِنَّ ابْتِدَاءَهَا أَمْرٌ وَآخِرَهَا خَبَرٌ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَنْظِمَهُمَا جُمْلَةً وَاحِدَةً، وَكَانَ الْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ فَيَخْتَصُّ الِاسْتِثْنَاءُ بِهِ، قُلْنَا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ نَجْعَلَ الْجُمَلَ الثَّلَاثَ بِمَجْمُوعِهِنَّ جَزَاءَ الشَّرْطِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَمَنْ قَذَفَ الْمُحْصَنَاتِ فَاجْلِدُوهُمْ وَرُدُّوا شَهَادَتَهِمْ وَفَسِّقُوهُمْ، أَيْ فَاجْمَعُوا لَهُمُ الْجَلْدَ وَالرَّدَّ وَالْفِسْقَ، إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا عَنِ الْقَذْفِ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّه يَغْفِرُ لَهُمْ فَيَنْقَلِبُونَ غَيْرَ مَجْلُودِينَ وَلَا مَرْدُودِينَ وَلَا مُفَسَّقِينَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ عَقِيبَ قَوْلِهِ: وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِلَّةَ فِي عَدَمِ قَبُولِ تِلْكَ الشَّهَادَةِ كَوْنُهُ فَاسِقًا، لِأَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِالْعِلِّيَّةِ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْوَصْفُ مُنَاسِبًا وَكَوْنُهُ فَاسِقًا يُنَاسِبُ أَنْ لَا يَكُونَ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ، إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْعِلَّةَ لِرَدِّ الشَّهَادَةِ لَيْسَتْ إِلَّا كَوْنَهُ فَاسِقًا، وَدَلَّ الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى زَوَالِ الْفِسْقِ فَقَدْ زَالَتِ الْعِلَّةُ فَوَجَبَ أَنْ يَزُولَ الْحُكْمُ لِزَوَالِ الْعِلَّةِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ مِثْلَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ مَوْجُودٌ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إلى قوله: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا [البقرة: ١٦٠] وَلَا خِلَافَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ رَاجِعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَوَّلِ الْآيَةِ، وَأَنَّ التَّوْبَةَ حَاصِلَةٌ لِهَؤُلَاءِ جَمِيعًا وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى إِلَى قَوْلِهِ: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا [النِّسَاءِ: ٤٣] وَصَارَ التَّيَمُّمُ لِمَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاغْتِسَالُ، كَمَا أَنَّهُ مَشْرُوعٌ لِمَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ، وَهَذَا الوجه ذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدٍ فِي إِثْبَاتِ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الِاسْتِثْنَاءِ مُخْتَصٌّ بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ يَخْتَصُّ بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ، فَكَذَا فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ طَرْدًا لِلْبَابِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِعُمُومِ الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ قائم

Bir kimse: "İnşâallâh kölesi hür, karısı da boştur" derse, istisnanın hepsine döneceği hususunda icmâ etmişizdir; öyleyse üzerinde bulunduğumuz meselede de durum böyledir. Eğer şöyle denilirse: "Fark şudur: 'İnşâallâh' sözü, sözün hükmünü ortadan kaldırmak ve onda hiçbir şeyin sabit olmaması için dahil olur; istisna harfiyle zikredilen istisnanın ise sözün hükmünü tamamen ortadan kaldırmak üzere dahil olması caiz değildir. Görmez misin ki bir kimsenin: 'İnşâallâh benden boşsun' demesi caizdir ve bu durumda hiçbir şey vaki olmaz. Fakat: 'Bir talak müstesna benden boşsun' dese talak vaki olur ve istisna da sözün hükmünü bütünüyle ortadan kaldırmak üzere dahil olması imkânsız olduğu için bâtıl olur. Böylece 'inşâallâh' sözünün önceden geçenlerin tamamına dönmesinden, harf ile yapılan istisnanın da önceden geçenlerin tamamına dönmesinin sıhhati gerekmediği sabit olmuştur." Biz deriz ki: Bu fark, kıyasın ortak paydasının dışındadır; zira 'inşâallâh' sözünün, kelamın hükmünü bütünüyle kaldırmak üzere dahil olması caizdir, dolayısıyla zikredilen cümlelerin tamamına dönmesi de caiz olmuştur; 'illâ' istisnası ise kelamın bir kısmını kaldırmak üzere dahil olması caizdir, dolayısıyla bu vecih üzere zikredilen cümlelerin tamamına dönmesi vacip olmuştur; öyle ki zikredilen cümlelerin her birinden bir kısmın çıkmasını iktiza eder. İkincisi: Vâv mutlak cem (birliktelik) içindir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Onlara seksen celde vurun, ebediyen şahitliklerini kabul etmeyin; onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” buyruğundaki birleşim, bir kısmın diğer kısma önceliği olmaksızın sanki birlikte zikredilmiş gibi olmuştur. Üzerine istisna dahil olduğunda, istisnanın bir kısmına dönmesi diğerlerine dönmesinden daha evlâ olmamıştır; zira mana bakımından asla birinin diğerine önceliği yoktur. Bu sebeple tamamına dönmesi vacip olmuştur. Bunun Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın kavline göre benzeri, Allah Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın” kavlidir; zira takip ifade eden fâ harfi sadece yüzün yıkanmasına değil, vâv harfinin tertip ifade etmemesi hasebiyle bu işlerin toplamına dahil olmuştur. İşte burada da 'illâ' kelimesi muayyen bir tanesine dahil olmamıştır; zira vâv harfi tertip ifade etmez, bilakis tamamına dahil olmuştur. Eğer: "Vâv, zikrettiğin üzere cem için olabileceği gibi istînâf (yeni başlangıç) için de olabilir; nitekim { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” buyruğunda da böyledir. Çünkü o, ancak manası farklılaşmayan ve tek bir cümle halinde dizilen şeylerde cem için olur; böylece abdest ayetinde olduğu gibi hepsi birlikte zikredilmiş gibi olur; zira oradaki her şey tek bir emirdir, sanki 'bu uzuvları yıkayın' demiş gibidir ve emir lafzı hepsini kapsamıştır. Kazf ayetine gelince; onun başı emir, sonu ise haberdir; dolayısıyla bu ikisini tek bir cümle halinde dizmek caiz olmaz ve vâv istînâf için olur, istisna da ona mahsus kalır" denilirse, biz deriz ki: Sanki 'kim iffetli kadınlara kazfta bulunursa onlara celde vurun, şahitliklerini reddedin ve onları fâsık sayın', yani 'onlar için celdeyi, reddi ve fıskı bir araya getirin; ancak kazftan tevbe edip durumlarını düzeltenler müstesnadır, şüphesiz Allah onları bağışlar da onlar celde vurulmamış, reddedilmemiş ve fâsık sayılmamış olarak dönerler' denilmiş gibi bu üç cümleyi toplamı itibarıyla şartın cezası kılmamız niçin caiz olmasın? Üçüncüsü: { وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً } “Onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” buyruğunun hemen ardından gelen { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” kavli, o şahitliğin kabul edilmeyişindeki illetin onun fâsık olması olduğuna delalet eder; çünkü hükmün bir vasfa bağlanması illet olduğunu hissettirir, bilhassa vasıf münasip olduğunda; onun fâsık olması da şahitliğinin makbul olmamasına münasiptir. Şahitliğin reddinin illetinin fâsık olmaktan başka bir şey olmadığı sabit olup istisna da fıskın zail olduğuna delalet edince, illet ortadan kalktığı için hükmün de ortadan kalkması vacip olur. Dördüncüsü: Bu tür bir istisna Kur'an'da mevcuttur; Allah Teâlâ: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların cezası ancak...” buyurmuş, { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesna” kavline kadar devam etmiştir. Bu istisnanın ayetin başından itibaren önceden geçenlere raci olduğunda ve tevbenin bunların tamamı için hâsıl olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın...” kavlinden { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } “su da bulamazsanız teyemmüm edin” kavline kadar olan buyruğu da böyledir; boy abdesti alması gereken kimse için teyemmüm, abdest alması gereken kimse için meşru olduğu gibi geçerli olmuştur. Bu vechi Ebû Ubeyd, Şâfiî [rahimehullâh]'ın mezhebini ispat hususunda zikretmiştir. Ebû Hanîfe'nin arkadaşları istisna hükmünün son cümleye mahsus olduğuna dair birtakım deliller getirmişlerdir: Birincisi: İstisnadan yapılan istisna son cümleye mahsustur; öyleyse bu usulü sürdürmek bakımından bütün suretlerde de böyledir. İkincisi: Önceden geçen cümlelerin umumunu iktiza eden sebep mevcuttur;

وَالْمُعَارِضَ وَهُوَ الِاسْتِثْنَاءُ يَكْفِي فِي تَصْحِيحِهِ تَعْلِيقُهُ بِجُمْلَةٍ وَاحِدَةٍ، لِأَنَّ بِهَذَا الْقَدْرِ يَخْرُجُ الِاسْتِثْنَاءُ عَنْ أَنْ يَكُونَ لَغْوًا فَوَجَبَ تَعْلِيقُهُ بِالْجُمْلَةِ الواحدة فقطو ثالثها: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ لَوْ رَجَعَ إِلَى كُلِّ الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَوَجَبَ أَنَّهُ إِذَا تَابَ أَنْ لَا يُجْلَدَ وَهَذَا بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ فَوَجَبَ أَنْ يَخْتَصَّ الِاسْتِثْنَاءُ بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ وَمِنَ الْإِثْبَاتِ نَفْيٌ، فَالِاسْتِثْنَاءُ عَقِيبَ الِاسْتِثْنَاءِ لَوْ رَجَعَ إِلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْأَوَّلِ وَإِلَى الْمُسْتَثْنَى فَبِقَدْرِ مَا نَفَى مِنْ أَحَدِهِمَا أَثْبَتَ فِي الْآخَرِ فَيَنْجَبِرُ النَّاقِصُ بِالزَّائِدِ وَيَصِيرُ الِاسْتِثْنَاءُ الثَّانِي عَدِيمَ الْفَائِدَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قُلْنَا فِي الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ إِنَّهُ يَخْتَصُّ بِالْجُمْلَةِ

muarız olan istisnanın sahih olması için ise tek bir cümleye bağlanması yeterlidir; zira bu kadarıyla istisna lağv (boş) olmaktan çıkar, binaenaleyh sadece tek bir cümleye bağlanması vaciptir. Üçüncüsü: Şayet istisna önceden geçen bütün cümlelere dönseydi, tevbe ettiği takdirde celde vurulmaması gerekirdi; bu ise icmâ ile bâtıldır, dolayısıyla istisnanın son cümleye mahsus olması vaciptir. Birinciye cevap şudur: Nefiyden (olumsuzluktan) istisna ispat, ispattan (olumluluktan) istisna ise nefiy demektir; dolayısıyla istisnanın ardından gelen istisna şayet birinci istisnaya ve müstesnaya dönseydi, ikisinden birinden nefyettiği ölçüde diğerinde ispat eder, eksik olan fazla olanla tamamlanır ve ikinci istisna faydasız hale gelirdi. İşte bu sebepten dolayı istisnadan yapılan istisna hususunda onun son cümleye

الْأَخِيرَةِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّانِي أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ وَاوَ الْعَطْفِ لَا تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ فَلَمْ يَكُنْ بَعْضُ الْجُمَلِ مُتَأَخِّرًا فِي التَّقْدِيرِ عَنِ الْبَعْضِ، فَلَمْ يَكُنْ تَعْلِيقُهُ بِالْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ تعليقه بالباقي، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي المسألة بِوُجُوهٍ مِنَ الْأَخْبَارِ أَحَدُهَا: مَا

mahsus olduğunu söyledik. İkinciye cevap şudur: Biz atıf vâvının tertip iktiza etmediğini açıkladık; dolayısıyla takdirde cümlelerin bir kısmı diğerinden sonra gelmiş değildir. Bu sebeple onun bir kısmına bağlanması diğer kısmına bağlanmasından daha evlâ olmamıştır. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın arkadaşları bu meselede rivayetlerden birtakım deliller getirmişlerdir; bunlardan birincisi:

رَوَى ابن عباس ﵄ في قصة هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ حِينَ قَذَفَ امْرَأَتَهُ بِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «يُجْلَدُ هِلَالٌ وَتَبْطُلُ شَهَادَتُهُ فِي الْمُسْلِمِينَ»

İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'nın, Hilâl b. Ümeyye'nin karısına Şerîk b. Sehmâ ile zina isnat ettiği kıssada rivayet ettiğidir; Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Hilâl'e celde vurulur ve Müslümanlar arasındaki şahitliği hükümsüz kalır.»

فَأُخْبِرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ/ أَنْ وُقُوعَ الْجَلْدِ بِهِ يُبْطِلُ شَهَادَتَهُ مِنْ غَيْرِ شَرْطِ التَّوْبَةِ فِي قَبُولِهَا وَثَانِيهَا: أَنَّ

Böylece Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], kabulü için tevbe şartı koşmaksızın celdenin vuku bulmasının onun şahitliğini hükümsüz kıldığını haber vermiştir. İkincisi:

قَوْلَهُ ﵇: «الْمُسْلِمُونَ عُدُولٌ بَعْضُهُمْ على بعض إلا محدود فِي قَذْفٍ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Kazf sebebiyle had vurulan kimse müstesna, Müslümanlar birbirlerine karşı adalet sahibidirler» buyruğudur;

وَلَمْ يَشْتَرِطْ فِيهِ وُجُودَ التَّوْبَةِ منه وثالثها: ما

burada da ondan tevbenin varlığını şart koşmamıştır. Üçüncüsü:

روى عمر وبن شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ قَالَ: «لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ مَحْدُودٍ فِي الْإِسْلَامِ»

Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «İslam'da had vurulmuş kimsenin şahitliği caiz değildir.»

قَالَتِ الشَّافِعِيَّةُ هَذَا مُعَارَضٌ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا:

Şâfiîler şöyle demiştir: Buna birtakım vecihlerle karşı konulmuştur; birincisi:

قَوْلُهُ ﵇: «إِذَا عَلِمْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Güneş gibi [açıkça] bildiğin zaman şahitlik et» buyruğudur.

وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ فَإِذَا عَلِمَ الْمَحْدُودُ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الشَّهَادَةُ وَلَوْ لَمْ تَكُنْ مَقْبُولَةً لَمَا وَجَبَتْ لِأَنَّهَا تَكُونُ عَبَثًا وَثَانِيهَا:

Emir vücûb (zorunluluk) içindir; had vurulan kimse [meseleyi] bildiği zaman şahitlik etmesi üzerine vacip olur; şayet kabul edilmeyecek olsaydı vacip olmazdı, çünkü anlamsız olurdu. İkincisi:

قَوْلُهُ ﵇: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Biz zahire göre hükmederiz» buyruğudur.

وَهَاهُنَا قَدْ حَصَلَ الظُّهُورُ لِأَنَّ دِينَهُ وَعَقْلَهُ وَعِفَّتَهُ الْحَاصِلَةَ بِالتَّوْبَةِ تُفِيدُ ظَنَّ كَوْنِهِ صَادِقًا وَثَالِثُهَا: مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ «أَنَّهُ ضَرَبَ الَّذِينَ شَهِدُوا عَلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَهُمْ أَبُو بَكْرَةَ وَنَافِعٌ وَنُفَيْعٌ، ثم قال لَهُمْ مَنْ أَكْذَبَ نَفْسَهُ قُبِلَتْ شَهَادَتُهُ وَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ لَمْ أُجِزْ شَهَادَتَهُ فأكذب نافع ونفيه أَنْفُسَهُمَا وَتَابَا وَكَانَ يَقْبَلُ شَهَادَتَهُمَا. وَأَمَّا أَبُو بَكْرَةَ فَكَانَ لَا يَقْبَلُ شَهَادَتَهُ» وَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فِيهِ، فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ المسألة.

Burada ise zahir olma hali hâsıl olmuştur; zira tevbe ile hâsıl olan dindarlığı, aklı ve iffeti onun doğru sözlü olduğuna dair zannı gerektirir. Üçüncüsü: Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilen şu olaydır: «O, Muğîre b. Şu'be aleyhine şahitlik eden Ebû Bekre, Nâfi' ve Nüfey'e celde vurdurmuş, sonra onlara: 'Kim kendisini yalanlarsa şahitliği kabul edilir, kim de bunu yapmazsa şahitliğini geçerli kılmam' demiştir. Bunun üzerine Nâfi' ve Nüfey' kendilerini yalanlayıp tevbe etmişler, o da onların şahitliklerini kabul etmiştir. Ebû Bekre'ye gelince, onun şahitliğini kabul etmemiştir.» Sahâbeden hiç kimse bu hususta ona itiraz etmemiştir. Bu meseledeki sözün tamamı bundan ibarettir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَذْفَ مِنْ جُمْلَةِ الْكَبَائِرِ لِأَنَّ اسْمَ الْفِسْقِ لَا يَقَعُ إِلَّا عَلَى صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ الثَّانِي: أَنَّهُ اسْمٌ لِمَنْ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مُشْتَقًّا مِنْ فِعْلِهِ لَكَانَتِ التَّوْبَةُ لَا تَمْنَعُ مِنْ دَوَامِهِ كَمَا لَا تَمْنَعُ مِنْ وَصْفِهِ بِأَنَّهُ ضَارِبٌ وَبِأَنَّهُ رَامٍ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir” kavline gelince, bil ki bu iki hususa delalet eder: Birincisi: Kazf büyük günahlardandır; zira fısk ismi ancak büyük günah işleyen kimseye verilir. İkincisi: Bu, cezayı hak eden kimsenin ismidir; çünkü şayet fiilinden türemiş olsaydı, vuran ve atan vb. olarak nitelenmesine mani olmadığı gibi tevbe de onun devamlılığına mani olmazdı.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا فَاعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ التَّوْبَةَ عَنِ الْقَذْفِ كَيْفَ تَكُونُ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ التَّوْبَةُ مِنْهُ إِكْذَابُهُ نَفْسَهُ، وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُهُ فِي مَعْنَاهُ فَقَالَ الْإِصْطَخْرِيُّ يَقُولُ: كَذَبْتُ فِيمَا قُلْتُ فَلَا أَعُودُ لِمِثْلِهِ، وَقَالَ أَبُو إِسْحَاقَ لَا يَقُولُ كَذَبْتُ لِأَنَّهُ رُبَّمَا يَكُونُ صَادِقًا فَيَكُونُ قَوْلُهُ كَذَبْتُ كَذِبًا وَالْكَذِبُ مَعْصِيَةٌ، وَالْإِتْيَانُ بِالْمَعْصِيَةِ لَا يَكُونُ تَوْبَةً عَنْ مَعْصِيَةٍ أُخْرَى، بَلْ يَقُولُ الْقَاذِفُ بَاطِلًا نَدِمْتُ عَلَى مَا قُلْتُ وَرَجَعْتُ عَنْهُ وَلَا أَعُودُ إِلَيْهِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesna” kavline gelince; bil ki kazftan tevbenin nasıl olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî [rahimehullâh]: "Ondan tevbe, kişinin kendisini yalanlamasıdır" demiştir. Arkadaşları bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir; İstahrî: "'Söylediğim sözde yalan söyledim, bir daha bunun benzerine dönmem' der" demiştir. Ebû İshak ise şöyle demiştir: "'Yalan söyledim' demez; zira belki de doğru sözlüdür, bu durumda 'yalan söyledim' sözü yalan olur; yalan ise günahtır. Günah işlemek başka bir günahtan tevbe olamaz; bilakis haksız yere kazfta bulunan kişi: 'Söylediğime pişman oldum, ondan vazgeçtim ve bir daha ona dönmem' der."

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَصْلَحُوا فَقَالَ أَصْحَابُنَا إِنَّهُ بَعْدَ التَّوْبَةِ لَا بُدَّ مِنْ مُضِيِّ مُدَّةٍ عَلَيْهِ فِي حُسْنِ الْحَالِ حَتَّى تُقْبَلَ شَهَادَتُهُ وَتَعُودَ وِلَايَتُهُ، ثُمَّ قَدَّرُوا تِلْكَ الْمُدَّةَ بِسَنَةٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْهِ الْفُصُولُ الْأَرْبَعُ الَّتِي تَتَغَيَّرُ فِيهَا الْأَحْوَالُ وَالطِّبَاعُ كَمَا يُضْرَبُ لِلْعِنِّينِ أَجْلٌ سَنَةً، وَقَدْ عَلَّقَ الشَّرْعُ أَحْكَامًا بِالسَّنَةِ مِنَ الزَّكَاةِ وَالْجِزْيَةِ وَغَيْرِهِمَا.

{ وَأَصْلَحُوا } “Ve durumlarını düzeltenler” buyruğuna gelince; arkadaşlarımız şöyle demişlerdir: Tevbeden sonra, şahitliğinin kabul edilmesi ve velayetinin geri dönmesi için iyi hal üzere bir müddetin geçmesi şarttır. Sonra bu müddeti, iktidarsız kimseye bir yıllık mühlet verilmesi gibi, hallerin ve mizaçların değiştiği dört mevsimin üzerinden geçmesi için bir yıl olarak takdir etmişlerdir; nitekim şeriat zekât, cizye ve diğer bazı hükümleri bir yıla bağlamıştır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ لِكَوْنِهِ غَفُورًا رَحِيمًا يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا إِذْ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لَمَا كَانَ فِي قَبُولِهِ غَفُورًا رَحِيمًا، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ وَاجِبًا فَهُوَ إِنَّمَا يَقْبَلُهُ خَوْفًا وَقَهْرًا لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَقْبَلْهُ لَصَارَ سَفِيهًا، وَلَخَرَجَ عَنْ حَدِّ الْإِلَهِيَّةِ. أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا فَقَبِلَهُ. فَهُنَاكَ تَتَحَقَّقُ الرَّحْمَةُ وَالْإِحْسَانُ وباللَّه التوفيق.

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavline gelince; mana şudur: O, çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici olduğu için tevbeyi kabul eder. Bu da tevbenin kabul edilmesinin aklen vacip olmadığına delalet eder; zira vacip olsaydı, onu kabul etmesinde bağışlayıcı ve merhamet edici olmazdı. Çünkü vacip olduğunda O, kabul etmediği takdirde sefih olacağını ve ilahlık sınırından çıkacağını bildiği için onu ancak korku ve zorunlulukla kabul etmiş olurdu. Vacip olmayıp da kabul ettiğinde ise rahmet ve ihsan işte orada gerçekleşir. Muvaffakiyet Allah'tandır.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٦ الى ١٠]

[Nûr Suresi (24), 6 ila 10. Ayetler]

وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٦) وَالْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٧) وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (٨) وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٩) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ (١٠)

{ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٦) وَالْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٧) وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (٨) وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٩) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ (١٠) } “Eşlerine zina isnat edip de kendilerinden başka şahitleri olmayanların her birinin şahitliği, kendisinin doğru söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına yemin ederek şahitlik etmesidir. Beşincisi ise, eğer yalan söyleyenlerden ise Allah'ın lânetinin kendi üzerine olmasıdır. Kadının da kocasının yalan söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına yemin ederek şahitlik etmesi cezayı kendisinden savar. Beşincisi ise, eğer kocası doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabının kendi üzerine olmasıdır. Ya üzerinizde Allah'ın lütfu ve merhameti olmasaydı ve Allah tevbeleri çokça kabul eden, hüküm ve hikmet sahibi olmasaydı!”

الحكم الرابع حكم اللعان

Dördüncü Hüküm: Liân Hükmü

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ أَحْكَامَ قَذْفِ الْأَجْنَبِيَّاتِ عَقَّبَهُ بِأَحْكَامِ قَذْفِ الزَّوْجَاتِ، ثُمَّ هَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَبْحَاثٍ:

Bil ki [Allah] Sübhânehû, yabancı kadınlara kazfta bulunmanın hükümlerini zikrettikten sonra bunun peşinden eşlere kazfta bulunmanın hükümlerini getirmiştir. Sonra bu ayet birtakım incelemeleri içermektedir:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِي سَبَبِ نُزُولِهِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: قَالَ ابن عباس ﵏: «لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ قَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيُّ إِنْ دَخَلَ مِنَّا رَجُلٌ بَيْتَهُ فَوَجَدَ رَجُلًا عَلَى بَطْنِ امْرَأَتِهِ فَإِنْ جَاءَ بِأَرْبَعَةِ رِجَالٍ يَشْهَدُونَ بِذَلِكَ فَقَدْ قَضَى الرَّجُلُ حَاجَتَهُ وَخَرَجَ، وَإِنْ قَتَلَهُ قُتِلَ بِهِ، وَإِنْ قَالَ وَجَدْتُ فُلَانًا مَعَ تِلْكَ الْمَرْأَةِ ضُرِبَ وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى غَيْظٍ. اللَّهُمَّ افْتَحْ.

Birinci İnceleme: [Ayetin] iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü) hakkındadır. Bu hususta birtakım rivayetler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “İffetli kadınlara zina isnat edip sonra dört şahit getiremeyenler” kavli indiğinde, Âsım b. Adiy el-Ensârî şöyle dedi: "Bizden bir adam evine girse de karısının üzerinde bir adam bulsa; buna şahitlik edecek dört adam getirene kadar o adam işini bitirip çıkmış olur. Onu öldürse kendisi de onun karşılığında öldürülür. 'Falanı şu kadınla buldum' dese kırbaçlanır. Sussa öfkesini içine atıp susar. Allahım, Sen bir kapı aç!"

وَكَانَ لِعَاصِمٍ هَذَا ابْنُ عَمٍّ يُقَالُ لَهُ عُوَيْمِرٌ وَلَهُ امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا خَوْلَةُ بِنْتُ قَيْسٍ فَأَتَى عُوَيْمِرٌ عَاصِمًا فَقَالَ: لَقَدْ رَأَيْتُ شَرِيكَ بْنَ سَحْمَاءَ عَلَى بَطْنِ امْرَأَتِي خَوْلَةَ فَاسْتَرْجَعَ عَاصِمٌ وَأَتَى رَسُولَ اللَّه ﷺ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه مَا أَسْرَعَ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا فِي أَهْلِ بَيْتِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ ما ذَاكَ؟ فَقَالَ أَخْبَرَنِي عُوَيْمِرٌ ابْنُ عَمِّي بِأَنَّهُ رَأَى شَرِيكَ بْنَ سَحْمَاءَ عَلَى بَطْنِ امْرَأَتِهِ خَوْلَةَ وَكَانَ عُوَيْمِرٌ وَخَوْلَةُ وَشَرِيكٌ كُلُّهُمْ بَنُو عَمِّ عَاصِمٍ فَدَعَا رَسُولُ اللَّه ﷺ بِهِمْ جَمِيعًا وَقَالَ لِعُوَيْمِرٍ اتَّقِ اللَّه فِي زَوْجَتِكَ وَابْنَةِ عَمِّكَ وَلَا تَقْذِفْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه أُقْسِمُ باللَّه أَنِّي رَأَيْتُ شَرِيكًا عَلَى بَطْنِهَا وَأَنِّي مَا قَرَبْتُهَا مُنْذُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَأَنَّهَا حُبْلَى مِنْ غَيْرِي، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّه ﷺ اتَّقِي اللَّه وَلَا تُخْبِرِي إِلَّا بِمَا صَنَعْتِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ عُوَيْمِرًا رَجُلٌ غَيُورٌ وَإِنَّهُ رَأَى شَرِيكًا يُطِيلُ النَّظَرَ إِلَيَّ وَيَتَحَدَّثُ فَحَمَلَتْهُ الْغَيْرَةُ عَلَى مَا قَالَ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ حَتَّى نُودِيَ الصَّلَاةُ جَامِعَةٌ فَصَلَّى الْعَصْرَ/ ثم قال لِعُوَيْمِرٍ قُمْ وَقُلْ أَشْهَدُ باللَّه أَنَّ خَوْلَةَ لَزَانِيَةٌ وَإِنِّي لَمِنَ الصَّادِقِينَ، ثم قال فِي الثَّانِيَةِ قُلْ أَشْهَدُ باللَّه أَنِّي رَأَيْتُ شَرِيكًا عَلَى بَطْنِهَا وَإِنِّي لَمِنَ الصَّادِقِينَ، ثم قال فِي الثَّالِثَةِ قُلْ أَشْهَدُ باللَّه أَنَّهَا حُبْلَى مِنْ غَيْرِي وَإِنِّي لَمِنَ الصَّادِقِينَ، ثم قال فِي الرَّابِعَةِ قُلْ أَشْهَدُ باللَّه أَنَّهَا زَانِيَةٌ

Âsım'ın, Uveymir adında bir amcaoğlu vardı ve Havle bint Kays adında da bir karısı vardı. Uveymir Âsım'a gelip: "Şerîk b. Sehmâ'yı karım Havle'nin üzerinde gördüm" dedi. Âsım istircâda bulundu (innâ lillâh dedi) ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü, ailem hususunda bu imtihanla ne kadar da çabuk sınandım!" dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Bu da nedir?» buyurdu. Âsım: "Amcamın oğlu Uveymir, Şerîk b. Sehmâ'yı karısı Havle'nin üzerinde gördüğünü bana haber verdi" dedi. Uveymir, Havle ve Şerîk'in hepsi Âsım'ın amca çocuklarıydı. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] hepsini çağırttı ve Uveymir'e: «Eşin ve amcanın kızı hakkında Allah'tan kork ve ona kazfta bulunma» buyurdu. Uveymir: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'a yemin ederim ki Şerîk'i onun üzerinde gördüm; dört aydır da ona yaklaşmadım ve o benden başkasından hamiledir" dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] kadına: «Allah'tan kork ve yaptığından başkasını haber verme» buyurdu. Kadın: "Ey Allah'ın Resûlü! Uveymir kıskanç bir adamdır; Şerîk'in bana uzun uzun baktığını ve konuştuğunu gördü de kıskançlığı onu bu söylediklerine sevk etti" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] emir verdi, 'namaza toplanın' diye seslenildi ve ikindi namazını kıldırdı. Sonra Uveymir'e: «Kalk ve 'Havle'nin kesinlikle zina ettiğine ve kendimin de doğru söyleyenlerden olduğuma Allah adına şahitlik ederim' de» buyurdu. Sonra ikincisinde: «'Şerîk'i onun üzerinde gördüğüme ve kendimin de doğru söyleyenlerden olduğuma Allah adına şahitlik ederim' de» buyurdu. Sonra üçüncüsünde: «'Onun benden başkasından hamile olduğuna ve kendimin de doğru söyleyenlerden olduğuma Allah adına şahitlik ederim' de» buyurdu. Sonra dördüncüsünde: «'Onun zina ettiğine,

وَأَنِّي مَا قَرَبْتُهَا مُنْذُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَإِنِّي لمن الصادقين. ثم قال في الخامس قُلْ لَعْنَةُ اللَّه عَلَى عُوَيْمِرٍ يَعْنِي نَفْسَهُ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ فِيمَا قَالَ. ثم قال اقْعُدْ، وَقَالَ لِخَوْلَةَ قُومِي، فَقَامَتْ وَقَالَتْ أَشْهَدُ باللَّه مَا أَنَا بِزَانِيَةٍ وَإِنَّ زَوْجِي عُوَيْمِرًا لَمِنَ الْكَاذِبِينَ، وَقَالَتْ فِي الثَّانِيَةِ أَشْهَدُ باللَّه مَا رَأَى شَرِيكًا عَلَى بَطْنِي وَإِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ، وَقَالَتْ فِي الثَّالِثَةِ أَشْهَدُ باللَّه أَنِّي حُبْلَى مِنْهُ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ، وَقَالَتْ فِي الرَّابِعَةِ أَشْهَدُ باللَّه أَنَّهُ مَا رَآنِي عَلَى فَاحِشَةٍ قَطُّ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ، وَقَالَتْ فِي الْخَامِسَةِ غَضَبُ اللَّه عَلَى خَوْلَةَ إِنْ كَانَ عُوَيْمِرٌ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي قَوْلِهِ، فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بَيْنَهُمَا»

dört aydır ona yaklaşmadığıma ve kendimin de doğru söyleyenlerden olduğuma Allah adına şahitlik ederim' de» buyurdu. Sonra beşincisinde: «'Söylediklerinde yalan söyleyenlerden ise Allah'ın lâneti Uveymir'in -yani kendisinin- üzerine olsun' de» buyurdu. Sonra: «Otur» dedi ve Havle'ye: «Kalk» buyurdu. Havle kalktı ve: "Zina etmediğime ve kocam Uveymir'in yalan söyleyenlerden olduğuna Allah adına şahitlik ederim" dedi. İkincisinde: "Şerîk'i benim üzerimde görmediğine ve kendisinin yalan söyleyenlerden olduğuna Allah adına şahitlik ederim" dedi. Üçüncüsünde: "Ondan hamile olduğuma ve kendisinin yalan söyleyenlerden olduğuna Allah adına şahitlik ederim" dedi. Dördüncüsünde: "Beni asla bir fuhuş üzere görmediğine ve kendisinin yalan söyleyenlerden olduğuna Allah adına şahitlik ederim" dedi. Beşincisinde ise: "Eğer Uveymir sözünde doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabı Havle'nin üzerine olsun" dedi. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ikisinin arasını ayırdı.»

وَثَانِيهَا:

İkincisi:

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ: «أَنَّ عَاصِمًا ذَاتَ يَوْمٍ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ فَوَجَدَ شَرِيكَ بْنَ سَحْمَاءَ عَلَى بَطْنِ امْرَأَتِهِ فَأَتَى رَسُولَ اللَّه ﷺ» وَتَمَامُ الْحَدِيثِ كَمَا تَقَدَّمَ

Kelbî rivayetinde İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: «Âsım bir gün evine döndü ve Şerîk b. Sehmâ'yı karısının üzerinde buldu; bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e geldi.» Hadisin tamamı önceden geçtiği gibidir.

وَثَالِثُهَا: مَا

Üçüncüsü: Şudur:

رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «لَمَّا نَزَلَ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ قَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَهُوَ سَيِّدُ الْأَنْصَارِ لَوْ وَجَدْتُ رَجُلًا عَلَى بَطْنِهَا فَإِنِّي إِنْ جِئْتُ بِأَرْبَعَةٍ مِنَ الشُّهَدَاءِ يَكُونُ قَدْ قَضَى حَاجَتَهُ وَذَهَبَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ أَمَا تَسْمَعُونَ مَا يَقُولُ سَيِّدُكُمْ؟ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّه لَا تَلُمْهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ غَيُورٌ، فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّه واللَّه إِنِّي لَأَعْرِفُ أَنَّهَا مِنَ اللَّه وَأَنَّهَا حَقٌّ، وَلَكِنِّي عَجِبْتُ مِنْهُ، فَقَالَ ﵇ فَإِنَّ اللَّه يَأْبَى إِلَّا ذَلِكَ، قَالَ فَلَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى جَاءَ ابْنُ عَمٍّ لَهُ يُقَالُ لَهُ هِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ وَهُوَ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ تَابَ اللَّه عَلَيْهِمْ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه إِنِّي وَجَدْتُ مَعَ امْرَأَتِي رَجُلًا رَأَيْتُ بِعَيْنِي وَسَمِعْتُ بِأُذُنِي، فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مَا جَاءَ بِهِ، فَقَالَ هِلَالٌ واللَّه يَا رَسُولَ اللَّه إِنِّي لَأَرَى الْكَرَاهَةَ فِي وَجْهِكَ مِمَّا أَخْبَرْتُكَ بِهِ واللَّه يَعْلَمُ أَنِّي لَصَادِقٌ وَمَا قَلْتُ إِلَّا حَقًّا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ:

İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: «{ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara zina isnat edip...” ayeti indiğinde Ensâr'ın efendisi olan Sa'd b. Ubâde: 'Karımın üzerinde bir adam bulsam, ben dört şahit getirene kadar o işini bitirip gitmiş olur' dedi. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ey Ensâr topluluğu! Efendinizin ne dediğini işitmiyor musunuz?» buyurdu. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü, onu kınama; zira o çok kıskanç bir adamdır' dediler. Sa'd: 'Ey Allah'ın Resûlü! Vallâhi ben bunun Allah katından olduğunu ve hak olduğunu kesinlikle biliyorum; fakat bu duruma şaştım' dedi. Peygamber [aleyhisselâm]: «Şüphesiz Allah ancak böyle olmasını irade buyurmaktadır» dedi. İkrime dedi ki: Çok geçmeden Hilâl b. Ümeyye adında bir amcaoğlu geldi -ki o, tevbeleri kabul edilen üç kişiden biriydi- ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Karımla birlikte bir adam buldum; gözümle gördüm ve kulağımla işittim' dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun getirdiği bu haberi hoş karşılamadı. Hilâl: 'Vallâhi ey Allah'ın Resûlü! Sana haber verdiğim şeyden ötürü yüzündeki hoşnutsuzluğu görüyorum; Allah biliyor ki ben doğru söylüyorum ve haktan başkasını söylemedim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu:

«إِمَّا الْبَيِّنَةُ وَإِمَّا إِقَامَةُ الْحَدِّ عَلَيْكَ» فَاجْتَمَعَتِ الْأَنْصَارُ فَقَالُوا ابْتُلِينَا بِمَا قَالَ سَعْدٌ، فَبَيْنَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ وَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ ارْبَدَّ وَجْهُهُ وَعَلَا جَسَدَهُ حُمْرَةٌ فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ قَالَ ﵇ أَبْشِرْ يَا هِلَالُ فَقَدْ جَعَلَ اللَّه لَكَ فَرَجًا، قَالَ قَدْ كُنْتُ أَرْجُو ذَلِكَ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْآيَاتِ فَقَالَ ﵇ ادْعُوهَا فَدُعِيَتْ فَكَذَّبَتْ هِلَالًا، فَقَالَ ﵇ اللَّه يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ وَأَمَرَ بِالْمُلَاعَنَةِ فَشَهِدَ هِلَالٌ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ باللَّه إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ فَقَالَ ﵇ لَهُ عِنْدَ الْخَامِسَةِ اتَّقِ اللَّه يَا هِلَالُ فَإِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ، فَقَالَ واللَّه لَا يُعَذِّبُنِي اللَّه عَلَيْهَا كَمَا لَمْ يَجْلِدْنِي رَسُولُ اللَّه ﷺ وشهد الخامسة، بم قال رَسُولُ اللَّه أَتَشْهَدِينَ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ باللَّه أَنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ فَلَمَّا أَخَذَتْ فِي الْخَامِسَةِ قَالَ لَهَا اتَّقِي اللَّه فَإِنَّ الْخَامِسَةَ هِيَ الْمُوجِبَةُ، فَتَفَكَّرَتْ سَاعَةً وَهَمَّتْ بِالِاعْتِرَافِ ثُمَّ قَالَتْ واللَّه لَا أَفْضَحُ قَوْمِي وَشَهِدَتِ الْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّه عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بَيْنَهُمَا، ثم قال: انْظُرُوهَا إِنْ جَاءَتْ بِهِ أُثَيْبِجَ أَصْهَبَ أَحْمَشَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِهِلَالٍ، وَإِنْ/ جَاءَتْ بِهِ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ أَوْرَقَ جَعْدًا فَهُوَ لِصَاحِبِهِ، فَجَاءَتْ بِهِ أَوْرَقَ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ فَقَالَ ﵇ لَوْلَا الْأَيْمَانُ لَكَانَ لِي وَلَهَا شَأْنٌ» قَالَ عِكْرِمَةُ لَقَدْ رَأَيْتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمِيرَ مِصْرَ مِنَ الْأَمْصَارِ وَلَا يَدْرِي مَنْ أَبُوهُ!.

«Ya delil getirirsin ya da sırtına had uygulanır.» Bunun üzerine Ensâr toplandı ve: 'Sa'd'ın söylediği şeyle imtihan edildik' dediler. Onlar bu haldeyken Resûlullah'a vahiy indi. Kendisine vahiy indiğinde yüzü kül gibi olur ve bedenini bir kızarıklık kaplardı. Bu hal kendisinden açılınca Peygamber [aleyhisselâm]: «Müjde ey Hilâl! Allah senin için bir çıkış yolu kıldı» buyurdu. Hilâl: 'Ben de Allah Teâlâ'dan bunu umuyordum' dedi. Resûlullah onlara bu ayetleri okudu ve: «Kadını çağırın» buyurdu. Kadın çağrıldı ve Hilâl'i yalanladı. Peygamber [aleyhisselâm]: «Allah ikinizden birinin yalancı olduğunu bilmektedir; peki ikinizden tevbe eden var mı?» buyurdu ve mülâane (liânlaşma) yapılmasını emretti. Hilâl kendisinin doğru söyleyenlerden olduğuna dair dört defa Allah adına şahitlik etti. Peygamber [aleyhisselâm] beşincisinde ona: «Allah'tan kork ey Hilâl! Zira dünya azabı ahiret azabından daha hafiftir» buyurdu. Hilâl: 'Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bana celde vurmadığı gibi Allah da bundan dolayı bana azap etmeyecektir' dedi ve beşinci şahitliği yaptı. Sonra Resûlullah kadına: «Şahitlik eder misin?» buyurdu; kadın da kocasının yalancılardan olduğuna dair dört defa Allah adına şahitlik etti. Beşinciye başlayınca Resûlullah ona: «Allah'tan kork; çünkü beşincisi [azabı] gerekli kılandır» buyurdu. Kadın bir müddet düşündü ve itiraf etmeye yeltendi, sonra: 'Vallâhi kavmimi rezil etmeyeceğim' dedi ve kocası doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabının kendi üzerine olması şeklinde beşinci şahitliği yaptı. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ikisinin arasını ayırdı; sonra şöyle buyurdu: «Kadını gözetleyin; eğer çocuğu koyu siyah gözlü, kumral saçlı ve ince bacaklı olarak doğurursa çocuk Hilâl'indir; şayet iri bacaklı, esmer ve kıvırcık saçlı olarak doğurursa diğer adamındır.» Kadın çocuğu esmer ve iri bacaklı olarak doğurdu. Bunun üzerine Peygamber [aleyhisselâm]: «Eğer yeminler olmasaydı benimle onun arasında görülecek bir hesap olurdu» buyurdu.» İkrime demiştir ki: 'Daha sonra o çocuğu şehirlerden birinin emiri olmuş vaziyette gördüm ve babasının kim olduğu bilinmiyordu!'

الْبَحْثُ الثَّانِي: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقِرَاءَةِ قُرِئَ وَلَمْ تَكُنْ بِالتَّاءِ لِأَنَّ الشُّهَدَاءَ جَمَاعَةٌ أَوْ لِأَنَّهُمْ فِي مَعْنَى الْأَنْفُسِ وَوَجْهُ مَنْ قَرَأَ أَرْبَعَ أَنْ يَنْصِبَ لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ الْمَصْدَرِ وَالْعَامِلُ فِيهِ الْمَصْدَرُ الَّذِي هُوَ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ وَهِيَ مُبْتَدَأٌ مَحْذُوفُ الْخَبَرِ فَتَقْدِيرُهُ فَوَاجِبُ شَهَادَةِ أَحَدِهِمْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ، وَقُرِئَ أَنْ لَعْنَةُ اللَّه وَأَنْ غَضَبُ اللَّه عَلَى تَخْفِيفِ أَنْ وَرَفْعِ مَا بَعْدَهَا، وَقُرِئَ أَنْ غَضِبَ اللَّه عَلَى فِعْلِ الْغَضَبِ، وَقُرِئَ بِنَصْبِ الْخَامِسَتَيْنِ عَلَى مَعْنَى وَيَشْهَدُ الْخَامِسَةَ.

İkinci İnceleme: Kıraatle ilgili hususlar: Şahitler bir topluluk olduğu için veya 'enfüs' (canlar/kişiler) manasında olduğu için { وَلَمْ تَكُنْ } şeklinde tâ ile de okunmuştur. { أَرْبَعَ } kelimesini mansub okuyanın vechi, mastar hükmünde olması ve onda amel edenin de mübteda olup haberi hazfedilmiş olan { فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ } mastarı olmasıdır; takdiri 'fa vâcibu şehâdeti ehadihim erbea şehâdâtin' (onlardan birinin şahitliğinin gereği dört şahitliktir) şeklindedir. 'En' harfinin hafifletilmesi ve sonrasının merfû kılınmasıyla { أَنْ لَعْنَةُ اللَّه } ve { أَنْ غَضَبُ اللَّه } şeklinde de okunmuştur. Gazap fiili olarak { أَنْ غَضِبَ اللَّه } şeklinde de okunmuştur. 'Beşinciyi de şahitlik eder' manasıyla her iki 'hâmise' kelimesinin mansub olarak [okunuşu da] vardır.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَحْكَامِ، وَالنَّظَرُ فِيهِ يَتَعَلَّقُ بِأَطْرَافٍ:

Üçüncü İnceleme: Hükümlerle ilgili hususlar: Bu konudaki inceleme birkaç kısma ayrılır:

الطَّرَفُ الْأَوَّلُ: فِي مُوجِبِ اللِّعَانِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Kısım: Liânı gerektiren husus (mûcib-i liân) hakkındadır ve bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا رَمَى الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ بِالزِّنَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ إِنْ كَانَتْ مُحْصَنَةً وَالتَّعْزِيرُ إِنْ لَمْ تَكُنْ مُحْصَنَةً، كَمَا فِي رَمْيِ الْأَجْنَبِيَّةِ لَا يَخْتَلِفُ مُوجِبُهُمَا غَيْرَ أَنَّهُمَا يَخْتَلِفَانِ فِي الْمُخَلِّصِ فَفِي قَذْفِ الْأَجْنَبِيِّ لا يسقط الحد عن القذف إلا بإقرار المقذف أَوْ بِبَيِّنَةٍ تَقُومُ عَلَى زِنَاهَا، وَفِي قَذْفِ الزوجة يقسط عَنْهُ الْحَدُّ بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ أَوْ بِاللِّعَانِ، وَإِنَّمَا اعْتَبَرَ الشَّرْعُ اللِّعَانَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ دُونَ الْأَجْنَبِيَّاتِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا مَعَرَّةَ عَلَيْهِ فِي زِنَا الْأَجْنَبِيَّةِ وَالْأَوْلَى لَهُ سَتْرُهُ، أَمَّا إِذَا زَنَى بِزَوْجَتِهِ فَيَلْحَقُهُ الْعَارُ وَالنَّسَبُ الْفَاسِدُ، فَلَا يُمْكِنُهُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ وَتَوْقِيفُهُ عَلَى الْبَيِّنَةِ كَالْمُعْتَذِرِ، فَلَا جَرَمَ خَصَّ الشَّرْعُ هَذِهِ الصُّورَةَ بِاللِّعَانِ الثَّانِي: أَنَّ الْغَالِبَ فِي الْمُتَعَارَفِ مِنْ أَحْوَالِ الرَّجُلِ مَعَ امْرَأَتِهِ أَنَّهُ لَا يَقْصِدُهَا بِالْقَذْفِ إِلَّا عَنْ حَقِيقَةٍ، فَإِذَا رَمَاهَا فَنَفْسُ الرَّمْيِ يَشْهَدُ بِكَوْنِهِ صَادِقًا إِلَّا أَنَّ شَهَادَةَ الْحَالِ لَيْسَتْ بِكَامِلَةٍ فَضُمَّ إِلَيْهَا مَا يُقَوِّيهَا مِنَ الْأَيْمَانِ، كَشَهَادَةِ الْمَرْأَةِ لَمَّا ضَعُفَتْ قَوِيَتْ بِزِيَادَةِ الْعَدَدِ وَالشَّاهِدُ الْوَاحِدُ يَتَقَوَّى بِالْيَمِينِ عَلَى قَوْلِ كَثِيرٍ مِنَ الْفُقَهَاءِ.

Birinci Mesele: Bil ki bir kimse karısına zina isnat ettiğinde, kadın muhsane (iffetli/hür) ise kocasına had, muhsane değilse tazir gerekir; nitekim yabancı bir kadına zina isnat etmede olduğu gibi bu ikisinin gerektirdiği ceza farklılaşmaz. Şu kadar var ki cezadan kurtuluş yolu bakımından ikisi farklılık gösterir: Yabancıya kazfta bulunulduğunda kazf haddi ancak aleyhine kazfta bulunulanın ikrarıyla yahut onun zinasına dair kaim olan bir delille düşer. Eşe kazfta bulunulduğunda ise bu iki şeyden biriyle yahut liân ile had düşer. Şeriatın yabancı kadınlarda değil de bu surette liânı muteber kılmasının iki sebebi vardır: Birincisi: Yabancı kadının zinasında kocanın üzerine bir ayıp yoktur ve onun için evlâ olan bunu örtmektir. Karısı zina ettiğinde ise ona ar ve bozuk nesep bulaşır; dolayısıyla buna sabretmesi ve delil getirmeye mecbur tutulması mazereti kabul edilmez bir zorluktur. Bu sebeple şeriat bu sureti liân ile tahsis etmiştir. İkincisi: Erkeğin karısıyla olan durumunda örfen galip olan, karısına ancak bir hakikat üzerine zina isnadında bulunacağıdır. Dolayısıyla ona zina isnat ettiğinde bu isnadın kendisi onun doğru sözlü olduğuna şehadet eder; ancak bu hâl şehadeti tam değildir, bundan ötürü onu güçlendiren yeminler ona eklenmiştir; nitekim kadının şahitliği zayıf olduğunda sayının artırılmasıyla güçlendirilmiş ve fukahanın çoğunun kavline göre tek şahit de yemin ile kuvvetlendirilmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ كَانَ حَدُّ قَاذِفِ الأجنبيات والزوجات والجلد، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ

İkinci Mesele: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Yabancı kadınlara ve eşlere kazfta bulunan kimsenin had cezası celde (kırbaç) idi. Bunun delili ise

قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ لِهِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ حِينَ قَذَفَ امْرَأَتَهُ بِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ «ائْتِنِي بِأَرْبَعَةٍ يَشْهَدُونَ لَكَ وَإِلَّا فَحَدٌّ فِي ظَهْرِكَ»

Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in, karısına Şerîk b. Sehmâ ile zina isnat ettiğinde Hilâl b. Ümeyye'ye söylediği: «Bana lehine şahitlik edecek dört kişi getir, aksi takdirde sırtına had vurulur» buyruğudur.

فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ حَدَّ قَاذِفِ الزَّوْجَاتِ كَانَ كَحَدِّ قَاذِفِ الْأَجْنَبِيَّاتِ إِلَّا أَنَّهُ نُسِخَ عَنِ الْأَزْوَاجِ الْجَلْدُ بِاللِّعَانِ،

Bununla sabit olmuştur ki eşlere kazfta bulunanın haddi de yabancı kadınlara kazfta bulunanın haddi gibiydi; şu kadar var ki kocalar üzerinden celde cezası liân ile neshedilmiştir.

وَرَوَى نَحْوَ ذَلِكَ فِي الرَّجُلِ الَّذِي قَالَ أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَنَّ رَجُلًا وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلًا فَإِنْ تَكَلَّمَ جَلَدْتُمُوهُ، وَإِنْ قَتَلَ قَتَلْتُمُوهُ، وَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى غَيْظٍ.

Bunun benzeri: "Görüşünüz nedir; bir adam karısıyla birlikte bir adam bulsa, konuşursa ona celde vurursunuz, öldürürse onu öldürürsünüz, sussa öfkesini içine atıp susar" diyen adam hakkında da rivayet edilmiştir.

فَدَلَّتْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ عَلَى أَنَّ حَدَّ قَاذِفِ الزَّوْجَةِ كَانَ الْجَلْدَ وَأَنَّ اللَّه نَسَخَهُ بِاللِّعَانِ.

Bu rivayetler delalet etmiştir ki karısına kazfta bulunanın haddi celde idi ve Allah bunu liân ile neshetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ إِذَا قَذَفَ الزَّوْجُ زَوْجَتَهُ فَالْوَاجِبُ هُوَ الْحَدُّ وَلَكِنَّ الْمُخَلِّصَ مِنْهُ بِاللِّعَانِ، كَمَا أَنَّ الْوَاجِبَ بِقَذْفِ الْأَجْنَبِيَّةِ الْحَدُّ وَالْمُخَلِّصَ مِنْهُ بِالشُّهُودِ، فَإِذَا نَكَلَ الزَّوْجُ عَنِ اللِّعَانِ يَلْزَمُهُ الْحَدُّ لِلْقَذْفِ، فَإِذَا لَاعَنَ وَنَكَلَتْ عَنِ اللِّعَانِ يَلْزَمُهَا حَدُّ الزِّنَا، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحِمَهُ/ اللَّه إِذَا نَكَلَ الزَّوْجُ عَنِ اللِّعَانِ حُبِسَ حَتَّى يُلَاعِنَ، وَكَذَا الْمَرْأَةُ إِذَا نَكَلَتْ حُبِسَتْ حَتَّى لَا تُلَاعِنَ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ فِي أول السورة: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النور: ٤] يَعْنِي غَيْرَ الزَّوْجَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً [النور: ٤] ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ حُكْمَ الْأَزْوَاجِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ الْآيَةَ فَكَمَا أَنَّ مُقْتَضَى قَذْفِ الْأَجْنَبِيَّاتِ الْإِتْيَانُ بِالشُّهُودِ أَوِ الْجَلَدُ فَكَذَا مُوجِبُ قَذْفِ الزَّوْجَاتِ الْإِتْيَانُ بِاللِّعَانِ أَوِ الْحَدُّ وثانيها: قوله تعالى: وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ الدَّاخِلَانِ عَلَى الْعَذَابِ لَا يُفِيدَانِ الْعُمُومَ لِأَنَّهُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهَا جَمِيعُ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ فَوَجَبَ صَرْفُهُمَا إِلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ وَالْمَعْهُودُ السَّابِقُ هُوَ الْحَدُّ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النور: ٢] وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْحَدُّ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ من العذاب في قوله: وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ هُوَ الْحَدُّ ثَبَتَ أَنَّهَا لَوْ لَمْ تَلَاعِنْ لَحُدَّتْ وَأَنَّهَا بِاللِّعَانِ دَفَعَتِ الْحَدَّ، فَإِنْ قِيلَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَذَابِ هُوَ الْحَبْسُ. قُلْنَا قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ لِلْمَعْهُودِ الْمَذْكُورِ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْعَذَابُ بِمَعْنَى الْحَدِّ، وَأَيْضًا فَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْحَدِّ لَا تَصِيرُ الْآيَةُ مُجْمَلَةً. أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْحَبْسِ تَصِيرُ الْآيَةُ مُجْمَلَةً لَأَنَّ مِقْدَارَ الْحَبْسِ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَثَالِثُهَا: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْحَبْسِ فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ أَنَّهَا تَقُولُ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ صَادِقًا فَحُدُّونِي وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فَخَلُّونِي فَمَا بَالِي وَالْحَبْسُ وَلَيْسَ حَبْسِي فِي كِتَابِ اللَّه ولا سنة

Üçüncü Mesele: Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: Koca karısına kazfta bulunduğunda vacip olan haddir; fakat ondan kurtuluş liân iledir; nitekim yabancı kadına kazfta vacip olan had olup ondan kurtuluşun şahitlerle olması gibi. Dolayısıyla koca liândan kaçınırsa (nükûl ederse) ona kazf haddi gerekir. Şayet koca liân eder de kadın liândan kaçınırsa kadına zina haddi gerekir. Ebû Hanîfe [rahimehullâh] ise şöyle demiştir: Koca liândan kaçınırsa liân edinceye kadar hapsedilir; aynı şekilde kadın da kaçınırsa liân etmemesi sebebiyle [liân edinceye kadar] hapsedilir. Şâfiî'nin delili birkaç vecihtir: Birincisi: Allah Teâlâ surenin başında: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara zina isnat edip...” [yani eşler dışındakilere] { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً } “sonra dört şahit getiremeyenlere seksen celde vurun” buyurmuş, sonra kocaların hükmünü buna atfederek: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ } “Eşlerine zina isnat edip de kendilerinden başka şahitleri olmayanların her birinin şahitliği...” ayetini zikretmiştir. Dolayısıyla yabancı kadınlara kazfta bulunmanın gereği şahit getirmek yahut celde vurulmak olduğu gibi, eşlere kazfta bulunmanın gereği de liân yapmak yahut had vurulmaktır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ } “Kadının da dört defa Allah adına yemin ederek şahitlik etmesi cezayı kendisinden savar” kavlidir; el-'azâb kelimesinin başına gelen elif ve lâm istiğrâk (umumilik) ifade etmez, çünkü kadına azabın bütün türleri vacip olmamıştır; bu sebeple o ikisini daha önce zikredilen ma'hûda (bilinen kavrama) hamletmek vaciptir. Önceden bilinen kavram ise haddir; zira Allah Teâlâ surenin başında: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden bir topluluk da onların cezalandırılmasına şahit olsun” buyurmuştur ki bundan maksat haddir. { وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ } “Cezayı kendisinden savar” kavlindeki azaptan maksadın had olduğu sabit olunca, şayet liân etmezse had vurulacağı ve liân ile haddi savdığı sabit olur. Eğer: "Azaptan maksat hapistir" denilirse, biz deriz ki: Elif ve lâmın zikredilen ma'hûd için olduğunu açıklamıştık; bu surede zikredilenlerin en yakını ise had manasındaki azaptır. Ayrıca onu hadde hamledersek ayet mücmel olmaz; fakat hapse hamledersek hapsin miktarı bilinmediği için ayet mücmel hale gelir. Üçüncüsü: Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: Kadın hakkında hapsin bâtıl olduğuna delalet eden hususlardan biri de kadının şöyle demesidir: "Eğer adam doğru söylüyorsa bana had vurun, eğer yalan söylüyorsa beni serbest bırakın; hapisle benim ne işim var? Zira benim hapsedilmem ne Allah'ın Kitabı'nda ne de

رَسُولِهِ وَلَا الْإِجْمَاعِ وَلَا الْقِيَاسِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الزَّوْجَ قَذَفَهَا وَلَمْ يَأْتِ بِالْمُخْرِجِ مِنْ شَهَادَةِ غَيْرِهِ أَوْ شَهَادَةِ نَفْسِهِ، فَوَجَبَ عَلَيْهِ الْحَدُّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ [النور: ٤] وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي حَقِّ الرَّجُلِ ثَبَتَ فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ وَخَامِسُهَا:

Resûlü'nün sünnetinde, ne icmâda ne de kıyasta vardır." Dördüncüsü: Koca karısına kazfta bulunmuş, başkasının şahitliği yahut kendi şahitliği şeklindeki kurtarıcı delili getirmemiştir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ } “İffetli kadınlara zina isnat edip sonra dört şahit getiremeyenlere celde vurun” kavli gereğince ona had vacip olmuştur. Bu hüküm erkek hakkında sabit olunca kadın hakkında da sabit olur; zira [ikisi arasında] fark olduğunu söyleyen hiç kimse yoktur. Beşincisi:

قَوْلُهُ ﵇ لِخَوْلَةَ: «فَالرَّجْمُ أَهْوَنُ عَلَيْكِ مِنْ غَضَبِ اللَّه»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın Havle'ye söylediği: «Taşlanarak öldürülmek (recm), senin için Allah'ın gazabından daha hafiftir» buyruğudur

وَهُوَ نَصٌّ فِي الْبَابِ حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، أَمَّا فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ فَلِأَنَّهَا مَا فَعَلَتْ سِوَى أَنَّهَا تَرَكَتِ اللِّعَانَ، وَهَذَا التَّرْكُ لَيْسَ بَيِّنَةً على الزنا ولا إقرار مِنْهَا بِهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ رَجْمُهَا،

ve bu, konumuzda açık bir nasstır. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın deliline gelince; kadın hakkındaki delili şudur: Kadın liânı terk etmekten başka bir şey yapmamıştır; bu terk ise zinaya dair ne bir delildir ne de onun tarafından bir ikrardır. Dolayısıyla recmedilmesinin caiz olmaması vacip olur;

لِقَوْلِهِ ﵇: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ» الْحَدِيثَ.

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Bir kimsenin kanı helal olmaz...» hadisi gereğince.

وَإِذَا لَمْ يَجِبِ الرَّجْمُ إِذَا كَانَتْ مُحْصَنَةً لَمْ يَجِبِ الْجَلْدُ فِي غَيْرِ الْمُحْصَنِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، وَأَيْضًا فَالنُّكُولُ لَيْسَ بِصَرِيحٍ فِي الْإِقْرَارِ فَلَمْ يَجُزْ إِثْبَاتُ الْحَدِّ بِهِ كَاللَّفْظِ الْمُحْتَمِلِ لِلزِّنَا وَلِغَيْرِهِ.

Muhsane olduğunda recm vacip olmayınca, muhsane olmadığında da celde vacip olmaz; zira fark olduğunu söyleyen yoktur. Ayrıca nükûl (kaçınma) ikrarda sarih değildir; binaenaleyh zinaya ve başkasına ihtimali olan lafızda olduğu gibi onunla haddin ispatı caiz olmaz.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الْجُمْهُورُ إِذَا قَالَ لَهَا يَا زَانِيَةُ وَجَبَ اللِّعَانُ. وَقَالَ مَالِكٌ ﵀ لَا يُلَاعِنُ إِلَّا أَنْ يَقُولَ رَأَيْتُكِ تَزْنِي أَوْ يَنْفِي حَمْلًا لَهَا أَوْ وَلَدًا مِنْهَا، حُجَّةُ الْجُمْهُورِ أَنَّ عُمُومَ قَوْلِهِ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَلِأَنَّهُ لَا تَفَاوُتَ فِي قَذْفِ الْأَجْنَبِيَّةِ بَيْنَ الْكُلِّ فَكَذَا فِي حَقِّ قَذْفِ الزَّوْجَةِ.

Dördüncü Mesele: Cumhur: Bir kimse karısına 'Ey zâniye!' dediğinde liân vacip olur, demiştir. Mâlik [rahimehullâh] ise: 'Seni zina ederken gördüm' demedikçe yahut kadının hamileliğini veya ondan doğan çocuğu nefyetmedikçe liân yapmaz, demiştir. Cumhurun delili, { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara zina isnat edenler...” kavlinin umumunun hepsini kapsamasıdır ve yabancı kadına kazfta bulunulduğunda [bu ifadelerin] hepsi arasında bir fark olmadığı gibi karısına kazfta bulunma hakkında da durumun böyle olmasıdır.

الطَّرَفُ الثَّانِي: الْمُلَاعِنُ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ مَنْ صَحَّ يَمِينُهُ صَحَّ لِعَانُهُ، فَيَجْرِي اللِّعَانُ بَيْنَ الرَّقِيقَيْنِ وَالذِّمِّيَّيْنِ وَالْمَحْدُودَيْنِ، وَكَذَا إِذَا كَانَ أَحَدُهُمَا رَقِيقًا أَوْ كَانَ الزَّوْجُ مُسْلِمًا والمرأة ذمية، وقال أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَصِحُّ فِي صُورَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا: أَنْ تَكُونَ الزَّوْجَةُ مِمَّنْ لَا يَجِبُ عَلَى/ قَاذِفِهَا الْحَدُّ إِذَا كَانَ أَجْنَبِيًّا نَحْوَ أَنْ تَكُونَ الزَّوْجَةُ مَمْلُوكَةً أَوْ ذِمِّيَّةً وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الشَّهَادَةِ بِأَنْ يَكُونَ مَحْدُودًا فِي قَذْفٍ أَوْ عَبْدًا أَوْ كَافِرًا، ثُمَّ زَعَمَ أَنَّ الْفَاسِقَ وَالْأَعْمَى مَعَ أَنَّهُمَا لَيْسَا مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ يَصِحُّ لِعَانُهُمَا، وَجْهُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ وَلَا مَعْنَى لِلتَّخْصِيصِ وَالْقِيَاسُ أَيْضًا ظَاهِرٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ دَفْعُ الْعَارِ عَنِ النَّفْسِ، وَدَفْعُ وَلَدِ الزِّنَا عَنِ النَّفْسِ، وَكَمَا يَحْتَاجُ غَيْرُ الْمَحْدُودِ إِلَيْهِ فَكَذَا الْمَحْدُودُ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ وَالثَّانِي: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ يَصِحُّ لِعَانُ الْفَاسِقِ وَالْأَعْمَى، وَإِنْ لَمْ يَكُونَا مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ فَكَذَا الْقَوْلُ فِي غَيْرِهِمَا، وَالْجَامِعُ هُوَ الْحَاجَةُ إِلَى دَفْعِ عَارِ الزِّنَا، ووجه قول أبو حَنِيفَةَ ﵀ النَّصُّ وَالْمَعْنَى، أَمَّا النَّصُّ فَمَا

İkinci Taraf: Mülâin (Liân Yapan). Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: Yemini sahih olanın liânı da sahih olur. Binaenaleyh liân iki köle, iki zimmî ve [daha önce] had cezası uygulanmış iki kişi arasında cereyan eder. Aynı şekilde ikisinden biri köle olduğunda yahut koca Müslüman, kadın zimmî olduğunda da [hüküm böyledir]. Ebû Hanîfe [rahimehullâh] ise [liânın] iki surette sahih olmayacağını söylemiştir: Birincisi: Karısının, yabancı birisi kazfettiğinde kendisine had cezası vacip olmayan kimselerden olmasıdır; kadının cariyeden veya zimmîden olması gibi. İkincisi: İkisinden birinin, kazf suçundan dolayı had vurulmuş kimse veya köle yahut kâfir olmak suretiyle şahitlik ehliyetine sahip olmamasıdır. Sonra [Ebû Hanîfe], fâsık ile a'mânın (körün) şahitlik ehlinden olmamalarına rağmen liânlarının sahih olduğunu iddia etmiştir. Şâfiî [rahimehullâh]'ın görüşünün delili, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } “Eşlerine zina isnat edenler...” kavlinin zahirinin herkesi kapsaması ve tahsis etmenin bir anlamının olmamasıdır. Kıyas da iki yönden açıktır: Birincisi: Maksat arı (utancı) kendisinden defetmek ve zina çocuğunu kendisinden nefyetmektir. Had cezası görmemiş olan kimse buna nasıl muhtaç ise, had cezası görmüş olan kimse de buna muhtaçtır. İkincisi: Şahitlik ehlinden olmasalar dahi fâsık ile a'mânın liânının sahih olduğu hususunda icmâ etmiş bulunmaktayız; binaenaleyh bunların dışındakiler hakkındaki söz de böyledir. Ortak illet ise zina arını defetme ihtiyacıdır. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın kavlinin delili ise nass ve manadır. Nassa gelince;

رَوَى عَبْدُ اللَّه بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «أَرْبَعٌ مِنَ النِّسَاءِ لَيْسَ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِنَّ مُلَاعَنَةٌ الْيَهُودِيَّةُ وَالنَّصْرَانِيَّةُ تَحْتَ الْمُسْلِمِ وَالْحُرَّةُ تَحْتَ الْمَمْلُوكِ وَالْمَمْلُوكَةُ تَحْتَ الْحُرِّ»

Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın rivayet ettiğine göre Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Dört [sınıf] kadın vardır ki, onlarla kocaları arasında mülâane (liân) yoktur: Müslümanın nikâhı altındaki Yahudi ve Hristiyan kadın, kölenin nikâhı altındaki hür kadın ve hür kimsenin nikâhı altındaki cariye kadın.»

أَمَّا الْمَعْنَى فَنَقُولُ أَمَّا فِي الصُّورَةِ الْأُولَى فَلِأَنَّهُ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَى قَاذِفِ الزَّوْجَةِ وَالْأَجْنَبِيَّةِ الْحَدَّ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النور: ٤] ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ عَنِ الْأَزْوَاجِ وَأُقِيمَ اللِّعَانُ مَقَامَهُ فَلَمَّا كَانَ اللِّعَانُ مَعَ الْأَزْوَاجِ قَائِمًا مَقَامَ الْحَدِّ فِي الْأَجْنَبِيَّاتِ لَمْ يَجِبِ اللِّعَانُ عَلَى مَنْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَدُّ لَوْ قَذَفَهَا أَجْنَبِيٌّ، وَأَمَّا فِي الصُّورَةِ الثَّانِيَةِ فَالوجه فِيهِ أَنَّ اللِّعَانَ شَهَادَةٌ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَصِحَّ إِلَّا مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ اللِّعَانَ شَهَادَةٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Manaya gelince; deriz ki: Birinci surete gelince; çünkü Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara zina isnat edenler...” [Nûr: 4] kavli gereğince hem karısına hem de yabancı kadına kazfta bulunana vacip olan ceza had idi; sonra bu ceza kocalar üzerinden neshedildi ve onun yerine liân ikame edildi. Kocalarla yapılan liân yabancı kadınlar hakkındaki haddin yerine kaim olunca, yabancı birisi ona kazfettiğinde üzerine had vacip olmayan kimse üzerine liân da vacip olmaz. İkinci surete gelince; bunun delili, liânın bir şahitlik olmasıdır. Dolayısıyla ancak şahitlik ehlinden sahih olması vacip olur. Liânın iki yönden bir şahitlik olduğunu söyledik: Birincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ فَسَمَّى اللَّه تَعَالَى لِعَانَهُمَا شَهَادَةً كَمَا قَالَ:

{ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ } “Kendilerinden başka şahitleri de yoksa, onlardan birinin şahitliği, Allah adına dört defa şahitlik etmesidir.” Allah Teâlâ onların liânını, şu kavillerinde olduğu gibi şahitlik olarak isimlendirmiştir:

وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢] وَقَالَ: فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ١٥] الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ حِينَ لَاعَنَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ أَمَرَهُمَا بِاللِّعَانِ بِلَفْظِ الشَّهَادَةِ، وَلَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى لَفْظِ الْيَمِينِ، إِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللِّعَانَ شَهَادَةٌ وَجَبَ أَنْ لَا تُقْبَلَ مِنَ الْمَحْدُودِ فِي الْقَذْفِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً [النُّورِ: ٤] وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الْمَحْدُودِ ثَبَتَ فِي الْعَبْدِ وَالْكَافِرِ، إِمَّا لِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُمَا لَيْسَا مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ أو

{ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki de şahit tutun” [Bakara: 282] ve: { فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ } “Onlar aleyhine sizden dört şahit getirin” [Nisâ: 15]. İkincisi: Peygamber [aleyhisselâm] iki eş arasında liân yaptırdığı zaman, onlara şahitlik lafzıyla liân yapmalarını emretmiş ve sadece yemin lafzıyla yetinmemiştir. Liânın bir şahitlik olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً } “Onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” [Nûr: 4] kavli gereğince kazf suçundan had vurulmuş kimseden kabul edilmemesi vacip olur. Bu hüküm had vurulmuş kimse hakkında sabit olunca, köle ve kâfir hakkında da ya ikisinin şahitlik ehlinden olmadığına dair icmâdan dolayı yahut

لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِأَنَّ اللِّعَانَ لَيْسَ شَهَادَةً فِي الْحَقِيقَةِ بَلْ هُوَ يَمِينٌ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَشْهَدَ الْإِنْسَانُ لِنَفْسِهِ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شَهَادَةً لَكَانَتِ الْمَرْأَةُ تَأْتِي بِثَمَانِ شَهَادَاتٍ، لِأَنَّهَا عَلَى النِّصْفِ مِنَ الرَّجُلِ، وَلِأَنَّهُ يَصِحُّ مِنَ الْأَعْمَى وَالْفَاسِقِ وَلَا يَجُوزُ شَهَادَتُهُمَا، فَإِنْ قِيلَ الْفَاسِقُ وَالْفَاسِقَةُ قَدْ يَتُوبَانِ قُلْنَا، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ قَدْ يُعْتَقُ فَتَجُوزُ شَهَادَتُهُ، ثُمَّ أَكَّدَ الشَّافِعِيُّ ﵀ ذلك بِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا عُتِقَ تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ فِي الْحَالِ وَالْفَاسِقَ إِذَا تَابَ لَا تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ فِي الْحَالِ، ثُمَّ أَلْزَمَ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ بِأَنَّ شَهَادَةَ أَهْلِ الذِّمَّةِ مَقْبُولَةٌ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَجُوزَ اللِّعَانُ بَيْنَ الذِّمِّيِّ وَالذِّمِّيَّةِ، وَهَذَا كُلُّهُ كَلَامُ الشَّافِعِيِّ ﵀. ثم قال بَعْدَ ذَلِكَ: وَتَخْتَلِفُ الْحُدُودُ بِمَنْ وَقَعَتْ لَهُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الزَّوْجَ إِنْ لَمْ يُلَاعِنْ تَنَصَّفَ حَدُّ الْقَذْفِ عَلَيْهِ لِرِقِّهِ، وَإِنْ لَاعَنَ وَلَمْ تُلَاعِنِ اخْتَلَفَ حَدُّهَا بِإِحْصَانِهَا وَعَدَمِ إِحْصَانِهَا وَحُرِّيَّتِهَا وَرِقِّهَا.

aralarında fark olduğunu söyleyen bir kimse bulunmadığından dolayı sabit olur. Şâfiî [rahimehullâh] [buna şöyle] cevap vermiştir: Liân gerçekte şahitlik değil, bilakis bir yemindir. Çünkü insanın kendi lehine şahitlik etmesi caiz değildir. Ayrıca eğer şahitlik olsaydı, kadın [şahitlikte] erkeğin yarısı seviyesinde olduğu için sekiz şahitlik getirmesi gerekirdi. Yine a'mâ ve fâsıktan da [liân] sahih olmaktadır, hâlbuki bu ikisinin şahitliği caiz değildir. Eğer: 'Fâsık erkek ve fâsık kadın tevbe edebilirler' denilirse, deriz ki: Aynı şekilde köle de azat edilebilir ve böylece şahitliği caiz olur. Sonra Şâfiî [rahimehullâh] bunu, köle azat edildiğinde şahitliğinin hemen kabul edilmesiyle, fâsık tevbe ettiğinde ise şahitliğinin hemen kabul edilmemesiyle teyit etmiştir. Sonra Şâfiî [rahimehullâh], Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ı, zimmîlerin birbiri aleyhindeki şahitliğinin kabul edilmesi hasebiyle zimmî erkek ile zimmî kadın arasında da liânın caiz olması gerekeceğiyle ilzam etmiştir. Bütün bunlar Şâfiî [rahimehullâh]'ın sözleridir. Bundan sonra şöyle demiştir: 'Hadler kime isabet ettiğine göre farklılık arz eder.' Bunun manası şudur: Koca liân yapmazsa, köleliği sebebiyle kazf haddi onun üzerine yarıya iner. Eğer liân yapar da kadın liân yapmazsa, kadının haddi muhsane olup olmamasına, hür veya cariye olmasına göre farklılık gösterir.

الطَّرَفُ الثَّالِثُ: الْأَحْكَامُ الْمُرَتَّبَةُ عَلَى اللِّعَانِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ يَتَعَلَّقُ بِاللِّعَانِ خَمْسَةُ أَحْكَامٍ دَرْءُ الْحَدِّ وَنَفْيُ الْوَلَدِ وَالْفُرْقَةُ وَالتَّحْرِيمُ الْمُؤَبَّدُ وَوُجُوبُ الْحَدِّ عَلَيْهَا، وَكُلُّهَا تَثْبُتُ بِمُجَرَّدِ لِعَانِهِ/ وَلَا يُفْتَقَرُ فِيهِ إِلَى لِعَانِهَا وَلَا إِلَى حُكْمِ الْحَاكِمِ، فَإِنَّ حُكْمَ الْحَاكِمِ بِهِ كَانَ تَنْفِيذًا مِنْهُ لَا إِيقَاعًا لِلْفُرْقَةِ. فَلْنَتَكَلَّمْ فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ:

Üçüncü Taraf: Liâna Terettüp Eden Hükümler. Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: Liâna beş hüküm bağlanır: Haddin düşmesi, çocuğun nesebinin nefyedilmesi, ayrılık (furkat), ebedî haramlık ve kadın üzerine haddin vacip olması. Bunların tamamı yalnızca kocanın liânıyla sabit olur; kadının liânına da hâkimin hükmüne de ihtiyaç duyulmaz. Zira hâkimin bununla hükmetmesi, ayrılığı meydana getirmesi değil, onu infaz etmesidir. Şimdi bu meseleleri konuşalım:

المسألة الْأُولَى: اخْتَلَفَ الْمُجْتَهِدُونَ فِي وُقُوعِ الْفُرْقَةِ بِاللِّعَانِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: قَالَ عُثْمَانُ الْبَتِّيُّ:

Birinci Mesele: Müçtehitler liân sebebiyle ayrılığın (furkat) vuku bulması hususunda dört görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Osman el-Bettî şöyle demiştir:

لَا أَرَى مُلَاعَنَةَ الزَّوْجِ امْرَأَتَهُ تَقْتَضِي شَيْئًا يُوجِبُ أَنْ يُطَلِّقَهَا وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ لَا تَقَعُ الْفُرْقَةُ بِفَرَاغِهِمَا مِنَ اللِّعَانِ حَتَّى يُفَرِّقَ الْحَاكِمُ بَيْنَهُمَا وَثَالِثُهَا: قَالَ مَالِكٌ وَاللَّيْثُ وَزُفَرُ ﵏ إِذَا فَرَغَا مِنَ اللِّعَانِ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ وَإِنْ لَمْ يُفَرِّقِ الْحَاكِمُ وَرَابِعُهَا: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ إِذَا أَكْمَلَ الزَّوْجُ الشَّهَادَةَ وَالِالْتِعَانَ فَقَدْ زَالَ فِرَاشُ امْرَأَتِهِ وَلَا تَحِلُّ لَهُ أَبَدًا الْتَعَنَتْ أَوْ لَمْ تَلْتَعِنْ، حُجَّةُ عُثْمَانَ الْبَتِّيِّ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللِّعَانَ لَيْسَ بِصَرِيحٍ وَلَا كِنَايَةٍ عَنِ الْفُرْقَةِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يُفِيدَ الْفُرْقَةَ كَسَائِرِ الْأَقْوَالِ الَّتِي لَا إِشْعَارَ لَهَا بِالْفُرْقَةِ لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا فِيهِ أَنْ يَكُونَ الزَّوْجُ صَادِقًا فِي قَوْلِهِ وَهُوَ لَا يُوجِبُ تَحْرِيمًا أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَامَتِ الْبَيِّنَةُ عَلَيْهَا لَمْ يُوجِبْ ذَلِكَ تَحْرِيمًا فَإِذَا كَانَ كَاذِبًا وَالْمَرْأَةُ صَادِقَةً يَثْبُتُ أَنَّهُ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى التَّحْرِيمِ وَثَانِيهَا: لَوْ تَلَاعَنَا فِيمَا بَيْنَهُمَا لَمْ يُوجِبِ الْفُرْقَةَ فَكَذَا لَوْ تَلَاعَنَا عِنْدَ الْحَاكِمِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللِّعَانَ قَائِمٌ مَقَامَ الشُّهُودِ فِي قَذْفِ الْأَجْنَبِيَّاتِ فَكَمَا أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي إِحْضَارِ الشُّهُودِ هُنَاكَ إِلَّا إِسْقَاطُ الْحَدِّ، فَكَذَا اللِّعَانُ لَا تَأْثِيرَ لَهُ إِلَّا إِسْقَاطُ الحدو رابعها: إِذَا أَكْذَبَ الزَّوْجُ نَفْسَهُ فِي قَذْفِهِ إِيَّاهَا ثُمَّ حُدَّ لَمْ يُوجِبْ ذَلِكَ فُرْقَةً فَكَذَا إذا لا عن لِأَنَّ اللِّعَانَ قَائِمٌ مَقَامَ دَرْءِ الْحَدِّ، قَالَ وَأَمَّا تَفْرِيقُ النَّبِيِّ ﷺ بَيْنَ الْمُتَلَاعِنَيْنِ فَكَانَ ذَلِكَ فِي قِصَّةِ الْعَجْلَانِيِّ وَكَانَ قَدْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا بَعْدَ اللِّعَانِ فَلِذَلِكَ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا، وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَهُوَ أَنَّ الْحَاكِمَ يُفَرِّقُ بَيْنَهُمَا فَلَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْحَاكِمِ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَهُمَا وَدَلِيلُهُ مَا رَوَى سَهْلُ بن سعد في قصة العجلاني مضت السنة فِي الْمُتَلَاعِنَيْنِ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا وَالثَّانِي: أَنَّ الْفُرْقَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: رُوِيَ فِي قِصَّةِ عُوَيْمِرٍ أَنَّهُمَا لَمَّا فَرَغَا «قَالَ عُوَيْمِرٌ: كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّه إِنْ أَمْسَكْتُهَا، هِيَ طَالِقٌ ثَلَاثًا» فَطَلَّقَهَا ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْخَبَرِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ بِاللِّعَانِ لَبَطَلَ قَوْلُهُ: «كَذَبْتُ عَلَيْهَا إِنْ أَمْسَكْتُهَا» لِأَنَّ إِمْسَاكَهَا غَيْرُ مُمْكِنٍ وَثَانِيهَا: مَا رُوِيَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّهُ طَلَّقَهَا ثَلَاثَ تَطْلِيقَاتٍ فَأَنْفَذَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ، وَتَنْفِيذُ الطَّلَاقِ إِنَّمَا يُمْكِنُ لَوْ لَمْ تَقَعِ الْفُرْقَةُ بِنَفْسِ اللِّعَانِ وَثَالِثُهَا: مَا قَالَ سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ فِي هَذَا الْخَبَرِ مَضَتِ السُّنَّةُ فِي الْمُتَلَاعِنَيْنِ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَلَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا، وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ وَاقِعَةً بِاللِّعَانِ اسْتَحَالَ التَّفْرِيقُ بَعْدَهَا وثانيها: قال

'Kocanın karısıyla mülâanede bulunmasının onu boşamasını gerektirecek bir şeyi iktiza ettiği kanaatinde değilim.' İkincisi: Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed: 'Hâkim aralarını ayırmadıkça, liânı bitirmeleriyle ayrılık vuku bulmaz' demişlerdir. Üçüncüsü: Mâlik, Leys ve Züfer [rahimehumullâh]: 'Liânı bitirdikleri zaman, hâkim aralarını ayırmasa dahi ayrılık vuku bulur' demişlerdir. Dördüncüsü: Şâfiî [rahimehullâh]: 'Koca şahitliği ve liânı tamamladığı zaman karısının nikâh bağı (firâş) zail olmuştur; kadın liân yapsa da yapmasa da ebediyen ona helal olmaz' demiştir. Osman el-Bettî'nin delili birtakım vecihlerdir: Birincisi: Liân ayrılık konusunda ne sarihtir ne de kinayedir; dolayısıyla ayrılığı ima etmeyen diğer sözler gibi ayrılık ifade etmemesi vacip olur. Zira buradaki en ileri durum, kocanın sözünde doğru olmasıdır; bu ise bir haramlık gerektirmez. Görmez misin ki, kadının aleyhine [zina ettiğine dair] beyyine ikame edilseydi bu durum haramlık gerektirmezdi; o hâlde koca yalancı, kadın da doğru sözlü olduğu zaman bunda haramlığa dair bir delalet bulunmadığı sabit olur. İkincisi: Kendi aralarında liânlaşsalardı ayrılık gerekmeyecekti; hâkimin huzurunda liânlaştıklarında da böyledir. Üçüncüsü: Liân, yabancı kadınlara kazfta bulunulduğundaki şahitlerin yerine kaimdir. Orada şahitleri hazır bulundurmanın haddi düşürmekten başka bir faydası olmadığı gibi, liânın da haddi düşürmekten başka bir tesiri yoktur. Dördüncüsü: Koca kadına kazfta bulunurken kendisini yalanlar ve sonra kendisine had vurulursa bu bir ayrılık gerektirmez; liân yaptığında da böyledir, zira liân haddin defedilmesi yerine kaimdir. [Osman el-Bettî] demiştir ki: Peygamber ﷺ'in mülâane yapanların arasını ayırmasına gelince; bu durum el-Aclânî kıssasında idi ve o, liândan sonra karısını üç talakla boşamıştı; işte bundan dolayı aralarını ayırmıştır. Ebû Hanîfe'nin, aralarını hâkimin ayıracağı şeklindeki kavline gelince; iki hususun açıklanması gerekir: Birincisi: Hâkimin aralarını ayırmasının vacip olmasıdır. Bunun delili Sehl b. Sa'd'ın el-Aclânî kıssasında rivayet ettiği: 'Mülâane yapanlar hakkında sünnet, aralarının ayrılması, sonra da ebediyen bir araya gelmemeleri şeklinde cari olmuştur' rivayetidir. İkincisi: Ayrılığın ancak hâkimin hükmüyle hâsıl olmasıdır. Buna birtakım vecihlerle istidlal etmişlerdir: Birincisi: Uveymir kıssasında rivayet edildiğine göre ikisi [liânı] bitirince «Uveymir: Onu nikâhımda tutarsam ona iftira etmiş olurum yâ Resûlallâh! O üç talakla boştur» demiş ve Resûlullah ﷺ kendisine emretmeden önce karısını üç talakla boşamıştır. Bu haberle istidlal birkaç yöndendir: Birincisi: Eğer ayrılık liânla vuku bulsaydı, onun: 'Onu nikâhımda tutarsam ona iftira etmiş olurum' sözü batıl olurdu; çünkü kadını nikâhta tutmak mümkün değildir. İkincisi: Bu haberde onun karısını üç talakla boşadığı ve Resûlullah ﷺ'in de bunu geçerli kıldığı (infaz ettiği) rivayet edilmiştir; talakın infazı ise ancak ayrılık bizzat liân ile vuku bulmamışsa mümkündür. Üçüncüsü: Sehl b. Sa'd'ın bu haberde söylediği: 'Mülâane yapanlar hakkında sünnet, aralarının ayrılması ve ebediyen bir araya gelmemeleri şeklinde cari olmuştur' sözüdür. Şayet ayrılık liânla vuku bulmuş olsaydı, ondan sonra tefrik (ayırma) imkânsız olurdu. İkinci [vecih]:

أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ خِلَافُ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ لَوْ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ بِلِعَانِ الزَّوْجِ لَلَاعَنَتِ الْمَرْأَةُ وَهِيَ أَجْنَبِيَّةٌ وَذَلِكَ خِلَافُ الْآيَةِ لَأَنَّ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا أَوْجَبَ اللِّعَانَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللِّعَانَ شَهَادَةٌ لَا يَثْبُتُ حُكْمُهُ إِلَّا عِنْدَ الْحَاكِمِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يُوجِبَ الْفُرْقَةَ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ كَمَا لَا يَثْبُتُ الْمَشْهُودُ بِهِ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ وَرَابِعُهَا:

Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Şâfiî [rahimehullâh]'ın kavli ayete aykırıdır; zira şayet ayrılık kocanın liânıyla vuku bulsaydı, kadın yabancı bir kadın iken liân yapmış olurdu; bu ise ayete aykırıdır, zira Allah Teâlâ liânı ancak iki eş arasında vacip kılmıştır. Üçüncüsü: Liân bir şahitliktir, hükmü ancak hâkim nezdinde sabit olur. Dolayısıyla, aleyhine şahitlik edilen şey ancak hâkimin hükmüyle sabit olduğu gibi, [liânın da] ancak hâkimin hükmüyle ayrılık gerektirmesi vacip olur. Dördüncüsü:

/ اللِّعَانُ تَسْتَحِقُّ بِهِ الْمَرْأَةُ نَفْسَهَا كَمَا يَسْتَحِقُّ الْمُدَّعِي بِالْبَيِّنَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَجُزْ أَنْ يَسْتَحِقَّ الْمُدَّعِي مُدَّعَاهُ إِلَّا بِحُكْمِ الْحَاكِمِ وَجَبَ مِثْلُهُ فِي اسْتِحْقَاقِ الْمَرْأَةِ نَفْسَهَا وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللِّعَانَ لَا إِشْعَارَ فِيهِ بِالتَّحْرِيمِ لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا فِيهِ أَنَّهَا زَنَتْ وَلَوْ قَامَتِ الْبَيِّنَةُ على زناها أو هي أقرت بذلك فذلك لَا يُوجِبُ التَّحْرِيمَ فَكَذَا اللِّعَانُ وَإِذَا لَمْ يُوجَدْ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى التَّحْرِيمِ وَجَبَ أَنْ لَا تَقَعَ الْفُرْقَةُ بِهِ، فَلَا بُدَّ مِنْ إِحْدَاثِ التَّفْرِيقِ إِمَّا مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ أَوْ مِنْ قِبَلِ الْحَاكِمِ، أَمَّا قَوْلُ مَالِكٍ وَزُفَرَ فَحُجَّتُهُ أَنَّهُمَا لَوْ تَرَاضَيَا عَلَى الْبَقَاءِ عَلَى النِّكَاحِ لَمْ يُخَلَّيَا بَلْ يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ اللِّعَانَ قَدْ أَوْجَبَ الْفُرْقَةَ، أَمَّا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ فَلَهُ دَلِيلَانِ الْأَوَّلُ: قوله تعالى: وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ الْآيَةَ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِلِعَانِ الْمَرْأَةِ إِلَّا فِي دَفْعِ الْعَذَابِ عَنْ نَفْسِهَا، وَأَنَّ كُلَّ مَا يَجِبُ بِاللِّعَانِ مِنَ الْأَحْكَامِ فَقَدْ وَقَعَ بِلِعَانِ الزَّوْجِ الثَّانِي: أَنَّ لِعَانَ الزَّوْجِ وَحْدَهُ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْيِ الْوَلَدِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الِاعْتِبَارُ بِقَوْلِهِ فِي الْإِلْحَاقِ لَا بِقَوْلِهَا، أَلَا تَرَى أَنَّهَا فِي لِعَانِهَا تُلْحِقُ الْوَلَدَ بِهِ وَنَحْنُ نَنْفِيهِ عَنْهُ فَيُعْتَبَرُ نَفْيُ الزَّوْجِ لَا إِلْحَاقُ الْمَرْأَةِ، وَلِهَذَا إِذَا أَكْذَبَ الزَّوْجُ نَفْسَهُ أُلْحِقَ بِهِ الْوَلَدُ وَمَا دَامَ يَبْقَى مُصِرًّا عَلَى اللِّعَانِ فَالْوَلَدُ مَنْفِيٌّ عَنْهُ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ لِعَانَهُ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْيِ الْوَلَدِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُسْتَقِلًّا بِوُقُوعِ الْفُرْقَةِ، لِأَنَّ الْفُرْقَةَ لَوْ لَمْ تَقَعْ لَمْ يَنْتِفِ الْوَلَدُ

Davacı delille hakkını kazandığı gibi, kadın da liân ile kendi nefsine hak kazanır. Davacının iddia ettiği şeye ancak hâkimin hükmüyle hak kazanması caiz olduğu gibi, kadının kendi nefsine hak kazanması hususunda da aynı şey vacip olur. Beşincisi: Liânda haramlığa dair bir ima yoktur; çünkü bundaki en ileri durum kadının zina etmiş olmasıdır. Kadının zinasına dair beyyine ikame edilseydi yahut kadın bunu ikrar etseydi, bu haramlık gerektirmezdi; binaenaleyh liân da böyledir. Liânda haramlığa delalet bulunmayınca, onunla ayrılığın vuku bulmaması vacip olur; dolayısıyla ya koca tarafından yahut hâkim tarafından yeni bir tefrikin (ayırmanın) gerçekleştirilmesi gerekir. Mâlik ve Züfer'in kavline gelince; delilleri şudur: Şayet iki eş nikâh üzere kalmaya razı olsalardı kendi hâllerine bırakılmaz, bilakis araları ayrılırdı; bu da gösterir ki liân ayrılığı vacip kılmıştır. Şâfiî [rahimehullâh]'ın kavline gelince; onun iki delili vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ } “Kadının şahitlik etmesi cezayı kendisinden savar...” ayetidir. Bu delalet eder ki, kadının liânının kendi nefsinden cezayı defetmekten başka hiçbir tesiri yoktur ve liân ile vacip olan hükümlerin tamamı kocanın liânı ile vuku bulmuştur. İkincisi: Kocanın tek başına liânı çocuğun nesebini nefyetmede müstakildir; dolayısıyla [nesep] ilhakında kadının sözüne değil onun sözüne itibar edilmesi vacip olur. Görmez misin ki kadın liânında çocuğu kocaya ilhak etmekte, biz ise çocuğu ondan nefyetmekteyiz; binaenaleyh kadının ilhakına değil kocanın nefyetmesine itibar edilir. İşte bu sebeple koca kendisini yalanladığında çocuk ona ilhak edilir, liân üzerinde ısrarcı kaldığı müddetçe de çocuk ondan nefyedilmiş olur. Kocanın liânının çocuğun nesebini nefyetmede müstakil olduğu sabit olunca, ayrılığın vuku bulmasında da müstakil olması vacip olur; çünkü ayrılık vuku bulmasaydı çocuk nefyedilmezdi;

لِقَوْلِهِ ﵇: «الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Çocuk nikâh bağına (firâşa) aittir» buyruğu gereğince.

فَمَا دَامَ يَبْقَى الْفِرَاشُ الْتَحَقَ بِهِ، فَلَمَّا انْتَفَى الْوَلَدُ عَنْهُ بِمُجَرَّدِ لِعَانِهِ وَجَبَ أَنَّهُ يَزُولُ الْفِرَاشُ عَنْهُ بِمُجَرَّدِ لِعَانِهِ، وَأَمَّا الْأَخْبَارُ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَالْمُرَادُ بِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِ الْفُرْقَةِ وَحَكَمَ بِهَا وَذَلِكَ لَا يُنَافِي أَنْ يَكُونَ الْمُؤَثِّرُ فِي الْفُرْقَةِ شَيْئًا آخَرَ، وَأَمَّا الْأَقْيِسَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا فَمَدَارُهَا عَلَى أَنَّ اللِّعَانَ شَهَادَةٌ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ هُوَ يَمِينٌ عَلَى مَا بَيَّنَّا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: اللِّعَانُ لَا إِشْعَارَ فِيهِ بِوُقُوعِ الْحُرْمَةِ. قُلْنَا بَيِّنَتُهُ عَلَى نَفْيِ الْوَلَدِ مَقْبُولَةٌ وَنَفْيُ الْوَلَدِ يَتَضَمَّنُ نَفْيَ حِلْيَةِ النِّكَاحِ واللَّه أَعْلَمُ.

Nikâh bağı (firâş) devam ettiği müddetçe çocuk kocaya ilhak edilir. Sırf kocanın liânıyla çocuk ondan nefyedilince, sırf kocanın liânıyla nikâh bağının (firâşın) ortadan kalkması da vacip olur. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın istidlal ettiği haberlere gelince; bundan murat, Peygamber [aleyhisselâm]'ın ayrılığın vuku bulduğunu haber vermesi ve onunla hükmetmesidir; bu ise ayrılıkta müessir olan şeyin başka bir husus olmasına mani değildir. Zikrettiği kıyaslara gelince; bunların dayanağı liânın şahitlik olmasıdır, hâlbuki durum öyle değildir; bilakis açıkladığımız üzere o bir yemindir. 'Liânda haramlığın vuku bulduğuna dair bir ima yoktur' sözüne gelince; deriz ki: Kocanın çocuğu nefyetmeye dair delili kabul edilmiştir; çocuğun nefyedilmesi ise nikâhın helalliğinin nefyedilmesini tazammun eder. Allah en iyisini bilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ وَالثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ وَالْحَسَنُ

İkinci Mesele: Mâlik, Şâfiî, Ebû Yûsuf, Sevrî, İshâk ve el-Hasan şöyle demişlerdir:

الْمُتَلَاعِنَانِ لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ

'Mülâane yapanlar ebediyen bir araya gelemezler.' Bu aynı zamanda Ali,

وَعُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٌ إِذَا أَكْذَبَ نَفْسَهُ وَحُدَّ زَالَ تَحْرِيمُ الْعَقْدِ وَحَلَّتْ لَهُ بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أُمُورٌ: أَحَدُهَا:

Ömer ve İbn Mes'ûd'un da kavlidir. Ebû Hanîfe ve Muhammed ise: 'Koca kendisini yalanlar ve kendisine had vurulursa akdin haramlığı zail olur ve yeni bir nikâhla kadın ona helal olur' demişlerdir. Şâfiî [rahimehullâh]'ın delili birtakım hususlardır: Birincisi:

قَوْلُهُ ﵇ لِلْمُلَاعِنِ بَعْدَ اللِّعَانِ «لَا سَبِيلَ لَكَ عَلَيْهَا»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın liândan sonra liân yapan kocaya söylediği: «Artık senin onun üzerinde hiçbir yolun (hakkın) yoktur» buyruğudur.

وَلَمْ يُقَلْ حَتَّى تُكَذِّبَ نَفْسَكَ وَلَوْ كَانَ الْإِكْذَابُ غَايَةً لِهَذِهِ الْحُرْمَةِ لَرَدَّهَا رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ، كَمَا قَالَ فِي الْمُطَلَّقَةِ بِالثَّلَاثِ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٠] . وَثَانِيهَا: مَا

'Kendini yalanlayıncaya kadar' denilmemiştir. Şayet kendini yalanlamak bu haramlığın bir gayesi (son sınırı) olsaydı, Resûlullah ﷺ, üç talakla boşanan kadın hakkında: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, bundan sonra kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” [Bakara: 230] buyurduğu gibi bu haramlığı da söz konusu gayeye bağlardı. İkincisi:

رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُمْ قَالُوا لَا يَجْتَمِعُ الْمُتَلَاعِنَانِ أَبَدًا، وَهَذَا قَدْ رُوِيَ أَيْضًا مَرْفُوعًا إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ

Ali, Ömer ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen: 'Mülâane yapanlar ebediyen bir araya gelemezler' sözleridir. Bu rivayet, Resûlullah ﷺ'e merfû olarak da rivayet edilmiştir.

وَثَالِثُهَا: مَا رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ فِي قِصَّةِ الْعَجْلَانِيِّ «مَضَتِ السُّنَّةُ أَنَّهُمَا إِذَا تَلَاعَنَا فُرِّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ لَا يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا» حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ وَقَوْلُهُ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ.

Üçüncüsü: Zührî'nin Sehl b. Sa'd'dan el-Aclânî kıssasında rivayet ettiği: «Sünnet, ikisi liânlaştığında aralarının ayrılması, sonra da ebediyen bir araya gelmemeleri şeklinde cari olmuştur» hadisidir. Ebû Hanîfe [rahimehullâh]'ın delili ise Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” kavli ile: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ } “Hoşunuza giden kadınlarla evlenin” kavlidir.

المسألة الثَّالِثَةُ: اتَّفَقَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْوَلَدَ قَدْ يُنْفَى عَنِ الزَّوْجِ بِاللِّعَانِ، وَحُكِيَ عَنْ/ بَعْضِ مَنْ شَذَّ أَنَّهُ لِلزَّوْجِ وَلَا يَنْتَفِي نَسَبَهُ بِاللِّعَانِ، وَاحْتَجَّ

Üçüncü Mesele: İlim ehli, çocuğun nesebinin liân sebebiyle kocadan nefyedilebileceği hususunda ittifak etmişlerdir. Şâz görüş sahiplerinden bazılarından çocuğun kocaya ait olacağı ve nesebinin liân ile nefyedilemeyeceği nakledilmiş olup,

بِقَوْلِهِ ﵇: «الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ»

Peygamber [aleyhisselâm]'ın: «Çocuk nikâh bağına (firâşa) aittir» buyruğunu delil getirmiştir.

وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْأَخْبَارَ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ النَّسَبَ يَنْتَفِي بِاللِّعَانِ كَالْمُتَوَاتِرَةِ فَلَا يُعَارِضُهَا هَذَا الْوَاحِدُ.

Bu zayıf bir görüştür; zira nesebin liân ile nefyedileceğine delalet eden haberler mütevatir gibidir; bu tek rivayet onlara muarız olamaz.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَوْ أَتَى أَحَدُهُمَا بِبَعْضِ كَلِمَاتِ اللِّعَانِ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ الْحُكْمُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ أَكْثَرُ كَلِمَاتِ اللِّعَانِ تَعْمَلُ عَمَلَ الْكُلِّ إِذَا حَكَمَ بِهِ الْحَاكِمُ، وَالظَّاهِرُ مَعَ الشَّافِعِيِّ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَا تَدْرَأُ الْعَذَابَ عَنْ نَفْسِهَا إِلَّا بِتَمَامِ مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى، وَمَنْ قَالَ بِخِلَافِ ذَلِكَ فَإِنَّمَا يَقُولُهُ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ.

Dördüncü Mesele: Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: İkisinden biri liân kelimelerinden bir kısmını getirse buna hüküm bağlanmaz. Ebû Hanîfe [rahimehullâh] ise: 'Hâkim hükmettiği takdirde liân kelimelerinin çoğu tamamının işlevini görür' demiştir. Zahir olan Şâfiî ile beraberdir; zira ayet, Allah Teâlâ'nın zikrettiği şeyin tamamı yerine getirilmedikçe kadının cezayı kendisinden savamayacağına delalet eder. Bunun aksini söyleyen kimse ancak müstakil bir delille bunu söyleyebilir.

الطَّرَفُ الرَّابِعُ: فِي كَيْفِيَّةِ اللِّعَانِ وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَيْهَا صَرِيحًا، فَالرَّجُلُ يَشْهَدُ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ باللَّه بِأَنْ يَقُولَ:

Dördüncü Taraf: Liânın Keyfiyeti Hakkında. Ayet buna açıkça delalet etmektedir. Erkek Allah adına dört defa şöyle diyerek şahitlik eder:

أَشْهَدُ باللَّه إِنِّي لَمِنَ الصَّادِقِينَ فِيمَا رَمَيْتُهَا بِهِ مِنَ الزِّنَا، ثُمَّ يَقُولُ مِنْ بَعْدُ، وَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّه إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ.

'Ona isnat ettiğim zina hususunda kesinlikle doğru söyleyenlerden olduğuma Allah adına şehadet ederim.' Sonra bundan sonra, eğer yalancılardan ise Allah'ın lanetinin kendi üzerine olmasını söyler.

وَيَتَعَلَّقُ بِلِعَانِ الزَّوْجِ تِلْكَ الْأَحْكَامُ الْخَمْسَةُ عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀، ثُمَّ الْمَرْأَةُ إِذَا أَرَادَتْ إِسْقَاطَ حَدِّ الزِّنَا عَنْ نَفْسِهَا عَلَيْهَا أَنْ تُلَاعِنَ وَلَا يَتَعَلَّقُ بِلِعَانِهَا إِلَّا هَذَا الْحُكْمُ الْوَاحِدُ، ثُمَّ هَاهُنَا فُرُوعٌ الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ اللِّعَانَ كَالشَّهَادَةِ فَلَا يَثْبُتُ إِلَّا عِنْدَ الْحَاكِمِ الثَّانِي: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ يُقَامُ الرَّجُلُ حَتَّى يَشْهَدَ وَالْمَرْأَةُ قَاعِدَةٌ، وَتُقَامُ الْمَرْأَةُ حَتَّى تَشْهَدَ وَالرَّجُلُ قَاعِدٌ، وَيَأْمُرَ الْإِمَامُ مَنْ يَضَعُ يَدَهُ عَلَى فِيهِ عِنْدَ الِانْتِهَاءِ إِلَى اللَّعْنَةِ وَالْغَضَبِ وَيَقُولُ لَهُ إِنِّي أَخَافُ إِنْ لَمْ تَكُ صَادِقًا أَنْ تَبُوءَ بِلَعْنَةِ اللَّه الثَّالِثُ: اللِّعَانُ بِمَكَّةَ بَيْنَ الْمَقَامِ وَالرُّكْنِ وَبِالْمَدِينَةِ عِنْدَ الْمِنْبَرِ وَبَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي مَسْجِدِهِ وَفِي غَيْرِهَا فِي الْمَوَاضِعِ الْمُعَظَّمَةِ وَلِعَانُ الْمُشْرِكِ كَغَيْرِهِ فِي الْكَيْفِيَّةِ، وَأَمَّا الزَّمَانُ فَيَوْمُ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ، وَلَا بُدَّ مِنْ حُضُورِ جَمَاعَةٍ مِنَ الْأَعْيَانِ أَقَلُّهُمْ أَرْبَعَةٌ.

Şâfiî [rahimehullâh]'ın kavline göre kocanın liânına mezkûr beş hüküm bağlanır. Sonra kadın kendi üzerinden zina haddini düşürmek istediğinde liân yapmak zorundadır ve onun liânına bu tek hükümden başkası bağlanmaz. Sonra burada fer'î meseleler vardır. Birinci Fer': Liânın şahitlik gibi olduğu ve ancak hâkim huzurunda sabit olacağı hususunda icmâ etmişlerdir. İkincisi: Şâfiî [rahimehullâh] şöyle demiştir: Kadın otururken erkek ayağa kaldırılır ta ki şahitlik etsin; erkek otururken kadın ayağa kaldırılır ta ki şahitlik etsin. İmam, lanet ve gazap kısmına gelindiğinde elini onun ağzına koyacak bir kimseyi görevlendirir ve ona: 'Eğer doğru sözlü değilsen Allah'ın lanetine uğramandan korkarım' der. Üçüncüsü: Liân Mekke'de Makam ile Rükn arasında, Medine'de minberin yanında, Beytülmakdis'te onun mescidinde, diğer yerlerde ise tazim edilen mekânlarda yapılır. Müşrikin liânı keyfiyet bakımından diğerleri gibidir. Zamana gelince; cuma günü ikindiden sonradır. İleri gelen kimselerden en az dört kişilik bir cemaatin hazır bulunması şarttır.

الطَّرَفُ الْخَامِسُ: فِي سَائِرِ الْفَوَائِدِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Beşinci Taraf: Diğer Faydalar Hakkında. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْخَوَارِجِ فِي أَنَّ الزِّنَا وَالْقَذْفَ كُفْرٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Birinci Mesele: Ashabımız bu ayetle Haricîlerin zinanın ve kazfın küfür olduğu yönündeki sözlerinin batıl olduğuna iki yönden istidlal etmişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّامِيَ إِنْ صَدَقَ فَهِيَ زَانِيَةٌ، وَإِنْ كَذَبَ فَهُوَ قَاذِفٌ فَلَا بُدَّ عَلَى قَوْلِهِمْ مِنْ وُقُوعِ الْكُفْرِ مِنْ أَحَدِهِمَا، وَذَلِكَ يَكُونُ رِدَّةً فَيَجِبُ عَلَى هَذَا أَنْ تَقَعَ الْفُرْقَةُ وَلَا لِعَانَ أَصْلًا، وَأَنْ تَكُونَ فُرْقَةَ الرِّدَّةِ حَتَّى لَا يَتَعَلَّقَ بِذَلِكَ تَوَارُثٌ الْبَتَّةَ الثَّانِي: أَنَّ الْكُفْرَ إِذَا ثَبَتَ عَلَيْهَا بِلِعَانِهِ، فَالْوَاجِبُ أَنْ تُقْتَلَ لَا أَنْ تُجْلَدَ أَوْ تُرْجَمَ، لِأَنَّ عُقُوبَةَ الْمُرْتَدِّ مُبَايِنَةٌ لِلْحَدِّ فِي الزِّنَا.

Birincisi: İsnatta bulunan kimse şayet doğru sözlü ise kadın zânizedir; şayet yalancı ise kendisi kazf edendir. Dolayısıyla onların kavline göre ikisinden birinden mutlaka küfür vuku bulmuştur ve bu bir irtidat olur. Buna göre liânın hiç olmaması ve aralarındaki ayrılığın irtidat ayrılığı olması, binaenaleyh buna hiçbir şekilde mirasçılığın terettüp etmemesi vacip olurdu. İkincisi: Kocanın liânı ile kadının küfrü sabit olsaydı, [kadına] celde vurulması yahut recmedilmesi değil öldürülmesi vacip olurdu; çünkü mürtedin cezası zina haddinden farklıdır.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ وُقُوعَ الزِّنَا يُفْسِدُ النِّكَاحَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَجِبُ إِذَا رَمَاهَا بِالزِّنَا أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ هَذَا كَأَنَّهُ مُعْتَرِفٌ بِفَسَادِ النِّكَاحِ حَتَّى يَكُونَ سَبِيلُهُ سَبِيلَ مَنْ يُقِرُّ بِأَنَّهَا أُخْتُهُ مِنَ الضراع أَوْ بِأَنَّهَا كَافِرَةٌ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ تَقَعَ الْفُرْقَةُ بِنَفْسِ الرَّمْيِ مِنْ قَبْلِ اللِّعَانِ وَقَدْ ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ فَسَادُ ذَلِكَ.

İkinci Mesele: Ayet, zinanın vuku bulmasının nikâhı ifsat edeceğini söyleyen kimsenin sözünün batıl olduğuna delalet etmektedir. Zira kocanın kadına zina isnat ettiğinde, bu sözünün sanki nikâhın fesadını itiraf etmiş gibi olması ve durumunun onun sütkardeşi olduğunu yahut kâfir olduğunu ikrar eden kimsenin durumu gibi olması gerekirdi. Eğer öyle olsaydı, henüz liândan önce sırf isnatta bulunmakla ayrılığın vuku bulması gerekirdi; hâlbuki bunun fasit olduğu icmâ ile sabittir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقَاذِفَ مُسْتَحِقٌّ لَلَعْنِ اللَّه تَعَالَى إِذَا كَانَ كَاذِبًا وَأَنَّهُ قَدْ فَسَقَ، وَكَذَلِكَ الزَّانِي وَالزَّانِيَةُ يَسْتَحِقَّانِ غَضَبَ اللَّه تَعَالَى وَعِقَابَهُ وَإِلَّا لَمْ يَحْسُنْ مِنْهُمَا أَنْ يَلْعَنَا أَنْفُسَهُمَا، كَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَدْعُوَ أَحَدٌ رَبَّهُ أَنْ يَلْعَنَ الْأَطْفَالَ وَالْمَجَانِينَ، وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ فَقَدِ/ اسْتَحَقَّ الْعِقَابَ، وَالْعِقَابُ يَكُونُ دَائِمًا كَالثَّوَابِ وَلَا يَجْتَمِعَانِ فَثَوَابُهُمَا أَيْضًا مُحْبَطٌ، فَلَا يَجُوزُ إِذَا لَمْ يَتُوبَا أَنْ يَدْخُلَا الْجَنَّةَ، لِأَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ مَنْ دَخَلَ الْجَنَّةَ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ فَهُوَ مُثَابٌ عَلَى طَاعَاتِهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى خُلُودِ الْفُسَّاقِ فِي النَّارِ، قَالَ أَصْحَابُنَا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كَوْنَهُ مَغْضُوبًا عَلَيْهِ بِفِسْقِهِ يُنَافِي كَوْنَهُ مَرْضِيًّا عَنْهُ لِجِهَةِ إِيمَانِهِ، ثُمَّ لَوْ سَلَّمْنَاهُ فَلَمْ نُسَلِّمْ أَنَّ الْجَنَّةَ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا مُسْتَحِقُّ الثَّوَابِ وَالْإِجْمَاعُ مَمْنُوعٌ.

Üçüncü Mesele: Mûtezile şöyle demiştir: Ayet, kazfta bulunanın yalancı olduğu takdirde Allah Teâlâ'nın lanetini hak ettiğine ve fâsık olduğuna delalet etmiştir. Aynı şekilde zâni erkek ile zâniye kadın da Allah Teâlâ'nın gazabını ve azabını hak ederler; aksi takdirde kendilerine lanet okumaları güzel olmazdı; nitekim hiç kimsenin Rabbine çocuklara ve delilere lanet etmesi için dua etmesi caiz değildir. Bu durum sahih olunca cezayı hak etmiş olur; ceza ise sevap gibi daimidir ve ikisi bir arada bulunamaz, dolayısıyla onların sevapları da boşa gitmiştir. Binaenaleyh tevbe etmedikleri takdirde cennete girmeleri caiz olmaz; zira ümmet, mükelleflerden cennete girenin taatleri sebebiyle mükâfatlandırılmış olduğu hususunda icmâ etmiştir. Bu da fâsıkların cehennemde ebedî kalacağına delalet eder. Ashabımız demiştir ki: Kişinin fıskı sebebiyle kendisine gazap edilmiş olmasının, imanı yönünden kendisinden razı olunmuş olmasına aykırı olduğunu kabul etmiyoruz. Sonra bunu kabul etsek bile, cennete ancak sevabı hak edenin gireceğini kabul etmiyoruz; bu konudaki icmâ iddiası da kabul edilemez.

المسألة الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا خُصَّتِ الْمُلَاعَنَةُ بِأَنْ تُخَمَّسَ بِغَضَبِ اللَّه تَغْلِيظًا عَلَيْهَا لِأَنَّهَا هِيَ أَصْلُ الْفُجُورِ وَمَنْبَعُهُ بِخُيَلَائِهَا وَأَطْمَاعِهَا وَلِذَلِكَ كَانَتْ مُقَدَّمَةً فِي آيَةِ الجلد.

Dördüncü Mesele: Mülâanede bulunan kadının, üzerine [hükmü] ağırlaştırmak gayesiyle beşinci yemini Allah'ın gazabıyla yapmasına tahsis edilmesi, kadının gururu ve hırsları sebebiyle fücurun (günahın) aslı ve kaynağı olmasından dolayıdır. İşte bu sebeple celde ayetinde kadın öne alınmıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ حُكْمَ الرَّامِي لِلْمُحْصَنَاتِ وَالْأَزْوَاجِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا وَكَانَ فِي ذَلِكَ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالنِّعْمَةِ مَا لَا خَفَاءَ فِيهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ بِاللِّعَانِ لِلْمَرْءِ سَبِيلًا إِلَى مُرَادِهِ، وَلَهَا سَبِيلًا إِلَى دَفْعِ الْعَذَابِ عَنْ نَفْسِهَا، وَلَهُمَا السَّبِيلَ إِلَى التَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ، فَلِأَجْلِ هَذَا بَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ عِظَمَ نِعَمِهِ فِيمَا بَيَّنَهُ مِنْ هَذِهِ الْأَحْكَامِ وَفِيمَا أَمْهَلَ وَأَبْقَى وَمَكَّنَ مِنَ التَّوْبَةِ وَلَا شبهة في أن الْكَلَامِ حَذْفًا إِذْ لَا بُدَّ مِنْ جَوَابٍ إِلَّا أَنَّ تَرْكَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ عَظِيمٌ لَا يُكْتَنَهُ، وَرُبَّ مَسْكُوتٍ عَنْهُ أَبْلَغُ من منطوق به.

Bil ki Allah Sübhânehu, iffetli kadınlara ve eşlere kazfta bulunanın hükmünü zikrettiğimiz şekilde beyan buyurunca, bunda gizli olmayan bir rahmet ve nimet bulunmaktaydı. Zira Allah Teâlâ liân ile erkeğe maksadına ulaşma yolu, kadına kendisinden cezayı defetme yolu, ikisine de tevbe ve inabe yolu kılmıştır. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı...” kavli ile bu hükümleri beyan etmesinde, mühlet verip yaşatmasında ve tevbeye imkân tanımasında nimetlerinin büyüklüğünü açıklamıştır. Sözde bir hazif (cümle eksiltmesi) bulunduğunda şüphe yoktur; zira mutlaka bir cevabın bulunması gerekir; ancak cevabın bırakılması, durumun künhüne vakıf olunamayacak kadar büyük bir iş olduğuna delalet eder. Nice sükût geçilen söz vardır ki açıkça telaffuz edilenden daha beliğdir.

[سورة النور (٢٤) : آية ١١]

[Nûr Suresi (24), Ayet 11]

إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١)

{ إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ } “O iftirayı atanlar içinizden bir gruptur. Bunu kendiniz için bir şer saymayın, bilakis o sizin için bir hayırdır. Onlardan her birine kazandığı günahın karşılığı vardır; onlardan günahın büyüğünü yüklenen kimse için ise büyük bir azap vardır.” (11)

الْحُكْمُ الْخَامِسُ قِصَّةُ الإفك

Beşinci Hüküm: İfk Kıssası

الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: تَفْسِيرُهُ وَالثَّانِي: سَبَبُ نُزُولِهِ:

Bu ayetteki kelam iki vecih üzeredir: Birincisi: Tefsiri, ikincisi: Nüzul sebebidir.

أَمَّا التَّفْسِيرُ فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ حَكَى الْوَاقِعَةَ وَهُوَ قوله: إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ وَالْإِفْكُ أَبْلَغُ مَا يَكُونُ مِنَ الْكَذِبِ وَالِافْتِرَاءِ، وَقِيلَ هُوَ الْبُهْتَانُ وَهُوَ الْأَمْرُ الَّذِي لَا تَشْعُرُ بِهِ حَتَّى يَفْجَأَكَ وَأَصْلُهُ الْإِفْكُ وَهُوَ الْقَلْبُ لِأَنَّهُ قَوْلٌ مَأْفُوكٌ عَنْ وَجْهِهِ، وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا أُفِكَ بِهِ عَلَى عَائِشَةَ، وَإِنَّمَا وَصَفَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ الْكَذِبَ بِكَوْنِهِ إِفْكًا لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ مِنْ حَالِ عَائِشَةَ خِلَافُ ذَلِكَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ كَوْنَهَا زَوْجَةً لِلرَّسُولِ ﷺ الْمَعْصُومِ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ. لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَبْعُوثُونَ إِلَى الْكُفَّارِ لِيَدْعُوهُمْ/ وَيَسْتَعْطِفُوهُمْ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَعَهُمْ مَا يُنَفِّرُهُمْ عَنْهُمْ وَكَوْنُ الْإِنْسَانِ بِحَيْثُ تَكُونُ زَوْجَتُهُ مُسَافِحَةً مِنْ أَعْظَمِ الْمُنَفِّرَاتِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ جَازَ أَنْ تَكُونَ امْرَأَةُ النَّبِيِّ كَافِرَةً كَامْرَأَةِ نُوحٍ وَلُوطٍ وَلَمْ يَجُزْ أَنْ تَكُونَ فَاجِرَةً وَأَيْضًا فَلَوْ لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ لَكَانَ الرَّسُولُ أَعْرَفَ النَّاسِ بِامْتِنَاعِهِ وَلَوْ عَرَفَ ذَلِكَ لَمَا ضَاقَ قَلْبُهُ، وَلَمَا سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ كَيْفِيَّةِ الْوَاقِعَةِ قُلْنَا الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ الْكُفْرَ لَيْسَ مِنَ الْمُنَفِّرَاتِ، أَمَّا كَوْنُهَا فَاجِرَةً فَمِنَ الْمُنَفِّرَاتِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّانِي أَنَّهُ ﵇ كَثِيرًا مَا كَانَ يَضِيقُ قَلْبُهُ مِنْ أَقْوَالِ الْكُفَّارِ مَعَ عِلْمِهِ بِفَسَادِ تِلْكَ الْأَقْوَالِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ [الْحِجْرِ: ٩٧] فَكَانَ هَذَا مِنْ هَذَا الْبَابِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمَعْرُوفَ مِنْ حَالِ عَائِشَةَ قَبْلَ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ إِنَّمَا هُوَ الصَّوْنُ وَالْبُعْدُ عَنْ مُقَدِّمَاتِ الْفُجُورِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اللَّائِقُ إِحْسَانَ الظَّنِّ بِهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْقَاذِفِينَ كَانُوا مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَأَتْبَاعِهِمْ، وَقَدْ عُرِفَ أَنَّ كَلَامَ الْعَدُوِّ الْمُفْتَرَى ضَرْبٌ مِنَ الْهَذَيَانِ، فَلِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْقَرَائِنِ كَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ مَعْلُومَ الْفَسَادِ قَبْلَ نُزُولِ الْوَحْيِ. أَمَّا الْعُصْبَةُ فَقِيلَ إِنَّهَا الْجَمَاعَةُ مِنَ الْعَشَرَةِ إِلَى الْأَرْبَعِينَ وَكَذَلِكَ الْعِصَابَةُ وَاعْصَوْصَبُوا اجْتَمَعُوا، وَهُمْ عبد اللَّه بن أبي بن سَلُولَ رَأْسُ النِّفَاقِ، وَزَيْدُ بْنُ رِفَاعَةَ، وَحَسَّانُ بْنَ ثَابِتٍ، وَمِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ، وَحَمْنَةُ بِنْتُ جحش ومن ساعدهم.

Tefsire gelince; bil ki Allah Teâlâ bu ayette üç hususu zikretmiştir: Birincisi: Olayı hikâye etmesidir ki bu da: { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “[Âişe'ye] iftira atanlar, içinizden bir gruptur” kavlidir. İfk (الْإِفْكُ), yalan ve iftiranın en ileri derecesidir. Onun bühtan olduğu da söylenmiştir; o da farkında olmadığın ve ansızın başına gelen şeydir. Kökü ise tersine çevirmek demek olan el-ifk (الْإِفْكُ)'tir; çünkü o, asıl yönünden saptırılmış [tersine çevrilmiş] bir sözdür. Müslümanlar, muradın Âişe hakkında uydurulan iftira olduğu hususunda icma etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın bu yalanı 'ifk' olarak nitelemesi ise ancak Âişe'nin bilinen halinin birtakım yönlerden bunun hilafına olması sebebiyledir: Birincisi: Onun mâsum olan Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi olması buna engeldir. Çünkü peygamberler, kâfirlere onları [dine] davet etmek ve kalplerini ısındırmak üzere gönderilmişlerdir; dolayısıyla yanlarında insanları kendilerinden nefret ettirip uzaklaştıracak bir şeyin bulunmaması vaciptir. Bir kimsenin hanımının iffetsiz [zina eden] olması ise nefret ettirici hususların en büyüklerindendir. Eğer: "Nûh ve Lût'un eşleri gibi bir peygamberin hanımının kâfir olması caiz olduğu halde, iffetsiz (fâcire) olması niçin caiz olmasın? Ayrıca şayet bu caiz olmasaydı, bunun imkânsızlığını insanların en iyi bileni Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] olurdu. Eğer bunu bilseydi kalbi daralmaz ve olayın mahiyetini Âişe'ye sormazdı." denilirse; deriz ki: Birincisine cevap şudur: Küfür, nefret ettirici hususlardan değildir; fakat kadının iffetsiz olması nefret ettiricidir. İkincisine cevap ise şudur: O aleyhisselâm, o sözlerin asılsız olduğunu bilmekle beraber kâfirlerin sözlerinden ötürü çoğu zaman içi daralırdı. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ } “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor” buyurmuştur. Dolayısıyla bu da bu kabildendir. İkincisi: Bu hadiseden önce Âişe'nin bilinen hâli, iffet ve fücurun öncüllerinden uzak durmaktı. Böyle olan bir kimse hakkında ise hüsnüzanda bulunmak yaraşırdı. Üçüncüsü: İftira atanlar münafıklardan ve onlara tâbi olanlardandı. Malumdur ki iftiracı düşmanın sözü bir tür hezeyandır. Bütün bu karinelerin toplamından ötürü bu sözün batıllığı vahiy inmeden önce de bilinmekteydi. Usbe (الْعُصْبَةُ) kelimesine gelince; onun on kişiden kırk kişiye kadar olan topluluk olduğu söylenmiştir; 'isâbe' (الْعِصَابَةُ) ve 'i'savsebû' (اعْصَوْصَبُوا) yani 'toplandılar' lafızları da böyledir. Onlar da nifakın başı Abdullah b. Übey b. Selûl, Zeyd b. Rıfâa, Hassân b. Sâbit, Mıstah b. Üsâse, Hamne bint Cahş ve onlara yardım eden kimselerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ: مِنْكُمْ فَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ أَتَوْا بِالْكَذِبِ فِي أَمْرِ عَائِشَةَ جَمَاعَةٌ مِنْكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، لِأَنَّ عَبْدَ اللَّه كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ حُكِمِ لَهُ بِالْإِيمَانِ ظَاهِرًا وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ شَرَحَ حَالَ الْمَقْذُوفَةِ وَمَنْ يَتَعَلَّقُ بِهَا بِقَوْلِهِ: لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ لَيْسَ مَعَ الْقَاذِفِينَ، بَلْ مَعَ مَنْ قَذَفُوهُ وَآذَوْهُ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا مُشْكِلٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ لم يتقدم ذكرهم الثاني: أَنَّ الْمَقْذُوفَيْنِ هُمَا عَائِشَةُ وَصَفْوَانُ فَكَيْفَ تُحْمَلُ عَلَيْهِمَا صِيغَةُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ فِي قَوْلِهِ:

{ مِنْكُمْ } “İçinizden” kavline gelince; manası: Âişe'nin meselesinde yalanı getirenler, ey müminler, sizden bir topluluktur; zira Abdullah [b. Übey] de zahiren kendisinin imanına hükmedilenler cümlesindendi. Dördüncüsü: Allah Sübhânehu: { لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bunu kendiniz için bir şer saymayın, bilakis o sizin için bir hayırdır” kavliyle kendisine kazf edilenin ve onunla irtibatlı olanların hâlini beyan buyurmuştur. Sahih olan, bu hitabın kazfta bulunanlara değil, bilakis kendilerine kazfta bulunulan ve eziyet edilen kimselere yönelik olmasıdır. Eğer: 'Bu iki yönden müşküldür: Birincisi: Daha önce onların zikri geçmemiştir. İkincisi: Kendilerine kazfta bulunulanlar Âişe ile Safvân'dır; şu hâlde: { لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ } kavlindeki çoğul sığası ikisine nasıl hamletmek uygun olur?' denilirse; birinciye cevap şudur: Onların zikri Allah'ın şu kavlinde önceden geçmiştir:

مِنْكُمْ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ لَفْظِ الْجَمْعِ كُلُّ مَنْ تَأَذَّى بِذَلِكَ الْكَذِبِ وَاغْتَمَّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ ﷺ تَأَذَّى بِذَلِكَ وَكَذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ وَمَنْ يَتَّصِلُ بِهِ، فَإِنْ قِيلَ فَمِنْ أَيِّ جِهَةٍ يَصِيرُ خَيْرًا لَهُمْ مَعَ أَنَّهُ مَضَرَّةٌ فِي الْعَاجِلِ؟ قُلْنَا لِوُجُوهٍ:

{ مِنْكُمْ } “İçinizden”. İkinciye cevap ise şudur: Çoğul lafzından murat, o yalan sebebiyle eziyet gören ve kederlenen herkestir. Malumdur ki Peygamber ﷺ bundan eziyet görmüştür, aynı şekilde Ebû Bekir ve onunla irtibatlı olan kimseler de [eziyet görmüşlerdir]. Eğer: 'Dünyalıkta bir zarar olmasına rağmen hangi yönden onlar için hayır olmaktadır?' denilirse; deriz ki: Birtakım yönlerdendir:

أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ صَبَرُوا عَلَى ذَلِكَ الْغَمِّ طَلَبًا لِمَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى فَاسْتَوْجَبُوا بِهِ الثَّوَابَ وَهَذِهِ طَرِيقَةُ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ وُقُوعِ الظُّلْمِ بِهِمْ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْلَا إِظْهَارُهُمْ لِلْإِفْكِ كَانَ يَجُوزُ أَنْ تَبْقَى التُّهْمَةُ كَامِنَةً فِي صُدُورِ الْبَعْضِ، وَعِنْدَ الْإِظْهَارِ انْكَشَفَ كَذِبُ الْقَوْمِ عَلَى مَرِّ الدَّهْرِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ صَارَ خَيْرًا لَهُمْ لِمَا فِيهِ مِنْ شَرَفِهِمْ وَبَيَانِ فَضْلِهِمْ مِنْ حَيْثُ نَزَلَتْ ثَمَانِ عَشْرَةَ آيَةً كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا مُسْتَقِلَّةٌ بِبَرَاءَةِ عَائِشَةَ وَشَهِدَ اللَّه تَعَالَى بِكَذِبِ الْقَاذِفِينَ وَنَسَبَهُمْ إِلَى الْإِفْكِ وَأَوْجَبَ عَلَيْهِمُ اللَّعْنَ وَالذَّمَّ وَهَذَا غَايَةُ الشَّرَفِ وَالْفَضْلِ وَرَابِعُهَا: صَيْرُورَتُهَا بِحَالِ تَعَلُّقِ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ بِقَدْحِهَا وَمَدْحِهَا فَإِنَّ اللَّه/ تَعَالَى لَمَّا نَصَّ عَلَى كَوْنِ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ إِفْكًا وَبَالَغَ فِي شَرْحِهِ فَكُلُّ مَنْ يَشُكُّ فِيهِ كَانَ كَافِرًا قَطْعًا وَهَذِهِ دَرَجَةٌ عَالِيَةٌ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْقَاذِفِينَ وَجَعَلَهُ اللَّه تَعَالَى خَيْرًا لَهُمْ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ صَارَ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ مَانِعًا لَهُمْ مِنَ الِاسْتِمْرَارِ عَلَيْهِ فَصَارَ مَقْطَعَةً لَهُمْ عَنْ إِدَامَةِ هَذَا الْإِفْكِ وَثَانِيهَا: صَارَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ حَيْثُ كَانَ هَذَا الذِّكْرُ عُقُوبَةً مُعَجَّلَةً كَالْكَفَّارَةِ وَثَالِثُهَا: صَارَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ حَيْثُ تَابَ بَعْضُهُمْ عِنْدَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَاطَبَهُمْ بِالْكَافِ، وَلَمَّا وَصَفَ أَهْلَ الْإِفْكِ جَعَلَ الْخِطَابَ بِالْهَاءِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ نَفْسَ مَا اكْتَسَبُوهُ لَا يَكُونُ عُقُوبَةً، فَالْمُرَادُ لَهُمْ جَزَاءُ مَا اكْتَسَبُوهُ مِنَ الْعِقَابِ فِي الْآخِرَةِ وَالْمَذَمَّةِ فِي الدُّنْيَا، وَالْمَعْنَى أَنَّ قَدْرَ الْعِقَابِ يَكُونُ مِثْلَ قَدْرِ الْخَوْضِ.

Birincisi: Onlar Allah Teâlâ'nın rızasını arayarak bu kedere sabretmişler ve bu sebeple sevabı hak etmişlerdir; haksızlığa uğradıklarında müminlerin yolu budur. İkincisi: Şayet onlar ifki açığa vurmasalardı, töhmetin bazılarının göğüslerinde gizli kalması caiz olurdu; açığa vurulduğunda ise o kavmin yalancılığı ebediyen ortaya çıkmıştır. Üçüncüsü: Her biri Âişe'nin beraatine müstakil birer delil olan on sekiz ayetin inmesi, Allah Teâlâ'nın iftiracıların yalancılığına şehadet etmesi, onları ifke nispet etmesi ve onların üzerine lanet ve yergiyi vacip kılması hasebiyle onların şerefi ve faziletlerinin beyanı bulunduğundan onlar için hayır olmuştur; bu ise şeref ve faziletin zirvesidir. Dördüncüsü: [Âişe'nin], kendisini yerme veya övme durumuna küfür ve imanın bağlanacağı bir makama ermesidir. Zira Allah Teâlâ o hadisenin bir ifk olduğunu açıkça nass ile bildirip açıklamasını en ileri derecede yapınca, onda şüphe eden herkes kesinlikle kâfir olur; bu ise pek yüce bir derecedir. İnsanlardan bazıları Allah Teâlâ'nın: { لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ } “Bunu kendiniz için bir şer saymayın” kavlinin kazfta bulunanlara bir hitap olduğunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ bunu onlar için birtakım yönlerden hayır kılmıştır: Birincisi: Kur'an'dan inen ayetler onların bu iftiraya devam etmelerine mani olmuş, böylece bu ifki sürdürmelerine engel olmuştur. İkincisi: Bu zikir [ve teşhir], keffaret gibi peşin bir ceza olması yönünden onlar için hayır olmuştur. Üçüncüsü: Bu esnada bazılarının tevbe etmesi hasebiyle onlar için hayır olmuştur. Bil ki bu görüş zayıftır; çünkü Allah Teâlâ onlara 'kâf' [hitap zamiri] ile hitap etmiş, ifk ehlini vasfettiğinde ise Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ } “Onlardan her birine kazandığı günahın karşılığı vardır” kavliyle hitabı 'hâ' [gaybet zamiri] ile yapmıştır. Kazandıkları şeyin kendisinin bir ceza olmayacağı malumdur; murat, ahiretteki azap ve dünyadaki kınanma şeklinde kazandıkları günahın cezasıdır. Mana ise azabın miktarının bu işe dalma miktarı kadar olacağıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Onlardan günahın büyüğünü yüklenen kimse için ise büyük bir azap vardır” kavline gelince; bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قُرِئَ كِبْرُهُ بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ وَهُوَ عِظَمُهُ.

Birinci Mesele: 'Kibrehû' kelimesi zammeli ve kesreli olarak (Kübrehû / Kibrehû) okunmuştur; o da [günahın] büyüğüdür.

المسألة الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

قَالَ الضَّحَّاكُ: الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ حَسَّانٌ وَمِسْطَحٌ فَجَلَدَهُمَا ﷺ حِينَ أَنْزَلَ اللَّه عُذْرَهَا. وَجَلَدَ مَعَهُمَا امْرَأَةً مِنْ قُرَيْشٍ،

Dahhâk şöyle demiştir: Günahın büyüğünü yüklenen kişi Hassân ve Mıstah'tır. Allah Âişe'nin masumiyetini indirdiği zaman Peygamber ﷺ ikisine celde vurdu; onlarla beraber Kureyş'ten bir kadına da celde vurdu.

وَرُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ ذَكَرَتْ حَسَّانًا وَقَالَتْ: «أَرْجُو لَهُ الْجَنَّةَ، فَقِيلَ أَلَيْسَ هُوَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ؟ فَقَالَتْ إِذَا سَمِعْتُ شِعْرَهُ فِي مَدْحِ الرَّسُولِ رَجَوْتُ لَهُ الْجَنَّةَ»

Rivayet edildiğine göre Âişe [radıyallâhu anhâ] Hassân'ı anmış ve: «Onun için cenneti umarım» demiştir. Ona: «O, günahın büyüğünü yüklenen kimse değil midir?» denilince; o: «Onun Resûl'ü öven şiirini dinlediğim zaman onun için cenneti umarım» demiştir.

وَقَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّه يُؤَيِّدُ حَسَّانًا بِرُوحِ الْقُدُسِ فِي شِعْرِهِ»

Peygamber [aleyhisselâm] da şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, şiirinde Hassân'ı Rûhu'l-Kudüs ile teyit etmektedir.»

وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى «وَأَيُّ عَذَابٍ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَى»

Diğer bir rivayette de: «Körlükten daha şiddetli hangi azap vardır?» demiştir.

وَلَعَلَّ اللَّه جَعَلَ ذَلِكَ الْعَذَابَ الْعَظِيمَ ذَهَابَ بَصَرِهِ، وَالْأَقْرَبُ فِي الرِّوَايَةِ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ عَبْدُ اللَّه بْنُ أبي بن سَلُولَ فَإِنَّهُ كَانَ مُنَافِقًا يَطْلُبُ مَا يَكُونُ قَدْحًا فِي الرَّسُولِ ﵇، وَغَيْرُهُ كَانَ تَابِعًا لَهُ فِيمَا كَانَ يَأْتِي، وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ لَا يُتَّهَمُ بِالنِّفَاقِ.

Muhtemeldir ki Allah o büyük azabı onun gözünün gitmesi (kör olması) kılmıştır. Rivayet açısından en uygun olanı ise, bundan muradın Abdullah b. Übey b. Selûl olmasıdır; çünkü o, Resûl [aleyhisselâm]'ı incitecek ve karalayacak şeyleri arayan bir münafıktı, diğerleri ise onun yaptığı şeylerde ona tâbi olmuşlardı; onların içinde nifakla itham edilmeyen kimseler de vardı.