Binûn

Nûr Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ ﵊: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»

O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ } “Küçük cihaddan büyük cihada döndük.»

وَثَامِنُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ أَبَا بَكْرٍ بِذَلِكَ لَقَّبَهُ بِأُولِي الْفَضْلِ وَأُولِي السَّعَةِ كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ أَنْتَ أَفْضَلُ مِنْ أَنْ تُقَابِلَ إِسَاءَتَهُ بِشَيْءٍ وَأَنْتَ أَوْسَعُ قَلْبًا مِنْ أَنْ تُقِيمَ لِلدُّنْيَا وَزْنًا، فَلَا يَلِيقُ بِفَضْلِكَ وَسَعَةِ قَلْبِكَ أَنْ تَقْطَعَ بِرَّكَ عَنْهُ بِسَبَبِ مَا صَدَرَ مِنْهُ مِنَ الْإِسَاءَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْخِطَابِ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الْفَضْلِ وَالْعُلُوِّ فِي الدِّينِ وَتَاسِعُهَا: أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ يُفِيدَانِ الْعُمُومَ فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْفَضْلِ وَالسَّعَةِ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْفَضْلِ وَكُلَّ السَّعَةِ لِأَبِي بَكْرٍ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ هُوَ الْعَالَمُ يَعْنِي قَدْ بَلَغَ فِي الْفَضْلِ

Sekizincisi: Allah Teâlâ Ebû Bekir'e bunu emrettiğinde onu "fazilet sahipleri" ve "genişlik/imkân sahipleri" diye vasıflandırmıştır. Sanki O (sübhânehu) şöyle demektedir: "Sen, onun kötülüğüne bir şeyle karşılık vermekten daha faziletlisin ve dünyaya bir değer biçmekten daha geniş bir kalbe sahipsin. Dolayısıyla senin faziletine ve gönül genişliğine, ondan sâdır olan kötülük sebebiyle iyiliğini ondan kesmek yakışmaz." Malumdur ki böylesi bir hitap, dinde faziletin ve yüceliğin zirvesine delalet eder. Dokuzuncusu: Elif ve lâm harfi [harf-i tarif] umum (kapsamlılık) ifade eder. Dolayısıyla "el-fadl" (fazilet) ve "es-sea" (genişlik) kelimelerindeki elif ve lâm, bütün faziletin ve bütün genişliğin Ebû Bekir'e ait olduğuna delalet eder; nitekim "falan kimse [tek başına] âlimdir" denildiğinde, fazilette öyle bir noktaya ulaşmıştır ki

إِلَى أَنْ صَارَ كَأَنَّهُ كُلُّ الْعَالَمِ وَمَا عداه كالعدم، وهذا وأيضا مَنْقَبَةٌ عَظِيمَةٌ وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ: وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا وَفِيهِ وُجُوهٌ: مِنْهَا: أَنَّ الْعَفْوَ قَرِينَةُ التَّقْوَى وَكُلُّ مَنْ كَانَ أَقْوَى فِي الْعَفْوِ كَانَ أَقْوَى فِي التَّقْوَى، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ أَفْضَلَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣] وَمِنْهَا: أَنَّ الْعَفْوَ وَالتَّقْوَى مُتَلَازِمَانِ فَلِهَذَا السَّبَبِ اجْتَمَعَا فِيهِ، أَمَّا التَّقْوَى فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى [اللَّيْلِ: ١٧] وَأَمَّا الْعَفْوُ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى:

sanki bütün âlim odur ve onun dışındakiler yok hükmündedir anlamına gelmesi gibidir; bu da yine büyük bir menkıbedir. Onuncusu: { وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا } “Affetsinler ve hoşgörsünler” buyruğudur. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Affetmek, takvanın ayrılmaz bir vasfıdır; affetmede kim daha güçlüyse takvada da daha güçlüdür. Kim de böyle olursa Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, en takvalı olanınızdır” [Hucurât 13] buyruğundan ötürü daha faziletli olur. Bir diğeri: Affetmek ile takva birbirinin lazımıdır; işte bu sebeple ikisi onda bir araya gelmiştir. Takva yönü, Allah Teâlâ'nın: { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى } “En takvalı olan ise ondan uzak tutulacaktır” [Leyl 17] buyruğundan; affetmek yönü ise Allah Teâlâ'nın:

وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا وحادي عاشرها: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ [الْمَائِدَةِ: ١٣] وَقَالَ فِي حَقِّ أَبِي بَكْرٍ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا فَمِنْ هَذَا الوجه يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ فِي جَمِيعِ الْأَخْلَاقِ حَتَّى فِي الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ وَثَانِيَ عَشَرَهَا: قَوْلُهُ: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَهُ بِكِنَايَةِ الْجَمْعِ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَّقَ غُفْرَانَهُ لَهُ عَلَى إِقْدَامِهِ عَلَى الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ فَلَمَّا حَصَلَ الشَّرْطُ مِنْهُ وَجَبَ تَرْتِيبُ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَوْلُهُ: يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ بِصِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ وَأَنَّهُ غَيْرُ مُقَيَّدٍ بِشَيْءٍ دُونَ شَيْءٍ فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ غَفَرَ لَهُ فِي مُسْتَقْبَلِ عُمُرِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ فَكَانَ مِنْ هَذَا الوجه ثَانِيَ اثْنَيْنِ لِلرَّسُولِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الْفَتْحِ: ٢] وَدَلِيلًا عَلَى صِحَّةِ إِمَامَتِهِ ﵁ فَإِنَّ إِمَامَتَهُ لَوْ كَانَتْ عَلَى خِلَافِ الْحَقِّ لَمَا كَانَ مَغْفُورًا لَهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَدَلِيلًا عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرَهُ الرَّسُولُ ﷺ فِي خَبَرِ بِشَارَةِ الْعَشَرَةِ بِأَنَّ أَبَا بَكْرٍ فِي الْجَنَّةِ وَثَالِثَ عَشَرَهَا: أَنَّهُ ﷾ لَمَّا قَالَ: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ غَفُورًا رَحِيمًا، وَالْغَفُورُ مُبَالَغَةٌ فِي الْغُفْرَانِ، فَعَظَّمَ أَبَا بَكْرٍ حَيْثُ خَاطَبَهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ الدل عَلَى التَّعْظِيمِ، وَعَظَّمَ نَفْسَهُ سُبْحَانَهُ حَيْثُ وَصَفَهُ بِمُبَالَغَةِ الْغُفْرَانِ، وَالْعَظِيمُ إِذَا عَظَّمَ نَفْسَهُ ثُمَّ عَظَّمَ مُخَاطِبَهُ فَالْعَظَمَةُ الصَّادِرَةُ مِنْهُ لِأَجْلِهِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ فِي غَايَةِ التَّعْظِيمِ، وَلِهَذَا قُلْنَا بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا قَالَ: إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ [الْكَوْثَرِ: ١] وَجَبَ أَنْ تَكُونَ/ الْعَطِيَّةُ عَظِيمَةً، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ثَانِيَ اثْنَيْنِ لِلرَّسُولِ ﷺ فِي هَذِهِ الْمَنْقَبَةِ أَيْضًا وَرَابِعَ عَشَرَهَا: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لما وصفه بأنه أولوا الْفَضْلِ وَالسَّعَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَدْحِ وَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ خَالِيًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ الْمَمْدُوحَ إِلَى هَذَا الْحَدِّ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، وَلَوْ كَانَ عَاصِيًا لَكَانَ كَذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها [النِّسَاءِ: ١٤] وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ كَانَ خَالِيًا عَنِ الْمَعَاصِي فَقَوْلُهُ: يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ غُفْرَانَ مَعْصِيَةٍ لِأَنَّ الْمَعْصِيَةَ الَّتِي لَا تَكُونُ لَا يُمْكِنُ غُفْرَانُهَا وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ وَجَبَ حَمْلُهَا عَلَى وَجْهٍ آخَرَ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ واللَّه أَعْلَمُ: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ لِأَجْلِ تَعْظِيمِكُمْ هَؤُلَاءِ الْقَذَفَةَ الْعُصَاةَ، فَيَرْجِعُ حَاصِلُ الْآيَةِ إِلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ إِنْ قَبِلْتَ هَؤُلَاءِ الْعُصَاةَ فَأَنَا أَيْضًا أَقْبَلُهُمْ وَإِنْ رَدَدْتَهُمْ، فَأَنَا أَيْضًا أَرُدُّهُمْ فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَاهُ مَرْتَبَةَ الشَّفَاعَةِ فِي الدُّنْيَا، فَهَذَا مَا حَضَرَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ واللَّه أَعْلَمُ فَإِنْ قِيلَ:

{ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا } “Affetsinler ve hoşgörsünler” buyruğundan dolayıdır. On birincisi: O (sübhânehu) Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Onları affet ve hoşgör” [Mâide 13] buyurmuş, Ebû Bekir hakkında da { وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا } “Affetsinler ve hoşgörsünler” buyurmuştur. Dolayısıyla bu yönden [ayet], affetme ve hoşgörüde dahi Ebû Bekir'in bütün ahlak hususlarında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ikinin ikincisi olduğuna delalet eder. On ikincisi: { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” buyruğudur; zira O (sübhânehu) Ebû Bekir'i tazim amacıyla çoğul zamiriyle zikretmiştir. Ayrıca O (sübhânehu) onu bağışlamasını, onun affa ve hoşgörüye yönelmesine bağlamıştır; şart kendisinden hâsıl olunca cezanın (karşılığın) da buna terettüp etmesi vacip olmuştur. Sonra { يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını” ifadesi gelecek zaman kipindedir ve herhangi bir şeyle kayıtlı olmaksızın mutlaktır. Bu sebeple ayet, O'nun (sübhânehu) ömrünün geri kalanında onu mutlak olarak bağışladığına delalet etmiştir. Böylece bu yönden de O'nun: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın” [Fetih 2] buyruğunda Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ikinin ikincisi olmuştur; aynı zamanda onun (radıyallâhu anh) imametinin sıhhatine delildir. Zira şayet onun imameti hakka aykırı olsaydı, mutlak olarak bağışlanmış olmazdı. Yine Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in aşere-i mübeşşere haberinde Ebû Bekir'in cennette olduğuna dair zikrettiği hususun doğruluğuna da delildir. On üçüncüsü: O (celle celâluhu): { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” buyurduğunda Zatını çok bağışlayıcı ve merhametli olmakla tavsif etmiştir. "Gafûr", bağışlamada mübalağa ifade eder. Ebû Bekir'e tazime delalet eden çoğul lafzıyla hitap ederek onu yüceltmiş, bağışlamada mübalağa ile Zatını niteleyerek Zatını da yüceltmiştir. Yüce olan biri Zatını yüceltip ardından muhatabını da yüceltirse, onun için O'ndan sâdır olan yücelik muhakkak tazimin en üst noktasında olur. İşte bu sebeple O (sübhânehu): { إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ } “Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik” [Kevser 1] buyurduğunda verilen bağışın pek yüce olması gerektiğini söyledik. Böylece ayet, Ebû Bekir'in bu menkıbede de Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ikinin ikincisi olduğuna delalet etmiştir. On dördüncüsü: O (sübhânehu) onu övgü makamında fazilet ve genişlik sahibi olarak nitelediğine göre, onun günahtan berî olduğunu söylemek vacip olur; çünkü bu derece övülen bir kimsenin cehennemlik olması caiz değildir. Şayet asi olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها } “Kim de Allah'a ve Resulüne isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar” [Nisâ 14] buyruğundan ötürü böyle olurdu. Onun günahlardan berî olduğu sabit olunca, { يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlaması” buyruğundan muradın bir günahın bağışlanması olması caiz olmaz; zira vuku bulmayan bir günahın bağışlanması mümkün değildir. Ayeti bu anlama hamletmenin mümkün olmadığı sabit olunca, onu başka bir veche hamletmek vacip olur. Sanki O (sübhânehu) -Allah en iyisini bilir- şöyle buyurmuştur: "Sizin bu iftiracı asileri affedip bağışlamanız sebebiyle Allah'ın [da] onları bağışlamasını istemez misiniz?" Böylece ayetin özü şuna döner: Sanki O (sübhânehu): "Ey Ebû Bekir! Sen bu asileri kabul edersen Ben de kabul ederim, eğer onları geri çevirirsen Ben de geri çeviririm" demiştir; sanki O (sübhânehu) Ebû Bekir'e dünyada şefaat mertebesi vermiştir. İşte bu ayet hakkında hatırımıza gelenler bunlardır, en doğrusunu Allah bilir. Şayet şöyle denilirse:

هَذِهِ الْآيَةُ تَقْدَحُ فِي فَضِيلَةِ أَبِي بَكْرٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ نَهَاهُ عَنْ هَذَا الْحَلِفِ فَدَلَّ عَلَى صُدُورِ الْمَعْصِيَةِ مِنْهُ قُلْنَا الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ النَّهْيَ لَا يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِهِ، قَالَ اللَّه تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ٤٨] وَلَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ ﵊ أَطَاعَهُمْ بَلْ دَلَّتِ الْأَخْبَارُ الظَّاهِرَةُ عَلَى صُدُورِ هَذَا الْحَلِفِ مِنْهُ، وَلَكِنْ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا تَكُونُ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى قَوْلِكُمْ وَثَانِيهَا: هَبْ أَنَّهُ صَدَرَ عَنْهُ ذَلِكَ الْحَلِفُ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ كَانَ مَعْصِيَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِامْتِنَاعَ مِنَ التَّفَضُّلِ قَدْ يَحْسُنُ خُصُوصًا فِيمَنْ يُسِيءُ إِلَى مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِ أَوْ فِي حَقِّ مَنْ يَتَّخِذُهُ ذَرِيعَةً إِلَى الْأَفْعَالِ الْمُحَرَّمَةِ لَا يُقَالُ فَلَوْ لَمْ تَكُنْ مَعْصِيَةً لَمَا جَازَ أَنْ يَنْهَى اللَّه عَنْهُ بقوله: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا النَّهْيُ لَيْسَ نَهْيَ زَجْرٍ وَتَحْرِيمٍ بَلْ هُوَ نَهْيٌ عَنْ تَرْكِ

"Bu ayet başka bir yönden Ebû Bekir'in faziletini zedeler; çünkü [Allah] onu bu yeminden nehyetmiştir, bu da kendisinden günah sâdır olduğuna delalet eder." Cevaben deriz ki: Bunun [birkaç] cevabı vardır: Birincisi: Nehiy, o fiilin vuku bulduğuna delalet etmez. Allah Teâlâ Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” [Ahzâb 48] buyurmuştur; fakat bu, onun (aleyhisselâm) onlara itaat ettiğine delalet etmez. Bilakis zahir haberler bu yeminin ondan sâdır olduğuna delalet etmiştir; ancak bu takdirde de ayet sizin dediğinize delil olmaz. İkincisi: Bir an için o yeminin ondan sâdır olduğunu varsayalım; peki bunun günah olduğunu nereden çıkardınız? Çünkü lütufta bulunmaktan imtina etmek, özellikle kendisine iyilik yapana kötülük eden kimse hakkında veya bunu haram fiillere vesile kılan kimse hakkında güzel bir davranış olabilir. "Eğer günah olmasaydı Allah'ın { وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ } “Fazilet sahipleri yemin etmesin” buyruğuyla bundan nehyetmesi caiz olmazdı" denilemez; zira biz deriz ki: Bu nehiy, bir men ve haram kılma nehyi değil, bilakis

الْأَوْلَى كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ اللَّائِقُ بِفَضْلِكَ وَسَعَةِ هِمَّتِكَ أَنْ لَا تَقْطَعَ هَذَا فَكَانَ هَذَا إِرْشَادًا إِلَى الْأَوْلَى لَا مَنْعًا عَنِ الْمُحَرَّمِ.

evlâ olanın terk edilmesine yönelik bir nehiydir. Sanki O (sübhânehu) Ebû Bekir'e: "Senin faziletine ve yüce himmetine yakışan, bu yardımı kesmemendir" demiştir. Dolayısıyla bu, haramdan men etme değil, evlâ olana bir irşattır.

المسألة الثَّالِثَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِسْطَحٌ لِأَنَّهُ كَانَ قَرِيبًا لِأَبِي بَكْرٍ وَكَانَ مِنَ الْمَسَاكِينِ وَكَانَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الذَّنْبِ الَّذِي وَقَعَ مِنْهُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَذَفَ كَمَا فَعَلَهُ عَبْدُ اللَّه بْنُ أُبَيٍّ فَإِنَّهُ ﵊ حَدَّهُ وَأَنَّهُ تَابَ عَنْ ذَلِكَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ كَانَ تَارِكًا لِلنُّكْرِ وَمِظْهِرًا لِلرِّضَا، وَأَيُّ الْأَمْرَيْنِ كَانَ فَهُوَ ذَنْبٌ.

Üçüncü Mesele: { أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere” buyruğundan muradın Mıstah olduğu hususunda icma etmişlerdir; çünkü o hem Ebû Bekir'in akrabasıydı hem yoksullardandı hem de muhacirlerdendi. Ondan sâdır olan günah hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, Abdullah b. Übeyy'in yaptığı gibi onun da iftira attığını, nitekim Peygamber'in (aleyhisselâm) ona had cezası uyguladığını ve onun bundan tevbe ettiğini söylemişlerdir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) ise onun kötülüğe engel olmayı terk ettiğini ve [iftiraya] rıza gösterdiğini belirtmiştir. Bu iki durumdan hangisi olursa olsun, o bir günahtır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِ الْمُحَابَطَةِ وَقَالُوا إِنَّهُ سُبْحَانَهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّه بَعْدَ أَنْ أَتَى بِالْقَذْفِ، وَهَذِهِ صِفَةُ مَدْحٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ثَوَابَ كَوْنِهِ مُهَاجِرًا لَمْ يُحْبَطْ بِإِقْدَامِهِ عَلَى الْقَذْفِ.

Dördüncü Mesele: Âlimlerimiz bu ayetle muhâbatanın (amellerin birbirini boşa çıkarmasının) bâtıl olduğuna delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: O (sübhânehu), iftirayı irtikâp etmesinden sonra onu Allah yolunda hicret edenlerden olmakla tavsif etmiştir ki bu bir övgü sıfatıdır. Bu da muhacir olmasının sevabının iftiraya yeltenmesiyle boşa gitmediğine (ihbât olmadığına) delalet eder.

المسألة الْخَامِسَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مِسْطَحًا كَانَ مِنَ الْبَدْرِيِّينَ وَثَبَتَ بِالرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ

Beşinci Mesele: Mıstah'ın Bedir ehlinden olduğu hususunda icma etmişlerdir ve sahih rivayetle sabit olmuştur ki

أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لَعَلَّ اللَّه نَظَرَ إِلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ»

Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ لَعَلَّ اللَّه نَظَرَ إِلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ } “Muhakkak ki Allah Bedir ehline nazar edip: 'Dilediğinizi yapın, şüphesiz ben sizi bağışladım' buyurmuştur.»

فَكَيْفَ/ صَدَرَتِ الْكَبِيرَةُ مِنْهُ بَعْدَ أَنْ كَانَ بَدْرِيًّا؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ مِنَ الْمَعَاصِي فَيَأْمُرُ بِهَا أَوْ يُقِيمُهَا لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ التَّكْلِيفَ كَانَ بَاقِيًا عَلَيْهِمْ لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ لَاقْتَضَى زَوَالَ التَّكْلِيفِ عَنْهُمْ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا جَازَ أَنْ يُحَدَّ مِسْطَحٌ عَلَى مَا فَعَلَ وَيُلْعَنُ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ وَقَدْ علم توبتهم وإنابتهم قال افْعَلُوا مَا شِئْتُمْ مِنَ النَّوَافِلِ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ وَأَعْطَيْتُكُمُ الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ فِي الْجَنَّةِ الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يُوَافُونَ بِالطَّاعَةِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: قَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ لِعِلْمِي بِأَنَّكُمْ تَمُوتُونَ عَلَى التَّوْبَةِ وَالْإِنَابَةِ فَذَكَرَ حَالَهُمْ فِي الْوَقْتِ وَأَرَادَ الْعَاقِبَةَ.

O halde Bedir ehlinden olduktan sonra ondan nasıl büyük günah sâdır olmuştur? Cevap: Bundan muradın "Günahlardan dilediğinizi işleyin" olup da [Allah'ın] günahları emretmesi veya onaylaması caiz değildir; zira biz zorunlu olarak biliriz ki mükellefiyet onların üzerinde baki idi. Şayet bunu bu anlama hamledersek mükellefiyetin onlardan kalkmasını gerektirirdi; ayrıca böyle olsaydı yaptığı şeyden ötürü Mıstah'a had cezası uygulanması ve kınanması caiz olmazdı. Dolayısıyla bunu iki husustan birine hamletmek vacip olmuştur: Birincisi: Allah Teâlâ Bedir ehline muttali olup onların tevbesini ve yönelişini bildiği için: "Az veya çok nafilelerden dilediğinizi yapın, şüphesiz ben sizi bağışladım ve size cennette yüksek dereceler verdim" buyurmuştur. İkincisi: Muradın onların itaate vefa gösterecekleri olması muhtemeldir; sanki şöyle buyurmuştur: "Tevbe ve yöneliş üzere öleceğinizi bildiğim için sizi bağışladım." Böylece o anki hallerini zikretmiş, fakat akıbeti kastetmiştir.

المسألة السَّادِسَةُ: الْعَفْوُ وَالصَّفْحُ عَنِ الْمُسِيءِ حَسَنٌ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، وَرُبَّمَا وَجَبَ ذَلِكَ وَلَوْ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ إِلَّا هَذِهِ الْآيَةُ لَكَفَى، أَلَا ترى إل قوله: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ [النُّورِ: ٢٢] فَعَلَّقَ الْغُفْرَانَ بِالْعَفْوِ وَالصَّفْحِ

Altıncı Mesele: Kötülük edeni affetmek ve hoşgörmek güzeldir, menduptur; hatta kimi zaman bu vacip olur. Buna sadece bu ayet delalet etseydi bile kâfi gelirdi. Baksana O'nun: { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” [Nûr 22] buyruğuna! Zira bağışlanmayı affetmeye ve hoşgörmeye bağlamıştır.

وَعَنْهُ ﵊: «مَنْ لَمْ يَقْبَلْ عُذْرًا لِمُتَنَصِّلٍ كَاذِبًا كَانَ أَوْ صَادِقًا فَلَا يَرِدُ عَلَى حَوْضِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

Yine o (aleyhisselâm)'dan şöyle rivayet edilmiştir: «{ مَنْ لَمْ يَقْبَلْ عُذْرًا لِمُتَنَصِّلٍ كَاذِبًا كَانَ أَوْ صَادِقًا فَلَا يَرِدُ عَلَى حَوْضِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Yalancı olsun doğru sözlü olsun, özür dileyen bir kimsenin özrünü kabul etmeyen kimse, kıyamet gününde havzımın başına gelmesin.»

وَعَنْهُ ﵊: «أَفْضَلُ أَخْلَاقِ الْمُسْلِمِينَ الْعَفْوُ»

Yine o (aleyhisselâm)'dan şöyle rivayet edilmiştir: «{ أَفْضَلُ أَخْلَاقِ الْمُسْلِمِينَ الْعَفْوُ } “Müslümanların ahlakının en faziletlisi affetmektir.»

وَعَنْهُ أَيْضًا: «يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى اللَّه أَجْرٌ فَلْيَقُمْ فَلَا يَقُومُ إِلَّا أَهْلُ الْعَفْوِ، ثُمَّ تَلَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّه»

Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: «{ يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى اللَّه أَجْرٌ فَلْيَقُمْ فَلَا يَقُومُ إِلَّا أَهْلُ الْعَفْوِ، ثُمَّ تَلَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّه } “Kıyamet gününde bir münadi şöyle seslenir: Dikkat edin! Kimin Allah katında bir ecri varsa ayağa kalksın! Bunun üzerine sadece affedenler ayağa kalkar. Sonra: 'Kim affeder ve arasını düzeltirse onun mükâfatı Allah'a aittir' ayetini okudu.»

وَعَنْهُ ﵊ أَيْضًا: «لَا يَكُونُ الْعَبْدُ ذَا فَضْلٍ حَتَّى يَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَيَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَيُعْطِيَ مَنْ حَرَمَهُ» .

Yine o (aleyhisselâm)'dan şöyle rivayet edilmiştir: «{ لَا يَكُونُ الْعَبْدُ ذَا فَضْلٍ حَتَّى يَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَيَعْفُوَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَيُعْطِيَ مَنْ حَرَمَهُ } “Kul, kendisiyle ilişkisini kesenle sıla kurmadıkça, kendisine zulmedeni affetmedikçe ve kendisini mahrum bırakana vermedikçe fazilet sahibi olamaz.»

المسألة السَّابِعَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْيَمِينَ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ الْخَيْرِ غَيْرُ جَائِزَةٍ، وَإِنَّمَا تَجُوزُ إِذَا جُعِلَتْ دَاعِيَةً لِلْخَيْرِ لَا صَارِفَةً عَنْهُ.

Yedinci Mesele: Bu ayette, hayırdan imtina etmek üzerine yemin etmenin caiz olmadığına delalet vardır. Yemin ancak hayırdan çevirici değil, hayra teşvik edici kılındığı zaman caiz olur.

المسألة الثَّامِنَةُ: مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا منها أنا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَأْتِيَ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ثُمَّ يُكَفِّرَ عَنْ يَمِينِهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ يَأْتِي بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ، وَذَلِكَ كَفَّارَتُهُ وَاحْتَجَّ ذَلِكَ الْقَائِلُ بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْآيَةُ فَهِيَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ أَبَا بَكْرٍ بِالْحِنْثِ وَلَمْ يُوجِبْ عَلَيْهِ كَفَّارَةً، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

Sekizinci Mesele: Fakihlerin cumhurunun mezhebine göre, bir kimse bir şeye yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapması, sonra da yemini için kefaret vermesi gerekir. Bazıları ise hayırlı olanı yapacağını ve bunun da onun kefareti olduğunu söylemiştir. Bu görüşü savunan kimse ayet ve hadisle delil getirmiştir: Ayete gelince; Allah Teâlâ Ebû Bekir'e yeminini bozmasını emretmiş fakat ona kefareti vacip kılmamıştır. Hadise gelince;

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَذَلِكَ كَفَّارَتُهُ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «{ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَذَلِكَ كَفَّارَتُهُ } “Kim bir şeye yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın; işte bu onun kefaretidir.»

وَأَمَّا دَلِيلُ قَوْلِ الْجُمْهُورِ فَأُمُورٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ [الْمَائِدَةِ: ٨٩] فَكَفَّارَتُهُ وَقَوْلُهُ:

Cumhurun görüşünün deliline gelince, bunlar [çeşitli] hususlardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “Fakat bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. { فَكَفَّارَتُهُ } Bunun kefareti...” [Mâide 89] ve O'nun:

ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ [الْمَائِدَةِ: ٨٩] وَذَلِكَ عَامٌّ فِي الْحَانِثِ فِي الْخَيْرِ وَغَيْرِهِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي شَأْنِ أَيُّوبَ حِينَ حَلَفَ عَلَى امْرَأَتِهِ أَنْ يَضْرِبَهَا وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ [ص: ٤٤] وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ الْحِنْثَ كَانَ خَيْرًا مِنْ تَرْكِهِ وَأَمَرَهُ اللَّه بِضَرْبٍ لَا يَبْلُغُ مِنْهَا، وَلَوْ كَانَ الْحِنْثُ فِيهَا كَفَّارَتُهَا لَمَا أُمِرَ بِضَرْبِهَا بَلْ كَانَ يَحْنَثُ بِلَا كَفَّارَةٍ وَثَالِثُهَا:

{ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ } “Yemin ettiğinizde yeminlerinizin kefareti işte budur” [Mâide 89] buyruğudur; bu da hayırda yeminini bozan ile başkasında bozan hakkında umumidir. İkincisi: Eyyûb hakkında, karısını dövmeye yemin ettiği vakit Allah Teâlâ'nın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ } “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!” [Sâd 44] buyurmasıdır. Biz biliyoruz ki yemini bozmak onu terk etmekten daha hayırlıydı; fakat Allah ona kadına acı vermeyecek bir vuruş emretmiştir. Eğer [hayırlı olanı yapmak suretiyle] yemini bozmak onun kefareti olsaydı ona vurması emredilmez, bilakis kefaretsiz yeminini bozardı. Üçüncüsü:

قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ»

Peygamber (aleyhisselâm)'ın: «{ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ } “Kim bir şeye yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın ve yemini için kefaret versin.» buyruğudur.

أَمَّا الْجَوَابُ: عَمَّا ذَكَرَهُ أَوَّلًا فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ أَمْرَ الْكَفَّارَةِ فِي قِصَّةِ أَبِي بَكْرٍ لَا نَفْيًا وَلَا إِثْبَاتًا لِأَنَّ حُكْمَهُ كَانَ مَعْلُومًا فِي سَائِرِ الْآيَاتِ وَالْجَوَابُ: عَمَّا ذَكَرَهُ ثَانِيًا

İlk olarak zikrettikleri delilin cevabına gelince: Allah Teâlâ Ebû Bekir kıssasında kefaret meselesini ne olumsuz ne de olumlu olarak zikretmemiştir; çünkü bunun hükmü diğer ayetlerde zaten malum idi. İkinci olarak zikrettiklerinin cevabı ise:

فِي قَوْلِهِ: «وَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَذَلِكَ كَفَّارَتُهُ»

«{ وَلْيَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَذَلِكَ كَفَّارَتُهُ } “Hayırlı olanı yapsın, işte bu onun kefaretidir”» buyruğunda yatmaktadır;

فَمَعْنَاهُ تَكْفِيرُ الذَّنْبِ لَا الْكَفَّارَةُ/ الْمَذْكُورَةُ فِي الْكِتَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْ نَقْضِ الْأَيْمَانِ فَأَمَرَهُ هَاهُنَا بِالْحِنْثِ وَالتَّوْبَةِ، وَأَخْبَرَ أَنَّ ذَلِكَ يُكَفِّرُ ذَنْبَهُ الَّذِي ارْتَكَبَهُ بِالْحَلِفِ.

bunun anlamı günahın örtülmesi (tekfîr) demektir, yoksa Kitap'ta zikredilen [şer'î] kefaret değildir. Çünkü yeminleri bozmaktan nehyolunmuştur; burada ise ona yeminini bozmayı ve tevbe etmeyi emretmiş, bunun da yemin etmekle işlediği günahı örteceğini haber vermiştir.

المسألة التَّاسِعَةُ: رَوَى الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: فَضَلْتُ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ بِعَشْرِ خِصَالٍ تَزَوَّجَنِي رسول ﷺ بِكْرًا دُونَ غَيْرِي، وَأَبَوَايَ مُهَاجِرَانِ، وَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ بِصُورَتِي فِي حَرِيرَةٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِي، وَكُنْتُ أَغْتَسِلُ مَعَهُ فِي إِنَاءٍ وَاحِدٍ، وَجِبْرِيلُ ﵇ يَنْزِلُ عَلَيْهِ بِالْوَحْيِ وَأَنَا مَعَهُ فِي لِحَافٍ وَاحِدٍ، وَتَزَوَّجَنِي فِي شَوَّالٍ وَبَنَى بِي فِي ذَلِكَ الشَّهْرِ، وَقُبِضَ بَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى عُذْرِي مِنَ السَّمَاءِ، وَدُفِنَ فِي بَيْتِي وَكُلُّ ذَلِكَ لَمْ يُسَاوِنِي غَيْرِي فِيهِ» وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَرَّأَ اللَّه أَرْبَعَةً بِأَرْبَعَةٍ: بَرَّأَ يُوسُفَ ﵇ بِلِسَانِ الشَّاهِدِ، وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا، وَبَرَّأَ مُوسَى ﵇ مِنْ قَوْلِ الْيَهُودِ بِالْحَجَرِ الَّذِي ذَهَبَ بِثَوْبِهِ، وَبَرَّأَ مَرْيَمَ بِإِنْطَاقِ وَلَدِهَا، وَبَرَّأَ عَائِشَةَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ الْعِظَامِ فِي كِتَابِهِ الْمُعْجِزِ الْمَتْلُوِّ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ، وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا قَرُبَتْ وَفَاةُ عَائِشَةَ جَاءَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهَا، فَقَالَتْ: يَجِيءُ الْآنَ فَيُثْنِي عَلَيَّ، فَخَبَّرَهُ ابْنُ الزُّبَيْرِ فَقَالَ مَا أَرْجِعُ حَتَّى تَأْذَنَ لِي، فَأَذِنَتْ لَهُ فَدَخَلَ فَقَالَتْ عَائِشَةُ: أَعُوذُ باللَّه مِنَ النَّارِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ مالك وَالنَّارَ قَدْ أَعَاذَكِ اللَّه مِنْهَا، وَأَنْزَلَ بَرَاءَتَكِ تقرأ في المساجد وطيبك فقال: الطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ [النُّورِ: ٢٦] كُنْتِ أَحَبَّ نِسَاءِ رَسُولِ اللَّه ﷺ إِلَيْهِ، وَلَمْ يُحِبَّ ﷺ إِلَّا طَيِّبًا وَأُنْزِلَ بِسَبَبِكِ التَّيَمُّمُ فَقَالَ: فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً [النِّسَاءِ: ٤٣] وَرُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ وَزَيْنَبَ تَفَاخَرَتَا، فَقَالَتْ زَيْنَبُ: أَنَا الَّتِي أَنْزَلَ رَبِّي تَزْوِيجِي، وَقَالَتْ عَائِشَةُ أَنَا الَّتِي بَرَّأَنِي رَبِّي حِينَ حَمَلَنِي ابْنُ الْمُعَطَّلِ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَقَالَتْ لَهَا زَيْنَبُ: مَا قُلْتِ حِينَ رَكِبْتِيهَا؟ قَالَتْ قُلْتُ: حَسْبِيَ اللَّه وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. فَقَالَتْ قُلْتِ كَلِمَةَ المؤمنين.

Dokuzuncu Mesele: Kāsım b. Muhammed, Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hanımlarına on hasletle üstün kılındım: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) diğerlerinden farklı olarak benimle bakire iken evlendi, anne-babam muhacirdir, Cebrail (aleyhisselâm) ipek bir kumaş içinde benim suretimi getirdi ve benimle evlenmesini ona emretti, onunla aynı kaptan yıkanırdım, ben onunla aynı yorganın altındayken Cebrail (aleyhisselâm) ona vahiy getirirdi, benimle Şevval ayında evlendi ve o ayda benimle gerdeğe girdi, göğsüm ile boynum arasında ruhunu teslim etti, Allah Teâlâ benim mazeretimi/masumiyetimi gökten indirdi ve benim evime defnedildi; bütün bunlarda başkası bana denk olmadı.» Bazıları şöyle demiştir: Allah dört kişiyi dört şeyle temize çıkardı: Yûsuf (aleyhisselâm)'ı şahidin diliyle temize çıkardı; { وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا } “Ailesinden bir şahit şahitlik etti”; Mûsâ (aleyhisselâm)'ı Yahudilerin sözünden, elbisesini alıp götüren taş ile temize çıkardı; Meryem'i çocuğunu konuşturarak temize çıkardı; Âişe'yi ise kıyamete dek okunan muciz Kitabı'ndaki bu yüce ayetlerle temize çıkardı. Rivayet edildiğine göre Âişe'nin vefatı yaklaştığında İbn Abbâs yanına girmek için izin istemeye geldi. Âişe: "Şimdi gelecek ve beni övecek" dedi. İbnü'z-Zübeyr bunu ona haber verince İbn Abbâs: "Bana izin verinceye kadar dönmeyeceğim" dedi. Bunun üzerine ona izin verdi, o da içeri girdi. Âişe: "Cehennem ateşinden Allah'a sığınırım" dedi. İbn Abbâs şöyle dedi: "Ey Müminlerin Annesi! Ateş nerede sen nerede! Allah seni ondan korumuştur; mescitlerde okunan beraatini indirmiş ve seni temiz kılıp: { الطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ } “Temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara layıktır” [Nûr 26] buyurmuştur. Sen Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e hanımlarının en sevimlisi idin, o (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise ancak temiz olanı severdi. Senin sebebinle teyemmüm ayeti indirildi de: { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “Temiz bir toprakla teyemmüm edin” [Nisâ 43] buyurdu." Yine rivayet edildiğine göre Âişe ile Zeyneb birbirlerine karşı övündüler. Zeyneb: "Evliliğimi Rabbimin indirdiği kimse benim" dedi. Âişe ise: "İbnü'l-Muattal beni deveye bindirdiğinde Rabbimin temize çıkardığı kimse benim" dedi. Zeyneb ona: "Ona bindiğinde ne dedin?" diye sordu. Âişe: "Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir) dedim" dedi. Bunun üzerine Zeyneb: "Müminlerin sözünü söylemişsin" dedi.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]

[Nûr Suresi (24), 23-25. Ayetler]

إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٢٣) يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٢٣) يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥) } “İffetli, hiçbir şeyden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar, dünyada ve ahirette lanetlenmişlerdir. Onlar için büyük bir azap vardır (23). O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir (24). O gün Allah, onlara hak ettikleri cezalarını tam olarak verecek ve onlar Allah'ın apaçık hak olduğunu bileceklerdir (25).”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ هَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ مَنْ كَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْخُصُوصُ؟ أَمَّا الْأُصُولِيُّونَ فَقَالُوا الصِّيغَةُ عَامَّةٌ وَلَا مَانِعَ مِنْ إِجْرَائِهَا عَلَى ظَاهِرِهَا فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ فَيَدْخُلُ فِيهِ قَذَفَةُ عَائِشَةَ وَقَذَفَةُ غيرها، ومن الناس من خالف فيه ذكر وُجُوهًا: أَحَدُهَا:

Birinci Mesele: { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ } “İffetli, hiçbir şeyden habersiz kadınlara iftira atanlar” buyruğunda, bundan muradın bu sıfata sahip olan herkes mi yoksa hususi kimseler mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Usul âlimleri şöyle demiştir: Sîga umumidir ve onu zahirine göre işletmeye bir engel yoktur; dolayısıyla onu umuma hamletmek vacip olmuştur. Böylece hem Âişe'ye iftira atanlar hem de onun dışındakilere iftira atanlar bu kapsama girer. İnsanlardan buna muhalefet edenler ise birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:

أَنَّ الْمُرَادَ قَذَفَةُ عَائِشَةَ قَالَتْ عَائِشَةُ: «رُمِيتُ وَأَنَا غَافِلَةٌ وَإِنَّمَا بَلَغَنِي بَعْدَ ذَلِكَ، فَبَيْنَمَا رَسُولُ اللَّه ﷺ عِنْدِي إِذْ

Muradın Âişe'ye iftira atanlar olmasıdır. Âişe şöyle demiştir: «Ben hiçbir şeyden habersizken bana iftira atıldı, [durum] bana ancak sonradan ulaştı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanımdayken ansızın

أَوْحَى اللَّه إِلَيْهِ فَقَالَ أَبْشِرِي وَقَرَأَ: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ جُمْلَةُ أَزْوَاجِ رَسُولِ اللَّه ﷺ وَأَنَّهُنَّ لِشَرَفِهِنَّ خُصِّصْنَ بِأَنَّ مَنْ قَذَفَهُنَّ فَهَذَا الْوَعِيدُ لَاحِقٌ بِهِ وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ بِأُمُورٍ: الْأَوَّلُ:

Allah ona vahyetti ve: "Müjdeler olsun!" buyurup: { إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ } “İffetli, hiçbir şeyden habersiz mümin kadınlara iftira atanlar...” ayetini okudu.» İkincisi: Muradın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hanımlarının tamamı olmasıdır; şereflerinden ötürü onlara iftira atan kimseye bu tehdidin ulaşacağı hükmü onlara tahsis edilmiştir. Bu görüştekiler şu hususlarla delil getirmişlerdir: Birincisi:

أَنَّ قَاذِفَ سَائِرِ الْمُحْصَنَاتِ تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ السُّورَةِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ إِلَى قَوْلِهِ:

Diğer iffetli kadınlara iftira atanın tevbesi, surenin başındaki Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” ayetinden şu buyruğuna kadar olan kısım gereğince kabul edilir:

وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا [النُّورِ: ٤- ٥] وَأَمَّا الْقَاذِفُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَلَمْ يَذْكُرِ الِاسْتِثْنَاءَ، وَأَيْضًا فَهَذِهِ صِفَةُ الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِهِ: مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا [الْأَحْزَابِ: ٦١] ، الثَّانِي: أَنَّ قَاذِفَ سَائِرِ الْمُحْصَنَاتِ لَا يَكْفُرُ، وَالْقَاذِفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَكْفُرُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: [يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ وَذَلِكَ صِفَةُ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ [فُصِّلَتْ: ١٩] الْآيَاتِ الثَّلَاثَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ قَالَ: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وَالْعَذَابُ الْعَظِيمُ يَكُونُ عَذَابَ الْكُفْرِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ عِقَابَ هَذَا الْقَاذِفِ عِقَابُ الْكُفْرِ، وَعِقَابَ قَذْفِهِ سَائِرَ الْمُحْصَنَاتِ لَا يَكُونُ عِقَابَ الْكُفْرِ الرَّابِعُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ كَانَ بِالْبَصْرَةِ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَكَانَ يُسْأَلُ عَنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ، فَسُئِلَ عَنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: مَنْ أَذْنَبَ ذَنْبًا ثُمَّ تَابَ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُ إِلَّا مَنْ خَاضَ فِي أَمْرِ عَائِشَةَ، أَجَابَ الْأُصُولِيُّونَ عَنْهُ بِأَنَّ الْوَعِيدَ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِعَدَمِ التَّوْبَةِ لِأَنَّ الذَّنْبَ سَوَاءٌ كَانَ كُفْرًا أَوْ فِسْقًا، فَإِذَا حَصَلَتِ التَّوْبَةُ مِنْهُ صَارَ مَغْفُورًا فَزَالَ السؤال، ومن الناس ذَكَرَ فِيهِ قَوْلًا آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ حِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّه عَهْدٌ فَكَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا خَرَجَتْ إِلَى الْمَدِينَةِ مُهَاجِرَةً قَذَفَهَا الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَقَالُوا إِنَّمَا خَرَجَتْ لِتَفْجُرَ، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ.

{ وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir. Ancak tevbe edenler müstesna” [Nûr 4-5]. Bu ayetteki iftiracıya gelince, onun tevbesi kabul edilmez; zira O (sübhânehu) istisnayı zikretmeksizin: { لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada ve ahirette lanetlenmişlerdir” buyurmuştur. Ayrıca bu durum, O'nun: { مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa lanetlenmiş olarak...” [Ahzâb 61] buyruğundaki münafıkların sıfatıdır. İkincisi: Diğer iffetli kadınlara iftira atan kimse kâfir olmaz, bu ayetteki iftiracı ise kâfir olur; zira Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ } “Dilleri, elleri ve ayakları aleyhlerine şahitlik ettiği gün” buyurmuştur ki bu, O'nun: { وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ } “Allah'ın düşmanları ateşe sürülecekleri gün...” [Fussilet 19] şeklindeki üç ayette geçtiği üzere kâfirlerin ve münafıkların sıfatıdır. Üçüncüsü: O'nun: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Onlar için büyük bir azap vardır” buyurmasıdır; büyük azap ise küfrün azabı olur. Bu da bu iftiracının cezasının küfür cezası olduğuna, diğer iffetli kadınlara iftira atmasının cezasının ise küfür cezası olmadığına delalet eder. Dördüncüsü: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edildiğine göre o, Arefe günü Basra'da bulunuyordu ve kendisine Kur'an tefsirine dair sorular soruluyordu. Bu ayetin tefsiri sorulunca şöyle dedi: "Kim bir günah işler sonra tevbe ederse tevbesi kabul edilir; ancak Âişe'nin meselesine dalan kimse müstesna." Usul âlimleri buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu ayette zikredilen tehdidin tevbe etmeme şartına bağlı olması gerekir; çünkü günah ister küfür ister fısk olsun, ondan tevbe edildiğinde bağışlanmış olur; böylece soru ortadan kalkar. İnsanlardan bazıları bu hususta başka bir görüş daha zikretmişlerdir ki o da şudur: Bu ayet, kendileriyle Resûlullah arasında ahit bulunduğu dönemde Mekke müşrikleri hakkında inmiştir. Bir kadın muhacir olarak Medine'ye çıktığında Mekke ehlinden olan müşrikler ona iftira atar ve: "O ancak zina etmek için çıktı" derlerdi; işte ayet onlar hakkında inmiştir. Ancak birinci görüş sahih olandır.

المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ فِيمَنْ يَرْمِي الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: كَوْنُهُمْ مَلْعُونِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَهُوَ وَعِيدٌ شَدِيدٌ، وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِأَنَّ التَّقْيِيدَ بِاللَّعْنِ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْقَذَفَةِ وَمَنْ كَانَ مَلْعُونًا فِي الدُّنْيَا فَهُوَ مَلْعُونٌ فِي الْآخِرَةِ وَالْمَلْعُونُ فِي الْآخِرَةِ لَا يَكُونُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى الْمُحَابَطَةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ وَثَانِيهَا: وقوله: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ, hiçbir şeyden habersiz mümin iffetli kadınlara iftira atan kimseler hakkında üç şey zikretmiştir: Birincisi: Dünyada ve ahirette lanetlenmiş olmalarıdır ki bu çetin bir tehdittir. Cübbâî, lanetle kayıtlama hususunun bütün iftiracılar hakkında umumi olduğuna, dünyada lanetlenen kimsenin ahirette de lanetlenmiş olacağına ve ahirette lanetlenen kimsenin ise cennet ehlinden olamayacağına delil getirmiştir; bu ise muhâbata (amellerin boşa çıkması) esasına dayanır ki buna dair söz daha önce geçmişti. İkincisi: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir” buyruğudur; bunun benzeri de O'nun şu buyruğudur:

وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا [فُصِّلَتْ: ٢١] وَعِنْدَنَا الْبِنْيَةُ لَيْسَتْ شَرْطًا لِلْحَيَاةِ فَيَجُوزُ أَنْ يَخْلُقَ اللَّه تَعَالَى فِي الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ عِلْمًا وَقُدْرَةً وَكَلَامًا، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ فَلَا جَرَمَ ذَكَرُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَجْهَيْنِ:

{ وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا } “Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' derler” [Fussilet 21]. Bize göre [organik] yapı (bünye) hayat için şart değildir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın cevher-i fertte (bölünemez en küçük parçada) ilim, kudret ve kelam yaratması caizdir. Mutezile'ye göre ise bu caiz değildir. Bu sebeple onlar bu ayetin tevilinde iki vecih zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَخْلُقُ فِي هَذِهِ/ الْجَوَارِحِ هَذَا الْكَلَامَ، وَعِنْدَهُمُ الْمُتَكَلِّمُ فَاعِلُ الْكَلَامِ، فَتَكُونُ تِلْكَ الشَّهَادَةُ مِنَ اللَّه تَعَالَى فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَضَافَهَا إِلَى الْجَوَارِحِ تَوَسُّعًا الثَّانِي: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَبْنِي هَذِهِ الْجَوَارِحَ عَلَى خِلَافِ مَا هِيَ عَلَيْهِ وَيُلْجِئُهَا أَنْ تَشْهَدَ عَلَى الْإِنْسَانِ وَتُخْبِرَ عَنْهُ بِأَعْمَالِهِ، قَالَ الْقَاضِي وَهَذَا أَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّهَا تَفْعَلُ الشَّهَادَةَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ نَفْسَ دِينِهِمْ لَيْسَ هُوَ الْمُرَادُ لِأَنَّ دِينَهُمْ هُوَ عَمَلُهُمْ. بَلِ الْمُرَادُ جَزَاءُ عَمَلِهِمْ، وَالدِّينُ بِمَعْنَى الْجَزَاءِ مُسْتَعْمَلٌ كَقَوْلِهِمْ كَمَا تَدِينُ تُدَانُ، وَقِيلَ الدِّينُ هُوَ الْحِسَابُ كَقَوْلِهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ أَيِ الْحِسَابُ الصَّحِيحُ وَمَعْنَى قَوْلِهِ: الْحَقَّ أَيْ أَنَّ الَّذِي نُوَفِّيهِمْ مِنَ الْجَزَاءِ هُوَ الْقَدْرُ الْمُسْتَحَقُّ لِأَنَّهُ الْحَقُّ وَمَا زَادَ عَلَيْهِ هُوَ الْبَاطِلُ، وَقُرِئَ الْحَقَّ بِالنَّصْبِ صِفَةً لِلدِّينِ وَهُوَ الْجَزَاءُ وَبِالرَّفْعِ صِفَةً للَّه.

Birincisi: O (sübhânehu) bu uzuvlarda bu kelamı yaratır; onlara göre ise mütekellim (konuşan), kelamın failidir. Dolayısıyla o şahitlik hakikatte Allah Teâlâ'dan olmuş olur, ancak O (sübhânehu) genişletme yoluyla (mecazen) bunu uzuvlara nispet etmiştir. İkincisi: O (sübhânehu) bu uzuvları oldukları halin dışındaki bir yapıya kavuşturur ve onları insan aleyhine şahitlik etmeye ve onun amellerini haber vermeye mecbur bırakır. Kādî şöyle demiştir: "Bu, zahire daha yakındır; çünkü bu onların şahitlik fiilini işlediklerini ifade eder." Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ } “O gün Allah onlara hak dinlerini/cezalarını tam olarak verecektir” buyruğudur. Şüphe yok ki onların bizzat dinleri murat değildir; zira onların dini amelidir. Bilakis murat amellerinin karşılığıdır. Nitekim "kemâ tedînu tüdân" (nasıl yaparsan öyle karşılık görürsün) sözlerinde olduğu gibi "din" kelimesi ceza/karşılık anlamında kullanılır. Denildi ki din, hesaptır; nitekim { ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din/hesap budur” ifadesinde doğru hesap anlamındadır. { الْحَقَّ } “Hak” buyruğunun anlamı ise; onlara eksiksiz vereceğimiz cezanın hak edilen miktar olduğudur, çünkü hak olan odur ve fazlası ise batıldır. { الْحَقَّ } kelimesi nasb ile "ed-dîn" kelimesinin -ki o cezadır- sıfatı olarak ve ref ile de Allah'ın sıfatı olarak okunmuştur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا سُمِّيَ بِالْحَقِّ لِأَنَّ عِبَادَتَهُ هِيَ الْحَقُّ دُونَ عِبَادَةِ غَيْرِهِ أَوْ لِأَنَّهُ الْحَقُّ فِيمَا يَأْمُرُ بِهِ دُونَ غَيْرِهِ وَمَعْنَى الْمُبِينُ يُؤَيِّدُ مَا قُلْنَا

{ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “Ve onlar Allah'ın apaçık hak olduğunu bileceklerdir” buyruğuna gelince; insanlardan bazıları şöyle demiştir: O (sübhânehu) "el-Hak" olarak isimlendirilmiştir; zira başkasına değil, sadece O'na ibadet haktır veya başkası değil, emrettiği hususlarda O haktır. "el-Mübîn" kelimesinin anlamı da bizim dediğimizi teyit etmektedir;

لِأَنَّ الْمُحِقَّ فِيمَا يُخَاطِبُ بِهِ هُوَ الْمُبِينُ مِنْ حَيْثُ يُبَيِّنُ الصَّحِيحَ بِكَلَامِهِ دُونَ غَيْرِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْحَقُّ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى وَمَعْنَاهُ الْمَوْجُودُ، لِأَنَّ نَقِيضَهُ الْبَاطِلُ وَهُوَ الْمَعْدُومُ، وَمَعْنَى الْمُبِينِ الْمُظْهِرُ وَمَعْنَاهُ أَنَّ بِقُدْرَتِهِ ظَهَرَ وُجُودُ الْمُمْكِنَاتِ، فَمَعْنَى كَوْنِهِ حَقًّا أَنَّهُ الْمَوْجُودُ لِذَاتِهِ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ مُبِينًا أَنَّهُ الْمُعْطِي وجود غيره.

çünkü hitabında haklı olan kimse, başkası değil bizzat kendi kelamıyla doğruyu beyan etmesi yönünden "el-mübîn" (açıklayan)dir. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: "el-Hak", Allah Teâlâ'nın isimlerindendir ve anlamı "var olan"dır; zira onun zıddı batıldır, o da yok olandır. "el-Mübîn"in anlamı ise "izhar eden/ortaya çıkaran"dır; bunun manası da mümkün varlıkların vücudunun O'nun kudretiyle zuhur ettiğidir. Dolayısıyla O'nun "Hak" olmasının anlamı bizzat Zatıyla var olması, "Mübîn" olmasının anlamı ise başkasının varlığını bahşeden olmasıdır.

[سورة النور (٢٤) : آية ٢٦]

[Nûr Suresi (24), 26. Ayet]

الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦)

{ الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦) } “Kötü kadınlar/sözler kötü erkeklere, kötü erkekler de kötü kadınlara/sözlere; temiz kadınlar/sözler temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara/sözlere layıktır. İşte bunlar, onların söylediklerinden tamamen uzaktırlar. Onlar için bir bağışlanma ve cömertçe verilmiş bir rızık vardır (26).”

اعْلَمْ أَنَّ الْخَبِيثَاتِ يَقَعُ عَلَى الْكَلِمَاتِ الَّتِي هِيَ الْقَذْفُ الْوَاقِعُ مِنْ أَهْلِ الْإِفْكِ، وَيَقَعُ أَيْضًا عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي هُوَ كَالذَّمِّ وَاللَّعْنِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ لَا نَفْسَ الْكَلِمَةِ الَّتِي هِيَ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، بَلِ الْمُرَادُ مَضْمُونُ الْكَلِمَةِ، وَيَقَعُ أَيْضًا عَلَى الزَّوَانِي مِنَ النِّسَاءِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُحْتَمَلَةٌ، فَإِنْ حَمَلْنَاهَا عَلَى الْقَذْفِ الْوَاقِعِ مِنْ أَهْلِ الْإِفْكِ كَانَ الْمَعْنَى الْخَبِيثَاتُ مِنْ قَوْلِ أَهْلِ الْإِفْكِ لِلْخَبِيثَيْنِ مِنَ الرِّجَالِ، وَبِالْعَكْسِ وَالطَّيِّبَاتُ مِنْ قَوْلِ مُنْكِرِي الْإِفْكِ لِلطَّيِّبِينَ مِنَ الرِّجَالِ وبالعكس، وإن حلمناها عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي هُوَ كَالذَّمِّ وَاللَّعْنِ، فَالْمَعْنَى أَنَّ الذَّمَّ وَاللَّعْنَ مُعَدَّانِ لِلْخَبِيثِينَ مِنَ الرِّجَالِ، وَالْخَبِيثُونَ مِنْهُمْ مُعَرَّضُونَ لِلَّعْنِ وَالذَّمِّ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الطَّيِّبَاتِ وَأُولَئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الطَّيِّبِينَ وَأَنَّهُمْ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُ الْخَبِيثُونَ مِنْ خَبِيثَاتِ الْكَلِمَاتِ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ حَمَلْنَاهُ عَلَى الزَّوَانِي فَالْمَعْنَى الْخَبِيثَاتُ مِنَ النِّسَاءِ لِلْخَبِيثِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَبِالْعَكْسِ، عَلَى مَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: / الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً [النُّورِ: ٣] وَالطَّيِّبَاتُ مِنَ النِّسَاءِ لِلطَّيِّبِينَ مِنَ الرِّجَالِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الرَّمْيِ الْوَاقِعِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْخَبِيثَاتِ وَالْخَبِيثِينَ لَا بِالطَّيِّبَاتِ وَالطَّيِّبِينَ، كَالرَّسُولِ ﷺ وَأَزْوَاجِهِ. فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى هَذَا الوجه يَلْزَمُ أَنْ لَا يَتَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْعَفِيفُ بِالزَّانِيَةِ وَالْجَوَابُ: مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً وقوله: أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ يَعْنِي الطَّيِّبَاتِ وَالطَّيِّبِينَ مِمَّا يَقُولُهُ أَصْحَابُ الْإِفْكِ، سِوَى قَوْلِ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْكَلِمَاتِ فَكَأَنَّهُ قَالَ الطَّيِّبُونَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُهُ الْخَبِيثُونَ، وَمَتَى حَمَلَ أُولَئِكَ عَلَى هَذَا الوجه كَانَ لَفْظُهُ كَمَعْنَاهُ فِي أَنَّهُ جَمَعَ، وَمَتَى حَمَلْتَهُ عَلَى عَائِشَةَ وَصَفْوَانَ وَهُمَا اثْنَانِ فَكَيْفَ يُعَبَّرُ عَنْهُمَا بِلَفْظِ الْجَمْعِ؟ فَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الرَّمْيَ قَدْ تَعَلَّقَ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَبِعَائِشَةَ وَصَفْوَانَ فَبَرَّأَ اللَّه تَعَالَى كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَنِ التُّهْمَةِ اللَّائِقَةِ بِهِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ كُلُّ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَرَّأَهُنَّ مِنْ هَذَا الْإِفْكِ. لَكِنْ لَا يَقْدَحُ فِيهِنَّ أَحَدٌ كَمَا أَقْدَمُوا عَلَى عَائِشَةَ، وَنَزَّهَ الرَّسُولَ ﷺ بِذَلِكَ عَنْ أَمْثَالِ هَذَا الْأَمْرِ وَهَذَا أَبْيَنُ كَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الطَّيِّبَاتِ مِنَ النِّسَاءِ لِلطَّيِّبِينَ مِنَ الرِّجَالِ، وَلَا أَحَدَ أَطْيَبُ وَلَا أَطْهَرُ مِنَ الرَّسُولِ، فَأَزْوَاجُهُ إِذَنْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُنَّ إِلَّا طَيِّبَاتٍ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ يَعْنِي بَرَاءَةً مِنَ اللَّه وَرَسُولِهِ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ فِي الْآخِرَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ خَبَرًا مَقْطُوعًا بِهِ، فَيُعْلَمُ بِذَلِكَ أَنَّ أَزْوَاجَ الرَّسُولِ ﵊ هُنَّ مَعَهُ فِي الْجَنَّةِ، وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَخْبَارُ بِذَلِكَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِشَرْطِ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ وَالتَّوْبَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّا إِنَّمَا نَحْتَاجُ إِلَى الشَّرْطِ إِذَا لَمْ يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ، أَمَّا إِذَا أَمْكَنَ فَلَا وَجْهَ لِطَلَبِ الشَّرْطِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ تَصِيرُ إِلَى الْجَنَّةِ بِخِلَافِ مَذْهَبِ الرَّافِضَةِ الَّذِينَ يُكَفِّرُونَهَا بِسَبَبِ حَرْبِ يَوْمِ الْجَمَلِ فَإِنَّهُمْ يَرَدُّونَ بِذَلِكَ نَصَّ الْقُرْآنِ فَإِنْ قِيلَ الْقَطْعُ بِأَنَّهَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ إِغْرَاءٌ لَهَا بِالْقَبِيحِ. قُلْنَا أَلَيْسَ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ قَدْ أَعْلَمَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِغْرَاءً لَهُ بِالْقَبِيحِ، وَكَذَا الْعَشَرَةُ الْمُبَشَّرَةِ بِالْجَنَّةِ فَكَذَا هَاهُنَا، واللَّه أَعْلَمُ تَمَّتْ قصة أهل الإفك.

Bil ki "el-Habîsât" (kötüler/kötülükler) kelimesi, ifk ehlinin attığı iftira niteliğindeki kelimelere şamil olduğu gibi, yergi ve lanetleme gibi sözlere de şamil olur; bundan murat ise Allah Teâlâ katından olan kelimenin bizzat kendisi değil, kelimenin içeriğidir. Yine kadınlardan zina edenlere de şamil olur. Bu ayette bütün bu vecihler muhtemeldir: Şayet bunu ifk ehlinin attığı iftiraya hamledersek mana; ifk ehlinin kötü sözleri kötü erkeklere, bunun aksine ifki inkâr edenlerin temiz sözleri de temiz erkeklere ve bunun tersine aittir şeklinde olur. Şayet yergi ve lanet türünden söze hamledersek mana; yergi ve lanetin kötü erkekler için hazırlanmış olduğu, kötü erkeklerin de lanet ve yergiye maruz oldukları şeklinde olur; "et-tayyibât" hakkında da durum böyledir. { أُولَئِكَ } “İşte bunlar” ifadesi temiz olanlara işarettir ve onların, kötülerin söylediği kötü sözlerden berî olduklarını ifade eder. Şayet bunu zina eden kadınlara hamledersek mana; kötü kadınların kötü erkeklere, kötü erkeklerin de kötü kadınlara ait olduğudur ki bu, Allah Teâlâ'nın: { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } “Zina eden erkek ancak zina eden kadınla evlenir” [Nûr 3] buyruğunun manası üzeredir; temiz kadınlar da temiz erkeklere aittir. Manası şudur: Münafıklardan sâdır olan böylesi bir iftira, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve hanımları gibi temiz kadın ve erkeklere değil, ancak kötü kadın ve erkeklere yakışır. Şayet: "Bu veche göre iffetli erkeğin zina eden kadınla evlenmemesi gerekir" denilirse; cevap, { الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } buyruğunda daha önce geçen açıklamadır. O'nun: { أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ } “İşte bunlar berîdirler” buyruğu, -ayeti sözlere hamledenlerin görüşü hariç- ifk ehlinin söylediklerinden temiz kadın ve erkeklerin [berî oldukları] manasındadır; sanki şöyle demiştir: "Temiz kimseler, kötülerin söylediklerinden tamamen uzaktırlar." { أُولئِكَ } kelimesi bu veche hamledildiğinde, lafzı manası gibi çoğul olur. Peki, bunu Âişe ile Safvân'a -ki onlar iki kişidir- hamlettiğinde ikisinden nasıl çoğul lafzıyla bahsedilmiştir? Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: O iftira hem Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e hem Âişe'ye hem de Safvân'a taalluk etmiştir; bu sebeple Allah Teâlâ her birini kendisine layık olan töhmetten temize çıkarmıştır. İkincisi: Bundan murat Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hanımlarının tamamıdır; sanki Allah Teâlâ onları bu iftiradan temize çıkarmıştır; zira Âişe'ye cüret ettikleri gibi hiçbir kimse onlara dil uzatamaz. Bununla Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i de böylesi şeylerden tenzih etmiştir; bu ise daha açıktır. Sanki Allah Teâlâ, temiz kadınların temiz erkeklere layık olduğunu, Resûl'den daha temiz ve daha pak hiç kimsenin bulunmadığını, dolayısıyla onun hanımlarının da ancak temiz kadınlar olabileceğini beyan etmiştir. Sonra Teâlâ: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “Onlar için bir bağışlanma” yani Allah ve Resulü katından bir beraat, { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve cömertçe bir rızık vardır” buyruğuyla ahiretteki karşılığı beyan etmiştir. Bunun kesin bir haber olması muhtemeldir; böylece Resûl (aleyhisselâm)'ın hanımlarının cennette onunla birlikte olacakları bilinir ki buna dair hadisler de varid olmuştur. Muradın büyük günahlardan kaçınma ve tevbe şartına bağlı olması da muhtemeldir; fakat birinci ihtimal daha evlâdır; çünkü şarta ancak ayeti [zahirine] hamletmek mümkün olmadığında ihtiyaç duyarız, mümkün olduğunda ise şart aramaya bir gerek yoktur. Bu da Âişe (radıyallâhu anhâ)'nın cennetlik olduğuna delalet eder; Cemel Vakası sebebiyle onu tekfir eden Râfizîlerin mezhebinin aksinedir; zira onlar bununla Kur'an'ın nassını reddetmektedirler. Şayet: "Onun cennet ehlinden olduğunun kesin kılınması onu çirkin işlere teşvik etmektir" denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e onun cennet ehlinden olduğunu bildirmedi mi? Bu onu çirkin işlere teşvik etmedi; aynı şekilde cennetle müjdelenen on kişi hakkında da böyledir. İşte burada da durum aynıdır. Doğrusunu Allah bilir; ifk ehlinin kıssası burada tamamlanmıştır.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]

[Nûr Suresi (24), 27-29. Ayetler]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩) } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, izin alıp [içindekilere] kendinizi fark ettirmeden ve halkına selam vermeden girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır; ola ki düşünüp öğüt alırsınız (27). Eğer orada kimseyi bulamazsanız, size izin verilinceye kadar oraya girmeyin. Şayet size 'Dönün' denilirse hemen dönün; bu sizin için daha nezih/temiz bir davranıştır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir (28). İçinde oturulmayan ve size ait bir faydanın/eşyanın bulunduğu evlere girmenizde sizin için bir günah yoktur. Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir (29).”

الحكم السادس في الاستئذان

İzin İsteme (İsti'zân) Hakkındaki Altıncı Hüküm

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَدَلَ عَمَّا يَتَّصِلُ بِالرَّمْيِ وَالْقَذْفِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِمَا مِنَ الْحُكْمِ إِلَى مَا يَلِيقُ بِهِ لِأَنَّ أَهْلَ الْإِفْكِ إِنَّمَا وَجَدُوا السَّبِيلَ إِلَى بُهْتَانِهِمْ مِنْ حَيْثُ اتَّفَقَتِ الْخَلْوَةُ فَصَارَتْ كَأَنَّهَا طَرِيقُ التُّهْمَةِ، فَأَوْجَبَ اللَّه تَعَالَى أَنْ لَا يَدْخُلَ الْمَرْءُ بَيْتَ غَيْرِهِ إِلَّا بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ وَالسَّلَامِ، لِأَنَّ فِي الدُّخُولِ لَا عَلَى هَذَا الوجه وُقُوعُ التُّهْمَةِ، وَفِي ذَلِكَ مِنَ الْمَضَرَّةِ مَا لَا خَفَاءَ بِهِ فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Bil ki Allah Teâlâ iftira ve kazf ile bunlara dair hükümlerden, buna münasip olan konuya geçmiştir; çünkü ifk ehli bühtanlarına ancak baş başa kalmanın (halvetin) denk gelmesiyle yol bulabilmişler ve bu durum sanki töhmet yolu olmuştur. Bu sebeple Allah Teâlâ, kişinin başkasının evine ancak izin isteyip selam verdikten sonra girmesini vacip kılmıştır; çünkü bu şeklin dışında bir giriş töhmetin meydana gelmesine yol açar ve bunda da gizli kalmayacak derecede zarar vardır. Nitekim: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!...” buyurmuştur. Bu ayette birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الِاسْتِئْنَاسُ عِبَارَةٌ عَنِ الْأُنْسِ الْحَاصِلِ مِنْ جِهَةِ الْمُجَالَسَةِ، قال تعالى: وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ [الأحزاب: ٥٣] ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ ذَلِكَ بَعْدَ الدُّخُولِ وَالسَّلَامِ فَكَانَ الْأَوْلَى تَقْدِيمَ السَّلَامِ عَلَى الِاسْتِئْنَاسِ فَلِمَ جَاءَ عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ؟ وَالْجَوَابُ: عَنْ هَذَا مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، إِنَّمَا هُوَ حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا فَأَخْطَأَ الْكَاتِبُ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ: حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا لَكُمْ وَالتَّسْلِيمُ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ تَحِيَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ وَالدُّمُورِ، وَهُوَ الدُّخُولُ بِغَيْرِ إِذْنٍ وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الدَّمَارِ وَهُوَ الْهَلَاكُ كَأَنَّ صَاحِبَهُ دَامِرٌ لِعِظَمِ مَا ارْتَكَبَ،

Birinci Soru: İsti'nâs (ünsiyet aramak), bir arada oturmaktan hâsıl olan ünsiyetten ibarettir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “Bir söze dalıp ünsiyet aramaksızın...” [Ahzâb 53] buyurmuştur. Bu ise ancak içeri girdikten ve selam verdikten sonra hâsıl olur; o halde selamın isti'nâstan önce gelmesi daha evlâ idi. Peki, niçin bunun aksine gelmiştir? Cevap: Bunun [çeşitli] vecihleri vardır: Birincisi: İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilen: "O aslında 'hattâ teste'zinû' (izin isteyinceye kadar) şeklindedir, kâtip hata yapmıştır" sözüdür. Übey'in kıraatinde ise: "hattâ teste'zinû leküm ve't-teslîmu hayrun leküm" (size izin verilinceye kadar; selam vermek de sizin için cahiliye selamından ve dümûrdan daha hayırlıdır) şeklindedir. Dümûr, izinsiz girmektir; türeyişi ise helak demek olan "demâr"dandır; sanki işlediği şeyin büyüklüğünden ötürü bunu yapan helak olmuştur (dâmirdir).

وَفِي الْحَدِيثِ «مَنْ سَبَقَتْ عَيْنُهُ اسْتِئْذَانَهُ فَقَدْ دَمَرَ،

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «{ مَنْ سَبَقَتْ عَيْنُهُ اسْتِئْذَانَهُ فَقَدْ دَمَرَ } “Kimin gözü izin istemesinden öne geçerse o kimse dümûr etmiş (helaka sürüklenmiş/izinsiz dalmış) olur.»

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي الطَّعْنَ فِي الْقُرْآنِ الَّذِي نُقِلَ بِالتَّوَاتُرِ وَيَقْتَضِي صِحَّةَ الْقُرْآنِ الَّذِي لَمْ يُنْقَلُ بِالتَّوَاتُرِ وَفَتْحُ هَذَيْنِ الْبَابَيْنِ يُطْرِقُ الشَّكَّ إِلَى كُلِّ الْقُرْآنِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ وَثَانِيهَا: مَا رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالْمَعْنَى: حَتَّى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَتَسْتَأْنِسُوا، وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّلَامَ مُقَدَّمٌ عَلَى الِاسْتِئْنَاسِ، وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّه: حَتَّى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَتَسْتَأْذِنُوا، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ خِلَافُ الظَّاهِرِ وَثَالِثُهَا: أَنْ تُجْرِيَ الْكَلَامَ عَلَى ظَاهِرِهِ. ثُمَّ فِي تَفْسِيرِ الِاسْتِئْنَاسِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا بِالْإِذْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا اسْتَأْذَنُوا وَسَلَّمُوا أَنِسَ أَهْلُ الْبَيْتِ، وَلَوْ دَخَلُوا بِغَيْرِ إِذْنٍ لَاسْتَوْحَشُوا وَشَقَّ عَلَيْهِمُ الثَّانِي: تَفْسِيرُ الِاسْتِئْنَاسِ بِالِاسْتِعْلَامِ وَالِاسْتِكْشَافِ اسْتِفْعَالٌ مِنْ آنَسَ الشَّيْءَ إِذَا أَبْصَرَهُ ظَاهِرًا مَكْشُوفًا، وَالْمَعْنَى حَتَّى تَسْتَعْلِمُوا وَتَسْتَكْشِفُوا الْحَالَ هَلْ يُرَادُ دُخُولُكُمْ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمُ اسْتَأْنِسْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، وَاسْتَأْنَسْتُ فَلَمْ أَرَ أَحَدًا أَيْ تَعَرَّفْتُ وَاسْتَعْلَمْتُ، فَإِنْ قِيلَ وَإِذَا حُمِلَ عَلَى الْأُنْسِ يَنْبَغِي أَنْ يَتَقَدَّمَهُ السَّلَامُ كَمَا

Bil ki İbn Abbâs'tan nakledilen bu görüşte tutarsızlık (nazar) vardır; çünkü bu, tevatürle nakledilen Kur'an'a dil uzatmayı gerektirir ve tevatürle nakledilmeyen Kur'an'ın sahih olduğunu kabul etmeyi iktiza eder. Bu iki kapının açılması ise bütün Kur'an'a şüphe düşürür ki bu bâtıldır. İkincisi: Hasan-ı Basrî'den rivayet edilen görüştür; o şöyle demiştir: Sözde bir takdim ve tehir (öne alma ve sonraya bırakma) vardır; mana şöyledir: "hattâ tüsellimû alâ ehlihâ ve teste'nisû" (halkına selam verip isti'nâs edinceye kadar); çünkü selam isti'nâstan öncedir. Abdullah'ın kıraatinde de: "hattâ tüsellimû alâ ehlihâ ve teste'zinû" (halkına selam verip izin isteyinceye kadar) şeklindedir. Bu da zayıftır; çünkü zahire aykırıdır. Üçüncüsü: Kelamı zahirine göre işletmendir. Bundan sonra isti'nâsın tefsirinde [şu] vecihler vardır: Birincisi: "İzinle ünsiyet bulununcaya kadar" demektir; zira onlar izin isteyip selam verdiklerinde ev halkı ünsiyet bulur, şayet izinsiz girselerdi ürkerler ve bu onlara ağır gelirdi. İkincisi: İsti'nâsın, öğrenmek (isti'lâm) ve durum tespiti yapmak (istiksâf) olarak tefsir edilmesidir; bir şeyi açık ve seçik gördüğünde kullanılan "ânese" fiilinin istif'âl veznidir. Mana: İçeri girmenizin istenip istenmediğini öğrenip keşfedinceye kadar demektir. Nitekim "Birini görüyor musun diye isti'nâs et (bak/araştır)" ve "İsti'nâs ettim (araştırdım/baktım) fakat kimseyi görmedim" yani tanıdım ve öğrendim sözleri de bu köktendir. Şayet: "Ünsiyete hamledildiğinde, rivayet edildiği üzere selamın ondan önce gelmesi gerekirdi; nitekim

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَقُولُ: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ»

o (aleyhisselâm)'ın: «{ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ } “es-Selâmü aleyküm, gireyim mi?» dediği rivayet edilmiştir" [denilirse]

قُلْنَا الْمُسْتَأْذِنُ رُبَّمَا لَا يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدًا فِي الْمَنْزِلِ فَلَا مَعْنَى لِسَلَامِهِ وَالْحَالَةُ هَذِهِ، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَسْتَعْلِمَ بِالِاسْتِئْذَانِ هَلْ هُنَاكَ مَنْ يَأْذَنُ، فَإِذَا أُذِنَ وَدَخَلَ صَارَ مُوَاجِهًا لَهُ فَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ اشْتِقَاقُ الِاسْتِئْنَاسِ/ مِنَ الْإِنْسِ وَهُوَ أَنْ يَتَعَرَّفَ هَلْ ثَمَّ إِنْسَانٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مُقَدَّمٌ عَلَى السَّلَامِ وَالرَّابِعُ: لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الِاسْتِئْنَاسَ إِنَّمَا يَقَعُ بَعْدَ السَّلَامِ وَلَكِنَّ الْوَاوَ لا توجب

Biz deriz ki: İzin isteyen kimse evde birinin bulunduğunu bilmeyebilir; bu durumda onun selam vermesinin bir anlamı olmaz. En uygun olanı, izin isteyerek orada izin verecek birinin bulunup bulunmadığını öğrenmesidir. İzin verilip içeri girdiğinde onunla yüz yüze gelir ve ona selam verir. Üçüncüsü: İsti'nâsın türeyişinin "ins" (insan) kökünden olmasıdır ki bu da orada bir insanın bulunup bulunmadığını anlamaya çalışmasıdır; bunda selamdan önce olduğunda şüphe yoktur. Dördüncüsü: İsti'nâsın ancak selamdan sonra gerçekleştiğini kabul etsek bile, "vav" harfi tertip (sıralama)

التَّرْتِيبَ، فَتَقْدِيمُ الِاسْتِئْنَاسِ عَلَى السَّلَامِ فِي اللَّفْظِ لَا يُوجِبُ تَقْدِيمَهُ عَلَيْهِ فِي الْعَمَلِ.

gerektirmez; dolayısıyla lafızda isti'nâsın selamdan önce getirilmesi, uygulamada da onun selamdan önce olmasını gerektirmez.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْحُكْمُ فِي إِيجَابِ تَقْدِيمِ الِاسْتِئْذَانِ؟ وَالْجَوَابُ: تِلْكَ الْحِكْمَةُ هِيَ الَّتِي نَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الَّذِي لِأَجْلِهِ حُرِّمَ الدُّخُولُ إِلَّا عَلَى هَذَا الشَّرْطِ هُوَ كَوْنُ الْبُيُوتِ مَسْكُونَةً، إِذْ لَا يَأْمَنُ مَنْ يَهْجُمُ عَلَيْهَا بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ أَنْ يَهْجُمَ عَلَى مَا لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ مِنْ عَوْرَةٍ، أَوْ عَلَى مَا لَا يُحِبُّ الْقَوْمُ أَنْ يَعْرِفَهُ غَيْرُهُمْ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَهَذَا مِنْ بَابِ الْعِلَلِ الْمُنَبَّهِ عَلَيْهَا بِالنَّصِّ، وَلِأَنَّهُ تَصَرُّفٌ فِي مِلْكِ الْغَيْرِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِرِضَاهُ وَإِلَّا أَشْبَهَ الْغَصْبَ.

İkinci soru: İzin istemenin öne alınmasının vacip kılınmasındaki hikmet nedir? Cevap: Bu hikmet, Allah Teâlâ'nın { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ } “İçinde oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir sakınca yoktur” buyruğunda dikkat çektiği husustur. Bununla göstermiştir ki ancak bu şartla girilmesine izin verilip aksi halde haram kılınmasının sebebi, evlerin meskûn (içinde oturulan) olmasıdır; zira izin istemeden oraya ansızın dalan kimse, bakması helal olmayan bir avrete veya ev halkının başkalarının bilmesini istemediği bir duruma muttali olmaktan emin olamaz. Bu, nass ile dikkat çekilen illetler kabilindendir. Ayrıca bu, başkasının mülkünde tasarrufta bulunmaktır; dolayısıyla onun rızasıyla olması gerekir, aksi takdirde gasba benzer.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ يَكُونُ الِاسْتِئْذَانُ؟ الْجَوَابُ:

Üçüncü soru: İzin isteme nasıl olur? Cevap:

اسْتَأْذَنَ رَجُلٌ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَقَالَ أَأَلِجُ؟ فَقَالَ ﵊ لِامْرَأَةٍ يُقَالُ لَهَا رَوْضَةُ «قُومِي إِلَى هَذَا فَعَلِّمِيهِ فَإِنَّهُ لَا يُحْسِنُ أَنْ يَسْتَأْذِنَ قَوْلِي لَهُ يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ فَسَمِعَهَا الرَّجُلُ فَقَالَهَا، فَقَالَ ادْخُلْ فَدَخَلَ وَسَأَلَ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ أَشْيَاءَ وَكَانَ يُجِيبُ، فَقَالَ هَلْ فِي الْعِلْمِ مَا لَا تَعْلَمُهُ، فَقَالَ ﵊: لقد آتاني اللَّه خَيْرًا كَثِيرًا وَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّه، وَتَلَا إِنَّ اللَّه عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ إِلَى آخِرِهِ»

Bir adam Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanına girmek için izin isteyip: "Gireyim mi (eelicu)?" dedi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm) Ravza adındaki bir kadına şöyle buyurdu: «{ قُومِي إِلَى هَذَا فَعَلِّمِيهِ فَإِنَّهُ لَا يُحْسِنُ أَنْ يَسْتَأْذِنَ قَوْلِي لَهُ يَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ } “Şunun yanına kalk ve ona öğret; çünkü o nasıl izin isteneceğini iyi bilmiyor. Ona 'es-Selâmü aleyküm, gireyim mi?' demesini söyle.» Adam bunu işitince öyle söyledi; [Resûlullah da]: "Gir" buyurdu. Adam içeri girdi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bazı şeyler sordu; o da cevap veriyordu. Adam: "İlimde senin bilmediğin bir şey var mıdır?" diye sordu. O (aleyhisselâm): «{ لقد آتاني اللَّه خَيْرًا كَثِيرًا وَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّه } “Allah bana pek çok hayır vermiştir; fakat ilimden öyle şeyler vardır ki onları Allah'tan başkası bilemez» buyurdu ve { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin ilmi şüphesiz Allah'ın katındadır...” ayetini sonuna kadar okudu.

وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ إِذَا دَخَلَ بَيْتًا غَيْرَ بَيْتِهِ حَيِيتُمْ صَبَاحًا وَحَيِيتُمْ مَسَاءً، ثُمَّ يَدْخُلُ فَرُبَّمَا أَصَابَ الرَّجُلَ مَعَ امْرَأَتِهِ فِي لِحَافٍ واحد، فصدق اللَّه تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ وَعَلَّمَ الْأَحْسَنَ وَالْأَجْمَلَ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا هُوَ التَّنَحْنُحُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ هُوَ التَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ وَنَحْوُهُ.

Cahiliye halkından bir kimse kendi evinden başka bir eve girdiğinde "Sabahınız hayrolsun", "Akşamınız hayrolsun" der, sonra içeri girerdi; bazen de adamı hanımıyla birlikte aynı örtü altında yakalardı. Allah Teâlâ bunu yasaklayıp en güzel ve en edepli olanı öğretti. Mücâhid'den: "İsti'nâs edinceye kadar" ifadesinin öksürmek (tenahnuh) olduğu rivayet edilmiştir. İkrime ise bunun tesbih, tekbir ve benzeri şeyler olduğunu söylemiştir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَمْ عَدَدُ الِاسْتِئْذَانِ الْجَوَابُ:

Dördüncü soru: İzin istemenin sayısı kaçtır? Cevap:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثٌ بِالْأُولَى يَسْتَنْصِتُونَ، وَبِالثَّانِيَةِ يَسْتَصْلِحُونَ، وَبِالثَّالِثَةِ يَأْذَنُونَ أَوْ يَرُدُّونَ»

Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «{ الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثٌ بِالْأُولَى يَسْتَنْصِتُونَ، وَبِالثَّانِيَةِ يَسْتَصْلِحُونَ، وَبِالثَّالِثَةِ يَأْذَنُونَ أَوْ يَرُدُّونَ } “İzin istemek üç defadır: Birincisinde kulak kabartırlar, ikincisinde kendilerine çeki düzen verirler, üçüncüsünde ise ya izin verirler ya da geri çevirirler.»

وَعَنْ جُنْدُبٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ يَقُولُ: «إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ»

Cündüb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: «{ إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ } “Biriniz üç defa izin istediğinde kendisine izin verilmezse dönsün.»

وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: «كُنْتُ جَالِسًا فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ الْأَنْصَارِ، فَجَاءَ أَبُو مُوسَى فَزِعًا، فَقُلْنَا لَهُ مَا أَفْزَعَكَ؟ فَقَالَ أَمَرَنِي عُمَرُ أَنْ آتِيَهُ فَأَتَيْتُهُ، فَاسْتَأْذَنْتُ ثَلَاثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي فَرَجَعْتُ، فَقَالَ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَأْتِيَنِي؟ فَقُلْتُ قَدْ جِئْتُ فَاسْتَأْذَنْتُ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي. وَقَدْ قَالَ ﵊: إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ فَقَالَ لَتَأْتِيَنِّي عَلَى هَذَا بِالْبَيِّنَةِ، أَوْ لَأُعَاقِبَنَّكَ. فَقَالَ أُبَيٌّ لَا يَقُومُ مَعَكَ إِلَّا أَصْغَرُ الْقَوْمِ، قَالَ فَقَامَ أَبُو سَعِيدٍ فَشَهِدَ لَهُ»

Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ensâr meclislerinden bir mecliste oturuyordum; derken Ebû Mûsâ telaşla çıkageldi. Biz ona: 'Seni telaşlandıran nedir?' dedik. O da dedi ki: 'Ömer bana yanına gelmemi emretti, ben de ona gittim; üç defa izin istedim, bana izin verilmeyince geri döndüm. [Sonra] Ömer bana: 'Yanımıza gelmekten seni ne alıkoydu?' dedi. Ben de: 'Geldin ve üç defa izin istedim fakat bana izin verilmedi; nitekim o (aleyhisselâm): { إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ } “Biriniz üç defa izin istediğinde kendisine izin verilmezse dönsün” buyurmuştur' dedim. Bunun üzerine Ömer: 'Buna dair kesinlikle bir delil getireceksin, yoksa seni cezalandırırım!' dedi. Übey [ona]: 'Seninle ancak topluluğun en küçüğü kalkıp [şahitlik eder]' dedi. Ebû Saîd dedi ki: Bunun üzerine kalktım ve onun lehine şahitlik ettim.»

وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِأَبِي مُوسَى إِنِّي لَمْ أَتَّهِمْكَ، وَلَكِنِّي خَشِيتُ أَنْ يَتَقَوَّلَ النَّاسُ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ. وَعَنْ قَتَادَةَ الِاسْتِئْذَانُ ثَلَاثَةٌ: الْأُولَى يُسْمِعُ الْحَيَّ، وَالثَّانِي لِيَتَأَهَّبُوا وَالثَّالِثُ إِنْ شَاءُوا أَذِنُوا، وَإِنْ شَاءُوا رَدُّوا، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ مَحَاسِنِ الْآدَابِ، لِأَنَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ/ رُبَّمَا مَنَعَهُمْ بَعْضُ الْأَشْغَالِ مِنَ الْإِذْنِ، وَفِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ رُبَّمَا كَانَ هُنَاكَ مَا يَمْنَعُ أَوْ يَقْتَضِي الْمَنْعَ أَوْ يَقْتَضِي التَّسَاوِيَ، فَإِذَا لَمْ يُجَبْ فِي الثَّالِثَةِ يَسْتَدِلُّ بِعَدَمِ الْإِذْنِ عَلَى مَانِعٍ ثَابِتٍ، وَرُبَّمَا أَوْجَبَ ذَلِكَ كَرَاهَةَ قُرْبِهِ مِنَ الْبَابِ فَلِذَلِكَ يُسَنُّ لَهُ الرُّجُوعُ، وَلِذَلِكَ يَقُولُ يَجِبُ فِي الِاسْتِئْذَانِ ثَلَاثًا، أَنْ لَا يَكُونَ مُتَّصِلًا، بَلْ يَكُونُ بَيْنَ كُلِّ وَاحِدَةٍ وَالْأُخْرَى وَقْتٌ، فَأَمَّا قَرْعُ الْبَابِ بِعُنْفٍ وَالصِّيَاحُ بِصَاحِبِ الدَّارِ، فَذَاكَ حَرَامٌ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ الْإِيذَاءَ وَالْإِيحَاشَ، وَكَفَى بِقِصَّةِ بَنِي أَسَدٍ زَاجِرَةٌ وَمَا نَزَلَ فِيهَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ [الْحُجُرَاتِ: ٤] .

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Ömer, Ebû Mûsâ'ya: "Ben seni itham etmedim; fakat insanların Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) adına söz uydurmasından endişe ettim" demiştir. Katâde'den: İzin isteme üçtür: Birincisi ev halkına işittirir, ikincisi hazırlansınlar diyedir, üçüncüsünde ise dilerlerse izin verirler dilerlerse geri çevirirler. Bil ki bu, güzel edeplerdendir; çünkü birinci defasında bazen bazı meşguliyetler izin vermelerine engel olur, ikinci defasında ise bazen engel olan veya engeli gerektiren yahut eşitliği gerektiren bir durum olabilir; üçüncüde cevap verilmediğinde izin verilmemesinden kesin bir engelin varlığına hükmedilir. Bazen de bu durum kapının yanında durmasının hoş karşılanmamasını gerektirebilir; işte bu yüzden dönmesi sünnet kılınmıştır. Bundan ötürü [âlimler] der ki: Üç defa izin istemenin peş peşe olmaması, aksine her biri arasında bir vakit bulunması gerekir. Kapıyı sertçe vurmak ve ev sahibine bağırmak ise haramdır; çünkü bu eziyet ve ürkütme içerir. Benî Esed kıssası ve onlar hakkında inen şu ayet-i kerîme caydırıcı olarak yeterlidir: { إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Sana odaların arkasından seslenenlerin çoğu aklı ermez kimselerdir” [Hucurât 24/4].

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: كَيْفَ يَقِفُ عَلَى الْبَابِ الْجَوَابُ:

Beşinci soru: Kapıda nasıl durulur? Cevap:

رُوِيَ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ اسْتَأْذَنَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ مُسْتَقْبِلٌ الْبَابَ، فَقَالَ ﵊: لَا تَسْتَأْذِنْ وَأَنْتَ مُسْتَقْبِلُ الْبَابِ.

Rivayet edildiğine göre Ebû Saîd, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanına girmek için kapıya karşı durarak izin istedi; bunun üzerine o (aleyhisselâm): «{ لَا تَسْتَأْذِنْ وَأَنْتَ مُسْتَقْبِلُ الْبَابِ } “Kapıya karşı durarak izin isteme» buyurdu.

وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ إِذَا أَتَى

Yine rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) geldiği zaman

بَابَ قَوْمٍ لَمْ يَسْتَقْبِلِ الْبَابَ مِنْ تِلْقَاءِ وَجْهِهِ وَلَكِنْ مِنْ رُكْنِهِ الْأَيْمَنِ أَوِ الْأَيْسَرِ فَيَقُولُ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ،

bir topluluğun kapısına geldiğinde kapıyı tam karşısına almaz, sağ veya sol köşesinde durur ve: "es-Selâmü aleyküm" derdi;

وَذَلِكَ لِأَنَّ الدُّورَ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا حِينَئِذٍ سُتُورٌ.

çünkü o zamanlar evlerin üzerinde perdeler yoktu.

السُّؤَالُ السَّادِسُ: أَنَّ كَلِمَةَ (حَتَّى) لِلْغَايَةِ وَالْحُكْمُ بَعْدَ الْغَايَةِ يَكُونُ بِخِلَافِ مَا قَبْلَهَا فَقَوْلُهُ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا يَقْتَضِي جَوَازَ الدُّخُولِ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ صَاحِبِ الْبَيْتِ إِذْنٌ فَمَا قَوْلُكُمْ فِيهِ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ الْغَايَةَ الِاسْتِئْنَاسَ لَا الِاسْتِئْذَانَ، وَالِاسْتِئْنَاسُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ الْإِذْنُ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ وَثَانِيهَا: أَنَّا لَمَّا عَلِمْنَا بِالنَّصِّ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي الِاسْتِئْذَانِ أَنْ لَا يَدْخُلَ الْإِنْسَانُ عَلَى غَيْرِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَسُوءُهُ، وَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْمَقْصُودَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الْإِذْنِ، عَلِمْنَا أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ مَا لَمْ يَتَّصِلْ بِهِ الْإِذْنُ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ كَافِيًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ فَحَظَرَ الدُّخُولَ إِلَّا بِإِذْنٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْإِذْنَ مَشْرُوطٌ بِإِبَاحَةِ الدُّخُولِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، فَإِنْ قِيلَ إِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِذْنِ فَهَلْ يَقُومُ مَقَامَهُ غَيْرُهُ أَمْ لَا؟ قُلْنَا

Altıncı soru: "Hattâ" (حَتَّى) kelimesi gaye (son sınır) içindir ve gaye sonrasındaki hüküm öncesindekinin aksine olur. Dolayısıyla: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp isti'nâs edinceye kadar girmeyin” buyruğu, ev sahibinden izin çıkmasa bile izin istemeden sonra içeri girmenin caiz olmasını gerektirir; bu hususta ne dersiniz? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ gayeyi izin isteme (isti'zân) değil, isti'nâs kılmıştır; isti'nâs ise ancak izin istemeden sonra izin hâsıl olunca gerçekleşir. İkincisi: Nass ile bildik ki izin istemedeki hikmet, insanın başkasının yanına izinsiz girmemesidir; zira bu onu üzecek şeylerdendir. Bu maksadın da ancak izin hâsıl olduktan sonra gerçekleşeceğini bildiğimize göre, izinle birleşmedikçe sadece izin istemenin yeterli olmayacağını da bilmiş oluruz. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Orada kimseyi bulamazsanız, size izin verilinceye kadar oraya girmeyin” buyruğudur ki girmeyi ancak izinle sınırlandırmıştır. Bu da göstermektedir ki birinci ayette girmeye izin verilmesi, iznin bulunması şartına bağlanmıştır. Şayet: "İznin şart olduğu sabit olduğuna göre, başkası onun yerine geçer mi geçmez mi?" denilirse, biz deriz ki:

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «رَسُولُ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ»

Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh), Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «{ رَسُولُ الرَّجُلِ إِلَى الرَّجُلِ إِذْنُهُ } “Kişinin birine elçi göndermesi, onun için bir izindir.»

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﵊ قَالَ: «إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ فَجَاءَ مَعَ الرَّسُولِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُ إِذْنٌ»

Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ فَجَاءَ مَعَ الرَّسُولِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَهُ إِذْنٌ } “Biriniz davet edilir de elçiyle birlikte gelirse, şüphesiz bu onun için bir izindir.»

وَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِذْنَ مَحْذُوفٌ مِنْ قَوْلِهِ: حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْهُ وَالثَّانِي: أَنَّ الدُّعَاءَ إِذْنٌ إِذَا جَاءَ مَعَ الرَّسُولِ وَأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى اسْتِئْذَانٍ ثَانٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ مَنْ قَدْ جَرَتِ الْعَادَةُ لَهُ بِإِبَاحَةِ الدُّخُولِ فَهُوَ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى الِاسْتِئْذَانِ.

Bu haber iki manaya delalet eder: Birincisi: İzin lafzının { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “isti'nâs edinceye kadar” ifadesinde hazfedilmiş olduğu ve kastedilenin bu olduğudur. İkincisi: Elçiyle birlikte gelindiğinde davetin izin yerine geçtiği ve ikinci bir izin istemeye ihtiyaç bırakmadığıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: İçeri girmesi hususunda teamül (âdet) bulunan kimse, izin istemeye muhtaç değildir.

السُّؤَالُ السَّابِعُ: مَا حُكْمُ مَنِ اطَّلَعَ عَلَى دَارِ غَيْرِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ؟ الْجَوَابُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَوْ فُقِئَتْ عَيْنُهُ فَهِيَ هَدَرٌ، وَتَمَسَّكَ بِمَا

Yedinci soru: Başkasının evini izinsiz gözetleyen kimsenin hükmü nedir? Cevap: Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Eğer gözü çıkarılırsa bu hederdir (tazminatsızdır); o şu rivayete tutunmuştur:

رَوَى سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ قَالَ: «اطَّلَعَ رَجُلٌ فِي حُجْرَةٍ مِنْ حُجَرِ النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَهُ مِدْرًى يَحُكُّ بِهَا رَأْسَهُ فَقَالَ: لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَنْظُرُ إِلَيَّ لَطَعَنْتُ بِهَا فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا الِاسْتِئْذَانُ قَبْلَ النَّظَرِ»

Sehl b. Sa'd'ın rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in odalarından birinden içeri baktı; o esnada Peygamber'in elinde başını kaşıdığı bir tarak (midrâ) vardı. [Bunun üzerine] şöyle buyurdu: { لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ تَنْظُرُ إِلَيَّ لَطَعَنْتُ بِهَا فِي عَيْنِكَ إِنَّمَا الِاسْتِئْذَانُ قَبْلَ النَّظَرِ } “Eğer bana baktığını bilseydim bunu gözüne saplardım. İzin istemek ancak bakmaktan önce [olsun diye meşru kılınmış]tır.»

وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَنِ/ اطَّلَعَ فِي دَارِ قَوْمٍ بغير إذنهم ففقؤوا عَيْنَهُ فَقَدْ هُدِرَتْ عَيْنُهُ»

Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ مَنِ اطَّلَعَ فِي دَارِ قَوْمٍ بغير إذنهم ففقؤوا عَيْنَهُ فَقَدْ هُدِرَتْ عَيْنُهُ } “Kim bir topluluğun evine onların izni olmadan gözetleyerek bakarsa, onlar da onun gözünü çıkarırlarsa gözü heder olmuştur (tazminatsızdır).»

قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: هَذَا الْخَبَرُ يُرَدُّ لِوُرُودِهِ عَلَى خِلَافِ قِيَاسِ الْأُصُولِ، فَإِنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّهُ لَوْ دَخَلَ دَارَهُ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَفَقَأَ عَيْنَهُ كَانَ ضَامِنًا وَكَانَ عَلَيْهِ الْقِصَاصُ إِنْ كَانَ عَامِدًا وَالْأَرْشُ إِنْ كَانَ مُخْطِئًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الدَّاخِلَ قَدِ اطَّلَعَ وَزَادَ عَلَى الِاطِّلَاعِ، فَظَاهِرُ الْحَدِيثِ مُخَالِفٌ لِمَا حَصَلَ عَلَيْهِ الِاتِّفَاقُ، فَإِنْ صَحَّ فَمَعْنَاهُ: مَنِ اطَّلَعَ فِي دَارِ قَوْمٍ وَنَظَرَ إِلَى حَرَمِهِمْ وَنِسَائِهِمْ فَمُونِعَ فَلَمْ يَمْتَنِعْ فَذَهَبَتْ عَيْنُهُ فِي حَالِ الْمُمَانَعَةِ فَهِيَ هَدَرٌ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ إِلَّا النَّظَرُ وَلَمْ يَقَعْ فِيهِ مُمَانَعَةٌ وَلَا نَهْيٌ، ثُمَّ جَاءَ إِنْسَانٌ فَفَقَأَ عَيْنَهُ، فَهَذَا جَانٍ يَلْزَمُهُ حُكْمُ جِنَايَتِهِ لظاهر قوله تعالى: الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ إِلَى قَوْلِهِ: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٥] وَاعْلَمْ أَنَّ التَّمَسُّكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ فِي هَذِهِ المسألة ضَعِيفٌ، لِأَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا النَّصَّ مَشْرُوطٌ بِمَا إِذَا لَمْ تَكُنِ الْعَيْنُ مُسْتَحَقَّةً، فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُسْتَحَقَّةً لَمْ يَلْزَمِ الْقِصَاصُ، فَلِمَ قُلْتَ: إِنَّ مَنِ اطَّلَعَ فِي دَارِ إِنْسَانٍ لَمْ تَكُنْ عَيْنُهُ مُسْتَحَقَّةً؟ وَهَذَا أَوَّلُ المسألة.

Ebû Bekir er-Râzî dedi ki: Bu haber, usûl kıyasına aykırı geldiği için reddedilir. Çünkü bir kimse başkasının evine izinsiz girse ve ev sahibi onun gözünü çıkarsa, ev sahibinin tazminat ödeyeceğinde, kasten yapmışsa kısas, hataen yapmışsa diyet (erş) gerekeceğinde ihtilaf yoktur. Malumdur ki içeri giren kimse hem bakmış hem de bakmaktan fazlasını yapmıştır; bu durumda hadisin zahiri üzerinde ittifak edilen hususa aykırıdır. Şayet sahih ise manası şudur: Kim bir topluluğun evine izinsiz bakar ve onların mahremine ve kadınlarına nazar eder, kendisine engel olunur da vazgeçmez, engelleme esnasında gözü giderse bu hederdir. Fakat sadece bakma olup ortada bir engelleme ve nehiy bulunmadığı halde bir insan gelip onun gözünü çıkarırsa, bu bir cinayettir ve Allah Teâlâ'nın: { الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “Göze göz...” ayetinden { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “...ve yaralamalarda kısas vardır” [Mâide 5/45] buyruğuna kadar olan kısmın zahiri gereğince ona cinayetinin hükmü lazım gelir. Bil ki bu meselede Allah Teâlâ'nın { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “Göze göz” buyruğuna tutunmak zayıftır; çünkü bizler bu nassın, gözün heder edilmeyi hak etmemiş olması şartına bağlı olduğu hususunda icmâ ettik; şayet heder edilmeyi hak etmiş olsaydı kısas gerekmezdi. O halde bir kimsenin evine izinsiz bakan kimsenin gözünün heder edilmeyi hak etmediğini nereden söyledin? Zira meselenin başı zaten budur.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَوْ دَخَلَ لَمْ يَجُزْ فَقْءُ عَيْنِهِ، فَكَذَا إِذَا نَظَرَ قُلْنَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ إِذَا دَخَلَ عَلِمَ الْقَوْمُ دُخُولَهُ عَلَيْهِمْ فَاحْتَرَزُوا عَنْهُ وَتَسَتَّرُوا، فَأَمَّا إِذَا نَظَرَ فَقَدْ لَا يَكُونُونَ عَالِمِينَ بِذَلِكَ فَيَطَّلِعُ مِنْهُمْ عَلَى مَا لَا يَجُوزُ الِاطِّلَاعُ عَلَيْهِ، فَلَا يَبْعُدُ فِي حُكْمِ الشَّرْعِ أَنْ يُبَالِغَ هَاهُنَا فِي الزَّجْرِ حَسْمًا لِبَابِ هَذِهِ الْمَفْسَدَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَرَدُّ حَدِيثِ رَسُولِ اللَّه ﷺ لِهَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْكَلَامِ غَيْرُ جَائِزٍ.

Onun: "Eğer içeri girmiş olsaydı gözünün çıkarılması caiz olmazdı, baktığında da böyledir" sözüne gelince, biz deriz ki: İki durum arasındaki fark açıktır; çünkü içeri girdiğinde ev halkı onun girdiğini bilir, böylece ondan korunup örtünürler. Fakat sadece baktığında ise ev halkı bunu bilmeyebilir ve böylece bakılması caiz olmayan şeylerine muttali olur. Bu yüzden şeriatın hükmünde, bu fesat kapısını kapatmak için burada caydırmada aşırıya gidilmesi uzak bir ihtimal değildir. Velhasıl, bu kadarcık bir söz sebebiyle Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hadisini reddetmek caiz değildir.

السُّؤَالُ الثَّامِنُ: لَمَّا بَيَّنْتُمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِذْنِ فَهَلْ يَكْفِي الْإِذْنُ كَيْفَ كَانَ أَوْ لَا بُدَّ مِنْ إِذْنٍ مَخْصُوصٍ؟

Sekizinci soru: İznin mutlaka gerekli olduğunu açıkladığınıza göre, nasıl olursa olsun herhangi bir izin yeterli midir, yoksa özel bir izin mi gerekir?

الْجَوَابُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي قَبُولَ الْإِذْنِ مُطْلَقًا سَوَاءٌ كَانَ الْآذِنُ صَبِيًّا أَوِ امْرَأَةً أَوْ عَبْدًا أَوْ ذِمِّيًّا فَإِنَّهُ لَا يُعْتَبَرُ فِي هَذَا الْإِذْنِ صِفَاتُ الشَّهَادَةِ وَكَذَلِكَ قَبُولُ أَخْبَارِ هَؤُلَاءِ فِي الْهَدَايَا وَنَحْوِهَا.

Cevap: Ayetin zahiri, izin verenin çocuk, kadın, köle veya zimmî olmasına bakılmaksızın iznin mutlak olarak kabul edilmesini gerektirir; çünkü bu izinde şahitlik vasıfları aranmaz; nitekim bunların hediyeler ve benzeri konulardaki haberlerinin kabul edilmesi de böyledir.

السُّؤَالُ التَّاسِعُ: هَلْ يُعْتَبَرُ الِاسْتِئْذَانُ عَلَى الْمَحَارِمِ؟ وَالْجَوَابُ: نَعَمْ،

Dokuzuncu soru: Mahremlerin yanına girerken de izin istemek dikkate alınır mı? Cevap: Evet,

عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ: «أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُخْتِي؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﵊ نَعَمْ أَتُحِبُّ أَنْ تَرَاهَا عُرْيَانَةً»

Atâ b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre: «Bir adam Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e sorup: 'Kız kardeşimin yanına girerken de izin isteyeyim mi?' dedi. Peygamber (aleyhisselâm): 'Evet, onu çıplak görmeyi ister misin?' buyurdu.»

وَسَأَلَ رَجُلٌ حُذَيْفَةَ أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُخْتِي، فَقَالَ إِنْ لَمْ تَسْتَأْذِنْ عليها رأيت ما يسوؤك، وَقَالَ عَطَاءٌ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ أَسْتَأْذِنُ عَلَى أُخْتِي وَمَنْ أُنْفِقُ عَلَيْهَا؟ قَالَ نَعَمْ إِنَّ اللَّه تَعَالَى يَقُولُ: وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [النُّورِ: ٥٩] وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ مَنْ كَانَ أَجْنَبِيًّا أَوْ ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ.

Bir adam Huzeyfe'ye: "Kız kardeşimin yanına girerken izin isteyeyim mi?" diye sordu, o da: "Eğer izin istemezsen seni üzecek şeyler görürsün" dedi. Atâ dedi ki: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'a: "Kız kardeşimin ve nafakasını temin ettiğim kimselerin yanına girerken izin isteyeyim mi?" diye sordum; o da şöyle dedi: "Evet; çünkü Allah Teâlâ: { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “İçinizden çocuklar büluğ çağına erdikleri zaman, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler” [Nûr 24/59] buyurmuş, yabancı olanla mahrem akraba olan arasında ayrım yapmamıştır."

وَاعْلَمْ أَنَّ تَرْكَ الِاسْتِئْذَانِ عَلَى الْمَحَارِمِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ جَائِزٍ إِلَّا أَنَّهُ أَيْسَرُ لِجَوَازِ النَّظَرِ إِلَى شَعْرِهَا وَصَدْرِهَا وَسَاقِهَا وَنَحْوِهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ. وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الْهُجُومِ عَلَى الْغَيْرِ إِنْ كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ رُبَّمَا كَانَ مُنْكَشِفَ الْأَعْضَاءِ فَهَذَا دَخَلَ فِيهِ الْكُلُّ إِلَّا الزَّوْجَاتِ وَمِلْكَ الْيَمِينِ، وَإِنْ كَانَ لِأَجْلِ أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ مُشْتَغِلًا بِأَمْرٍ يَكْرَهُ إِطْلَاعَ الْغَيْرِ عَلَيْهِ وَجَبَ أَنْ يَعُمَّ فِي الْكُلِّ، حَتَّى لَا يَكُونَ لَهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى الزَّوْجَةِ وَالْأَمَةِ إِلَّا بِإِذْنٍ.

Bil ki mahremlerin yanına izinsiz girmek caiz olmasa da onun saçına, göğsüne, bacağına ve benzeri uzuvlarına bakmak caiz olduğundan bu durum daha hafiftir. Bu husustaki tahkik şudur: Başkasının yanına ansızın girmenin yasaklanması, şayet o kimsenin uzuvlarının açıkta bulunma ihtimalinden kaynaklanıyorsa buna eşler ve cariyeler (mülk-i yemîn) dışındaki herkes dahildir. Şayet başkasının muttali olmasını istemediği bir işle meşgul bulunması ihtimalinden kaynaklanıyorsa bu hükmün herkesi kapsaması gerekir; öyle ki eşinin ve cariyesinin yanına bile ancak izinle girmesi gerekir.

السُّؤَالُ الْعَاشِرُ: إِذَا عَرَضَ أَمْرُ فِي دَارٍ مِنْ حَرِيقٍ أَوْ هُجُومِ سَارِقٍ أَوْ ظُهُورِ مُنْكَرٍ فَهَلْ يَجِبُ الِاسْتِئْذَانُ؟

Onuncu soru: Bir evde yangın çıkması, hırsız baskını veya bir münkerin ortaya çıkması gibi acil bir durum baş gösterdiğinde izin istemek gerekir mi?

الْجَوَابُ: كُلُّ ذَلِكَ مُسْتَثْنًى بِالدَّلِيلِ فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي الِاسْتِئْذَانِ، وَأَمَّا السَّلَامُ فَهُوَ مِنْ سُنَّةِ الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أُمِرُوا بِهَا، وَأَمَانٌ لِلْقَوْمِ وَهُوَ تَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمَجْلَبَةٌ لِلْمَوَدَّةِ وَنَافٍ لِلْحِقْدِ وَالضَّغِينَةِ،

Cevap: Bütün bunlar delil ile istisna edilmiştir. İzin isteme konusundaki sözün özeti budur. Selama gelince; o, Müslümanların emrolundukları sünnetlerindendir, topluluk için bir güvencedir, cennet ehlinin selamlaşmasıdır, sevgiyi celbedendir, kin ve nefreti giderendir.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَمَّا خَلَقَ اللَّه تَعَالَى آدَمَ ﵇ وَنَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ عَطَسَ، فَقَالَ الْحَمْدُ للَّه، فَحَمِدَ اللَّه بِإِذْنِ اللَّه، فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ يَرْحَمُكَ رَبُّكَ يَا آدَمُ اذْهَبْ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةِ، وَهُمْ مَلَأٌ مِنْهُمْ جُلُوسٌ فَقُلِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ رَجَعَ إِلَى رَبِّهِ فَقَالَ هَذِهِ تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ»

Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «{ لَمَّا خَلَقَ اللَّه تَعَالَى آدَمَ ﵇ وَنَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ عَطَسَ، فَقَالَ الْحَمْدُ للَّه، فَحَمِدَ اللَّه بِإِذْنِ اللَّه، فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ يَرْحَمُكَ رَبُّكَ يَا آدَمُ اذْهَبْ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةِ، وَهُمْ مَلَأٌ مِنْهُمْ جُلُوسٌ فَقُلِ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ رَجَعَ إِلَى رَبِّهِ فَقَالَ هَذِهِ تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ } “Allah Teâlâ Âdem (aleyhisselâm)'ı yaratıp ona ruh üflediğinde o aksırdı ve 'Elhamdülillâh' dedi; Allah'ın izniyle Allah'a hamdetti. Rabbi ona: 'Rabbin sana merhamet etsin ey Âdem! Şu meleklere -ki onlardan oturan bir topluluktu- git ve 'es-Selâmü aleyküm' de' buyurdu. Âdem bunu yapıp Rabbine dönünce [Rabbi]: 'İşte bu senin ve zürriyetinin selamlaşmasıdır' buyurdu.»

وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ سِتٌّ يُسَلِّمُ عَلَيْهِ إِذَا لَقِيَهُ، وَيُجِيبُهُ إِذَا دَعَاهُ، وَيَنْصَحُ لَهُ بِالْغَيْبِ، وَيُشَمِّتُهُ إِذَا عَطَسَ، وَيَعُودُهُ إِذَا مَرِضَ، وَيَشْهَدُ جِنَازَتَهُ إِذَا مَاتَ»

Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «{ حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ سِتٌّ يُسَلِّمُ عَلَيْهِ إِذَا لَقِيَهُ، وَيُجِيبُهُ إِذَا دَعَاهُ، وَيَنْصَحُ لَهُ بِالْغَيْبِ، وَيُشَمِّتُهُ إِذَا عَطَسَ، وَيَعُودُهُ إِذَا مَرِضَ، وَيَشْهَدُ جِنَازَتَهُ إِذَا مَاتَ } “Müslümanın Müslüman üzerindeki hakkı altıdır: Karşılaştığında ona selam verir, davet ettiğinde icabet eder, gıyabında onun iyiliğini ister, aksırdığında teşmit eder (yerhamükellah der), hastalandığında ziyaret eder ve öldüğünde cenazesine katılır.»

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﵊: «إِنْ سَرَّكُمْ أَنْ يُسَلَّ الْغِلُّ مِنْ صُدُورِكُمْ فَأَفْشَوُا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ» .

İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «{ إِنْ سَرَّكُمْ أَنْ يُسَلَّ الْغِلُّ مِنْ صُدُورِكُمْ فَأَفْشَوُا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ } “Göğüslerinizden kinin sökülüp atılması sizi sevindirecekse, aranızda selamı yayınız.»

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ فَالْمَعْنَى فِيهِ ظَاهِرٌ، إِذِ الْمُرَادُ أَنَّ فِعْلَ ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَوْلَى لَكُمْ مِنَ الْهُجُومِ بِغَيْرِ إِذْنٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أَيْ لِكَيْ تَتَذَكَّرُوا هَذَا التَّأْدِيبَ فَتَتَمَسَّكُوا بِهِ، ثم قال: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَيْ فِي الْبُيُوتِ أَحَدًا فَلا تَدْخُلُوها لِأَنَّ الْعِلَّةَ فِي الصُّورَتَيْنِ وَاحِدَةٌ وَهِيَ جَوَازُ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ أَحْوَالٌ مَكْتُومَةٌ يُكْرَهُ إِطْلَاعُ الدَّاخِلِ عَلَيْهَا، ثم قال: وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَمَا يَكُونُ الدُّخُولُ قَدْ يَكْرَهُهُ صَاحِبُ الدَّارِ فَكَذَا الْوُقُوفُ عَلَى الْبَابِ قَدْ يَكْرَهُهُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ الْأَوْلَى وَالْأَزْكَى لَهُ أَنْ يَرْجِعَ إِزَالَةً لِلْإِيحَاشِ وَالْإِيذَاءِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى حُكْمَ الدُّورِ الْمَسْكُونَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ حُكْمَ الدُّورِ الَّتِي هِيَ غَيْرُ مَسْكُونَةٍ، فَقَالَ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَانِعَ مِنَ الدُّخُولِ إِلَّا بِإِذْنٍ زَائِلٌ عَنْهَا وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ عَلَى أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بن الحنفية أنها الخانات والرباطات وحوانيت البياعين والمتاع المنفعة، كالاستكان مِنَ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ، وَإِيوَاءِ الرِّحَالِ وَالسِّلَعِ وَالشِّرَاءِ وَالْبَيْعِ،

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğundaki mana açıktır; zira kastedilen, bunu yapmanın izinsiz dalmaktan sizin için daha hayırlı ve daha uygun olduğudur. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” yani bu edebi hatırlayıp ona tutunasınız diyedir. Sonra şöyle buyurdu: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها } yani evlerde { أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها } “hiç kimse bulamazsanız, [size izin verilinceye kadar] oraya girmeyin”; çünkü her iki durumdaki illet birdir; o da giren kimsenin görmesi hoş karşılanmayacak gizli hallerin orada bulunma ihtimalidir. Sonra şöyle buyurdu: { وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا } “Eğer size 'Dönün' denilirse dönün”; çünkü ev sahibi içeri girilmesinden hoşlanmayabileceği gibi, kapıda beklenilmesinden de hoşlanmayabilir. Bundan dolayı ürküntü ve eziyeti gidermek adına geri dönmesi onun için daha uygun ve daha temiz (ezkâ) olandır. Allah Teâlâ oturulan evlerin hükmünü zikredince, ardından içinde oturulmayan evlerin hükmünü zikredip şöyle buyurdu: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ } “İçinde oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir sakınca yoktur”; çünkü izin almadan girmeye mani olan durum bunlarda yoktur. Müfessirler: { بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ } “İçinde oturulmayan evler” ifadesinden ne kastedildiği hususunda farklı görüşler öne sürmüşlerdir: Birincisi: Muhammed b. el-Hanefiyye'nin görüşü olup bunlar hanlar, ribatlar ve satıcıların dükkanlarıdır; "meta" ise sıcaktan ve soğuktan korunmak, eşyaları ve malları yerleştirmek, alışveriş yapmak gibi faydalardır.

يُرْوَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّ اللَّه قَدْ أَنْزَلَ عَلَيْكَ آيَةً فِي الِاسْتِئْذَانِ وَإِنَّا نَخْتَلِفُ فِي تِجَارَتِنَا فَنَنْزِلُ هَذِهِ الْخَانَاتِ، أَفَلَا نَدْخُلُهَا إِلَّا بِإِذْنٍ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah sana izin isteme hakkında bir ayet indirdi; bizler ise ticaretimiz için dolaşır ve bu hanlarda konaklarız. Oraya izin almadan giremez miyiz?" Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

وَثَانِيهَا: أَنَّهَا الْخَرِبَاتُ يُتَبَرَّزُ فِيهَا وَالْمَتَاعُ التَّبَرُّزُ وَثَالِثُهَا:

İkincisi: Bunların abdest bozulan harabeler olduğu ve metaın da defi hacet yapmak olduğudur. Üçüncüsü:

الْأَسْوَاقُ وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا الْحَمَّامَاتُ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ دُخُولُ الْجَمِيعِ تَحْتَ الْآيَةِ فَيُحْمَلُ عَلَى الْكُلِّ، وَالْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ أَنَّهَا إِذَا كَانَتْ كَذَلِكَ فَهِيَ مَأْذُونٌ بِدُخُولِهَا مِنْ جِهَةِ الْعُرْفِ، فَكَذَلِكَ نَقُولُ إِنَّهَا لَوْ كَانَتْ غَيْرَ مَسْكُونَةٍ وَلَكِنَّهَا كَانَتْ مَغْصُوبَةً، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلدَّاخِلِ أَنْ يَدْخُلَ فِيهَا لَكِنَّ الظَّاهِرَ مِنْ حَالِ الْخَانَاتِ أَنَّهَا مَوْضُوعَةٌ لِدُخُولِ الدَّاخِلِ.

çarşılar olduğudur; dördüncüsü ise hamamlar olduğudur. En uygunu, hepsinin ayetin kapsamına girmesine bir engel bulunmadığını söyleyip hepsine hamletmektir. Bundaki illet şudur: Bunlar bu nitelikte olduklarında örfen girilmesine izin verilmiş yerlerdir. Aynı şekilde deriz ki: Şayet oturulmayan bir yer olsa fakat gasbedilmiş bulunsa, giren kimsenin oraya girmesi caiz olmaz; lakin hanların durumunun zahiri, girenlerin girmesi için tahsis edilmiş olmasıdır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ فَهُوَ وَعِيدٌ لِلَّذِينِ يَدْخُلُونَ الْخَرِبَاتِ وَالدُّورَ الخالية من أهل الريبة.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah, açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” buyruğuna gelince, bu, şüpheli kişilerden olup harabelere ve boş evlere giren kimselere yönelik bir tehdittir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٠ الى ٣١]

[Nûr Sûresi (24), Âyet 30-31]

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)

{ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١) } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar ve iffetlerini korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. (30) Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar, iffetlerini korusunlar ve -kendiliğinden- görünen kısımları müstesna olmak üzere ziynetlerini açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Ziynetlerini kocalarından, babalarından, kocalarının babalarından, oğullarından, kocalarının oğullarından, erkek kardeşlerinden, erkek kardeşlerinin oğullarından, kız kardeşlerinin oğullarından, kadınlarından, ellerinin altında bulunanlardan (cariyelerinden), erkeklerden kadına ihtiyacı kalmamış tâbi olanlardan yahut kadınların avret yerlerine henüz vakıf olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını vurmasınlar. Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz. (31)”

الحكم السابع حكم النظر

Yedinci Hüküm: Bakmanın Hükmü

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَإِنَّمَا خَصَّهُمْ بِذَلِكَ لِأَنَّ غَيْرَهُمْ لَا يَلْزَمُهُ غَضُّ الْبَصَرِ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ وَيَحْفَظُ الْفَرْجَ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ، لِأَنَّ هَذِهِ الْأَحْكَامَ كَالْفُرُوعِ لِلْإِسْلَامِ وَالْمُؤْمِنُونَ مَأْمُورُونَ بِهَا ابْتِدَاءً، وَالْكُفَّارُ مَأْمُورُونَ قَبْلَهَا بِمَا تَصِيرُ هَذِهِ الْأَحْكَامُ تَابِعَةً لَهُ، وَإِنْ كَانَ حَالُهُمْ كَحَالِ الْمُؤْمِنِينَ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ عَلَى تَرْكِهَا، لَكِنَّ الْمُؤْمِنَ يَتَمَكَّنُ مِنْ هَذِهِ الطَّاعَةِ مَنْ دُونِ مُقَدِّمَةٍ، وَالْكَافِرَ لَا يَتَمَكَّنُ إِلَّا بِتَقْدِيمِ مُقَدِّمَةِ مَنْ قَبْلَهُ، وَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ مِنْ لُزُومِ التَّكَالِيفِ لَهُ.

Bil ki Allah Teâlâ: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere söyle” buyurmuştur; onları özellikle zikretmiştir, çünkü başkalarına helal olmayandan gözü sakınmak ve helal olmayandan iffeti korumak vacip olmaz. Zira bu hükümler İslam'ın füruatı (ayrıntıları) gibidir; müminler bunlarla doğrudan emrolunmuşlardır, kâfirler ise bunlardan önce bu hükümlerin kendisine bağlı olduğu hususla (imanla) emrolunmuşlardır. Gerçi kâfirlerin bunları terk etme sebebiyle cezayı hak etme konusundaki halleri müminlerin hali gibidir; fakat mümin bu itaati bir ön şart olmaksızın yerine getirebilir, kâfir ise ancak kendisinden önceki ön şartı (imanı) öne alarak yerine getirebilir; bu durum tekliflerin ona lazım gelmesine engel değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَ الرِّجَالَ بِغَضِّ الْبَصَرِ وَحِفْظِ الْفَرْجِ، وَأَمَرَ النِّسَاءَ بِمِثْلِ مَا أَمَرَ بِهِ الرِّجَالَ وَزَادَ فِيهِنَّ أَنْ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِأَقْوَامٍ مَخْصُوصِينَ.

Bil ki O Sübhânehu erkeklere gözlerini sakınmayı ve iffetlerini korumayı emretmiş, kadınlara da erkeklere emrettiğinin benzerini emredip onlara ilave olarak ziynetlerini ancak belirli kimselere göstermelerini emretmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Gözlerini sakınsınlar” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ الْأَكْثَرُونَ (مِنْ) هَاهُنَا لِلتَّبْعِيضِ وَالْمُرَادُ غَضُّ الْبَصَرِ عَمَّا يَحْرُمُ وَالِاقْتِصَارُ بِهِ عَلَى مَا يَحِلُّ، وَجَوَّزَ الْأَخْفَشُ أَنْ تَكُونَ مَزِيدَةً، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ [الْأَعْرَافِ: ٨٥] فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الْحَاقَّةِ: ٤٧] وَأَبَاهُ سِيبَوَيْهِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ دَخَلَتْ فِي غَضِّ الْبَصَرِ دُونَ حِفْظِ الْفَرْجِ؟ قُلْنَا دَلَالَةً عَلَى أَنَّ أَمْرَ النَّظَرِ أَوْسَعُ أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَحَارِمَ لَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَى شُعُورِهِنَّ وَصُدُورِهِنَّ وَكَذَا الْجَوَارِي الْمُسْتَعْرِضَاتُ، وَأَمَّا أَمْرُ الْفَرْجِ فَمُضَيَّقٌ، وَكَفَاكَ فَرْقًا أَنْ أُبِيحَ النَّظَرُ إِلَّا مَا اسْتُثْنِيَ مِنْهُ وَحُظِرَ الْجِمَاعُ إِلَّا مَا استثنى

Birinci mesele: Çoğunluk demiştir ki: Buradaki "min" (مِنْ) harf-i cerri teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir; murat ise gözü haram olandan sakınmak ve onu helal olanla sınırlandırmaktır. Ahfeş ise bunun zâid (fazlalık) olmasını caiz görmüştür; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” [A'râf 7/85] ve { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “İçinizden hiç kimse de buna engel olamazdı” [Hâkka 69/47] buyruklarıdır. Sîbeveyhi ise bunu kabul etmemiştir. Şayet: "İffeti korumada yer almadığı halde [bu edat] gözü sakınmada nasıl yer almıştır?" denilirse, biz deriz ki: Bakma konusunun daha geniş olduğuna delalet etmek içindir; görmez misin ki mahremlerin saçlarına ve göğüslerine bakmakta bir beis yoktur, aynı şekilde satışa arz edilen cariyeler de böyledir. Fercin (iffetin korunması) konusu ise dar tutulmuştur. Bakmanın istisna edilenler hariç mubah kılınması, cinsel ilişkinin ise istisna edilenler hariç

مِنْهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ أَيْ يُنْقِصُوا مِنْ نَظَرِهِمْ فَالْبَصَرُ إِذَا لَمْ يُمَكَّنْ مِنْ عَمَلِهِ فَهُوَ مَغْضُوضٌ مَمْنُوعٌ عَنْهُ، وَعَلَى هَذَا مِنْ لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ وَلَا هِيَ لِلتَّبْعِيضِ بَلْ هِيَ مِنْ صِلَةِ الْغَضِّ يُقَالُ غَضَضْتُ مِنْ فُلَانٍ إِذَا نَقَصْتُ مِنْ قَدْرِهِ.

yasaklanması aradaki fark olarak sana yeter. Onlardan bir kısmı da şöyle demiştir: { يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } yani bakışlarını eksiltsinler demektir; göz görevini yapmaktan alıkonulduğunda o sakınılmış (mağdûd) ve engellenmiş olur. Buna göre "min" ne zâiddir ne de teb'îz içindir; bilakis gad (غَضّ) fiilinin sılasıdır. Nitekim bir kimsenin kadrini kıymetini düşürdüğünde Arapçada: "Ğadadtu min fülân" (فُلَانٍ مِنْ غَضَضْتُ) denilir.

المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعَوْرَاتِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ عَوْرَةُ الرَّجُلِ مَعَ الرَّجُلِ وَعَوْرَةُ الْمَرْأَةِ مَعَ الْمَرْأَةِ وَعَوْرَةُ الْمَرْأَةِ مَعَ الرَّجُلِ وَعَوْرَةُ الرَّجُلِ مَعَ الْمَرْأَةِ، فَأَمَّا الرَّجُلُ مَعَ الرَّجُلِ فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى جَمِيعِ بَدَنِهِ إِلَّا عَوْرَتَهُ وَعَوْرَتُهُ مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ، وَالسُّرَّةُ وَالرُّكْبَةُ لَيْسَتَا بِعَوْرَةٍ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ الرُّكْبَةُ عَوْرَةُ، وَقَالَ مَالِكٌ الْفَخْذُ لَيْسَتْ بِعَوْرَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهَا عَوْرَةٌ مَا

İkinci mesele: Bil ki avretler dört kısımdır: Erkeğin erkeğe göre avreti, kadının kadına göre avreti, kadının erkeğe göre avreti ve erkeğin kadına göre avreti. Erkeğin erkeğe göre durumuna gelince; avreti müstesna onun bütün bedenine bakması caizdir. Onun avreti ise göbek ile diz kapağı arasıdır; göbek ve diz kapağı avret değildir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh)'a göre diz kapağı avrettir. Mâlik ise uyluğun avret olmadığını söylemiştir. Onun avret olduğuna dair delil ise şu rivayettir: