Binûn

Nûr Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنْ إِضَافَةِ الْكِبْرِ إِلَيْهِ أَنَّهُ كَانَ مُبْتَدِئًا بِذَلِكَ الْقَوْلِ، فَلَا جَرَمَ حَصَلَ لَهُ مِنَ الْعِقَابِ مِثْلُ مَا حَصَلَ لِكُلِّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ

Üçüncü Mesele: Büyüklüğün ona nispet edilmesinden murat, onun bu söze ilk başlayan kişi olmasıdır; bundan dolayı bunu söyleyen herkesin uğradığı azabın bir benzeri ona da hâsıl olmuştur.

لِقَوْلِهِ ﵊ «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

Zira Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir.»

وَقِيلَ سَبَبُ تِلْكَ الْإِضَافَةِ شِدَّةُ الرَّغْبَةِ فِي إِشَاعَةِ تِلْكَ الْفَاحِشَةِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ.

Bu nispetin sebebinin, o çirkin hayasızlığı yayma konusundaki aşırı hırs olduğu da söylenmiştir ki bu, Ebû Müslim'in görüşüdür.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ أَيْ عِقَابُ مَا اكْتَسَبَ، وَلَوْ كَانُوا لَا يَسْتَحِقُّونَ عَلَى ذَلِكَ عِقَابًا لَمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى ذَلِكَ، وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَتُبْ مِنْهُمْ صَارَ إِلَى الْعَذَابِ الدَّائِمِ فِي الْآخِرَةِ، لِأَنَّ مَعَ اسْتِحْقَاقِ الْعَذَابِ لَا يَجُوزُ اسْتِحْقَاقُ الثَّوَابِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْكَلَامَ فِي الْمُحَابَطَةِ قَدْ مَرَّ غَيْرَ مَرَّةٍ فَلَا وَجْهَ لِلْإِعَادَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ } “Onlardan her birine kazandığı günahın karşılığı vardır” kavli, 'kazandığı şeyin cezası vardır' demektir. Eğer onlar bundan dolayı bir cezayı hak etmemiş olsalardı, Allah Teâlâ'nın bunu söylemesi caiz olmazdı. Bunda, onlardan tövbe etmeyen kimsenin ahirette ebedî azaba gideceğine delalet vardır; çünkü azabı hak etmekle beraber sevabı hak etmek caiz olmaz. Cevap şudur: Muhâbata (amellerin birbirini düşürmesi) konusundaki açıklama defalarca geçmiştir, bu yüzden tekrarlamanın bir gereği yoktur. Allah en iyisini bilir.

أَمَّا سَبَبُ النُّزُولِ

Nüzul sebebine gelince:

فَقَدْ رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ وَعَلْقَمَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُبَيْدِ اللَّه بْنِ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُقْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ كُلُّهُمْ رَوَوْا عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «كَانَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ نِسَائِهِ فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ اسْمُهَا خَرَجَ بِهَا مَعَهُ، قَالَتْ فَأَقْرَعَ بَيْنَنَا فِي/ غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَبْلَ غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَخَرَجَ فِيهَا اسْمِي فَخَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَذَلِكَ بَعْدَ نُزُولِ آيَةِ الْحِجَابِ فَحُمِلْتُ فِي هَوْدَجٍ فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَقَرُبَ مِنَ الْمَدِينَةِ نَزَلَ مَنْزِلًا ثُمَّ آذَنَ بِالرَّحِيلِ فَقُمْتُ حِينَ آذَنُوا بِالرَّحِيلِ وَمَشَيْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الْجَيْشَ فَلَمَّا قَضَيْتُ شَأْنِي وَأَقْبَلْتُ إِلَى رَحْلَيْ فَلَمَسْتُ صَدْرِي فَإِذَا عِقْدٌ لِي مِنْ جَزْعِ أَظْفَارٍ قَدِ انْقَطَعَ فَرَجَعْتُ وَالْتَمَسْتُ عِقْدِي وَحَبَسَنِي طَلَبُهُ، وَأَقْبَلَ الرَّهْطُ الَّذِينَ كَانُوا يُرَحِّلُونَنِي فَحَمَلُوا هَوْدَجِي وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنِّي فِيهِ لِخِفَّتِي، فَإِنِّي كُنْتُ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ، فَظَنُّوا أَنِّي فِي الْهَوْدَجِ وَذَهَبُوا بِالْبَعِيرِ، فَلَمَّا رَجَعْتُ لَمْ أَجِدْ فِي الْمَكَانِ أَحَدًا فَجَلَسْتُ وَقُلْتُ لَعَلَّهُمْ يَعُودُونَ فِي طَلَبِي فَنِمْتُ، وَقَدْ كَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ يَمْكُثُ فِي الْعَسْكَرِ يَتَتَبَّعُ أَمْتِعَةَ النَّاسِ فَيَحْمِلُهُ إِلَى الْمَنْزِلِ الْآخَرِ لِئَلَّا يَذْهَبَ مِنْهُمْ شَيْءٌ فَلَمَّا رَآنِي عَرَفَنِي، وَقَالَ مَا خَلَّفَكِ عَنِ النَّاسِ؟ فَأَخْبَرْتُهُ الْخَبَرَ فَنَزَلَ وَتَنَحَّى حَتَّى رَكِبْتُ، ثُمَّ قَادَ الْبَعِيرَ وَافْتَقَدَنِي النَّاسُ حِينَ نَزَلُوا وَمَاجَ النَّاسُ فِي ذِكْرِي، فَبَيْنَا النَّاسُ كَذَلِكَ إِذْ هَجَمْتُ عَلَيْهِمْ فَتَكَلَّمَ النَّاسُ وَخَاضُوا فِي حَدِيثِي، وَقَدِمَ رَسُولُ اللَّه ﷺ الْمَدِينَةَ وَلَحِقَنِي وَجَعٌ، وَلَمْ أَرَ مِنْهُ ﵇ مَا عَهِدْتُهُ مِنَ اللُّطْفِ الَّذِي كُنْتُ أَعْرِفُ مِنْهُ حِينَ أَشْتَكِي، إِنَّمَا يَدْخُلُ رَسُولِ اللَّه ﷺ ثُمَّ يَقُولُ كَيْفَ تِيكُمْ فَذَاكَ الَّذِي يُرِيبُنِي، وَلَا أَشْعُرُ بَعْدُ بِمَا جَرَى حَتَّى نَقِهْتُ فَخَرَجْتُ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي مَعَ أُمِّ مِسْطَحٍ لِمُهِمٍّ لَنَا، ثُمَّ أَقْبَلْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ قِبَلَ بَيْتِي حِينَ فَرَغْنَا مِنْ شَأْنِنَا فَعَثَرَتْ أَمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ، فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ وَقُلْتُ أَتَسُبِّينَ رَجُلًا شَهِدَ بَدْرًا! فَقَالَتْ وَمَا بَلَغَكِ الْخَبَرُ! فَقُلْتُ وَمَا هُوَ فقال [ت] أَشْهَدُ أَنَّكِ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ الْغَافِلَاتِ، ثُمَّ أَخْبَرَتْنِي بِقَوْلِ أَهْلِ الْإِفْكِ فَازْدَدْتُ مَرَضًا عَلَى مَرَضِي فَرَجَعْتُ أَبْكِي، ثُمَّ دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ وَقَالَ كَيْفَ تِيكُمْ، فَقُلْتُ ائْذَنْ لِي أَنْ آتِيَ أَبَوِيَّ فَأَذِنَ لِي فَجِئْتُ أَبَوِيَّ وَقُلْتُ لِأُمِّي يَا أُمَّهْ مَاذَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ؟ قَالَتْ يَا بُنَيَّةُ هَوِّنِي عليك فو اللَّه لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ وَضِيئَةٌ عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا وَلَهَا ضَرَائِرُ إِلَّا أَكْثَرْنَ عَلَيْهَا، ثُمَّ قَالَتْ أَلَمْ تَكُونِي عَلِمْتِ مَا قِيلَ حَتَّى الْآنَ؟ فَأَقْبَلْتُ أَبْكِي فَبَكَيْتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ ثُمَّ أَصْبَحْتُ أَبْكِي فَدَخَلَ عَلَيَّ أَبِي وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ لِأُمِّي مَا يُبْكِيهَا؟ قَالَتْ لَمْ تَكُنْ عَلِمَتْ مَا قِيلَ فِيهَا حَتَّى الْآنَ فَأَقْبَلَ يَبْكِي ثم قال اسْكُتِي يَا بُنَيَّةُ، وَدَعَا رَسُولُ اللَّه ﷺ عَلَى بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵇ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَاسْتَشَارَهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ فَقَالَ أُسَامَةُ يَا رَسُولَ اللَّه هُمْ أَهْلُكَ وَلَا نَعْلَمُ إِلَّا خَيْرًا، وَأَمَّا عَلِيٌّ فَقَالَ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّه عَلَيْكَ وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ، وَإِنْ تَسْأَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقُكَ فَدَعَا رَسُولُ اللَّه ﷺ بَرِيرَةَ وَسَأَلَهَا عَنْ أَمْرِي قَالَتْ بِرَيْرَةُ يَا رَسُولَ اللَّه وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنْ رَأَيْتُ عَلَيْهَا أَمْرًا قَطُّ أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا حَتَّى تَأْتِيَ الدَّاجِنَ فَتَأْكُلَهُ، قَالَتْ فَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ خَطِيبًا عَلَى الْمِنْبَرِ، فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذُرُنِي مِنْ رَجُلٍ قَدْ بَلَغَنِي أَذَاهُ فِي أَهْلِي يَعْنِي عبد اللَّه بن أبي فو اللَّه مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلَّا خَيْرًا، وَلَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلًا مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلَّا خَيْرًا وَمَا كَانَ يَدْخُلُ عَلَى أَهْلِي إِلَّا مَعِي، فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَالَ أَعْذُرُكَ يَا رَسُولَ اللَّه مِنْهُ

Zührî; Saîd b. el-Müseyyeb, Urve b. ez-Zübeyr, Alkame b. Ebî Vakkâs ve Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, onların hepsi de Âişe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ bir sefere çıkmak istediğinde hanımları arasında kura çekerdi; hangisinin ismi çıkarsa onu kendisiyle birlikte [sefere] çıkarırdı. Âişe dedi ki: Benî Mustalık Gazvesi'nden önce çıktığı bir gazvede aramızda kura çekti ve kurada benim ismim çıktı. Ben de Resûlullah ﷺ ile birlikte çıktım; bu, hicap ayeti indikten sonra idi. Bir hevdrec (deve üstü kapalı tahtırevanı) içinde taşınıyordum. Resûlullah ﷺ [seferden] dönüp Medine'ye yaklaştığında bir konak yerine indi, sonra hareket emri verdi. Hareket emri verdiklerinde ben kalktım ve ordunun [konakladığı yeri] geçinceye kadar yürüdüm. İhtiyacımı giderip binek yerime yöneldiğimde göğsüme dokundum; bir de baktım ki Zafâr taşından olan gerdanlığım kopmuş. Geri dönüp gerdanlığımı aradım ve onu aramak beni alıkoydu. Beni bindirmekle görevli olan topluluk gelip zayıflığımdan ötürü beni içinde zannederek hevdrecimi yüklediler; çünkü ben yaşı genç bir taze idim. Benim hevdrecin içinde olduğumu zannedip deveyi alıp gittiler. Geri döndüğümde o yerde kimseyi bulamadım; oturdum ve 'Belki beni aramak için geri dönerler' dedim ve uyuyakaldım. Safvân b. el-Muattal ise insanların eşyalarını takip edip onlardan hiçbir şey zayi olmasın diye onu diğer konaklama yerine taşımak üzere ordunun gerisinde kalırdı. Beni görünce tanıdı ve: 'Seni insanlardan geri bırakan nedir?' dedi. Ben de ona durumu haber verdim. Hemen [devesinden] indi ve ben bininceye kadar uzaklaştı. Sonra deveyi önden çekti. İnsanlar konakladıklarında beni bulamadılar ve beni anarak çalkalandılar. İnsanlar bu haldeyken birden ben üzerlerine çıkageldim. Bunun üzerine insanlar konuşmaya ve benim hakkımdaki söze dalmaya başladılar. Resûlullah ﷺ Medine'ye vardı ve bana bir rahatsızlık (hastalık) isabet etti. Hastalandığımda kendisinden görmeye alışık olduğum o lütuf ve ilgiyi Resûl'den [aleyhisselâm] göremedim; Resûlullah ﷺ sadece içeri giriyor, sonra: 'Şu kadınınız nasıl?' diyordu. İşte beni şüphelendiren şey bu oldu. İyileşinceye kadar geçen olaylardan haberim olmadı. Gecelerden bir gece bir ihtiyacımız için Ümmü Mıstah ile birlikte çıktım. İşimizi bitirdiğimizde ben ve Ümmü Mıstah evime doğru yöneldik; Ümmü Mıstah çarşafına takılıp tökezledi ve: 'Mıstah helak olsun!' dedi. Ben buna karşı çıktım ve: 'Bedir'de bulunmuş bir adama sövüyor musun?' dedim. O da: 'Haber sana ulaşmadı mı?' dedi. Ben: 'O nedir?' deyince; o: 'Şahitlik ederim ki sen [kötülükten] habersiz mümin kadınlardansın' dedi, sonra da ifk ehlinin söylediği sözü bana haber verdi. Hastalığım üstüne hastalık eklendi ve ağlayarak geri döndüm. Sonra Resûlullah ﷺ yanıma girdi ve: 'Şu kadınınız nasıl?' dedi. Ben: 'Anne babamın yanına gitmeme izin ver' dedim; bana izin verdi. Anne babamın yanına geldim ve anneme: 'Ey anneciğim, insanlar ne konuşuyorlar?' dedim. Annem: 'Kızcağızım, kendini üzme; vallahi kendisini seven bir adamın yanında olup da kumaları bulunan güzel bir kadın pek azdır ki kumaları onun aleyhine söz çoğaltmasın' dedi. Sonra: 'Şimdiye kadar söylenenleri bilmiyor muydun?' dedi. Ağlamaya başladım; o gece ağladım, sonra sabahleyin de ağlamaktaydım. Babam yanıma girdi; ben ağlıyordum. Anneme: 'Onu ağlatan nedir?' dedi. Annem: 'Hakkında söylenenleri şimdiye kadar bilmiyordu' dedi. Babam da ağlamaya başladı, sonra: 'Sus kızcağızım' dedi. Resûlullah ﷺ, Ali b. Ebî Tâlib [aleyhisselâm]'ı ve Üsâme b. Zeyd'i çağırdı ve eşinden ayrılma konusunda onlarla istişare etti. Üsâme: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar senin ehlindir ve biz hayırdan başka bir şey bilmiyoruz' dedi. Ali ise: 'Allah sana darlık vermemiştir; ondan başka kadın çoktur. Cariyeye sorarsan sana doğruyu söyler' dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ Berîre'yi çağırdı ve ona benim durumumu sordu. Berîre dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, ailesinin hamurunu bırakıp uyuyan ve neticede evcil koyun gelip onu yiyen yaşı küçük bir taze olmasından başka onun üzerinde hiçbir kusur görmedim.' Âişe dedi ki: Bunun üzerine Peygamber ﷺ minberde hatip olarak kalktı ve: 'Ey Müslümanlar topluluğu! Ailem hakkında ezası bana kadar ulaşan bir adama karşı -yani Abdullah b. Übey'i kastederek- bana kim mazeret gösterip hak verecektir? Vallahi ailem hakkında hayırdan başka bir şey bilmiş değilim. Bir adamı da andılar ki, onun hakkında da hayırdan başka bir şey bilmiş değilim; o ailemin yanına ancak benimle birlikte girerdi' dedi. Sa'd b. Muâz ayağa kalktı ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ona karşı sana ben hak veririm;

إِنْ كَانَ مِنَ الْأَوْسِ ضَرَبْتُ عُنُقَهُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ إِخْوَانِنَا مَنِ الْخَزْرَجِ فَمَا أَمَرْتَنَا فَعَلْنَاهُ، فَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَهُوَ سَيِّدُ الْخَزْرَجِ/ وَكَانَ رَجُلًا صَالِحًا وَلَكِنْ أَخَذَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ كَذَبْتَ واللَّه لَا تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِهِ، فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَمِّ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ وَقَالَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّه لَنَقْتُلَنَّهُ وَإِنَّكَ لَمُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ، فَثَارَ الْحَيَّانِ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَقْتَتِلُوا، وَرَسُولُ اللَّه ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمْ يَزَلْ يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَتُوا، قَالَتْ

Eğer o Evs'ten ise boynunu vururum; şayet Hazrec'den olan kardeşlerimizden ise ne emredersen onu yaparız' dedi. Bunun üzerine Hazrec'in efendisi olan Sa'd b. Ubâde ayağa kalktı; o salih bir adamdı fakat [kabile] taassubu onu tuttu ve Sa'd b. Muâz'a: 'Yalan söyledin! Vallahi onu öldürmeye güç yetiremezsin' dedi. Bunun üzerine Sa'd b. Muâz'ın amcasının oğlu olan Üseyd b. Hudayr kalktı ve: 'Sen yalan söyledin! Allah'ın ömrüne yemin olsun ki biz onu kesinlikle öldürürüz; muhakkak ki sen münafıklar adına mücadele eden bir münafıksın' dedi. İki kabile, Evs ve Hazrec, birbirleriyle savaşmaya kalkışacak derecede galeyana geldiler. Resûlullah ﷺ ise minberin üzerindeydi; onlar susuncaya kadar onları teskin etmeye devam etti. Âişe dedi ki:

وَمَكَثْتُ يَوْمِي ذَلِكَ لَا يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَأَبَوَايَ يَظُنَّانِ أَنَّ الْبُكَاءَ فَالِقٌ كَبِدِي، فَبَيْنَا هُمَا جَالِسَانِ عِنْدِي وَأَنَا أَبْكِي إِذْ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّه ﷺ فَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ، قَالَتْ وَلَمْ يَجْلِسْ عِنْدِي مُنْذُ قِيلَ فِيَّ مَا قِيلَ وَلَقَدْ لَبِثَ شَهْرًا لَا يُوحِي اللَّه إِلَيْهِ فِي شَأْنِي شَيْئًا، ثم قال: أَمَّا بَعْدُ يَا عَائِشَةُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي عَنْكِ كَذَا وَكَذَا فَإِنْ كُنْتِ بَرِيئَةً فَسَيُبَرِّئُكِ اللَّه تَعَالَى وَإِنْ كُنْتِ أَلْمَمْتِ بِذَنْبٍ فَاسْتَغْفِرِي اللَّه وَتُوبِي إليه، فإن العبد إذا تاب اللَّه عليه قالت فما قَضَى رَسُولُ اللَّه ﷺ مَقَالَتَهُ، فَاضَ دَمْعِي ثُمَّ قُلْتُ لِأَبِي أَجِبْ عَنِّي رَسُولَ اللَّه، فَقَالَ واللَّه مَا أَدْرِي ما أقول، فقلت لأمي أجنبي عَنِّي رَسُولَ اللَّه فَقَالَتْ واللَّه لَا أَدْرِي مَا أَقُولُ، فَقُلْتُ وَأَنَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ مَا أَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ كَثِيرًا إِنِّي واللَّه لَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّكُمْ قَدْ سَمِعْتُمْ بِهَذَا حَتَّى اسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِكُمْ وَصَدَّقْتُمْ بِهِ فَإِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي بَرِيئَةٌ لَا تُصَدِّقُونِي وَإِنِ اعْتَرَفْتُ لَكُمْ بِأَمْرٍ واللَّه يَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ لَتُصَدِّقُونِي واللَّه لَا أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلًا إِلَّا كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ أَبُو يُوسُفَ وَلَمْ أَذْكُرِ اسْمَهُ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ، وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ [يُوسُفَ: ١٨] قَالَتْ ثُمَّ تَحَوَّلْتُ وَاضْطَجَعْتُ على فراشي، وأنا واللَّه تَعَالَى يُبَرِّئُنِي وَلَكِنْ واللَّه مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنْ يَنْزِلَ فِي شَأْنِي وَحْيًا يُتْلَى فَشَأْنِي كَانَ أَحْقَرَ فِي نَفْسِي مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّه فِيَّ بِأَمْرٍ يُتْلَى، وَلَكِنْ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّه فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يبرئني اللَّه بها.

O gün boyunca gözümün yaşı dinmeksizin durdum; anne babam ağlamanın ciğerimi parçalayacağını sanıyorlardı. Onlar yanımda otururken ve ben ağlarken birden Resûlullah ﷺ yanımıza girdi, selam verdi, sonra oturdu. Âişe dedi ki: Hakkımda söylenenler söylendiğinden beri yanımda oturmamıştı ve Allah Teâlâ benim durumum hakkında ona hiçbir şey vahyetmeksizin bir ay beklemişti. Sonra şöyle buyurdu: 'Emmâ ba'dü, ey Âişe! Bana senin hakkında şöyle şöyle sözler ulaştı. Eğer sen suçsuz ve masumsan, Allah Teâlâ seni mutlaka temize çıkaracaktır. Şayet bir günaha bulaştınsa, Allah'tan mağfiret dile ve O'na tövbe et; zira kul [tövbe edince] Allah onun tövbesini kabul eder.' Âişe dedi ki: Resûlullah ﷺ sözünü bitirdiğinde gözyaşım dindi. Sonra babama: 'Resûlullah'a benim adıma cevap ver' dedim. Babam: 'Vallahi ne diyeceğimi bilmiyorum' dedi. Anneme: 'Resûlullah'a benim adıma cevap ver' dedim; o da: 'Vallahi ne diyeceğimi bilmiyorum' dedi. Ben de yaşı küçük, Kur'an'dan fazla okuyamayan bir taze olduğum halde dedim ki: 'Vallahi muhakkak anladım ki siz bu sözü duymuşsunuz, hatta bu nefislerinize yerleşmiş ve buna inanmışsınız. Şayet size masum olduğumu söylesem bana inanmazsınız; şayet -Allah masum olduğumu bildiği halde- size bir şeyi itiraf etsem bana inanıverirsiniz. Vallahi ben kendim ve sizin için sâlih kul Yûsuf'un babasının -ismini hatırlayamayarak- dediği: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ، وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى مَا تَصِفُونَ } “Artık bana düşen güzel bir sabırdır. Anlattığınız şey karşısında yardımı istenecek olan ancak Allah'tır” [Yûsuf: 18] sözünden başka bir misal bulamıyorum.' Âişe dedi ki: Sonra öte tarafa dönüp yatağıma uzandım. Ben -vallahi Allah Teâlâ'nın beni temize çıkaracağını biliyordum, lakin vallahi hakkımda [namazda ve tilavette] okunacak bir vahiy indirileceğini zannetmiyordum; zira benim konumum, kendi nefsimde Allah'ın hakkımda okunacak bir emir ile kelam buyurmasından çok daha değersizdi. Fakat Resûlullah'ın uykuda Allah'ın beni onunla temize çıkaracağı bir rüya görmesini umuyordum.

قالت فو اللَّه مَا قَامَ رَسُولُ اللَّه مِنْ مَجْلِسِهِ وَلَا خَرَجَ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ أَحَدٌ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّه الْوَحْيَ عَلَى نَبِيِّهِ، فَأَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ عِنْدَ نُزُولِ الْوَحْيِ حَتَّى إِنَّهُ لَيَتَحَدَّرُ عَنْهُ مِثْلُ الْجُمَانِ مِنَ الْعَرَقِ فِي الْيَوْمِ الشَّاتِي مِنْ ثِقَلِ الْوَحْيِ، فَسُجِّيَ بِثَوْبٍ وَوُضِعَتْ وسادة تحت رأسه فو اللَّه مَا فَرَغْتُ وَلَا بَالَيْتُ لِعِلْمِي بِبَرَاءَتِي، وَأَمَّا أبواي فو اللَّه مَا سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّ نَفْسَيْ أَبَوَيَّ سَتَخْرُجَانِ فَرَقًا مِنْ أَنْ يَأْتِيَ اللَّه بِتَحْقِيقِ مَا قَالَ النَّاسُ، فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْهُ وَهُوَ يَضْحَكُ فَكَانَ أَوَّلُ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا أَنْ قَالَ: أَبْشِرِي يَا عَائِشَةُ أَمَا واللَّه لَقَدْ بَرَّأَكِ اللَّه. فَقُلْتُ بِحَمْدِ اللَّه لَا بِحَمْدِكَ وَلَا بِحَمْدِ أَصْحَابِكَ، فَقَالَتْ أُمِّي قَوْمِي إِلَيْهِ، فَقَلْتُ واللَّه لَا أَقُومُ إِلَيْهِ وَلَا أَحْمَدُ أَحَدًا إِلَّا اللَّه أَنْزَلَ بَرَاءَتِي، فَأَنْزَلَ اللَّه تعالى: إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ الْعَشْرَ آيَاتٍ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ واللَّه لَا أُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ بَعْدَ هَذَا وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ وَفَقْرِهِ، فأنزل اللَّه تعالى: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ [النُّورِ: ٢٢] فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: بَلَى واللَّه إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّه لِي فَرَجَّعَ النَّفَقَةَ عَلَى مِسْطَحٍ قَالَتْ فَلَمَّا نَزَلَ عُذْرِي قَامَ رَسُولُ اللَّه ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ فَذَكَرَ ذَلِكَ وَتَلَا الْقُرْآنَ فَلَمَّا نَزَلَ ضَرَبَ عَبْدَ اللَّه بْنَ أُبَيٍّ وَمِسْطَحًا وحمنة وحسان الحد» .

Âişe dedi ki: Vallahi Resûlullah oturduğu yerden kalkmamış ve ev halkından hiç kimse dışarı çıkmamıştı ki Allah nebisine vahiy indirdi. Vahiy indiğinde kendisini tutan o hal onu tuttu; öyle ki vahyin ağırlığından dolayı kış gününde bile ondan inci taneleri gibi ter boşanıyordu. Üzerine bir örtü örtüldü ve başının altına bir yastık konuldu. Vallahi masum olduğumu bildiğim için ne telaşlandım ne de aldırış ettim. Anne babama gelince; vallahi insanların söylediği şeyin tahakkukunu Allah'ın getirmesi korkusundan ötürü Resûlullah ﷺ üzerinden bu hal gidinceye kadar anne babamın canlarının çıkacağını sandım. O hal kendisinden açılıp giderildiğinde gülüyordu; konuştuğu ilk kelime şu oldu: 'Müjdeler olsun ey Âişe! Dikkat et, vallahi muhakkak ki Allah seni temize çıkardı.' Ben: 'Sana ve ashabına değil, Allah'a hamt olsun' dedim. Annem: 'Kalk, onun yanına git' dedi. Ben: 'Vallahi ona doğru kalkmam ve beraatimi indiren Allah'tan başkasına da hamt etmem' dedim. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O iftirayı atanlar, içinizden bir gruptur” ayetinden itibaren on ayeti indirdi. Ebû Bekir: 'Vallahi bundan sonra Mıstah'a nafaka vermeyeceğim' dedi; zira ona akrabalığından ve fakirliğinden dolayı nafaka veriyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ } “İçinizden fazilet sahipleri... yemin etmesin” kavlinden { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” [en-Nûr: 22] kavline kadar indirdi. Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Evet, vallahi Allah'ın beni bağışlamasını elbette arzu ederim' dedi ve Mıstah'a nafakayı tekrar bağladı. Âişe dedi ki: Masumiyetim inince Resûlullah ﷺ minbere çıktı, bunu zikretti ve Kur'an'ı tilavet etti; indiğinde ise Abdullah b. Übey'e, Mıstah'a, Hamne'ye ve Hassân'a had cezasını vurdu.»

[سورة النور (٢٤) : آية ١٢]

[Nûr Suresi (24): Ayet 12]

لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَقالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ (١٢)

{ لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَقالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ } “Onu işittiğiniz zaman erkek müminlerle kadın müminlerin kendi nefisleri hakkında hüsnüzanda bulunup: 'Bu, apaçık bir iftiradır' demeleri gerekmez miydi?” (12)

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا ذَكَرَ الْقِصَّةَ وَذَكَرَ حَالَ الْمَقْذُوفَيْنِ وَالْقَاذِفِينَ عَقَّبَهَا بِمَا يَلِيقُ بها من الآداب والزواجر، هي أنواع:

Bil ki Allah Teâlâ bu kıssayı zikredip iftiraya uğrayanların ve iftira atanların durumunu belirttikten sonra, bunun peşinden buna layık olan edep ve sakındırmaları getirmiştir ki bunlar kısımlardır:

النوع الأول

Birinci Kısım

وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْآدَابِ الَّتِي كَانَ يَلْزَمُهُمُ الْإِتْيَانُ بِهَا، وَ (لَوْلَا) مَعْنَاهُ هَلَّا وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي اللُّغَةِ إِذَا كَانَ يَلِيهِ الْفِعْلُ كَقَوْلِهِ: لَوْلا أَخَّرْتَنِي [الْمُنَافِقُونَ: ١٠] وَقَوْلِهِ: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ [يُونُسَ: ٩٨] فَأَمَّا إِذَا وَلِيَهُ الِاسْمُ فَلَيْسَ كَذَلِكَ كَقَوْلِهِ: لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ [سَبَأٍ: ٣١] وَقَوْلِهِ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ [النور: ١٠] والمراد كان الواجب على المؤمنين إذا سَمِعُوا قَوْلَ الْقَاذِفِ أَنْ يُكَذِّبُوهُ وَيَشْتَغِلُوا بِإِحْسَانِ الظَّنِّ وَلَا يُسْرِعُوا إِلَى التُّهْمَةِ فِيمَنْ عَرَفُوا فِيهِ الطَّهَارَةَ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Bu, onların yerine getirmesi gereken edepler cümlesindendir. (Levlâ / لَوْلَا) kelimesi 'hellâ / هَلَّا' (gerekmez miydi / yapmalı değil miydiniz) manasındadır; peşinden fiil geldiği zaman dilde bu çoktur; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَوْلا أَخَّرْتَنِي } “Beni erteleseydin ya!” [el-Münâfikûn: 10] ve: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ } “Keşke iman etmiş bir kasaba olsaydı ya!” [Yûnus: 98] kavillerinde olduğu gibi. Peşinden isim geldiğinde ise böyle değildir; tıpkı: { لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “Siz olmasaydınız biz mutlaka mümin olurduk” [Sebe': 31] ve: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı...” [en-Nûr: 10] kavillerinde olduğu gibi. Muradı şudur: İftira atanın sözünü duyduklarında müminlere vacip olan şey; onu yalanlamaları, hüsnüzan ile meşgul olmaları ve temizliğini bildikleri kimse hakkında töhmete acele etmemeleri idi. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلَّا قِيلَ لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَنْتُمْ بِأَنْفُسِكُمْ خَيْرًا وَقُلْتُمْ فَلِمَ عَدَلَ عَنِ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ وَعَنِ الْمُضْمَرِ إِلَى الظَّاهِرِ؟ الْجَوَابُ: لِيُبَالِغَ فِي التَّوْبِيخِ بِطَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، وَفِي التَّصْرِيحِ بِلَفْظِ الْإِيمَانِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الِاشْتِرَاكَ فِيهِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يُظَنَّ بِالْمُسْلِمِينَ إِلَّا خَيْرًا، لِأَنَّ دِينَهُ يَحْكُمُ بِكَوْنِ الْمَعْصِيَةِ مَنْشَأً لِلضَّرَرِ وَعَقْلِهِ يَهْدِيهِ إِلَى وُجُوبِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الضَّرَرِ، وَهَذَا يُوجِبُ حصول الظن باحترازه عن العصية، فَإِذَا وُجِدَ هَذَا الْمُقْتَضَى لِلِاحْتِرَازِ وَلَمْ يُوجَدْ فِي مُقَابَلَتِهِ رَاجِحٌ يُسَاوِيهِ فِي الْقُوَّةِ وَجَبَ إِحْسَانُ الظَّنِّ، وَحَرُمَ الْإِقْدَامُ عَلَى الطَّعْنِ.

Birinci Soru: 'Onu işittiğiniz zaman kendi nefisleriniz hakkında hüsnüzanda bulunup [böyle] deseydiniz ya!' denilmesi gerekmez miydi? Hitaptan gaybete ve zamirden açık isme niçin dönülmüştür? Cevap: İltifat yoluyla azarlamayı daha mübalağalı kılmak içindir. İman lafzının açıkça zikredilmesinde ise imanda ortak olmanın, Müslümanlar hakkında hayırdan başkasını zannetmemeyi gerektirdiğine bir delalet vardır; çünkü kişinin dini, günahın bir zarar kaynağı olduğuna hükmeder, aklı da onu zarardan sakınmanın gerekliliğine iletir. Bu da onun günahtan sakındığı zannının hâsıl olmasını gerektirir. Sakınmayı gerektiren bu sebep mevcut olup onun karşısında kuvvet bakımından ona denk bir tercih edici bulunmadığında hüsnüzanda bulunmak vacip, ayıplama ve ta'nda bulunmaya kalkışmak ise haram olur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ بِأَنْفُسِهِمْ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنْ يَظُنَّ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ خَيْرًا وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١١] وَقَوْلُهُ: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٤] وَقَوْلُهُ:

İkinci Soru: O'nun { بِأَنْفُسِهِمْ } “kendi nefisleri hakkında” kavlinden murat nedir? Cevap: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Murat, birbirleri hakkında hüsnüzanda bulunmalarıdır; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi karalamayın” [el-Hucurât: 11], { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” [el-Bakara: 54] ve:

فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّورِ: ٦١] وَمَعْنَاهُ أَيْ بِأَمْثَالِكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هُمْ كَأَنْفُسِكُمْ، رُوِيَ أَنَّ أَبَا أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيَّ ﵁ قَالَ لِأُمِّ أَيُّوبَ أَمَا تَرَيْنَ مَا يُقَالُ؟ فَقَالَتْ لَوْ كُنْتَ بَدَلَ صَفْوَانَ أَكُنْتَ تَظُنُّ بِحَرَمِ رَسُولِ اللَّه سُوءًا؟ قَالَ لَا، قَالَتْ وَلَوْ كُنْتُ بَدَلَ عَائِشَةَ مَا خُنْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ فَعَائِشَةُ خَيْرٌ مِنِّي وَصَفْوَانُ خَيْرٌ مِنْكَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ ذَلِكَ مُعَاتَبَةً لِلْمُؤْمِنِينَ إِذِ الْمُؤْمِنُ لَا يَفْجُرُ بِأُمِّهِ وَلَا الْأُمُّ بِابْنِهَا وَعَائِشَةُ ﵂ هِيَ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ جَعَلَ الْمُؤْمِنِينَ كَالنَّفْسِ الْوَاحِدَةِ فِيمَا يَجْرِي عَلَيْهَا مِنَ الْأُمُورِ فَإِذَا جَرَى عَلَى أَحَدِهِمْ مَكْرُوهٌ فَكَأَنَّهُ جَرَى عَلَى جَمِيعِهِمْ.

{ فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Evlere girdiğiniz zaman kendinize selam verin” [en-Nûr: 61] kavilleridir. Manası; 'kendi nefisleriniz gibi olan sizin benzeriniz müminler hakkında' demektir. Rivayet edildiğine göre Ebû Eyyûb el-Ensârî [radıyallâhu anh] Ümmü Eyyûb'a: 'Söylenenleri görmüyor musun?' dedi. O da: 'Sen Safvân'ın yerinde olsaydın Resûlullah'ın ailesi hakkında kötü zan besler miydin?' dedi. O: 'Hayır' dedi. Ümmü Eyyûb: 'Ben de Âişe'nin yerinde olsaydım Resûlullah ﷺ'a hıyanet etmezdim; Âişe benden daha hayırlıdır, Safvân da senden daha hayırlıdır' dedi. İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu, müminleri bir azarlamadır; çünkü mümin olan annesiyle, anne de oğluyla zina etmez; Âişe [radıyallâhu anhâ] ise müminlerin annesidir. İkincisi: Başlarına gelen hususlarda müminleri tek bir nefis gibi kılmıştır; dolayısıyla onlardan birine hoşlanılmayacak bir şey isabet ettiğinde sanki hepsine isabet etmiş gibidir.

عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ ﵇: «مَثَلُ الْمُسْلِمِينَ فِي تواصلهم وتراحمهم كمثل الجسد إذا وجع بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى وَجِعَ كُلُّهُ»

Nu'mân b. Beşîr'den rivayet edildiğine göre Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Müslümanların birbirleriyle irtibat kurmalarında ve birbirlerine merhamet etmelerindeki misali, bir uzvu uykusuzluk ve humma ile rahatsızlandığında bütün bedeni rahatsızlanan bir cesedin misali gibidir.»

وَعَنْ أَبِي بُرْدَةَ قَالَ ﵇: «الْمُؤْمِنُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» .

Ebû Bürde'den rivayet edildiğine göre Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Müminler müminler için, bir kısmı diğer kısmını sımsıkı tutan bir bina gibidir.»

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: هذا إِفْكٌ مُبِينٌ وهل يحل لمن يسمح مَا لَا يَعْرِفُهُ/ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ؟

Üçüncü Soru: O'nun: { هذا إِفْكٌ مُبِينٌ } “Bu, apaçık bir iftiradır” kavlinin manası nedir ve bilmediği bir şeyi işiten kimsenin bunu söylemesi helal olur mu?

الْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: كَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ، لَكِنَّهُ يُخْبِرُ بِذَلِكَ عَنْ قَوْلِ الْقَاذِفِ الَّذِي لَا يَسْتَنِدُ إِلَى أَمَارَةٍ وَلَا عَنْ حَقِيقَةِ الشَّيْءِ الَّذِي لَا يَعْلَمُهُ الثَّانِي: أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ فِي أَمْرِ عَائِشَةَ لِأَنَّ كَوْنَهَا زَوْجَةَ الرَّسُولِ ﷺ الْمَعْصُومِ عَنْ جَمِيعِ الْمُنَفِّرَاتِ كَالدَّلِيلِ الْقَاطِعِ فِي كَوْنِ ذَلِكَ كَذِبًا، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ فِيمَنْ كَانَ ظَاهِرُهُ الْعَدَالَةُ أَنْ يُظَنَّ بِهِ خَيْرًا، وَيُوجِبَ أَنْ يَكُونَ عُقُودُ الْمُسْلِمِينَ وَتَصَرُّفَاتُهُمْ مَحْمُولَةً عَلَى الصِّحَّةِ وَالْجَوَازِ، وَلِذَلِكَ قَالَ أَصْحَابُنَا فِيمَنْ وَجَدَ رَجُلًا مَعَ امْرَأَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ فَاعْتَرَفَا بِالتَّزْوِيجِ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ تَكْذِيبُهُمَا بَلْ يَجِبُ تَصْدِيقُهُمَا وَزَعَمَ مَالِكٌ أَنَّهُ يَحُدُّهُمَا إِنْ لَمْ يُقِيمَا بَيِّنَةً عَلَى النِّكَاحِ، وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا مَا قَالَ أَصْحَابُنَا ﵃ فِيمَنْ بَاعَ دِرْهَمًا وَدِينَارًا بِدِرْهَمَيْنِ وَدِينَارَيْنِ إِنَّهُ يُخَالِفُ بَيْنَهُمَا لِأَنَّا قَدْ أُمِرْنَا بِحُسْنِ الظَّنِّ بِالْمُؤْمِنِينَ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى مَا يَجُوزُ وَهُوَ الْمُخَالَفَةُ بَيْنَهُمَا، وَكَذَلِكَ إِذَا بَاعَ سَيْفًا مُحَلًّى فِيهِ مِائَةُ دِرْهَمٍ بِمِائَتَيْ دِرْهَمٍ إِنَّا نَجْعَلُ الْمِائَةَ بِالْمِائَةِ وَالْفَضْلَ بِالسَّيْفِ، وَهُوَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي أَنَّ الْمُسْلِمِينَ عُدُولٌ مَا لَمْ يَظْهَرْ مِنْهُمْ رِيبَةٌ لِأَنَّا مَأْمُورُونَ بِحُسْنِ الظَّنِّ، وَذَلِكَ يُوجِبُ قَبُولَ الشَّهَادَةِ مَا لَمْ يَظْهَرْ منه ريبة توجب التوقف عنها أوردها، قال

Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Böyle söylemesi vaciptir; ancak o, bilmediği şeyin hakikati hakkında değil, iftiracının hiçbir karineye dayanmayan sözü hakkında bunu haber vermektedir. İkincisi: Bu, Âişe'nin durumunda vaciptir; zira onun, nefret ettirici bütün durumlardan masum olan Resûl ﷺ'in hanımı olması, bu isnadın yalan olduğuna kesin bir delil gibidir. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu durum, zâhiri adaletli olan kimse hakkında hüsnüzanda bulunmanın vacip olduğuna ve Müslümanların akitlerinin ve tasarruflarının sıhhat ve cevaz üzere hamledilmesinin gerekliliğine delalet eder. Bundan dolayı ashabımız, yabancı bir kadınla birlikte bir adam bulup da ikisi evli olduklarını ikrar ettiklerinde; onları yalanlamanın caiz olmayıp bilakis onları tasdik etmenin vacip olduğunu söylemişlerdir. Mâlik ise nikâha dair bir delil getirmedikleri takdirde onlara had vurulacağını ileri sürmüştür. Yine bundan dolayı ashabımız [radıyallâhu anhum], bir dirhem ile bir dinarı iki dirhem ile iki dinara satan kimse hakkında, bunları birbirine karşılayarak (biriyle diğerini takas ederek) caiz kılacağını söylemişlerdir; çünkü biz müminler hakkında hüsnüzanla emrolunduk, bu yüzden caiz olan şekle yani aralarını farklı kılmaya hamledilmesi vacip olmuştur. Aynı şekilde yüz dirhem [gümüş] süslemesi olan bir kılıcı iki yüz dirheme sattığında, yüzü yüz ile süslemeyi, fazlalığı da kılıç ile karşılarız. Bu durum aynı zamanda Ebû Hanîfe'nin [rahmetullâhi aleyh] kendilerinden bir şüphe zâhir olmadığı müddetçe Müslümanların adaletli kimseler olduğuna dair görüşüne de delalet eder; zira biz hüsnüzanla emrolunduk, bu da kendisinden şüpheye düşüp duraksamayı gerektirecek bir durum zâhir olmadıkça şahitliğin kabulünü gerektirir. Bunu dile getirmiş ve Allah Teâlâ'nın şu kavlini zikretmiştir:

تَعَالَى: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [النَّجْمِ: ٢٨] .

{ إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez (gerçeğin yerini tutmaz)” [en-Necm: 28].

[سورة النور (٢٤) : آية ١٣]

[Nûr Suresi (24): Ayet 13]

لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ (١٣)

{ لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكاذِبُونَ } “Ona dair dört şahit getirselerdi ya! Mademki şahitleri getiremediler, öyleyse onlar Allah katında yalancıların ta kendileridir” (13)

النوع الثاني وَهَذَا مِنْ بَابِ الزَّوَاجِرِ، وَالْمَعْنَى هَلَّا أَتَوْا عَلَى مَا ذَكَرُوهُ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ يَشْهَدُونَ عَلَى مُعَايَنَتِهِمْ فِيمَا رَمَوْهَا بِهِ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ أَيْ فَحِينَ لَمْ يُقِيمُوا بَيِّنَةً عَلَى مَا قَالُوا، فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّه أَيْ فِي حُكْمِهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ إِذَا لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ كَوْنُهُمْ صَادِقِينَ كَمَا يَجُوزُ كَوْنُهُمْ كَاذِبِينَ فَلِمَ جَزَمَ بِكَوْنِهِمْ كَاذِبِينَ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الَّذِينَ رَمَوْا عَائِشَةَ خَاصَّةً وَهُمْ كَانُوا عِنْدَ اللَّه كَاذِبِينَ الثَّانِي: الْمُرَادُ فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّه فِي حُكْمِ الْكَاذِبِينَ فَإِنَّ الْكَاذِبَ يَجِبُ زَجْرُهُ عَنِ الْكَذِبِ، وَالْقَاذِفُ إِنْ لَمْ يَأْتِ بِالشُّهُودِ فَإِنَّهُ يَجِبُ زَجْرُهُ فَلَمَّا كَانَ شَأْنُهُ شَأْنَ الْكَاذِبِ فِي الزَّجْرِ لَا جَرَمَ أُطْلِقَ عليه لفظ الكاذب مجازا.

İkinci Kısım: Bu da sakındırmalar babındandır. Manası: 'Zikrettikleri şey üzerine, ona isnat ettikleri şeyi bizzat gördüklerine şahitlik edecek dört şahit getirselerdi ya!' demektir. { فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ } “Mademki şahitleri getiremediler” yani söyledikleri şeye bir delil getiremediklerinde; { فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّهِ } “İşte onlar Allah katında” yani O'nun hükmünde; { هُمُ الْكاذِبُونَ } “yalancıların ta kendileridir”. Eğer: 'Şahitleri getiremediklerinde, yalancı olmaları caiz olduğu gibi doğru sözlü olmaları da caiz değil midir? O halde niçin kesin olarak yalancı olduklarına hükmedilmiştir?' denilirse, buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Bundan murat bizzat Âişe'ye iftira atan kimselerdir ve onlar Allah katında gerçekten yalancı idiler. İkincisi: Murat; işte onlar Allah katında yalancılar hükmündedirler; zira yalancının yalandan menedilip sakındırılması vaciptir, iftira atan kimsenin de şahitleri getiremediğinde menedilip sakındırılması vaciptir. Sakındırma konusunda onun durumu yalancının durumu gibi olunca, şüphesiz mecazen ona yalancı lafzı ıtlak edilmiştir.

[سورة النور (٢٤) : آية ١٤]

[Nûr Suresi (24): Ayet 14]

وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٤)

{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Eğer dünyada ve ahirette Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, içine daldığınız şey yüzünden size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” (14)

النوع الثالث وَهَذَا مِنْ بَابِ الزَّوَاجِرِ أَيْضًا، وَلَوْلَا هَاهُنَا لِامْتِنَاعِ الشَّيْءِ لِوُجُودِ غَيْرِهِ، وَيُقَالُ أَفَاضَ فِي الْحَدِيثِ وَانْدَفَعَ وَخَاضَ، وَفِي الْمَعْنَى وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَلَوْلَا أَنِّي قَضَيْتُ أَنْ أَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا بِضُرُوبِ النِّعَمِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْإِمْهَالُ لِلتَّوْبَةِ، وَأَنْ أَتَرَحَّمَ عَلَيْكُمْ فِي الْآخِرَةِ بِالْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ لَعَاجَلْتُكُمْ بِالْعِقَابِ عَلَى مَا خُضْتُمْ فِيهِ مِنْ حَدِيثِ الْإِفْكِ وَالثَّانِي: وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مَعًا، فَيَكُونُ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْخِطَابُ لِلْقَذَفَةِ وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ، وَهَذَا الْفَضْلُ هُوَ حُكْمُ اللَّه تَعَالَى مِنْ تَأْخِيرِهِ الْعَذَابَ وَحُكْمِهِ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ لِمَنْ تَابَ.

Üçüncü Kısım: Bu da yine sakındırmalar babındandır. Buradaki (levlâ / لَوْلَا) edatı, bir şeyin varlığı sebebiyle diğer bir şeyin engellenmesi (imtinâ li-vücûd) içindir. Bir kimsenin söze dalıp onda derinleşmesi ve yayması hakkında 'efâda fi'l-hadîs / أَفَاضَ فِي الْحَدِيثِ' denir. Manada iki vecih vardır: Birincisi: 'Eğer Ben dünyada size, bir kısmı tövbe için mühlet vermek olan çeşitli nimetlerle lütufta bulunmayı ve ahirette de af ve mağfiret ile size merhamet etmeyi takdir etmiş olmasaydım, ifk hadisesinde içine daldığınız şey sebebiyle sizi cezalandırmada acele ederdim.' İkincisi: 'Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti olmasaydı, içine daldığınız şey yüzünden hem dünyada hem de ahirette size mutlaka büyük bir azap dokunurdu.' Buna göre ayette takdim ve tehir bulunmuş olur. Hitap iftira atanlaradır ki bu Mukâtil'in kavlidir. Bu lütuf ise Allah Teâlâ'nın azabı ertelemesi ve tövbe eden kimse için tövbeyi kabul edeceğine dair hükmüdür.

[سورة النور (٢٤) : آية ١٥]

[Nûr Suresi (24): Ayet 15]

إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ (١٥)

{ إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ مَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ } “Hani siz onu dillerinizle birbirinize aktarıyor, hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyi ağızlarınızla söylüyor ve bunu önemsiz sanıyordunuz; halbuki o, Allah katında pek büyüktür” (15)

النوع الرابع وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الزَّوَاجِرِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إذ ظرف لمسكم أو لأفضتم وَمَعْنَى تَلَقَّوْنَهُ يَأْخُذُهُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ يُقَالُ تَلَقَّى الْقَوْلَ وَتَلَقَّنَهُ وَتَلَقَّفَهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ [الْبَقَرَةِ: ٣٧] وَقُرِئَ على الأصل تتلقونه واتلقونه بِإِدْغَامِ الذَّالِ فِي التَّاءِ وَتَلَقَّوْنَهُ مِنْ لَقِيَهُ بِمَعْنَى لَفِقَهُ وَتُلْقُونَهُ مِنْ إِلْقَائِهِ بَعْضُهُمْ عَلَى بعض وتلقونه، وتألقونه من الولق والألف وَهُوَ الْكَذِبُ، وَتَلِقُونَهُ مَحْكِيَّةٌ عَنْ عَائِشَةَ، وَعَنْ سُفْيَانَ: سَمِعْتُ أُمِّي تَقْرَأُ إِذْ تَثَقَّفُونَهُ، وَكَانَ أَبُوهَا يَقْرَأُ بِحَرْفِ عَبْدِ اللَّه بْنِ مَسْعُودٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِارْتِكَابِ ثَلَاثَةِ آثَامٍ وَعَلَّقَ مَسَّ الْعَذَابِ الْعَظِيمِ بِهَا أَحَدُهَا: تَلَقِّي الْإِفْكِ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَلْقَى الرَّجُلَ فَيَقُولُ لَهُ مَا وَرَاءَكَ؟

Dördüncü Kısım: Bu da sakındırmalardandır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: (İz / إذ) edatı 'le-messeküm' veya 'efadtüm' fiilinin zarfıdır. { تَلَقَّوْنَهُ }'nin manası; bir kısmınızın onu diğerinden almasıdır. Sözü almak, ezberlemek ve kapmak anlamında 'telakka'l-kavle ve telekkenehû ve telakkafehû / تَلَقَّى الْقَوْلَ وَتَلَقَّنَهُ وَتَلَقَّفَهُ' denir; Allah Teâlâ'nın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı” [el-Bakara: 37] kavli de bundandır. Aslı üzere 'tetelakkavnehû / تَتَلَقَّوْنَهُ', zâlin tâya idğamıyla 'vettelakkavnehû / وَاتَّلَقَّوْنَهُ', uydurmak manasında 'lakıyehû / لَقِيَهُ' kökünden 'telakkavnehû / تَلَقَّوْنَهُ', birbirlerinin üzerine atmaları anlamında 'tülkûnehû / تُلْقُونَهُ' ve yalan manasındaki 'velak' ve 'elf' kökünden 'telıkûnehû / تَلِقُونَهُ' ile 'te'lekûnehû / تَأْلِقُونَهُ' şeklinde de okunmuştur. 'Telikûnehû / تَلِقُونَهُ' kıraati Âişe'den rivayet edilmiştir. Süfyân'dan da şöyle rivayet edilmiştir: Annemi { إِذْ تَثَقَّفُونَهُ } şeklinde okurken işittim; babası ise Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatiyle okurdu. Bil ki Allah Teâlâ onları üç günahı işlemekle vasfetmiş ve büyük azabın dokunmasını da bunlara bağlamıştır: Bunlardan birincisi: İfki dilleriyle birbirine aktarmalarıdır. Bu da bir adamın diğerine rastlayıp ona: 'Ardı sıra ne haber var?' demesi,

فَيُحَدِّثُهُ بِحَدِيثِ الْإِفْكِ حَتَّى شَاعَ وَاشْتَهَرَ فَلَمْ يَبْقَ بَيْتٌ وَلَا نَادٍ إِلَّا طَارَ فِيهِ، فَكَأَنَّهُمْ سَعَوْا فِي إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ

Onun da yayılıp meşhur oluncaya, içinde uçuşmadığı hiçbir ev ve meclis kalmayıncaya kadar ona ifk hadisesini anlatmasıdır. Sanki onlar çirkin hayasızlığın yayılması için çabalamışlardır.

وَذَلِكَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِمَا لَا عِلْمَ لَهُمْ بِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِخْبَارُ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ فَأَمَّا الَّذِي لَا يُعْلَمُ صِدْقُهُ فَالْإِخْبَارُ عَنْهُ كَالْإِخْبَارِ عَمَّا عُلِمَ كَذِبُهُ فِي الْحُرْمَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [الْإِسْرَاءِ: ٣٦] فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: بِأَفْواهِكُمْ وَالْقَوْلُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْفَمِ؟ قُلْنَا مَعْنَاهُ أَنَّ الشَّيْءَ الْمَعْلُومَ يَكُونُ عِلْمُهُ فِي الْقَلْبِ فَيُتَرْجَمُ عَنْهُ بِاللِّسَانِ وَهَذَا الْإِفْكُ لَيْسَ إِلَّا قَوْلًا يَجْرِي عَلَى أَلْسِنَتِكُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَحْصُلَ فِي الْقَلْبِ عِلْمٌ بِهِ، كَقَوْلِهِ: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٧] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَصْغِرُونَ ذَلِكَ وهو من عَظِيمٌ مِنَ الْعَظَائِمِ، وَيَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: الْأَوَّلُ: يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَذْفَ مِنَ الْكَبَائِرِ لِقَوْلِهِ: وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ الثَّانِي: نَبَّهَ بِقَوْلِهِ: وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً عَلَى أَنَّ عِظَمَ الْمَعْصِيَةِ لَا يَخْتَلِفُ بِظَنِّ فَاعِلِهَا وَحُسْبَانِهِ، بَلْ رُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ مُؤَكِّدًا لِعِظَمِهَا مِنْ حَيْثُ جَهْلِ كَوْنِهَا عَظِيمًا، / الثَّالِثُ: الْوَاجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ فِي كُلِّ مُحَرَّمٍ أَنْ يَسْتَعْظِمَ الْإِقْدَامَ عَلَيْهِ، إِذْ لَا يَأْمَنُ أَنَّهُ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَقِيلَ لَا صَغِيرَةَ مَعَ الْإِصْرَارِ وَلَا كَبِيرَةَ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ.

Bu ise büyük günahlardandır. İkincisi: Hakkında hiçbir bilgileri olmayan şeyi konuşmalarıdır. Bu durum, ancak ilim ile haber vermenin caiz olduğuna delalet eder; doğruluğu bilinmeyen şeye gelince, onu haber vermek haramlık bakımından yalan olduğu bilinen şeyi haber vermek gibidir. Bunun benzeri O'nun: { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” [el-İsrâ: 36] kavlidir. Şayet: 'Söz ancak ağızla söylenebildiği halde { بِأَفْواهِكُمْ } “ağızlarınızla” buyrulmasının manası nedir?' denilirse; deriz ki: Bunun manası, bilinen bir şeyin bilgisinin kalpte bulunup dille tercüme edilmesidir; bu ifk ise kalpte ona dair hiçbir bilgi hâsıl olmaksızın dillerinizde dolaşan bir sözden ibarettir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” [Âl-i İmrân: 167] kavlinde olduğu gibidir. Üçüncüsü: Büyük günahlardan büyük bir günah olduğu halde onu önemsiz saymalarıdır. Bu da üç hususa delalet eder: Birincisi: { وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ } “Halbuki o, Allah katında pek büyüktür” kavlinden dolayı kazfin (iftiranın) büyük günahlardan olduğuna delalet eder. İkincisi: { وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً } “Ve bunu önemsiz sanıyordunuz” kavliyle, günahın büyüklüğünün onu işleyenin zannına ve hesabına göre değişmeyeceğine, bilakis onun büyük olduğunu bilmemek bakımından bunun günahın büyüklüğünü daha da pekiştirebileceğine dikkat çekmiştir. Üçüncüsü: Büyük günahlardan olmadığından emin olamayacağı için her haramda onu işlemeyi büyük saymak mükellefe vaciptir. Denilmiştir ki: 'Israrla işlenen küçük günah küçük kalmaz, istiğfar edilen büyük günah da büyük kalmaz.'

[سورة النور (٢٤) : آية ١٦]

[Nûr Suresi (24): Ayet 16]

وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ (١٦)

{ وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ } “Onu işittiğiniz zaman: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz. Hâşâ, Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin! Bu, pek büyük bir bühtandır (iftiradır)' deseydiniz ya!” (16)

النوع الخامس [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا] وَهَذَا مِنْ بَابِ الْآدَابِ، أَيْ هَلَّا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَذَا، وَإِنَّمَا وَجَبَ عَلَيْهِمُ الِامْتِنَاعُ مِنْهُ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُقْتَضَى لِكَوْنِهِمْ تَارِكِينَ لِهَذَا الْفِعْلِ قَائِمٌ وَهُوَ الْعَقْلُ وَالدِّينُ، وَلَمْ يُوجَدْ مَا يُعَارِضُهُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ظَنُّ كَوْنِهِمْ تَارِكِينَ لِلْمَعْصِيَةِ أَقْوَى مِنْ ظَنِّ كَوْنِهِمْ فَاعِلِينَ لَهَا، فَلَوْ أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ صُدُورِ الْمَعْصِيَةِ لَكَانَ قَدْ رَجَّحَ الْمَرْجُوحَ عَلَى الرَّاجِحِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ وَثَانِيهَا: وَهُوَ أَنَّهُ يَتَضَمَّنُ إِيذَاءَ الرَّسُولِ وَذَلِكَ سَبَبٌ لِلَّعْنِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ سَبَبٌ لِإِيذَاءِ عَائِشَةَ وَإِيذَاءِ أَبَوَيْهَا وَمَنْ يَتَّصِلُ بِهِمْ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ عُرِفَ إِقْدَامُهُمْ عَلَيْهِ، وَلَا جِنَايَةَ عُرِفَ صُدُورُهَا عَنْهُمْ، وَذَلِكَ حَرَامٌ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ إِقْدَامٌ على ما يجوز أن يكون سبا لِلضَّرَرِ مَعَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ، وَالْعَقْلُ يَقْتَضِي التَّبَاعُدَ عَنْهُ لِأَنَّ الْقَاذِفَ بِتَقْدِيرِ كَوْنِهِ صَادِقًا لَا يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ عَلَى صِدْقِهِ بَلْ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ لِأَنَّهُ أَشَاعَ الْفَاحِشَةَ، وَبِتَقْدِيرِ كَوْنِهِ كَاذِبًا فَإِنَّهُ فيه يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ الْعَظِيمَ، وَمِثْلُ ذَلِكَ مِمَّا يَقْتَضِي صَرِيحُ الْعَقْلِ الِاحْتِرَازَ عَنْهُ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ تَضْيِيعٌ لِلْوَقْتِ بِمَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ،

Beşinci Kısım [Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا } “Onu işittiğiniz zaman: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz...' deseydiniz ya!” kavli hakkındadır.] Bu da edep babındandır; yani onu işittiğiniz zaman: 'Bunu konuşmak bize yakışmaz' deseydiniz ya! Onların bundan kaçınmalarının vacip olması birtakım vecihlerden dolayıdır: Birincisi: Onların bu fiili terk etmelerini gerektiren akıl ve din unsuru mevcuttur ve buna karşı koyacak bir şey de bulunmamıştır; dolayısıyla onların bu günahı terk etmiş oldukları zannının, onu işlemiş oldukları zannından daha kuvvetli olması vacip olmuştur. Şayet o günahın vuku bulduğunu haber verseydi, tercih edilmeyeni (mercûhu) tercih edilene (râcihe) üstün kılmış olurdu ki bu caiz değildir. İkincisi: Bu, Resûl'e eza vermeyi içermektedir; bu ise Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere Allah dünyada ve ahirette lanet etmiştir” [el-Ahzâb: 57] kavlinden ötürü lanete sebeptir. Üçüncüsü: İşlemeye cüret ettikleri bilinen bir sebep ve kendilerinden sâdır olduğu bilinen bir cinayet olmaksızın Âişe'ye, anne babasına ve onlara bağlı olanlara eza vermeye sebeptir ve bu haramdır. Dördüncüsü: İhtiyaç olmadığı halde zarara sebep olması caiz olan bir şeye kalkışmaktır; oysa akıl bundan uzak durmayı gerektirir. Çünkü iftira eden kimse, doğru sözlü olduğu varsayıldığında doğruluğundan ötürü bir sevabı hak etmez, bilakis hayasızlığı yaydığı için cezayı hak eder; yalancı olduğu varsayıldığında ise bunda büyük bir cezayı hak eder. İşte böyle bir durum, akl-ı selimin sakınmayı gerektirdiği şeylerdendir. Beşincisi: Vakti faydası olmayan bir şeyle zayi etmektir.

وَقَالَ ﵊: «مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لَا يَعْنِيهِ»

Peygamber [aleyhisselâm] da şöyle buyurmuştur: «Kişinin kendisini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmesi, Müslümanlığının güzelliğindendir.»

وَسَادِسُهَا: أَنَّ فِي إِظْهَارِ مَحَاسِنِ النَّاسِ وَسَتْرِ مَقَابِحِهِمْ تَخَلُّقًا بِأَخْلَاقِ اللَّه تَعَالَى،

Altıncısı: İnsanların güzelliklerini ortaya çıkarıp çirkinliklerini örtmede Allah Teâlâ'nın ahlakıyla ahlaklanmak vardır.

وَقَالَ ﵇: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّه»

Peygamber [aleyhisselâm] da: «Allah'ın ahlakıyla ahlaklanınız» buyurmuştur.

فَهَذِهِ الْوُجُوهُ تُوجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنَّهُ إِذَا سَمِعَ الْقَذْفَ أَنْ يَسْكُتَ عَنْهُ وَأَنْ يَجْتَهِدَ فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْوُقُوعِ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ جَازَ الْفَصْلُ بَيْنَ لَوْلَا وَبَيْنَ قُلْتُمْ بِالظَّرْفِ؟ قُلْنَا الْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَحْتَرِزُوا أَوَّلَ مَا سَمِعُوا بِالْإِفْكِ عَنِ التَّكَلُّمِ بِهِ.

İşte bu vecihler, akıllı kimseye kazfi (iftirayı) duyduğu zaman susmasını ve ona düşmekten sakınmak için gayret göstermesini vacip kılar. Şayet: '(Levlâ / لَوْلَا) ile (kultüm / قُلْتُمْ) arasının zarf ile ayrılması nasıl caiz olmuştur?' denilirse; deriz ki: Bundaki fayda, ifki işittikleri ilk anda onu konuşmaktan sakınmalarının kendilerine vacip olduğunu belirtmektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ فَفِيهِ سُؤَالَانِ:

O'nun: { سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ } “Hâşâ, Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin! Bu, pek büyük bir bühtandır” kavline gelince; bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَلِيقُ سُبْحَانَكَ بِهَذَا الْمَوْضِعِ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ التَّعَجُّبُ مِنْ عِظَمِ الْأَمْرِ، وَإِنَّمَا اسْتُعْمِلَ فِي مَعْنَى التَّعَجُّبِ لِأَنَّهُ يُسَبَّحُ اللَّه عِنْدَ رُؤْيَةِ الْعَجِيبِ مِنْ صَانِعِهِ ثُمَّ كَثُرَ حَتَّى اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ مُتَعَجَّبٍ مِنْهُ الثَّانِي: الْمُرَادُ تَنْزِيهُ اللَّه تَعَالَى عَنْ أَنْ تَكُونَ زَوْجَةُ نَبِيِّهِ فَاجِرَةً الثَّالِثُ: أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عن أن يرضى

Birinci Soru: 'Sübhâneke' [ifadesi] bu makama nasıl uygun düşmektedir? Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Bundan murat, işin büyüklüğünden dolayı hayrete düşmektir; hayret manasında kullanılmasının sebebi ise Yaratıcısından hayret verici bir şey görüldüğünde Allah'ın tesbih edilmesidir; sonra bu kullanım çoğalmış ve hayret edilen her şey için kullanılır olmuştur. İkincisi: Murat, peygamberinin eşinin iffetsiz olmasından Allah Teâlâ'yı tenzih etmektir. Üçüncüsü: O'nun [böyle bir şeye] razı olmaktan münezzeh olmasıdır.

الرَّابِعُ: أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ لَا يُعَاقِبَ هَؤُلَاءِ الْقَذَفَةَ الظَّلَمَةَ.

Dördüncüsü: O'nun, bu zalim iftiracıları cezalandırmamaktan münezzeh olmasıdır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ أُوجِبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَقُولُوا هَذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ مَعَ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِكَوْنِهِ كَذِبًا قَطْعًا؟

İkinci Soru: Onun kesin bir yalan olduğunu bilmedikleri halde onlara: 'Bu, pek büyük bir bühtandır' demeleri niçin vacip kılınmıştır?

وَالْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُتَمَكِّنِينَ مِنَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ بُهْتَانًا، لِأَنَّ زَوْجَةَ الرَّسُولِ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فَاجِرَةً الثَّانِي: أَنَّهُمْ لَمَّا جَزَمُوا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا ظَانِّينَ لَهُ بِالْقَلْبِ كَانَ إِخْبَارُهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْجَزْمِ كَذِبًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:

Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Onlar onun bühtan olduğunu bilme imkânına sahiptiler; zira Resûl'ün hanımının iffetsiz olması caiz değildir. İkincisi: Onlar bunu kalpleriyle kesin olarak zannetmedikleri halde kesin bir dille hüküm verdiklerinde, bu kesin hükmü haber vermeleri bir yalan olmuş olur. Bunun benzeri O'nun şu kavlidir:

وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [المنافقون: ١] .

{ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [el-Münâfikûn: 1].

[سورة النور (٢٤) : الآيات ١٧ الى ١٨]

[Nûr Suresi (24): Ayetler 17-18]

يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧) وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٨)

{ يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧) وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٨) } “Eğer inanıyorsanız, böylesi bir şeye ebediyen bir daha dönmemeniz için Allah size öğüt veriyor. (17) Allah size ayetleri açıklıyor. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (18)”

النوع السادس [في قَوْلُهُ تَعَالَى يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ] وَهَذَا مِنْ بَابِ الزَّوَاجِرِ، وَالْمَعْنَى يَعِظُكُمُ اللَّه بِهَذِهِ الْمَوَاعِظِ الَّتِي بِهَا تَعْرِفُونَ عِظَمَ هَذَا الذَّنَبِ وَأَنَّ فِيهِ الْحَدَّ وَالنَّكَالَ فِي الدُّنْيَا وَالْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ، لِكَيْ لَا تَعُودُوا إِلَى مِثْلِ هَذَا الْعَمَلِ أَبَدًا وَأَبَدُهُمْ مَا دَامُوا أَحْيَاءً مُكَلَّفِينَ، وَقَدْ دَخَلَ تَحْتَ ذَلِكَ مَنْ قَالَ وَمَنْ سَمِعَ فَلَمْ يُنْكِرْ، لِأَنَّ حَالَهُمَا سَوَاءٌ فِي أَنْ فَعَلَا مَا لَا يَجُوزُ وَإِنْ كَانَ مَنْ أَقْدَمَ عَلَيْهِ أَعْظَمَ ذَنْبًا، فَبَيَّنَ أَنَّ الْغَرَضَ بِمَا عَرَّفَهُمْ مِنْ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ أَنْ لَا يَعُودُوا إِلَى مِثْلِ مَا تَقَدَّمَ مِنْهُمْ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Altıncı Kısım [Allah Teâlâ'nın: { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız, böylesi bir şeye ebediyen bir daha dönmemeniz için Allah size öğüt veriyor” kavli hakkındadır.] Bu da sakındırmalar babındandır. Manası: 'Böyle bir amele ebediyen bir daha dönmeyesiniz diye -ki onların ebedi, hayatta ve mükellef kaldıkları süredir- bu günahın büyüklüğünü, onda dünyada had cezası ve ibretlik ceza, ahirette de azap bulunduğunu kendisiyle bileceğiniz bu öğütlerle Allah size vaaz etmektedir.' Söyleyen kimse ile işitip de karşı çıkmayan kimse bunun altına girmiştir; çünkü her ne kadar iftiraya cüret edenin günahı daha büyük olsa da, ikisinin durumu caiz olmayan bir şeyi yapmakta eşittir. Böylece onlara öğrettiği bu usulden maksadın, daha önce kendilerinden sâdır olan şeyin benzerine bir daha dönmemeleri olduğunu açıklamıştır. Burada meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الْقَذْفِ مِنَ الْإِيمَانِ وَعَلَى أَنَّ فِعْلَ الْقَذْفِ لَا يَبْقَى مَعَهُ الْإِيمَانُ، لِأَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى الشَّرْطِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ وَالْجَوَابُ: هذا معارض بقوله:

Birinci Mesele: Mutezile; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız” kavlinden, kazfi (iftirayı) terk etmenin imandan olduğuna ve kazf eylemiyle birlikte imanın kalmayacağına delil getirmiştir; zira şarta bağlanan şey, şart bulunmadığında yok olur. Cevap: Bu durum O'nun şu kavliyle çelişmektedir:

إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ [النور: ١١] أَيْ مِنْكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْقَذْفَ لَا يُوجِبُ الْخُرُوجَ عَنِ الْإِيمَانِ وَإِذَا ثَبَتَ التَّعَارُضُ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى التَّهْيِيجِ فِي الِاتِّعَاظِ وَالِانْزِجَارِ.

{ إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “O iftirayı getirenler, içinizden bir gruptur” [en-Nûr: 11] yani sizden ey müminler! Bu da göstermektedir ki kazf (iftira), imandan çıkmayı gerektirmez. Çelişki sabit olunca, bu ayeti öğüt alma ve sakınma hususunda teşvik etmeye hamlederiz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْ جَمِيعِ مَنْ وَعَظَهُ مُجَانَبَةَ مِثْلِ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَإِنْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَا يُطِيعُ، فَمِنْ هَذَا الوجه تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ مِنْ كُلِّهِمُ الطَّاعَةَ وَإِنْ عَصَوْا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا مَعْنَاهُ لِكَيْ لَا تَعُودُوا لِمِثْلِهِ وَذَلِكَ دَلَالَةُ الْإِرَادَةِ وَالْجَوَابُ: عَنْهُ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا.

İkinci Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, O Teâlâ'nın, öğüt verdiği herkesin gelecekte böyle bir şeyden sakınmasını irade ettiğine delalet etmiştir; her ne kadar içlerinde itaat etmeyecek kimseler bulunsa da. Bu bakımdan ayet, O Teâlâ'nın -isyan etseler bile- hepsinden itaati irade ettiğine delalet eder. Çünkü O'nun: { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا } “Allah size böylesi bir şeye dönmemeniz için öğüt veriyor” kavlinin anlamı, bir daha böylesine dönmeyesiniz diyedir; bu da iradenin delaletidir. Buna verilen cevap daha önce defalarca geçmişti.

المسألة الثَّالِثَةُ: هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى اللَّه تَعَالَى وَاعِظًا لِقَوْلِهِ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا؟ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ كَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى مُعَلِّمًا لِقَوْلِهِ: الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرَّحْمَنِ: ١، ٢] .

Üçüncü Mesele: { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا } “Allah size böylesi bir şeye dönmemeniz için öğüt veriyor” kavlinden dolayı Allah Teâlâ'nın 'Vâiz' (öğüt veren) olarak isimlendirilmesi caiz midir? En zahir olan [görüş], O'nun: { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” [er-Rahmân: 1, 2] kavlinden ötürü 'Muallim' (öğretmen) olarak isimlendirilmesinin caiz olmadığı gibi, bunun da caiz olmadığıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَاتِ مَا بِهِ يَعْرِفُ الْمَرْءُ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لِكَوْنِهِ عَلِيمًا حَكِيمًا يُؤَثِّرُ بِمَا يَجِبُ أَنْ يُبَيِّنَهُ وَيَجِبُ أَنْ يُطَاعَ لِأَجْلِ ذَلِكَ، لِأَنَّ مَنْ لَا يَكُونُ عَالِمًا لَا يَجِبُ قَبُولُ تَكْلِيفِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ يَأْمُرُ بِمَا لَا يَنْبَغِي، وَلِأَنَّ/ الْمُكَلَّفَ إِذَا أَطَاعَهُ فَقَدْ لَا يَعْلَمُ أَنَّهُ أَطَاعَهُ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِلطَّاعَةِ فَائِدَةٌ، وَأَمَّا مَنْ كَانَ عَالِمًا لَكِنَّهُ لَا يَكُونُ حَكِيمًا فَقَدْ يَأْمُرُهُ بِمَا لَا يَنْبَغِي فَإِذَا أَطَاعَهُ الْمُكَلَّفُ فَقَدْ يُعَذِّبُ الْمُطِيعَ وَقَدْ يُثِيبُ الْعَاصِيَ، وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِلطَّاعَةِ فَائِدَةٌ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا فَإِنَّهُ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا يَنْبَغِي وَلَا يُهْمِلُ جَزَاءَ الْمُسْتَحِقِّينَ، فَلِهَذَا ذَكَرَ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ وَخَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah size ayetleri açıklıyor. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavline gelince: Ayetlerden maksat, kişinin sarılması gereken şeyleri kendisiyle bileceği delillerdir. Sonra O, her şeyi bilen (Alîm) ve hüküm ve hikmet sahibi (Hakîm) olduğu için, açıklanması vacip olan şeyleri açıkladığını ve bundan dolayı Kendisine itaat edilmesinin vacip olduğunu bildirmiştir. Çünkü âlim olmayan kimsenin teklifini kabul etmek vacip olmaz; zira o, uygun olmayan şeyleri de emredebilir ve mükellef ona itaat ettiğinde kendisinin itaat ettiğini bilmeyebilir; o takdirde itaatin hiçbir faydası kalmaz. Âlim olup da hakîm olmayan kimseye gelince; o da uygun olmayan bir şeyi emredebilir, mükellef ona itaat ettiğinde itaat edene azap edebilir ve isyankârı ödüllendirebilir; o takdirde de itaatin bir faydası kalmaz. Âlim ve Hakîm olduğunda ise, ancak uygun olanı emreder ve hak edenlerin karşılığını zayi etmez. İşte bu sebeple bu iki sıfatı zikretmiş ve onları özellikle belirtmiştir. Burada bazı sorular vardır:

الْأَوَّلُ: الْحَكِيمُ هُوَ الَّذِي لَا يَأْتِي بِمَا لَا يَنْبَغِي، وَإِنَّمَا يَكُونُ كَذَلِكَ لَوْ كَانَ عَالِمًا بِقُبْحِ الْقَبِيحِ وَعَالِمًا بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ فَيَكُونُ الْعَلِيمُ دَاخِلًا فِي الْحَكِيمِ، فَكَانَ ذِكْرُ الْحَكِيمِ مُغْنِيًا عَنْهُ. هَذَا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ فَالْحِكْمَةُ هِيَ الْعِلْمُ فَقَطْ، فَذِكْرُ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ يَكُونُ تَكْرَارًا مَحْضًا الْجَوَابُ: يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى التَّأْكِيدِ.

Birincisi: Hakîm, uygunsuz olanı yapmayan kimsedir; bu da ancak çirkinin çirkinliğini bilen ve ondan müstağni olduğunu bilen kimse için geçerlidir. Dolayısıyla Alîm sıfatı Hakîm sıfatının içine girer ve Hakîm sıfatının zikredilmesi onu karşılar. Bu durum Mutezile'nin görüşüne göredir. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in görüşüne göre ise hikmet sadece ilim demektir; bu durumda 'el-Alîm el-Hakîm' zikri sırf bir tekrar olur. Cevap: Bu durum tekide hamledilir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَجِبُ قَبُولُ بَيَانِ اللَّه تَعَالَى لِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ عَالِمًا حَكِيمًا، وَالْحَكِيمُ هُوَ الَّذِي لَا يَفْعَلُ الْقَبَائِحَ فَتَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ خَالِقًا لِلْقَبَائِحِ لَمَا جَازَ الِاعْتِمَادُ على وعده ووعيده والجواب: الحكم عِنْدَنَا هُوَ الْعَلِيمُ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ الِاعْتِمَادُ عَلَى قَوْلِهِ لِكَوْنِهِ عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ لَا اعْتِمَادَ عَلَى قَوْلِهِ الْبَتَّةَ.

İkinci Soru: Mutezile şöyle demiştir: Ayet, Allah Teâlâ'nın açıklamasının sırf âlim ve hakîm olmasından ötürü kabul edilmesinin vacip olduğuna delalet etmiştir. Hakîm ise çirkin fiilleri işlemeyendir. Dolayısıyla bu ayet, eğer O çirkinliklerin yaratıcısı olsaydı O'nun vaadine ve tehdidine güvenmenin caiz olmayacağına delalet eder. Cevap: Bizim katımızda hakîm, âlim olandır. O'nun sözüne güvenmek ancak bilinen her şeyi bilmesinden ötürü caizdir; zira cahil kimsenin sözüne asla güvenilmez.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قالت المعتزلة قوله: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ أَيْ لِأَجْلِكُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَهُ مُعَلَّلَةٌ بِالْأَغْرَاضِ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: لَكُمُ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ لِأَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ نَفْسَ ذَوَاتِهِمْ بَلِ الْغَرَضُ حُصُولَ انْتِفَاعِهِمْ وَطَاعَتِهِمْ وَإِيمَانِهِمْ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُلِّ وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فَعَلَ بِهِمْ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لكان ذلك غرضا.

Üçüncü Soru: Mutezile demiştir ki: O'nun { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ } “Allah size açıklıyor” kavli, yani sizin için [açıklıyor] demektir. Bu da O'nun fiillerinin gayelerle illetli olduğuna delalet eder. Ayrıca { لَكُمُ } “size” ifadesini zahirine hamletmek caiz değildir; çünkü gaye onların bizzat zatları değil, bilakis faydalanmalarının, itaatlerinin ve imanlarının gerçekleşmesidir. Bu da O Teâlâ'nın herkesten imanı irade ettiğine delalet eder. Cevap: Maksat, Sübhânehu Teâlâ'nın onlara, başkası yapsaydı bir gaye sayılacak olan muameleyi yapmış olmasıdır.

[سورة النور (٢٤) : آية ١٩]

[Nûr Suresi (24): Ayet 19]

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (١٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (١٩) } “İnananlar arasında çirkin hayasızlığın (fahşânın) yayılmasını arzu edenler için dünyada da ahirette de can yakıcı bir azap vardır. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (19)”

النوع السابع اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ مَا عَلَى أَهْلِ الْإِفْكِ وَمَا عَلَى مَنْ سَمِعَ مِنْهُمْ، وَمَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَمَسَّكُوا بِهِ مِنْ آدَابِ الدِّينِ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ لِيُعْلَمَ أَنَّ مَنْ أَحَبَّ ذَلِكَ فَقَدْ شَارَكَ فِي هَذَا الذَّمِّ كَمَا شَارَكَ فِيهِ مَنْ فَعَلَهُ وَمَنْ لَمْ يُنْكِرْهُ، وَلِيُعْلَمَ أَنَّ أَهْلَ الْأَفْكِ كَمَا عَلَيْهِمُ الْعُقُوبَةُ فِيمَا أَظْهَرُوهُ، فَكَذَلِكَ يَسْتَحِقُّونَ الْعِقَابَ بِمَا أَسَرُّوهُ مِنْ مَحَبَّةِ إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ فِي الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ سَلَامَةِ الْقَلْبِ لِلْمُؤْمِنِينَ كَوُجُوبِ كَفِّ الجوارح والقول عما يضربهم، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Yedinci Kısım: Bilesin ki Sübhânehu Teâlâ, iftira ehline ve onları dinleyenlere gereken sorumluluğu ve din edeplerinden sarılmaları gereken şeyleri beyan edince, bunu şu kavliyle takip etmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ } “Çirkin hayasızlığın yayılmasını arzu edenler...” Böylece bunu arzu eden kimsenin, tıpkı onu yapan ve ona karşı çıkmayan kimse gibi bu kınamaya ortak olduğu bilinsin; yine iftira ehlinin açığa vurdukları şey sebebiyle cezayı hak ettikleri gibi, müminler arasında fahşânın yayılmasını istemek suretiyle gizledikleri şey sebebiyle de azabı hak ettikleri bilinsin. Bu durum, organları ve dili müminlere zarar verecek şeylerden alıkoymanın vacip oluşu gibi, kalbin de müminler için selametli olmasının vacip olduğuna delalet eder. Burada meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: مَعْنَى الْإِشَاعَةِ الِانْتِشَارُ يُقَالُ فِي هَذَا الْعَقَارِ سَهْمٌ شَائِعٌ إِذَا كَانَ فِي الْجَمِيعِ وَلَمْ يَكُنْ مُنْفَصِلًا، وَشَاعَ الْحَدِيثُ إِذَا ظَهَرَ فِي الْعَامَّةِ.

Birinci Mesele: İşaat (إشاعة) kelimesinin anlamı yayılmaktır. Bir gayrimenkulde hisse bölünmemiş olup tamamına yayıldığında sehmün şâi‘un (سهم شائع) denir. Söz halk arasında açığa çıkıp yayıldığında da şâ‘a'l-hadîsü (شاع الحديث) denir.

المسألة الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ يُفِيدُ الْعُمُومَ وَأَنَّهُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ كَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَذْفِ عَائِشَةَ إِلَّا أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ فَوَجَبَ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا فِي الْعُمُومِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهَا بِقَذَفَةِ عَائِشَةَ قوله تعالى فِي: الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّهُ صِيغَةُ جَمْعٍ وَلَوْ أَرَادَ عَائِشَةَ وَحْدَهَا لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ، وَالَّذِينَ خَصَّصُوهُ بِقَذَفَةِ عَائِشَةَ مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى عَبْدِ اللَّه بْنِ أُبَيٍّ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي سَعَى فِي إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ قَالُوا مَعْنَى الْآيَةِ: إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ وَالْمُرَادُ عَبْدُ اللَّه أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ أَيْ الزِّنَا فِي الَّذِينَ آمَنُوا أَيْ فِي عَائِشَةَ وَصَفْوَانَ.

İkinci Mesele: Şüphe yok ki O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ } “Şüphesiz arzu edenler” kavlinin zahiri umum ifade eder ve bu sıfatta olan herkesi kapsar. Hiç şüphe yok ki bu ayet Hz. Âişe'ye iftira hakkında inmiştir; ancak itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Bu sebeple ayeti umum ifade eden zahirine hamletmek vaciptir. Ayetin sadece Hz. Âişe'ye iftira atanlara tahsis edilmesinin caiz olmadığına delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آمَنُوا } “İnananlar” kavlidir; zira bu ifade çoğul kalıbıdır, şayet sadece Hz. Âişe'yi kastetseydi bu caiz olmazdı. Ayeti Hz. Âişe'ye iftira atanlara tahsis edenlerden bazıları, bunu Abdullah b. Übeyy'e hamletmişlerdir; çünkü fahşâyı yaymaya çalışan bizzat oydu. Onlar şöyle demişlerdir: Ayetin anlamı şudur: 'Şüphesiz sevenler' -ki kastedilen Abdullah'tır- 'çirkinliğin -yani zinanın- inananlar arasında -yani Âişe ve Safvân hakkında- yayılmasını [arzu edenler]'.

المسألة الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Mesele:

رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنِّي لَأَعْرِفُ قَوْمًا يَضْرِبُونَ صُدُورَهُمْ ضَرْبًا يَسْمَعُهُ أَهْلُ النَّارِ، وَهُمُ الْهَمَّازُونَ اللَّمَّازُونَ الَّذِينَ يَلْتَمِسُونَ عَوْرَاتِ الْمُسْلِمِينَ وَيَهْتِكُونَ سُتُورَهُمْ وَيُشِيعُونَ فِيهِمْ مِنَ الْفَوَاحِشِ مَا لَيْسَ فِيهِمْ»

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «{ إِنِّي لَأَعْرِفُ قَوْمًا يَضْرِبُونَ صُدُورَهُمْ ضَرْبًا يَسْمَعُهُ أَهْلُ النَّارِ، وَهُمُ الْهَمَّازُونَ اللَّمَّازُونَ الَّذِينَ يَلْتَمِسُونَ عَوْرَاتِ الْمُسْلِمِينَ وَيَهْتِكُونَ سُتُورَهُمْ وَيُشِيعُونَ فِيهِمْ مِنَ الْفَوَاحِشِ مَا لَيْسَ فِيهِمْ } “Ben birtakım kimseler bilirim ki, cehennem ehlinin duyacağı bir şekilde göğüslerine vururlar. Onlar; Müslümanların gizli ayıplarını araştıran, örtülerini yırtıp açan ve haklarında aslı astarı olmayan çirkinlikleri yayan arkadan çekiştiriciler (hemmâz) ve ayıplayıcılardır (lemmâz).»

وَعَنْهُ ﵊: «لَا يَسْتُرُ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ عَوْرَةَ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا سَتَرَهُ اللَّه يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَنْ أَقَالَ مُسْلِمًا صَفْقَتَهُ أَقَالَ اللَّه عَثْرَتَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَنْ سَتَرَ عَوْرَتَهُ سَتَرَ اللَّه عَوْرَتَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

Yine ondan (aleyhisselâm): «{ لَا يَسْتُرُ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ عَوْرَةَ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا سَتَرَهُ اللَّه يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَنْ أَقَالَ مُسْلِمًا صَفْقَتَهُ أَقَالَ اللَّه عَثْرَتَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَنْ سَتَرَ عَوْرَتَهُ سَتَرَ اللَّه عَوْرَتَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Bir mümin kul diğer bir mümin kulun ayıbını örterse, kıyamet gününde Allah da onun ayıbını örter. Kim bir Müslümanın alışverişini fesh etme talebini kabul ederse, Allah da kıyamet gününde onun hatasını bağışlar. Kim birinin ayıbını örterse, Allah da kıyamet gününde onun ayıbını örter.»

وَعَنْهُ ﵊: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ، وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّه عَنْهُ»

Yine ondan (aleyhisselâm): «{ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ، وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّه عَنْهُ } “Müslüman, Müslümanların elinden ve dilinden selamette olduğu kimsedir; muhacir de Allah'ın yasakladığı şeyleri terk eden kimsedir.»

وَعَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُمَرَ عَنْهُ ﵊ قَالَ: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُزَحْزَحَ عَنِ النَّارِ وَيَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَلْتَأْتِهِ مَنِيَّتُهُ وَهُوَ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه وَيُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَى النَّاسِ مَا يُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَيْهِ»

Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُزَحْزَحَ عَنِ النَّارِ وَيَدْخُلَ الْجَنَّةَ فَلْتَأْتِهِ مَنِيَّتُهُ وَهُوَ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه وَيُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَى النَّاسِ مَا يُحِبُّ أَنْ يُؤْتَى إِلَيْهِ } “Ateşten uzaklaştırılıp cennete girmek kimi sevindirirse, ölümü kendisine Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ederken ve kendisine yapılmasını istediği şeyin insanlara da yapılmasını arzu ederken gelsin.»

وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ ﵊: «لَا يُؤْمِنُ الْعَبْدُ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ مِنَ الْخَيْرِ» .

Enes'ten rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ لَا يُؤْمِنُ الْعَبْدُ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ مِنَ الْخَيْرِ } “Kul, kendisi için istediği hayrı kardeşi için de istemedikçe [kâmil manada] iman etmiş olmaz.»

المسألة الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي عَذَابِ الدُّنْيَا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِقَامَةُ الْحَدِّ عَلَيْهِمْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ الْحَدُّ وَاللَّعْنُ وَالْعَدَاوَةُ مِنَ اللَّه وَالْمُؤْمِنِينَ، ضَرَبَ رَسُولُ اللَّه ﷺ عَبْدَ اللَّه بن أبي وحسان ومسطح، وَقَعَدَ صَفْوَانُ لِحَسَّانَ فَضَرَبَهُ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ فَكَفَّ بَصَرَهُ، وَقَالَ الْحَسَنُ عَنَى بِهِ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّهُمْ قَصَدُوا أَنْ يَغُمُّوا رَسُولِ اللَّه ﷺ وَمِنَ أَرَادَ غَمَّ رَسُولِ اللَّه ﷺ فَهُوَ كَافِرٌ، وَعَذَابُهُمْ فِي الدُّنْيَا هُوَ مَا كَانُوا يَتْعَبُونَ فِيهِ وَيُنْفِقُونَ لِمُقَاتَلَةِ أَوْلِيَائِهِمْ مَعَ أَعْدَائِهِمْ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الَّذِينَ يُحِبُّونَ هُمُ الْمُنَافِقُونَ يُحِبُّونَ ذَلِكَ فَأَوْعَدَهُمُ اللَّه تَعَالَى الْعَذَابَ فِي الدُّنْيَا عَلَى يَدِ الرَّسُولِ ﷺ بِالْمُجَاهَدَةِ لِقَوْلِهِ: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ: ٧٣] وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْعَذَابِ مَا اسْتَحَقُّوهُ بِإِفْكِهِمْ وَهُوَ الْحَدُّ وَاللَّعْنُ وَالذَّمُّ. فَأَمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ فِي الْقَبْرِ عَذَابُهُ، وَفِي الْقِيَامَةِ عَذَابُ النَّارِ.

Dördüncü Mesele: Dünyadaki azap hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunun onlara had cezasının uygulanması olduğunu söylemiş, bazıları ise had, lanet ve Allah ile müminlerden gelen düşmanlık olduğunu söylemişlerdir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Abdullah b. Übeyy, Hassân ve Mıstah'ı cezalandırmıştır. Safvân ise Hassân'ı pusuya düşürüp ona kılıçla bir darbe vurmuş ve gözünü kör etmiştir. Hasan[-ı Basrî] demiştir ki: Bununla münafıkları kastetmiştir; çünkü onlar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i kederlendirmeyi amaçlamışlardı. Kim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i kederlendirmek isterse o kâfirdir; onların dünyadaki azabı ise dostlarının düşmanlarıyla savaşması uğruna çektikleri zahmet ve harcadıkları mallardır. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Sevenler münafıklardır, onlar bunu severlerdi; bu yüzden Allah Teâlâ: { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et ve onlara karşı sert davran” [et-Tevbe: 73] kavlinden ötürü dünyada Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) eliyle cihat edilmek suretiyle azabı onlara vaat etmiştir. En yakın olan [görüş], bu azaptan maksadın iftiraları sebebiyle hak ettikleri had cezası, lanet ve kınama olduğudur. Ahiret azabına gelince; şüphe yok ki onun azabı kabirde ve kıyamette cehennem ateşindedir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَهُوَ حَسَنُ الْمَوْقِعِ بِهَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّ مَحَبَّةَ الْقَلْبِ كَامِنَةٌ وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهَا إِلَّا بِالْأَمَارَاتِ، أَمَّا اللَّه سُبْحَانَهُ فَهُوَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، فَصَارَ هَذَا الذِّكْرُ نِهَايَةً فِي الزَّجْرِ لِأَنَّ مَنْ أَحَبَّ إِشَاعَةَ الْفَاحِشَةِ وَإِنْ بَالَغَ فِي إِخْفَاءِ تِلْكَ الْمَحَبَّةِ فَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَعْلَمُ ذَلِكَ مِنْهُ وَأَنَّ عِلْمَهُ سُبْحَانَهُ بِذَلِكَ الَّذِي أَخْفَاهُ كَعِلْمِهِ بِالَّذِي أَظْهَرَهُ وَيَعْلَمُ قَدْرَ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ.

O'nun: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” kavline gelince: Bu ifade bu makamda pek güzel oturmuştur; zira kalpteki sevgi gizlidir ve biz onu ancak alametlerle biliriz. Allah Sübhânehu'ya gelince, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Dolayısıyla bu zikir, sakındırmada son noktaya ulaşmıştır; çünkü çirkinliğin yayılmasını arzu eden kimse, bu sevgiyi gizlemede ne kadar ileri giderse gitsin, Allah Teâlâ'nın bunu kendisinden bildiğini, Sübhânehu'nun o gizlediği şeyi bilmesinin açığa vurduğu şeyi bilmesi gibi olduğunu ve bunun üzerindeki karşılığın miktarını bildiğini bilmektedir.

المسألة الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَزْمَ عَلَى الذَّنْبِ الْعَظِيمِ عَظِيمٌ، وَأَنَّ إِرَادَةَ الْفِسْقِ فِسْقٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ الْوَعِيدَ بِمَحَبَّةِ إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ.

Beşinci Mesele: Ayet, büyük bir günaha azmetmenin büyük bir günah olduğuna ve fıskı irade etmenin fısk olduğuna delalet eder; zira O Teâlâ tehdidi fahşânın yayılmasını sevmeye bağlamıştır.

المسألة السَّادِسَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ قَاذِفٍ لَمْ يَتُبْ مِنْ قَذْفِهِ فَلَا ثَوَابَ لَهُ مِنْ حَيْثُ اسْتَحَقَّ هَذَا الْعَذَابَ الدَّائِمَ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنِ اسْتِحْقَاقِ ضِدِّهِ الَّذِي هُوَ الثَّوَابُ، فَمِنْ هَذَا الوجه تَدُلُّ عَلَى مَا نَقُولُهُ فِي الْوَعِيدِ، وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَهُ يَرْجِعُ إِلَى مَسْأَلَةِ الْمُحَابَطَةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ.

Altıncı Mesele: Cübbâî demiştir ki: Ayet, iftirasından tövbe etmeyen her iftiracının, bu sürekli azabı hak ettiği andan itibaren hiçbir sevabının kalmayacağına delalet etmiştir; zira bu durum, onun zıddı olan sevabı hak etmeye engel olur. Bu bakımdan ayet, vaîd (tehdit) konusunda söylediğimiz şeye delalet eder. Bilesin ki bunun özü muhâbata (amellerin boşa çıkması) meselesine dayanır ve bunun bahsi daha önce geçmişti.

المسألة السَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى بَالَغَ فِي ذَمِّ مَنْ أَحَبَّ إِشَاعَةَ الْفَاحِشَةِ، فَلَوْ كَانَ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ لَمَا كَانَ مُشِيعُ الْفَاحِشَةِ إِلَّا هُوَ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ الذَّمَّ عَلَى إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ إِلَّا هُوَ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي فَعَلَ تِلْكَ الْإِشَاعَةَ وَغَيْرَهُ لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا مِنْهَا، وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ أَيْضًا قَدْ تَقَدَّمَ.

Yedinci Mesele: Mutezile demiştir ki: Allah Teâlâ fahşânın yayılmasını arzu edeni kınamada çok ileri gitmiştir; şayet kulların fiillerinin yaratıcısı O Teâlâ olsaydı, fahşâyı yayan ancak O olurdu. Dolayısıyla fahşânın yayılması sebebiyle kınanmayı ancak O'nun hak etmesi gerekirdi; çünkü o yayma eylemini yapan O'dur, O'ndan başkası ise bundan hiçbir şey yapmamıştır. Bununla ilgili açıklama da daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: الْمُصَابَةُ بِالْفُجُورِ لَا تُسْتَنْطَقُ، لِأَنَّ استنطاقها إشاعة للفاحشة وذلك ممنوع منه.

Sekizinci Mesele: Ebû Hanîfe (rahimehullâh) şöyle demiştir: İffetsizlikle itham edilen/uğrayan kadına söyletilip ikrar aranmaz; çünkü onu konuşturup söyletmek fahşâyı yaymaktır, bu ise yasaklanmıştır.

[سورة النور (٢٤) : آية ٢٠]

[Nûr Suresi (24): Ayet 20]

وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (٢٠)

{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ (٢٠) } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti bulunmasaydı ve şüphesiz Allah çok şefkatli ve çok merhametli olmasaydı [helak olurdunuz]! (20)”

النوع الثامن وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ جَوَابَهُ مَحْذُوفٌ وَكَأَنَّهُ قَالَ لَهَلَكْتُمْ أَوْ لَعَذَّبَكُمُ اللَّه وَاسْتَأْصَلَكُمْ لَكِنَّهُ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْخِطَابُ لِحَسَّانَ وَمِسْطَحٍ وَحَمْنَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ عَامًّا والثاني: جوابه في قوله:

Sekizinci Kısım: Bunda [çeşitli] vecihler vardır: Birincisi: [Şartın] cevabı mahzuftur; sanki 'mutlaka helak olurdunuz' veya 'Allah mutlaka sizi azaplandırıp kökünüzü kazırdı, fakat O çok şefkatli ve çok merhametlidir' buyurmuş gibidir. İbn Abbâs hitabın Hassân, Mıstah ve Hamne'ye olduğunu söylemiştir; hitabın genel olması da caizdir. İkincisi: Cevabı O'nun şu kavlindedir:

ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً [النُّورِ: ٢١] وَالثَّالِثُ: جَوَابُهُ لَكَانَتِ الْفَاحِشَةُ تَشِيعُ فَتَعْظُمُ الْمَضَرَّةُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّ جَوَابَهُ مَحْذُوفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ مِنْ بَعْدِ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ [النور: ٢١] كَالْمُنْفَصِلِ مِنَ الْأَوَّلِ فَلَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِلْأَوَّلِ، خُصُوصًا وَقَدْ وَقَعَ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ كَلَامٌ آخَرُ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَوْلَا إِنْعَامُهُ بِأَنْ بَقِيَ وَأَمْهَلَ وَمَكَّنَ مِنَ التَّلَافِي لَهَلَكُوا، لَكِنَّهُ لِرَأْفَتِهِ لَا يَدَعُ مَا هُوَ لِلْعَبْدِ أَصْلَحُ وإن جنى على نفسه.

{ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً } “Sizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı” [en-Nûr: 21]. Üçüncüsü: Cevabı, 'fahşâ yayılır ve zarar büyürdü' takdirindedir; bu da Ebû Müslim'in görüşüdür. En yakın olan [görüş], cevabın mahzuf olduğudur; zira daha sonraki { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, sizden hiçbir kimse temize çıkamazdı” [en-Nûr: 21] kavli birincisinden ayrı/müstakil gibidir, dolayısıyla birincinin cevabı olması gerekmez; bilhassa iki kelam arasına başka bir söz girmişken. Maksat şudur: Şayet O'nun hayatta bırakarak, mühlet vererek ve telafi imkânı tanıyarak lütufta bulunması olmasaydı helak olurlardı; fakat O, şefkatinden dolayı kul kendi aleyhine cinayet işlese bile kul için en uygun olanı terk etmez.

[سورة النور (٢٤) : آية ٢١]

[Nûr Suresi (24): Ayet 21]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢١) } “Ey iman edenler! Şeytanın adımlarına uymayın. Kim şeytanın adımlarına uyarsa bilsin ki o, çirkin hayasızlığı (fahşâ) ve kötülüğü (münker) emreder. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, sizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı. Fakat Allah dilediğini temize çıkarır. Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir. (21)”

النوع التَّاسِعُ قُرِئَ خُطُوَاتِ بِضَمِّ الطَّاءِ وَسُكُونِهَا، وَالْخُطُوَاتِ جَمْعُ خُطْوَةٍ وَهُوَ مِنْ خَطَا الرَّجُلُ يَخْطُو خَطْوًا، فَإِذَا أَرَدْتَ الْوَاحِدَةَ قُلْتَ خَطْوَةٌ مَفْتُوحَةَ الْأَوَّلِ، وَالْجَمْعُ يُفْتَحُ أَوَّلُهُ وَيَضُمُّ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ السِّيرَةُ وَالطَّرِيقَةُ، وَالْمَعْنَى لَا تَتَّبِعُوا آثَارَ الشَّيْطَانِ وَلَا تَسْلُكُوا مَسَالِكَهُ فِي الْإِصْغَاءِ إِلَى الْإِفْكِ وَالتَّلَقِّي لَهُ وَإِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ فِي الَّذِينَ آمَنُوا، واللَّه تَعَالَى وَإِنْ خَصَّ بِذَلِكَ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ نَهْيٌ لِكُلِّ الْمُكَلَّفِينَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ الْمُكَلَّفِينَ مَمْنُوعُونَ مِنْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ تَوَعَّدَهُمْ عَلَى اتِّبَاعِ خُطُوَاتِهِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَظَاهِرُ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَّبِعُوهُ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْكُفَّارَ لَكَانُوا قَدِ اتَّبَعُوهُ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ مَا عَلَى أَهْلِ الْإِفْكِ مِنَ الْوَعِيدِ أَدَّبَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْضًا، بِأَنْ خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِيَتَشَدَّدُوا فِي تَرْكِ الْمَعْصِيَةِ، لِئَلَّا يَكُونَ حَالُهُمْ كَحَالِ أَهْلِ الْإِفْكِ وَالْفَحْشَاءِ وَالْفَاحِشَةُ ما أفرط قيحه، وَالْمُنْكَرُ مَا تُنْكِرُهُ النُّفُوسُ فَتَنْفِرُ عَنْهُ وَلَا تَرْتَضِيهِ.

Dokuzuncu Kısım: Hutuvât (خُطُوَاتِ) kelimesi, tâ harfinin zammesiyle ve sükûnuyla okunmuştur. el-Hutuvât (الْخُطُوَاتِ), hutve (خُطْوَةٍ) kelimesinin çoğuludur; bu da adamın adım atmasını ifade eden hatâ yeracülü yahtû hatven (خَطا الرَّجُلُ يَخْطُو خَطْوًا) kökünden gelir. Tekilini kastettiğinde ilk harfi fethalı olarak hatve (خَطْوَةٌ) dersin; çoğulunun ilk harfi ise hem fethalanır hem zammelenir. Bundan kastedilen yol ve yöntemdir. Manası: İftiraya kulak vermek, onu dilden dile dolaştırmak ve inananlar arasında fahşâyı yaymak hususunda şeytanın izlerine uymayın ve onun yollarına girmeyin. Allah Teâlâ bununla müminleri tahsis etmiş olsa da bu, bütün mükelleflere yönelik bir nehiydir; O'nun: { وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } “Kim şeytanın adımlarına uyarsa bilsin ki o, çirkin hayasızlığı ve kötülüğü emreder” kavli de böyledir. Bilinmektedir ki bütün mükellefler bundan menedilmişlerdir. Allah Teâlâ'nın bununla müminleri tahsis ettiğini söylememizin sebebi şudur: O, şeytanın adımlarına uymaya karşı onları: { وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Kim şeytanın adımlarına uyarsa” kavliyle tehdit etmiştir; bunun zahiri ise onların henüz ona uymamış olduklarıdır. Şayet bununla kâfirler kastedilseydi, onlar zaten ona uymuş olurlardı. Sanki Sübhânehu iftira ehli hakkındaki tehdidi beyan edince, durumları iftira ve fahşâ ehlinin durumuna benzemesin diye, günahı terk etmede kararlı davransınlar diye müminleri de özellikle zikrederek terbiye etmiştir. Fahşâ (الْفَاحِشَةُ), çirkinliği aşırı olandır; münker (الْمُنْكَرُ) ise nefislerin inkâr edip uzaklaştığı ve razı olmadığı şeydir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً فَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ مَا زَكَّى بِالتَّشْدِيدِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الزَّكِيَّ مَنْ بَلَغَ فِي طَاعَةِ اللَّه مَبْلَغَ الرِّضَا وَمِنْهُ يُقَالُ زَكَى الزَّرْعُ، فَإِذَا بَلَغَ الْمُؤْمِنُ مِنَ الصَّلَاحِ فِي الدِّينِ إِلَى مَا يَرْضَاهُ اللَّه تَعَالَى سُمِّيَ زَكِيًّا، وَلَا يُقَالُ زَكِيٌّ إِلَّا إِذَا وُجِدَ زَكِيًّا، كَمَا لَا يُقَالُ لِمَنْ تَرَكَ الْهُدَى هَدَاهُ اللَّه تَعَالَى مُطْلَقًا، بَلْ يُقَالُ هُدَاهُ اللَّه فَلَمْ يَهْتَدِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا فِي مَسْأَلَةِ الْمَخْلُوقِ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ فَقَالُوا التَّزْكِيَةَ كَالتَّسْوِيدِ وَالتَّحْمِيرِ فَكَمَا أَنَّ التَّسْوِيدَ تَحْصِيلُ السَّوَادِ، فَكَذَا التَّزْكِيَةُ تَحْصِيلُ الزَّكَاءِ فِي الْمَحَلِّ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَاهُنَا تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا: حَمْلُ التَّزْكِيَةِ عَلَى فِعْلِ الْأَلْطَافِ وَالثَّانِي: حَمْلُهَا عَلَى الْحُكْمِ بِكَوْنِ الْعَبْدِ زَكِيًّا، قَالَ أَصْحَابُنَا: الْوَجْهَانِ عَلَى خِلَافِ الظَّاهِرِ، ثُمَّ نقيم الدلالة

O'nun: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, sizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı” kavline gelince: Ya'kûb ve İbn Muhaysın şedde ile mâ zekkâ (مَا زَكَّى) şeklinde okumuşlardır. Bilesin ki zekî (زَّكِيّ), Allah'a itaatte rıza mertebesine ulaşan kimsedir; ekinin boy atıp gelişmesine de zeke'z-zer'u (زَكَى الزَّرْعُ) denmesi bundandır. Mümin, dindeki salah hususunda Allah Teâlâ'nın razı olacağı mertebeye ulaştığında 'zekî' diye isimlendirilir. Bir kimseye ancak temiz ve salih olarak bulunduğunda zekî denir; tıpkı hidayeti terk eden kimseye mutlak olarak 'Allah Teâlâ ona hidayet etti' denmeyip bilakis 'Allah ona doğru yolu gösterdi ama o hidayete ermedi' denmesi gibi. Arkadaşlarımız yaratılmış fiil meselesinde O'nun: { وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini temize çıkarır” kavlini delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Tezkiye (temize çıkarma), tesvîd (siyaha boyama) ve tahmîr (kırmızıya boyama) gibidir. Nasıl ki tesvîd siyahlığı meydana getirmek ise, tezkiye de mahalde temizliği/salâhı meydana getirmektir. Mutezile demiştir ki: Burada iki tevil vardır: Birincisi: Tezkiyenin lütufları fiil olarak yaratmaya hamledilmesidir. İkincisi: Kulun zekî olduğuna hükmetmeye hamledilmesidir. Arkadaşlarımız şöyle demiştir: Bu iki vecih de zahire aykırıdır. Sonra

الْعَقْلِيَّةَ عَلَى بُطْلَانِهِمَا أَيْضًا أَمَّا الوجه الْأَوَّلُ: فَيَدُلُّ عَلَى فَسَادِهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ فِعْلَ اللُّطْفِ هَلْ يُرَجِّحُ الدَّاعِيَ أَوْ لَا يُرَجِّحُهُ فَإِنْ لَمْ يُرَجِّحْهُ الْبَتَّةَ لَمْ يَكُنْ بِهِ تَعَلُّقٌ فَلَا يَكُونُ لُطْفًا، وَإِنْ رَجَّحَهُ فَنَقُولُ الْمُرَجَّحُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُنْتَهِيًا إِلَى حَدِّ الْوُجُوبِ، فَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ التَّرْجِيحِ إِمَّا أَنْ يَمْتَنِعَ وُقُوعُ الْفِعْلِ عِنْدَهُ أَوْ يُمْكِنَ أَوْ يَجِبَ، فَإِنِ امْتَنَعَ كَانَ مَانِعًا لَا دَاعِيًا، وَإِنْ أَمْكَنَ أَنْ يَكُونَ وَأَنْ لَا يَكُونَ، فَكُلُّ مَا يُمْكِنُ لَا يَلْزَمُ مِنْ فَرْضِ وُقُوعِهِ مُحَالٌ، فَلْيُفْرَضْ تَارَةً وَاقِعًا وَأُخْرَى غَيْرَ وَاقِعٍ، فَامْتِيَازُ وَقْتِ الْوُقُوعِ عَنْ وَقْتِ اللَّاوُقُوعِ، إِمَّا أَنْ يَتَوَقَّفَ عَلَى انْضِمَامِ قَيْدٍ إِلَيْهِ أَوْ لَا يَتَوَقَّفَ، فَإِنْ تَوَقَّفَ كَانَ الْمُرَجَّحُ هُوَ الْمَجْمُوعُ الْحَاصِلُ بَعْدَ انْضِمَامِ هَذَا الْقَيْدِ، فَلَا يَكُونُ الْحَاصِلُ أَوَّلًا مُرَجَّحًا، وَإِنْ لَمْ يَتَوَقَّفْ كَانَ اخْتِصَاصُ أَحَدِ الْوَقْتَيْنِ بِالْوُقُوعِ وَالْآخَرِ بِاللَّاوُقُوعِ تَرْجِيحًا لِلْمُمْكِنِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَمَّا إِنَّ اللُّطْفَ مُرَجِّحًا مُوجِبًا كَانَ فَاعِلُ اللُّطْفِ فَاعِلًا لِلْمَلْطُوفِ فِيهِ، فَكَانَ تَعَالَى فَاعِلًا لِفِعْلِ الْعَبْدِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ عَلَّقَ التَّزْكِيَةَ عَلَى الْمَشِيئَةِ وَفِعْلُ اللُّطْفِ وَاجِبٌ، وَالْوَاجِبُ لَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَشِيئَةِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ عَلَّقَ التَّزْكِيَةَ عَلَى الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ وَخَلْقُ/ الْأَلْطَافِ وَاجِبٌ فَلَا يَكُونُ مُعَلَّقًا بِالْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ وَأَمَّا الوجه الثَّانِي: وَهُوَ الْحُكْمُ بِكَوْنِهِ زَكِيًّا فَذَلِكَ واجب لأنه لو يُحْكَمْ بِهِ لَكَانَ كَذِبًا وَالْكَذِبُ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ تَعْلِيقُهُ بِالْمَشِيئَةِ؟ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ نَصٌّ فِي الْبَابِ.

bu ikisinin geçersizliğine dair aklî delili de ortaya koyarız. Birinci veche gelince; bunun bozuk olduğuna vecihler delalet eder: Birincisi: Lütuf fiili güdüyü (dâîyi) tercih ettirir mi, yoksa ettirmez mi? Eğer onu kesinlikle tercih ettirmezse, onunla bir irtibatı olmaz ve lütuf sayılmaz. Eğer onu tercih ettirirse, deriz ki: Tercih ettirici unsurun mutlaka vücûb (zorunluluk) derecesine ulaşması gerekir; zira o tercih derecesiyle birlikte fiilin meydana gelmesi ya imkânsız olur ya mümkün olur ya da vacip olur. Eğer imkânsız olursa güdü değil engelleyici olur. Eğer olması da olmaması da mümkün olursa, mümkün olan her şeyin var sayılmasından bir muhal doğmaz; öyleyse bir kez vaki olduğu, bir kez de vaki olmadığı farz edilsin. Vuku bulma vaktinin vuku bulmama vaktinden ayrışması, ya buna bir kaydın eklenmesine bağlıdır ya da bağlı değildir. Eğer bağlı olursa, tercih ettirici olan bu kaydın eklenmesinden sonra hâsıl olan toplam şeydir; dolayısıyla başta hâsıl olan tercih ettirici olmaz. Eğer bağlı olmazsa, iki vakitten birinin vuku bulmaya, diğerinin vuku bulmamaya tahsis edilmesi, mümkünün tercihsiz tercih edilmesi olur ki bu imkânsızdır. Eğer lütuf vacip kılan bir tercih edici ise, lütfu yapan, lütfedilen şeyin de faili olur; böylece kulun fiilinin faili O Teâlâ olmuş olur. İkincisi: O Teâlâ: { وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini temize çıkarır” buyurarak tezkiyet etmeyi meşîete bağlamıştır; lütuf fiili ise [Mutezile'ye göre] vaciptir, vacip olan ise meşîete bağlanmaz. Üçüncüsü: O, tezkiyet etmeyi lütuf ve merhamete bağlamıştır; lütufları yaratmak ise vaciptir, dolayısıyla lütuf ve merhamete bağlanamaz. İkinci veche, yani onun zekî olduğuna hükmetmeye gelince: Bu vaciptir; çünkü şayet öyle hükmetmeseydi bu yalan olurdu, Allah Teâlâ hakkında yalan ise muhaldir. Öyleyse bunun meşîete bağlanması nasıl caiz olabilir? Böylece O'nun: { وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Fakat Allah dilediğini temize çıkarır” kavlinin bu konuda açık bir nass olduğu sabit olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَسْمَعُ أَقْوَالَكُمْ فِي الْقَذْفِ وَأَقْوَالَكُمْ فِي إِثْبَاتِ الْبَرَاءَةِ، عَلِيمٌ بِمَا فِي قُلُوبِكُمْ مِنْ مَحَبَّةِ إِشَاعَةِ الْفَاحِشَةِ أَوْ مِنْ كَرَاهِيَتِهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ الِاحْتِرَازُ عَنْ معصيته.

O'nun: { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir” kavline gelince: Kastedilen, iftira hususundaki sözlerinizi de beraati ispat hususundaki sözlerinizi de işittiği; kalplerinizde fahşânın yayılmasını sevme veya bundan hoşlanmama namına ne varsa bildiğidir. Durum böyle olunca, O'na isyan etmekten sakınmak vacip olur.

[سورة النور (٢٤) : آية ٢٢]

[Nûr Suresi (24): Ayet 22]

وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢)

{ وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢) } “İçinizden fazilet ve imkân sahibi olanlar; akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere [mallarından] vermemeye yemin etmesinler; affetsinler ve hoşgörsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını arzu etmez misiniz? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (22)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا أَدَّبَ أَهْلَ الْإِفْكِ وَمَنْ سَمِعَ كَلَامَهُمْ كَمَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ، فَكَذَلِكَ أَدَّبَ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا حَلَفَ أَنْ لَا يُنْفِقَ عَلَى مِسْطَحٍ أَبَدًا، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي بَكْرٍ حَيْثُ حَلَفَ أَنْ لَا يُنْفِقَ عَلَى مِسْطَحٍ وَهُوَ ابْنُ خَالَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَقَدْ كَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِهِ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَعَلَى قَرَابَتِهِ، فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ قَالَ لَهُمْ أَبُو بَكْرٍ قُومُوا فَلَسْتُمْ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْكُمْ وَلَا يَدْخُلَنَّ عَلَيَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ، فَقَالَ مِسْطَحٌ أَنْشُدُكَ اللَّه وَالْإِسْلَامَ وَأَنْشُدُكَ الْقُرَابَةَ وَالرَّحِمَ أَنْ لَا تُحْوِجَنَا إِلَى أَحَدٍ، فَمَا كَانَ لَنَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مِنْ ذَنْبٍ، فَقَالَ لِمِسْطَحٍ إِنْ لَمْ تَتَكَلَّمْ فَقَدْ ضَحِكْتَ! فَقَالَ قَدْ كَانَ ذَلِكَ تَعَجُّبًا مِنْ قَوْلِ حَصَانٍ فَلَمْ يَقْبَلْ عُذْرَهُ، وَقَالَ انْطَلِقُوا أَيُّهَا الْقَوْمُ فَإِنَّ اللَّه لَمْ يَجْعَلْ لَكُمْ عُذْرًا وَلَا فَرَجًا، فَخَرَجُوا لَا يدرون أين يذهبون وأن يَتَوَجَّهُونَ مِنَ الْأَرْضِ، فَبَعَثَ رَسُولَ اللَّه ﷺ يُخْبِرُهُ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ أَنْزَلَ عَلَيَّ كِتَابًا يَنْهَاكَ فِيهِ أَنْ تُخْرِجَهُمْ فَكَبَّرَ أَبُو بَكْرٍ وَسَرَّهُ، وَقَرَأَ رَسُولُ اللَّه ﷺ الْآيَةَ عَلَيْهِ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَى قَوْلِهِ: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ قَالَ بَلَى يَا رَبِّ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يُغْفَرَ لِي، وَقَدْ تَجَاوَزْتُ عَمَّا كَانَ، فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى بَيْتِهِ وَأَرْسَلَ إِلَى مِسْطَحٍ وَأَصْحَابِهِ، وَقَالَ قَبِلْتُ مَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى الرَّأْسِ وَالْعَيْنِ، وَإِنَّمَا فَعَلْتُ بِكُمْ مَا فَعَلْتُ إِذْ سَخِطَ اللَّه عَلَيْكُمْ، أَمَّا إِذَا عَفَا عَنْكُمْ فَمَرْحَبًا بِكُمْ، وَجَعَلَ لَهُ مِثْلَيْ مَا كَانَ لَهُ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bilesin ki O Teâlâ, daha önce zikrettiğimiz gibi iftira ehlini ve onların sözlerini dinleyenleri terbiye ettiği gibi, Mıstah'a bir daha asla harcama yapmayacağına yemin ettiğinde Ebû Bekir'i de terbiye etmiştir. Müfessirler şöyle demiştir: Ayet, Ebû Bekir'in teyzesinin oğlu olan, yetim olarak onun himayesinde bulunan ve kendisine ve akrabalarına harcama yaptığı Mıstah'a bir daha nafaka vermeyeceğine yemin etmesi üzerine Ebû Bekir hakkında inmiştir. Ayet inince Ebû Bekir onlara: 'Kalkın, siz benden değilsiniz, ben de sizden değilim; hiçbiriniz yanıma girmesin!' dedi. Bunun üzerine Mıstah: 'Sana Allah ve İslam adına, akrabalık ve sıla-i rahim adına yalvarırım; bizi kimseye muhtaç etme! İşin başında bizim hiçbir günahımız yoktu' dedi. [Ebû Bekir] Mıstah'a: 'Konuşmadıysan bile güldün!' dedi. Mıstah: 'Bu, iffetli kadının (Âişe'nin) sözüne şaşırmaktan ibaretti' dedi; fakat onun özrünü kabul etmedi ve: 'Gidin ey topluluk! Zira Allah size hiçbir mazeret ve çıkış yolu kılmamıştır' dedi. Onlar da nereye gideceklerini ve yeryüzünün hangi tarafına yöneleceklerini bilemez halde çıktılar. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah Teâlâ'nın kendisine onları kovmasını yasaklayan bir kitap indirdiğini haber vermek üzere ona haber gönderdi. Ebû Bekir tekbir getirdi ve buna sevindi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayeti ona okudu. { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzu etmez misiniz?” kavline gelince: 'Evet, ey Rabbim! Şüphesiz ben bağışlanmayı isterim ve olmuş olan şeyleri bağışladım' dedi. Sonra Ebû Bekir evine gidip Mıstah ve arkadaşlarına haber gönderdi ve şöyle dedi: 'Allah'ın indirdiğini başım gözüm üstüne kabul ettim. Ben size ancak Allah size gazaplandığı için böyle yaptım; mademki O sizi affetti, o halde hoş geldiniz!' Ve ona o günden önce verdiğinin iki katını tahsis etti. Burada meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: وَلا يَأْتَلِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ مِنِ ائْتَلَى إِذَا حَلَفَ، افْتَعَلَ مِنَ الْأَلِيَّةِ، وَالْمَعْنَى لَا يَحْلِفُ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ هَذَا ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: / أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنَ الْحَلِفِ عَلَى الْإِعْطَاءِ وَهُمْ أَرَادُوا الْمَنْعَ مِنَ الْحَلِفِ عَلَى تَرْكِ الْإِعْطَاءِ، فَهَذَا الْمُتَأَوِّلُ قَدْ

Birinci Mesele: O'nun: { وَلا يَأْتَلِ } kavli hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Meşhur olanıdır; bu, yemin etti manasına gelen i'telâ (ائْتَلَى) kökünden olup el-eliyye (الْأَلِيَّةِ - yemin) kelimesinden ifta'ale (افْتَعَلَ) veznindedir. Anlamı: 'Yemin etmesin' demektir. Ebû Müslim bu görüşün iki vecihten dolayı zayıf olduğunu söylemiştir: Birincisi: Ayetin zahiri bu tevile göre vermeye yemin etmekten nehyetmeyi gerektirir; oysa onlar vermeyi terk etmeye yemin etmekten nehyi kastetmişlerdir. Dolayısıyla bu tevili yapan kimse,

أَقَامَ النَّفْيَ مَكَانَ الْإِيجَابِ وَجَعَلَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ مَأْمُورًا بِهِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ قَلَّمَا يُوجَدُ فِي الْكَلَامِ افْتَعَلْتُ مَكَانَ أَفْعَلْتُ، وَإِنَّمَا يُوجَدُ مَكَانَ فَعَّلْتُ، وَهُنَا آلَيْتُ مِنَ الْأَلِيَّةِ افْتَعَلْتُ. فَلَا يُقَالُ أَفْعَلْتُ كَمَا لَا يُقَالُ مِنْ أَلْزَمْتُ الْتَزَمْتُ وَمِنْ أَعْطَيْتُ اعْتَطَيْتُ، ثم قال فِي يَأْتَلِ إِنَّ أَصْلَهُ يَأْتَلِي ذَهَبَتِ الْيَاءُ لِلْجَزْمِ لِأَنَّهُ نَهْيٌ وَهُوَ مِنْ قَوْلِكَ مَا آلَوْتُ فُلَانًا نُصْحًا، وَلَمْ آلُ فِي أَمْرِي جُهْدًا، أَيْ مَا قَصَّرْتُ وَلَا يَأْلُ وَلَا يَأْتَلِ وَاحِدًا، فَالْمُرَادُ لَا تُقَصِّرُوا فِي أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِمْ وَيُوجَدُ كَثِيرًا افْتَعَلْتُ مَكَانَ فَعَلْتُ تَقُولُ كَسَبْتُ وَاكْتَسَبْتُ وَصَنَعْتُ وَاصْطَنَعْتُ وَرَضِيتُ وَارْتَضَيْتُ، فَهَذَا التَّأْوِيلُ هُوَ الصَّحِيحُ دُونَ الْأَوَّلِ، وَيُرْوَى هَذَا التَّأْوِيلُ أَيْضًا عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. أَجَابَ الزَّجَّاجُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ بِأَنْ لَا تُخْذَفُ فِي الْيَمِينِ كَثِيرًا قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا [الْبَقَرَةِ: ٢٢٤] يَعْنِي أَنْ لَا تَبَرُّوا، وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

nefyi ispatın yerine koymuş, nehyedileni de emredilen kılmıştır. İkincisi: Kelamda ef'altü (أَفْعَلْتُ) yerine ifta'altü (افْتَعَلْتُ) pek bulunmaz; bu ancak fa''altü (فَعَّلْتُ) yerine bulunur. Burada ise âleytü (آلَيْتُ), eliyyeden (yeminden) ifta'altüdür. Dolayısıyla elzemtüden iltezemtü, a'taytüden i'tataytü denmediği gibi ef'altü denmez. Sonra ye'teli (يَأْتَلِ) hakkında demiştir ki: Bunun aslı ye'telîdir (يَأْتَلِي); nehiy olduğu için cezimden ötürü yâ gitmiştir. Bu da senin: 'Filana nasihat etmekten geri durmadım' ve 'İşimde elimden gelen gayreti esirgemedim' sözünden gelir; yani 'kusur etmedim/esirgemedim' demektir. Lâ ye'lü (لَا يَأْلُ) ile lâ ye'teli (لَا يَأْتَلِ) birdir. Kastedilen: 'Onlara iyilik etmekte kusur etmeyin' demektir. Fe'altü yerine ifta'altü çokça bulunur; nitekim kesebtü-iktesebtü, sana'tü-istana'tü, radîtü-irtadaytü dersin. İşte doğru olan tevil ilki değil, budur. Bu tevil Ebû Ubeyde'den de rivayet edilmektedir. Zeccâc birinci soruya şöyle cevap vermiştir: Yeminde 'lâ' (لَا) harfi çokça hazfedilir; Allah Teâlâ: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا } “İyilik yapmamak için Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın” [el-Bakara: 224] yani 'iyilik yapmamanız için' buyurmuştur. İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:

فَقُلْتُ يَمِينُ اللَّه أَبْرَحُ قَاعِدًا ... وَلَوْ قَطَعُوا رَأْسِي إِلَيْكِ وَأَوْصَالِي

Dedim ki: Allah'a yemin olsun, başımı ve uzuvlarımı senin uğrunda kesseler bile oturup kalmam...

أَيْ لَا أَبْرَحُ، وَأَجَابُوا عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي، أَنَّ جَمِيعَ الْمُفَسِّرِينَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ أَبِي مُسْلِمٍ فَسَّرُوا اللَّفْظَةَ بِالْيَمِينِ وَقَوْلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ حُجَّةٌ فِي اللُّغَةِ فَكَيْفَ الْكُلُّ، وَيُعَضِّدُهُ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَلَا يَتَأَلَّ.

Yani 'ayrılmam' demektir. İkinci soruya ise şöyle cevap vermişlerdir: Ebû Müslim'den önceki bütün müfessirler bu lafzı yeminle tefsir etmişlerdir; onların her birinin sözü dilde hüccet iken hepsinin birden hüccet oluşu nasıl inkâr edilir? Hasan[-ı Basrî]'nin ve lâ yete'elle (وَلَا يَتَأَلَّ) kıraati de bunu desteklemektedir.

المسألة الثَّانِيَةُ: أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أُولُوا الْفَضْلِ أَبُو بَكْرٍ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵁ كَانَ أَفْضَلَ النَّاسِ بَعْدَ الرَّسُولِ ﷺ لِأَنَّ الْفَضْلَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الدِّينِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ لَهُ، وَالْمَدْحُ مِنَ اللَّه تَعَالَى بِالدُّنْيَا غَيْرُ جَائِزٍ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ قَوْلُهُ: وَالسَّعَةِ تَكْرِيرًا فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْفَضْلَ فِي الدِّينِ، فَلَوْ كَانَ غَيْرُهُ مُسَاوِيًا لَهُ فِي الدَّرَجَاتِ فِي الدِّينِ لَمْ يَكُنْ هُوَ صَاحِبَ الْفَضْلِ لِأَنَّ الْمُسَاوِيَ لَا يَكُونُ فَاضِلًا، فَلَمَّا أَثْبَتَ اللَّه تَعَالَى لَهُ الْفَضْلَ مُطْلَقًا غَيْرَ مُقَيَّدٍ بِشَخْصٍ دُونَ شَخْصٍ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلُ الْخُلُقِ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﷺ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي حَقِّ الْغَيْرِ، فَإِنْ قِيلَ نَمْنَعُ إِجْمَاعَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى اخْتِصَاصِ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَبِي بَكْرٍ، قُلْنَا كُلُّ مَنْ طَالَعَ كُتُبَ التَّفْسِيرِ وَالْأَحَادِيثِ عَلِمَ أَنَّ اخْتِصَاصَ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَبِي بَكْرٍ بَالِغٌ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، فَلَوْ جَازَ مَنْعُهُ لَجَازَ مَنْعُ كُلِّ مُتَوَاتِرٍ، وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا أَفْضَلُ النَّاسِ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْأَفْضَلَ إِمَّا أَبُو بَكْرٍ أَوْ عَلِيٌّ، فَإِذَا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ عَلِيًّا تَعَيَّنَتِ الْآيَةُ لِأَبِي بَكْرٍ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَلِيًّا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا يَتَعَلَّقُ بِابْنَةِ أَبِي بَكْرٍ فَيَكُونُ حَدِيثُ عَلِيٍّ فِي الْبَيْنِ سَمِجًا الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِأَنَّهُ مِنْ أُولِي السَّعَةِ، وَإِنَّ عَلِيًّا لَمْ يَكُنْ مِنْ أُولِي السَّعَةِ فِي الدُّنْيَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَبُو بَكْرٍ قَطْعًا، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ أَبَا بَكْرٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِصِفَاتٍ عَجِيبَةٍ دَالَّةٍ عَلَى عُلُوِّ شَأْنِهِ فِي الدِّينِ أَحَدُهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَنَّى عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ وَالْوَاحِدُ إِذَا كُنِّيَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ دَلَّ عَلَى عُلُوِّ شَأْنِهِ/ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ [الْحِجْرِ: ٩] ، إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ [الْكَوْثَرِ: ١] فَانْظُرْ إِلَى الشَّخْصِ الَّذِي كَنَّاهُ اللَّه سُبْحَانَهُ مَعَ جَلَالِهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ كَيْفَ يَكُونُ عُلُوُّ شَأْنِهِ! وَثَانِيهَا: وَصَفَهُ بِأَنَّهُ صَاحِبُ الْفَضْلِ عَلَى الْإِطْلَاقِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ لِذَلِكَ بِشَخْصٍ دُونَ شَخْصٍ، وَالْفَضْلُ يَدْخُلُ فِيهِ الْإِفْضَالُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵁ كَمَا كَانَ فَاضِلًا عَلَى الْإِطْلَاقِ كَانَ مُفَضَّلًا عَلَى الْإِطْلَاقِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِفْضَالَ إِفَادَةُ مَا يَنْبَغِي لَا لِعِوَضٍ، فَمَنْ يَهَبُ السِّكِّينَ لِمَنْ يَقْتُلُ نَفْسَهُ لَا يُسَمَّى مُفَضَّلًا لِأَنَّهُ أَعْطَى مَا لَا يَنْبَغِي، وَمَنْ أَعْطَى لِيَسْتَفِيدَ مِنْهُ عِوَضًا إِمَّا مَالِيًّا أَوْ مَدْحًا أَوْ ثَنَاءً فَهُوَ مُسْتَفِيضٌ واللَّه تَعَالَى قَدْ وَصَفَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ: وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ

İkinci Mesele: Müfessirler { أُولُوا الْفَضْلِ } “Fazilet sahipleri” kavlinden kastedilenin Ebû Bekir olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu ayet, onun (radıyallâhu anh) Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sonra insanların en faziletlisi olduğuna delalet eder; çünkü bu ayette zikredilen fazilet ya dünyada ya da dindedir. Birincisi batıldır; zira O Teâlâ bunu onu övgü makamında zikretmiştir, Allah Teâlâ'nın dünyalıkla övmesi ise caiz değildir. Ayrıca şayet öyle olsaydı O'nun: { وَالسَّعَةِ } “ve imkân [sahibi]” kavli bir tekrar olurdu. Dolayısıyla bundan maksadın dindeki fazilet olması tayin eder. Şayet başkası dindeki derecelerde ona denk olsaydı, o fazilet sahibi olamazdı; zira denk olan üstün olamaz. Allah Teâlâ onun için fazileti bir şahsa kayıtlamaksızın mutlak olarak sabit kılınca, onun yaratılmışların en faziletlisi olması vacip oldu; Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında bu hükmün uygulanması terk edilmiş, dolayısıyla başkaları hakkında geçerli kalmıştır. Şayet: 'Biz bu ayetin Ebû Bekir'e mahsus olduğu hususundaki müfessirlerin icmaını kabul etmiyoruz' denilirse, deriz ki: Tefsir ve hadis kitaplarını inceleyen herkes, bu ayetin Ebû Bekir'e tahsisinin tevatür derecesine ulaştığını bilir. Eğer bunu reddetmek caiz olsaydı, her mütevatiri reddetmek caiz olurdu. Ayrıca bu ayet, kendisiyle kastedilenin insanların en faziletlisi olduğuna delalet etmektedir. Ümmet ise en faziletlinin ya Ebû Bekir ya da Ali olduğu hususunda icma etmiştir. Kastedilenin Ali olmadığını beyan ettiğimizde, ayet Ebû Bekir'e tayin etmiş olur. Kastedilenin Ali olmadığını iki vecihten ötürü söyledik: Birincisi: Bu ayetin öncesi ve sonrası Ebû Bekir'in kızıyla ilgilidir; dolayısıyla araya Ali'nin konusunun girmesi uygunsuz olur. İkincisi: O Teâlâ onu imkân sahiplerinden olmakla vasfetmiştir; Ali ise o vakitte dünyalık imkân sahiplerinden değildi. Böylece kastedilenin kesinlikle Ebû Bekir olduğu sabit oldu. Bilesin ki Allah Teâlâ bu ayette Ebû Bekir'i, dindeki yüce mertebesine delalet eden hayranlık uyandırıcı sıfatlarla nitelemiştir: Birincisi: Sübhânehu ondan çoğul lafzıyla kinaye yapmıştır; bir kimseden çoğul lafzıyla kinaye yapılması onun şanının yüceliğine delalet eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik” [el-Hicr: 9], { إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ } “Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik” [el-Kevser: 1] kavillerinde olduğu gibidir. Allah Sübhânehu'nun bunca celaliyle birlikte çoğul kalıbıyla kinaye yaptığı şahsın şanının ne denli yüce olacağına bir bak! İkincisi: Onu belli bir şahısla kayıtlamaksızın mutlak olarak fazilet sahibi diye vasfetmiştir. Fazilet (الْفَضْلُ) kavramının içine ihsanda bulunmak (ifdâl) da girer; bu da onun (radıyallâhu anh) mutlak olarak faziletli olduğu gibi, mutlak olarak ihsanda bulunan biri olduğuna delalet eder. Üçüncüsü: İhsan (ifdâl), verilmesi gerekeni bir karşılık beklemeksizin vermektir. Kendini öldürecek kimseye bıçak hibe eden kimseye ihsanda bulunan (mufaddıl) denmez; çünkü o, verilmemesi gereken bir şeyi vermiştir. Maddi bir karşılık veya övgü ve senâ elde etmek için veren kimse ise menfaat arayandır. Allah Teâlâ onu şöyle vasfetmiştir: { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ

نِعْمَةٍ تُجْزى إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى

نِعْمَةٍ تُجْزى إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى } “Temizlenmek üzere malını veren ve kendisinde hiç kimsenin karşılığı verilecek bir nimeti bulunmayan en muttaki kimse ise ondan (ateşten) uzaklaştırılacaktır; o ancak Yüce Rabbinin rızasını aramak için [verir].”

[اللَّيْلِ: ١٧- ٢٠] وَقَالَ فِي حَقِّ عَلِيٍّ: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً [الْإِنْسَانِ: ٩، ١٠] فِعَلِيٌّ أَعْطَى لِلْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ، وَأَبُو بَكْرٍ مَا أَعْطَى إِلَّا لِوَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى، فَدَرَجَةُ أَبِي بَكْرٍ أَعْلَى فَكَانَتْ عَطِيَّتُهُ فِي الْإِفْضَالِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ قَالَ: أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ فَكَلِمَةُ مِنْ لِلتَّمْيِيزِ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَيَّزَهُ عَنْ كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ بِصِفَةِ كَوْنِهِ أُولِي الْفَضْلِ، وَالصِّفَةُ الَّتِي بِهَا يَقَعُ الِامْتِيَازُ يَسْتَحِيلُ حُصُولُهَا فِي الْغَيْرِ، وَإِلَّا لَمَا كَانَتْ مُمَيِّزَةً لَهُ بِعَيْنِهِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ خَاصَّةٌ فِيهِ لَا فِي غَيْرِهِ الْبَتَّةَ وَخَامِسُهَا: أَمْكَنَ حَمْلُ الْفَضْلِ عَلَى طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى وَخِدْمَتِهِ وَقَوْلُهُ: وَالسَّعَةِ عَلَى الْإِحْسَانِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، فَكَأَنَّهُ كَانَ مُسْتَجْمِعًا لِلتَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّه وَهُمَا مِنْ أَعْلَى مَرَاتِبِ الصِّدِّيقِينَ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ اللَّه مَعَهُ لِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ وَلِأَجْلِ اتِّصَافِهِ بِهَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ قَالَ لَهُ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا [التَّوْبَةِ: ٤٠] وَسَادِسُهَا: إِنَّمَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ مَوْصُوفًا بِالسَّعَةِ لَوْ كَانَ جَوَّادًا بَذُولًا،

[el-Leyl: 17-20]. Hz. Ali hakkında da şöyle buyurmuştur: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً } “Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekleriz. Çünkü biz, asık suratlı ve çetin bir günden ötürü Rabbimizden korkarız” [el-İnsân: 9, 10]. Ali azap korkusundan ötürü vermiştir, Ebû Bekir ise sırf Yüce Rabbinin rızası için vermiştir. Dolayısıyla Ebû Bekir'in derecesi daha yücedir; ihsan hususunda onun bağışı daha tam ve daha kâmildir. Dördüncüsü: O: { أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ } “İçinizden fazilet sahipleri” buyurmuştur; buradaki 'min' (مِنْ) edatı temyiz içindir. Sanki Sübhânehu onu 'fazilet sahipleri' olma sıfatıyla bütün müminlerden ayırt etmiştir. Kendisiyle temeyyüzün gerçekleştiği sıfatın başkasında bulunması imkânsızdır; aksi takdirde bizzat onu ayırt edici olamazdı. Bu da bu sıfatın kesinlikle başkasında değil, sadece ona has olduğuna delalet eder. Beşincisi: Fazilet kavramını Allah Teâlâ'ya itaat ve hizmete, O'nun: { وَالسَّعَةِ } “ve imkân [sahibi]” kavlini de Müslümanlara ihsanda bulunmaya hamletmek mümkündür. Sanki o, Allah Teâlâ'nın emrini tazim etmeyi ve Allah'ın yaratıklarına şefkat göstermeyi kendisinde toplamıştır; bu ikisi ise sıddîkların en yüce mertebelerindendir. Her kim böyle olursa, O'nun: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” kavlinden dolayı Allah onunla beraberdir. Bu iki sıfatla nitelenmesinden dolayı ona: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” [et-Tevbe: 40] demiştir. Altıncısı: İnsan ancak cömert ve fedakâr olduğunda 'imkân sahibi' olarak nitelenir.

وَلَقَدْ قَالَ ﵊: «خَيْرُ النَّاسِ مَنْ يَنْفَعُ النَّاسَ»

O (aleyhisselâm) kesinlikle şöyle buyurmuştur: «{ خَيْرُ النَّاسِ مَنْ يَنْفَعُ النَّاسَ } “İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olandır.»

فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ خَيْرُ النَّاسِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَلَقَدْ كَانَ ﵁ جَوَّادًا بَذُولًا فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْ جُودِهِ أَنَّهُ لَمَّا أَسْلَمَ بُكْرَةَ الْيَوْمِ جَاءَ بِعُثْمَانَ بْنُ عَفَّانَ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ بَعْدَ أَنْ أَسْلَمُوا عَلَى يَدِهِ، وَكَانَ جُودُهُ فِي التَّعْلِيمِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى الدِّينِ وَالْبَذْلِ بِالدُّنْيَا كَمَا هُوَ مَشْهُورٌ، فَيَحِقُّ لَهُ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ السَّعَةِ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ إِسْلَامُهُ قَبْلَ إِسْلَامِ عَلِيٍّ أَوْ بَعْدَهُ، وَلَكِنِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ عَلِيًّا حِينَ أَسْلَمَ لَمْ يَشْتَغِلْ بِدَعْوَةِ النَّاسِ إِلَى دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ اشْتَغَلَ بِالدَّعْوَةِ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ أَوَّلَ النَّاسِ اشْتِغَالًا بِالدَّعْوَةِ إِلَى دِينِ مُحَمَّدٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ أَجَلَّ الْمَرَاتِبِ فِي الدِّينِ هَذِهِ الْمَرْتَبَةُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدَ الرَّسُولِ ﷺ هُوَ أَبُو بَكْرٍ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ

Bu da onun bu yönden insanların en hayırlısı olduğuna delalet etmiştir. O (radıyallâhu anh) her hususta pek cömert ve fedakârdı. Onun cömertliğindendir ki; o günün sabahında Müslüman olduğunda, kendi vesilesiyle İslam'a girmelerinden sonra Osman b. Affân'ı, Talha'yı, Zübeyr'i, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ı ve Osman b. Maz'ûn'u Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e getirmiştir. Onun öğretimdeki, dine irşattaki ve dünyalık fedakârlığındaki cömertliği meşhur olduğu gibidir; dolayısıyla onun imkân ehlinden olarak vasfedilmesi pek haklıdır. Ayrıca insanların onun İslam'a girişinin Ali'nin İslam'a girişinden önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf ettiklerini bir an için varsayalım; ancak Ali'nin Müslüman olduğunda insanları Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in dinine davet etmekle meşgul olmadığı, Ebû Bekir'in ise davetle meşgul olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Böylece Ebû Bekir, insanlardan Muhammed'in dinine davetle ilk meşgul olan kimse olmuştur. Şüphe yok ki dindeki en yüce mertebe bu mertebedir; dolayısıyla bu yönden de Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sonra insanların en faziletlisinin Ebû Bekir olması vacip olmuştur.

وَلِأَنَّهُ ﵇ قَالَ: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

Çünkü o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Kim güzel bir çığır açarsa, kıyamet gününe kadar hem onun ecri hem de onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir.»

فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِأَبِي بَكْرٍ مِثْلُ أَجْرِ كُلِّ مَنْ يَدْعُو إِلَى اللَّه، فَيَدُلُّ عَلَى الْأَفْضَلِيَّةِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ أَيْضًا وَسَابِعُهَا: أَنَّ الظُّلْمَ مِنْ ذَوِي الْقُرْبَى أَشَدُّ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Dolayısıyla Allah'a davet eden herkesin ecri kadar Ebû Bekir için de bir ecrin bulunması vacip olmuştur; bu da bu yönden yine en faziletli oluşa delalet eder. Yedincisi: Yakın akrabanın yaptığı zulüm daha ağırdır. Şair şöyle demiştir:

وَظُلْمُ ذَوِي الْقُرْبَى أَشُدُّ مَضَاضَةً ... عَلَى الْمَرْءِ مِنْ وَقْعِ الْحُسَامِ الْمُهَنَّدِ

Akrabaların yaptığı zulüm, insana keskin Hint kılıcının darbesinden daha acı gelir.

وَأَيْضًا فَالْإِنْسَانُ إِذَا أَحْسَنَ إِلَى غَيْرِهِ فَإِذَا قَابَلَهُ ذَلِكَ الْغَيْرُ بِالْإِسَاءَةِ كَانَ ذَلِكَ أَشَدَّ عَلَيْهِ مِمَّا إِذَا صَدَرَتِ الْإِسَاءَةُ مِنَ الْأَجْنَبِيِّ، وَالْجِهَتَانِ كَانَتَا مُجْتَمِعَتَيْنِ فِي حَقِّ مِسْطَحٍ ثُمَّ إِنَّهُ آذَى أَبَا بَكْرٍ بِهَذَا النوع مِنَ الْإِيذَاءِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ، فَانْظُرْ أَيْنَ مَبْلَغُ ذَلِكَ الضَّرَرِ فِي قَلْبِ أَبِي بَكْرٍ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُ بِأَنْ لَا يَقْطَعَ عَنْهُ بِرَّهُ وَأَنْ يَرْجِعَ مَعَهُ إِلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِحْسَانِ، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْمُجَاهَدَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا أَصْعَبُ مِنْ مُقَاتَلَةِ الْكُفَّارِ لِأَنَّ هَذَا مُجَاهَدَةٌ مَعَ النَّفْسِ وَذَلِكَ مُجَاهَدَةٌ مَعَ الْكَافِرِ وَمُجَاهَدَةُ النَّفْسِ أَشَقُّ، وَلِهَذَا

Ayrıca insan başkasına iyilik yaptığında, o başkası kendisine kötülükle karşılık verirse bu durum, kötülüğün bir yabancıdan sâdır olmasından çok daha ağır gelir. Bu iki yön de Mıstah hakkında bir araya gelmişti; üstelik o, eziyetlerin en büyüğü olan böylesi bir eziyetle Ebû Bekir'e eziyet etmiştir. Ebû Bekir'in kalbinde bu zararın nereye ulaştığına bir bak! Sonra Sübhânehu ona, ondan iyiliğini kesmemesini ve eskiden olduğu gibi ona ihsana dönmesini emretmiştir; bu ise mücahedelerin en büyüklerindendir. Hiç şüphe yok ki bu, kâfirlerle savaşmaktan daha zordur; çünkü bu nefisle yapılan bir mücahededir, diğeri ise kâfirle yapılan bir mücahededir; nefisle mücahede ise daha meşakkatlidir. İşte bu sebeple