Binûn

Nûr Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ بِهِ فِي الْمَسْجِدِ وَهُوَ كَاشِفٌ عَنْ فَخْذِهِ فَقَالَ ﵇ غَطِّ فَخْذَكَ فَإِنَّهَا مِنَ الْعَوْرَةِ»

Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), mescitte uyluğu açık bir vaziyette bulunan [bir adamın] yanından geçti ve: ‘Uyluğunu ört, çünkü o avrettendir’ buyurdu.”

وَقَالَ لِعَلِيٍّ ﵁: «لَا تُبْرِزْ فَخْذَكَ وَلَا تَنْظُرْ إِلَى فَخْذِ حَيٍّ وَلَا مَيِّتٍ»

Ali (radıyallâhu anh)'a da şöyle buyurdu: “Uyluğunu açma; dirinin de ölünün de uyluğuna bakma!”

فَإِنْ كَانَ فِي نَظَرِهِ إِلَى وَجْهِهِ أَوْ سَائِرِ بَدَنِهِ شَهْوَةٌ أَوْ خَوْفُ فِتْنَةٍ بِأَنْ كَانَ أَمْرَدَ لَا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ، وَلَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ مُضَاجَعَةُ الرَّجُلِ، وَإِنْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي جَانِبٍ مِنَ الْفِرَاشِ، لِمَا

Şayet onun yüzüne yahut bedeninin diğer yerlerine bakmasında şehvet veya bıyığı/sakalı henüz çıkmamış genç (emred) olması sebebiyle fitne korkusu varsa, ona bakmak helal olmaz. Her biri yatağın bir köşesinde bulunsa dahi, erkeğin erkekle aynı yatakta yatması (muzâcaa) caiz değildir. Zira

رَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «لَا يُفْضِي الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، وَلَا تُفْضِي الْمَرْأَةُ إِلَى الْمَرْأَةِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ»

Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayet ettiğine göre o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Erkek tek bir örtü altında erkekle, kadın da tek bir örtü altında kadınla ten tene gelecek şekilde bir arada bulunmasın.”

وَتُكْرَهُ الْمُعَانَقَةُ وَتَقْبِيلُ الوجه إِلَّا لِوَلَدِهِ شَفَقَةً، وَتُسْتَحَبُّ الْمُصَافَحَةُ لِمَا

Kucaklaşmak (muânaka) ve şefkat dolayısıyla çocuğununki hariç yüzü öpmek mekruhtur. Musafaha yapmak ise müstehaptır. Zira

رَوَى أَنَسٌ قَالَ: «قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّه الرَّجُلُ مِنَّا يَلْقَى أَخَاهُ أَوْ صَدِيقَهُ أَيَنْحَنِي لَهُ؟ قَالَ لَا، قَالَ أَيَلْتَزِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ؟ قَالَ لَا، قَالَ أَفَيَأْخُذُ بِيَدِهِ وَيُصَافِحُهُ؟ قَالَ نَعَمْ»

Enes rivayet etmiştir ki: “Bir adam: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bizden bir adam kardeşiyle veya arkadaşıyla karşılaştığında onun için eğilir mi?’ dedi. ‘Hayır’ buyurdu. ‘Ona sarılıp öper mi?’ dedi. ‘Hayır’ buyurdu. ‘Elini tutup onunla musafaha eder mi?’ dedi. ‘Evet’ buyurdu.”

أَمَّا عَوْرَةُ الْمَرْأَةِ مَعَ الْمَرْأَةِ فَكَعَوْرَةِ الرَّجُلِ مَعَ الرَّجُلِ، فَلَهَا النَّظَرُ إِلَى جَمِيعِ بَدَنِهَا إِلَّا مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ، وَعِنْدَ خَوْفِ الْفِتْنَةِ لَا يَجُوزُ، وَلَا يَجُوزُ الْمُضَاجَعَةُ. وَالْمَرْأَةُ الذِّمِّيَّةُ هَلْ يَجُوزُ لَهَا النَّظَرُ إِلَى بَدَنِ الْمُسْلِمَةِ، قِيلَ يَجُوزُ كَالْمُسْلِمَةِ مَعَ الْمُسْلِمَةِ، وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَنَّهَا أَجْنَبِيَّةٌ، فِي الدِّينِ واللَّه تَعَالَى يَقُولُ:

Kadının kadına göre avretine gelince, bu da erkeğin erkeğe göre avreti gibidir. Dolayısıyla göbek ile diz kapağı arası müstesna onun bütün bedenine bakabilir; ancak fitne korkusu olduğunda caiz olmaz. Birlikte yatmaları (muzâcaa) da caiz değildir. Zımmî bir kadının Müslüman bir kadının bedenine bakmasının caiz olup olmadığı hususunda: Müslüman kadının Müslüman kadına bakması gibi caiz olduğu söylenmiştir. En sahih görüşe göre ise caiz değildir; çünkü o dinde yabancıdır (ecnebiyyedir). Allah Teâlâ da şöyle buyurmaktadır:

أَوْ نِسائِهِنَّ وَلَيْسَتِ الذِّمِّيَّةُ مِنْ نِسَائِنَا، أَمَّا عَوْرَةُ الْمَرْأَةِ مَعَ الرَّجُلِ فَالْمَرْأَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ أَجْنَبِيَّةً أَوْ ذَاتَ رَحِمٍ مَحْرَمٍ، أَوْ مُسْتَمْتَعَةً، فَإِنْ كَانَتْ أَجْنَبِيَّةً فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ حُرَّةً أَوْ أَمَةً فَإِنْ كَانَتْ حُرَّةً فَجَمِيعُ بَدَنِهَا عَوْرَةٌ، وَلَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا إِلَّا الوجه وَالْكَفَّيْنِ، لِأَنَّهَا تَحْتَاجُ إِلَى إِبْرَازِ الوجه فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَإِلَى إِخْرَاجِ/ الْكَفِّ لِلْأَخْذِ وَالْعَطَاءِ، وَنَعْنِي بِالْكَفِّ ظَهْرَهَا وَبَطْنَهَا إِلَى الْكُوعَيْنِ، وَقِيلَ ظَهْرُ الْكَفِّ عَوْرَةٌ.

{ أَوْ نِسائِهِنَّ } “yahut kendi kadınlarına”; oysa zımmî kadın bizim kadınlarımızdan değildir. Kadının erkeğe göre avretine gelince: Kadın ya yabancı (ecnebiyye) olur ya mahrem bir akraba olur ya da kendisinden yararlanılması helal olan (müstemte'a) bir kadın olur. Şayet yabancı ise ya hürdür ya da cariyedir. Eğer hür ise bütün bedeni avrettir ve yüzü ile iki eli müstesna onun bedeninden hiçbir şeye bakması caiz değildir; zira kadın alım satımda yüzünü açmaya ve alma verme işlemlerinde elini çıkarmaya ihtiyaç duyar. El ile bileklere (kü'ayn) kadar olan elin dışını ve içini kastediyoruz. Elin dışının avret olduğu da söylenmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ النَّظَرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ بَدَنِهَا، وَيَجُوزُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِهَا وَكَفِّهَا، وَفِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ اسْتِثْنَاءٌ. أَمَّا قَوْلُهُ يَجُوزُ النَّظَرُ إِلَى وَجْهِهَا وَكَفِّهَا، فَاعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ فِيهِ غَرَضٌ وَلَا فِيهِ فِتْنَةٌ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِيهِ فِتْنَةٌ وَلَا غَرَضَ فِيهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِيهِ فِتْنَةٌ وَغَرَضٌ أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَعَمَّدَ النَّظَرَ إِلَى وَجْهِ الْأَجْنَبِيَّةِ لِغَيْرِ غَرَضٍ وَإِنْ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَيْهَا بَغْتَةً يَغُضُّ بَصَرَهُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki biz onun bedeninden hiçbir şeye bakmanın caiz olmadığını, yüzüne ve eline bakmanın ise caiz olduğunu zikrettik. Bu iki görüşün her birinde istisna vardır. Yüzüne ve eline bakmanın caiz olduğu görüşüne gelince, bil ki bu üç kısımdır: Ya bunda bir maksat ve fitne yoktur ya onda fitne vardır fakat bir maksat yoktur ya da onda hem fitne hem de maksat vardır. Birinci kısma gelince: Bil ki yabancı kadının yüzüne bir maksat olmaksızın kasten bakmak caiz değildir; gözü ansızın ona takılırsa gözünü sakınır. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَقِيلَ يَجُوزُ مَرَّةً وَاحِدَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ مَحَلَّ فِتْنَةٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُكَرِّرَ النَّظَرَ إِلَيْهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاءِ:

{ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Müminlere söyle, gözlerini sakınsınlar”; fitne mahalli olmadığında bir defa bakmanın caiz olduğu da söylenmiştir ki Ebû Hanîfe (rahimehullâh) da bunu söylemiştir. Ona bakışı tekrarlamak ise caiz değildir. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } “Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.” [İsrâ

٣٦]

17/36]

وَلِقَوْلِهِ ﵇: «يَا عَلِيُّ لَا تُتْبِعِ النَّظْرَةَ النَّظْرَةَ فَإِنَّ لَكَ الْأُولَى وَلَيْسَتْ لَكَ الْآخِرَةُ»

Ve o (aleyhisselâm)'ın şu buyruğundan dolayıdır: “Ey Ali! Bakışın peşine diğer bakışı ekleme. Zira birinci [bakış] senin lehinedir; fakat sonraki senin lehine değildir.”

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ نَظَرِ الْفَجْأَةِ فَأَمَرَنِي أَنْ أَصْرِفَ بَصَرِي»

Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ansızın görmeyi sordum da bana gözümü çevirmemi emretti.”

وَلِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الِاحْتِرَازَ عَنِ الْأُولَى لَا يُمْكِنْ فَوَقَعَ عَفْوًا قَصَدَ أَوْ لَمْ يَقْصِدْ أَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ فِيهِ غَرَضٌ وَلَا فتنة فيه فذاك أمور: أحدها: بأن

Ve çoğunlukla birincisinden sakınmak mümkün olmadığı için, ister kastetsin ister kastetmesin [bu ilk bakış] af kapsamında kalmıştır. İkinci kısma gelince: Bu, onda bir maksadın bulunması ve kendisinde bir fitne olmaması halidir ki bu da birtakım durumlardır: Birincisi: [Kişinin]

يُرِيدَ نِكَاحَ امْرَأَةٍ فَيَنْظُرَ إِلَى وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا،

Bir kadınla evlenmek isteyip de onun yüzüne ve iki eline bakmasıdır.

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: «أَنَّ رَجُلًا أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ أَنْظُرُ إِلَيْهَا فَإِنَّ فِي أَعْيُنِ الْأَنْصَارِ شَيْئًا»

Ebû Hureyre (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir ki: “Bir adam Ensâr'dan bir kadınla evlenmek istedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: ‘Ona bak, zira Ensâr'ın gözlerinde bir şey bulunur’ buyurdu.”

وَقَالَ ﵊: «إِذَا خَطَبَ أَحَدُكُمُ الْمَرْأَةَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا إِذَا كَانَ إِنَّمَا يَنْظُرُ إِلَيْهَا لِلْخِطْبَةِ»

Ve o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Biriniz bir kadına talip olduğu zaman, şayet ona yalnızca evlilik maksadıyla bakacaksa, ona bakmasında kendisine bir günah yoktur.”

وَقَالَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ «خَطَبْتُ امْرَأَةً فَقَالَ ﵇ نَظَرْتَ إِلَيْهَا، فَقُلْتُ لَا، قَالَ فَانْظُرْ فَإِنَّهَا أَحْرَى أَنْ يَدُومَ بَيْنَكُمَا »

Mugîre b. Şu'be dedi ki: “Bir kadına talip oldum. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): ‘Ona baktın mı?’ dedi. ‘Hayır’ dedim. ‘Öyleyse ona bak! Zira bu, aranızdaki [uyumun] devam etmesi için daha uygundur’ buyurdu.”

فَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِهَا وَكَفَّيْهَا لِلشَّهْوَةِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، وَيَدُلَّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ [الْأَحْزَابِ: ٥٢] وَلَا يُعْجِبُهُ حُسْنُهُنَّ إِلَّا بَعْدَ رُؤْيَةِ وُجُوهِهِنَّ وَثَانِيهَا: إِذَا أَرَادَ شِرَاءَ جَارِيَةٍ فَلَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى مَا لَيْسَ بِعَوْرَةٍ مِنْهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عِنْدَ الْمُبَايَعَةِ يَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهَا مُتَأَمِّلًا حَتَّى يَعْرِفَهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ وَرَابِعُهَا: يَنْظُرُ إِلَيْهَا عِنْدَ تَحَمُّلِ الشَّهَادَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَى غَيْرِ الوجه لأن المعرفة تحصل أَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا لِلشَّهْوَةِ فَذَاكَ مَحْظُورٌ،

Bütün bunlar, onunla evlenmek istediğinde şehvet saikiyle de olsa yüzüne ve ellerine bakmanın caiz olduğuna delalet eder. Buna ayrıca Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet eder: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “Bundan sonra artık başka kadınlar [almak] ve güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmek sana helal değildir” [Ahzâb 33/52]; oysa onların güzelliği ancak yüzleri görüldükten sonra hoşuna gidebilir. İkincisi: Bir cariyeyi satın almak istediğinde, onun avret olmayan yerlerine bakabilir. Üçüncüsü: Alışveriş esnasında, ihtiyaç duyulduğunda onu tanıyabilmesi için yüzüne dikkatle bakabilir. Dördüncüsü: Şahitliği yüklenirken ona bakar; tanıma ancak bununla gerçekleşeceği için yüzden başkasına bakmaz. Üçüncü kısma gelince: Kadına şehvetle bakmasıdır ki bu yasaktır (mahzurdur).

قَالَ ﵊: «الْعَيْنَانِ تَزْنِيَانِ »

O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “İki göz de zina eder.”

وَعَنْ جَابِرٍ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ نَظْرَةِ الْفَجْأَةِ فَأَمَرَنِي أَنْ أَصْرِفَ بَصَرِي»

Câbir'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ansızın görmeyi sordum da bana gözümü çevirmemi emretti.”

وَقِيلَ: مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ النَّظْرَةُ تَزْرَعُ فِي الْقَلْبِ الشَّهْوَةَ، وَرُبَّ شَهْوَةٍ أَوْرَثَتْ حُزْنًا طَوِيلًا. أَمَّا الْكَلَامُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْأَجْنَبِيِّ النَّظَرُ إِلَى بَدَنِ الْأَجْنَبِيَّةِ فَقَدِ اسْتَثْنَوْا مِنْهُ صُوَرًا إِحْدَاهَا: يَجُوزُ لِلطَّبِيبِ الْأَمِينِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهَا لِلْمُعَالَجَةِ، كَمَا يَجُوزُ لِلْخَتَّانِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى فَرْجِ الْمَخْتُونِ، لِأَنَّهُ مَوْضِعُ ضَرُورَةٍ. وَثَانِيَتُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَتَعَمَّدَ النَّظَرَ إِلَى فَرْجِ الزَّانِيَيْنِ لِتَحَمُّلِ الشَّهَادَةِ عَلَى الزِّنَا، وَكَذَلِكَ يَنْظُرُ إِلَى/ فَرْجِهَا لِتَحَمُّلِ شَهَادَةِ الْوِلَادَةِ، وَإِلَى ثَدْيِ الْمُرْضِعَةِ لِتَحَمُّلِ الشَّهَادَةِ عَلَى الرَّضَاعِ، وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْإِصْطَخْرِيُّ لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَقْصِدَ النَّظَرَ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ، لِأَنَّ الزِّنَا مَنْدُوبٌ إِلَى سَتْرِهِ، وَفِي الْوِلَادَةِ وَالرَّضَاعِ تُقْبَلُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى نَظَرِ الرِّجَالِ لِلشَّهَادَةِ وَثَالِثَتُهَا: لَوْ وَقَعَتْ فِي غَرَقٍ أَوْ حَرْقٍ فَلَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى بَدَنِهَا لِيُخَلِّصَهَا، أَمَّا إِذَا كَانَتِ الْأَجْنَبِيَّةُ أَمَةً فَقَالَ بَعْضُهُمْ عَوْرَتُهَا مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ عَوْرَتُهَا مَا لَا يَبِينُ لِلْمِهْنَةِ فَخَرَجَ مِنْهُ أَنَّ رَأْسَهَا وَسَاعِدَيْهَا وَسَاقَيْهَا وَنَحْرَهَا وَصَدْرَهَا لَيْسَ بِعَوْرَةٍ، وَفِي ظَهْرِهَا وَبَطْنِهَا وَمَا فَوْقَ سَاعِدَيْهَا الْخِلَافُ الْمَذْكُورُ، وَلَا يَجُوزُ لَمْسُهَا وَلَا لَهَا لَمْسُهُ بِحَالٍ لَا لِحِجَامَةٍ وَلَا اكْتِحَالٍ وَلَا غَيْرِهِ، لِأَنَّ اللَّمْسَ أَقْوَى مِنَ النَّظَرِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْإِنْزَالَ بِاللَّمْسِ يُفْطِرُ الصَّائِمَ وَبِالنَّظَرِ لَا يُفْطِرُهُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ يَجُوزُ أَنْ يَمَسَّ مِنَ الْأَمَةِ مَا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ أَمَّا إِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ ذَاتَ مَحْرَمٍ لَهُ بِنَسَبٍ أَوْ رَضَاعٍ أَوْ صِهْرِيَّةٍ فَعَوْرَتُهَا مَعَهُ مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ كَعَوْرَةِ الرَّجُلِ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ عَوْرَتُهَا مَا لَا يَبْدُو عِنْدَ الْمِهْنَةِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فَأَمَّا سَائِرُ التَّفَاصِيلِ فَسَتَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، أَمَّا إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مُسْتَمْتَعَةً كَالزَّوْجَةِ وَالْأَمَةِ الَّتِي يَحِلُّ لَهُ الِاسْتِمْتَاعُ بِهَا، فَيَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى جَمِيعِ بَدَنِهَا حَتَّى إِلَى فَرْجِهَا غَيْرَ أَنَّهُ يُكْرَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الْفَرْجِ وَكَذَا إِلَى فَرْجِ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ

Tevrat'ta şöyle yazılı olduğu söylenmiştir: “Bakış kalbe şehvet eker; nice şehvet de uzun bir hüzün miras bırakır.” İkinci meseleye, yani yabancı bir erkeğin yabancı bir kadının bedenine bakmasının caiz olmamasına gelince; bundan birtakım durumları istisna etmişlerdir: Birincisi: Güvenilir bir tabibin, tıpkı sünnetçinin sünnet edilenin fercine bakmasının caiz olduğu gibi tedavi amacıyla kadına bakması caizdir; çünkü bu bir zaruret yeridir. İkincisi: Zinaya dair şahitliği yüklenmek için zina edenlerin fercine kasten bakması caizdir; aynı şekilde doğum şahitliğini yüklenmek için kadının fercine, süt emzirme şahitliğini yüklenmek için de emziren kadının memesine bakar. Ebû Saîd el-İstahrî ise: ‘Erkeğin bu gibi durumlarda bakmayı kastetmesi caiz değildir; çünkü zinayı örtmek menduptur; doğum ve emzirmede ise kadınların şahitliği kabul edildiğinden şahitlik için erkeklerin bakmasına ihtiyaç yoktur’ demiştir. Üçüncüsü: Şayet kadın boğulma veya yanma tehlikesine maruz kalırsa, onu kurtarmak için bedenine bakabilir. Yabancı kadın cariye olduğu takdirde ise bazısı: ‘Onun avreti göbek ile diz kapağı arasıdır’ demiştir. Diğerleri ise: ‘Onun avreti, hizmet esnasında açığa çıkmayan yerleridir’ demişlerdir. Buna göre onun başı, ön kolları, baldırları, boynu ve göğsü avret olmaktan çıkar. Sırtı, karnı ve kollarının üst kısmı hususunda ise zikredilen ihtilaf geçerlidir. Hacamat, sürme çekmek veya başka bir sebeple olsun hiçbir surette ona dokunması da, kadının ona dokunması da caiz değildir; zira dokunmak bakmaktan daha güçlüdür. Bunun delili, dokunma sebebiyle meni gelmesinin orucu bozması, bakma sebebiyle gelmesinin ise orucu bozmamasıdır. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise: ‘Cariyeden, bakılması helal olan yere dokunmak caizdir’ demiştir. Kadın nesep, süt veya sıhriyet yoluyla onun mahremi olduğu takdirde ise, erkeğin avreti gibi kadının da ona göre avreti göbek ile diz kapağı arasıdır. Diğerleri ise: ‘Aksine onun avreti, hizmet esnasında açığa çıkmayan yerleridir’ demişlerdir ki bu Ebû Hanîfe (rahimehullâh)'ın görüşüdür. Diğer ayrıntılara gelince, Allah Teâlâ'nın izniyle ayetin tefsirinde gelecektir. Şayet kadın, eşi ve kendisinden istifade etmesi helal olan cariyesi gibi kendisinden faydalanılan bir kadın ise, fercine bakmak mekruh olmakla birlikte fercine varıncaya kadar onun bütün bedenine bakması caizdir; kendi fercine bakması da böyledir. Zira

يُرْوَى أَنَّهُ يُورِثُ الطَّمْسَ،

bunun körlüğe (tams) yol açtığı rivayet edilir.

وَقِيلَ لَا يَجُوزُ النَّظَرُ إِلَى فَرْجِهَا وَلَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ تَكُونَ الْأَمَةُ قِنَّةً أَوْ مُدَبَّرَةً أَوْ أُمَّ وَلَدٍ أَوْ مَرْهُونَةً. فَإِنْ كَانَتْ مَجُوسِيَّةً أَوْ مُرْتَدَّةً أَوْ وَثَنِيَّةً أَوْ مُشْتَرِكَةً بَيْنَهُ وَبَيْنَ غَيْرِهِ أَوْ مُتَزَوِّجَةً أَوْ مُكَاتَبَةً فَهِيَ كَالْأَجْنَبِيَّةِ،

Kadının fercine bakmanın caiz olmadığı da söylenmiştir; cariyenin saf köle (kınn), müdebber, ümmüveled veya rehinli olması arasında bir fark yoktur. Şayet [cariye] Mecûsî, mürted, putperest, kendisi ile başkası arasında ortak, evli veya mükâtebe ise yabancı bir kadın gibidir.

رَوَى عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا زَوَّجَ أَحَدُكُمْ جَارِيَتَهُ عَبْدَهُ أَوْ أَجِيرَهُ فَلَا يَنْظُرْ إِلَى مَا دُونَ السُّرَّةِ وَفَوْقَ الرُّكْبَةِ»

Amr b. Şuayb babasından, o da dedesinden, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Biriniz cariyesini kölesiyle veya ücretlisiyle evlendirdiği zaman, göbeğin altına ve dizin üstüne bakmasın.”

وَأَمَّا عَوْرَةُ الرَّجُلِ مَعَ الْمَرْأَةِ [فَفِيهِ] نَظَرٌ إِنْ كَانَ أَجْنَبِيًّا مِنْهَا فَعَوْرَتُهُ مَعَهَا مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ، وَقِيلَ جَمِيعُ بَدَنِهِ إِلَّا الوجه وَالْكَفَّيْنِ كَهِيَ مَعَهُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ بِخِلَافِ الْمَرْأَةِ فِي حَقِّ الرَّجُلِ، لِأَنَّ بَدَنَ الْمَرْأَةِ فِي ذَاتِهِ عَوْرَةٌ بدليل أنه لا تصح

Erkeğin kadına göre avretine gelince, [bu hususta] inceleme/ihtilaf vardır: Şayet erkek kadına yabancı (nâmahrem) ise, kadına göre onun avreti göbek ile diz kapağı arasıdır. Tıpkı kadının erkeğe göre durumu gibi, yüz ve iki el (avuç) müstesna bütün bedeninin avret olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha sahihtir. Erkeğin kadına bakması ise bunun aksinedir; zira kadının bedeni bizzat avrettir, nitekim...

صَلَاتُهَا مَكْشُوفَةَ الْبَدَنِ وَبَدَنُ الرَّجُلِ بِخِلَافِهِ، وَلَا يَجُوزُ لَهَا قَصْدُ النَّظَرِ عِنْدَ خَوْفِ الْفِتْنَةِ وَلَا تَكْرِيرُ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِهِ لِمَا

bedeni açık olarak kıldığı namazın sahih olmaması bunun delilidir; erkeğin bedeni ise böyle değildir. Fitne korkusu olduğunda kadının kasten bakması ve yüzüne bakışı tekrarlaması caiz değildir. Zira

رُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ: «أَنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَمَيْمُونَةُ إِذْ أَقْبَلَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَدَخَلَ عَلَيْهَا فَقَالَ ﵊: احْتَجِبَا مِنْهُ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه أَلَيْسَ هُوَ أَعْمَى لَا يُبْصِرُنَا؟ فَقَالَ ﵊ أفعميا وإن أَنْتُمَا أَلَسْتُمَا تُبْصِرَانِهِ»

Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre: “O, Meymûne ile birlikte Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanındayken İbn Ümmi Mektûm çıka geldi ve onun yanına girdi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): ‘Ondan sakının’ buyurdu. Ben: ‘Ey Allah'ın Resûlü! O bizi görmeyen âmâ bir kimse değil midir?’ dedim. O (aleyhisselâm): ‘Siz ikiniz de mi âmâsınız, siz onu görmüyor musunuz?’ buyurdu.”

وَإِنْ كَانَ مَحْرَمًا لَهَا فَعَوْرَتُهُ مَعَهَا مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ وَإِنْ كَانَ زَوْجَهَا أَوْ سَيِّدَهَا الَّذِي يَحِلُّ لَهُ وَطْؤُهَا فَلَهَا أَنْ تَنْظُرَ إِلَى جَمِيعِ بَدَنِهِ غَيْرَ أَنَّهُ يُكْرَهُ النَّظَرُ إِلَى الْفَرْجِ كَهُوَ مَعَهَا، وَلَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْلِسَ عَارِيًا فِي بَيْتٍ خَالٍ وَلَهُ مَا يَسْتُرُ عَوْرَتَهُ، لِأَنَّهُ

Şayet kadının mahremi ise, kadına göre onun avreti göbek ile diz kapağı arasıdır. Eğer kadının kocası veya kendisiyle cinsel ilişkisi helal olan efendisi ise, kadının erkeğe bakmasında olduğu gibi ferce bakmak mekruh olmakla birlikte onun bütün bedenine bakabilir. Avretini örtecek bir şeyi varken, erkeğin boş bir evde çıplak oturması caiz değildir. Zira

رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ سُئِلَ عَنْهُ فَقَالَ: «اللَّه أَحَقُّ أَنْ يَسْتَحْيِيَ مِنْهُ» .

Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm)'a bu sorulduğunda şöyle buyurmuştur: “Kendisinden hayâ edilmeye en layık olan Allah'tır.”

وَرُوِيَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِيَّاكُمْ وَالتَّعَرِّيَ فَإِنَّ مَعَكُمْ مَنْ لَا يُفَارِقُكُمْ إِلَّا عِنْدَ الْغَائِطِ، وَحِينَ يُفْضِي الرَّجُلُ إِلَى أَهْلِهِ»

Ve o (aleyhisselâm)'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Çıplak kalmaktan sakının; çünkü büyük abdest bozma esnasında ve erkeğin eşine yaklaştığı an müstesna sizden asla ayrılmayan kimseler sizinle beraberdir.”

واللَّه أَعْلَمُ.

Allah en iyisini bilir.

المسألة الثَّالِثَةُ: سُئِلَ الشِّبْلِيُّ عَنْ قوله: يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ فقال أبصار الرؤوس عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَأَبْصَارُ الْقُلُوبِ عَمَّا سِوَى اللَّه تَعَالَى.

Üçüncü mesele: Şiblî'ye Allah Teâlâ'nın: { يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Gözlerini sakınsınlar” buyruğu soruldu da: “Baş gözlerini haramlardan, kalp gözlerini ise Allah Teâlâ'dan başkasından [sakınsınlar demektir]” dedi.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ فَالْمُرَادُ بِهِ عَمَّا لَا يَحِلُّ، وَعَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ قوله: يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ، وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ، مِنَ الزِّنَا إِلَّا الَّتِي في النور: يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ، ويَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ أَنْ لَا يَنْظُرَ إِلَيْهَا أَحَدٌ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَخْصِيصٌ مِنْ غَيْرِ دَلَالَةٍ، وَالَّذِي يَقْتَضِيهِ الظَّاهِرُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى حِفْظُهَا عَنْ سَائِرِ مَا حَرَّمَ اللَّه عَلَيْهِ مِنَ الزِّنَا وَالْمَسِّ وَالنَّظَرِ، وَعَلَى أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ حَظْرَ النَّظَرِ فَالْمَسُّ وَالْوَطْءُ أَيْضًا مُرَادَانِ بِالْآيَةِ، إِذْ هُمَا أَغْلَظُ مِنَ النَّظَرِ، فَلَوْ نَصَّ اللَّه تَعَالَى عَلَى النَّظَرِ لَكَانَ فِي مَفْهُومِ الْخِطَابِ مَا يُوجِبُ حَظْرَ الْوَطْءِ وَالْمَسِّ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] اقْتَضَى حَظْرَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ مِنَ السَّبِّ وَالضَّرْبِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } “ve ırzlarını korusunlar” buyruğuna gelince; bundan murat helal olmayan şeylerden [korumalarıdır]. Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an'da geçen { يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } ve { وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } şeklindeki bütün ifadeler zinadan korumaktır; ancak Nûr suresindeki { يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } ve { ويَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } buyrukları onlara kimsenin bakmaması anlamındadır.” Bu görüş zayıftır; çünkü delilsiz bir tahsistir. Zâhirin gerektirdiği anlam ise, Allah'ın kendisine haram kıldığı zina, dokunma ve bakma gibi her türlü şeyden fercini korumasıdır. Kaldı ki murat bakmanın yasaklanması olsa bile, dokunma ve cinsel ilişki de öncelikle ayetin muradı dahilindedir; zira bunlar bakmaktan daha ağırdır. Şayet Allah Teâlâ bakmayı açıkça belirtmiş olsaydı bile, sözün mefhumunda cinsel ilişki ve dokunmanın yasaklanmasını gerektiren bir anlam bulunurdu; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } “onlara ‘öf’ bile deme” [İsrâ 17/23] buyruğu, bundan daha ağırı olan sövme ve dövmeyi de yasaklamayı gerektirmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ [النُّورِ: ٣٠] أَيْ تَمَسُّكُهُمْ بِذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ وَأَطْهَرُ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ مَا يُزَكَّوْنَ بِهِ وَيَسْتَحِقُّونَ الثَّنَاءَ وَالْمَدْحَ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ فِي الْخِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ لِمَا أَرَادَهُ مِنْ تَزْكِيَتِهِمْ بِذَلِكَ، وَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِالْكَافِرِ.

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ } “Bu, onlar için daha temizdir” [Nûr 24/30] buyruğuna gelince; yani buna sarılmaları onlar için daha temiz ve daha pâktır; çünkü bu, kendisiyle arındıkları ve övgüye hak kazandıkları şeylerdendir. Denilebilir ki: Allah Teâlâ'nın hitapta müminleri tahsis etmesi, bununla onları arındırmak istemesindendir; bu durum ise kâfire layık değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ فَالْقَوْلُ فِيهِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ قُدِّمَ غَضُّ الْأَبْصَارِ عَلَى حِفْظِ الْفُرُوجِ، قُلْنَا لِأَنَّ النَّظَرَ بَرِيدُ الزِّنَا وَرَائِدُ الْفُجُورِ وَالْبَلْوَى فِيهِ أَشَدُّ وَأَكْثَرُ، وَلَا يَكَادُ يُقْدَرُ عَلَى الِاحْتِرَاسِ مِنْهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar” buyruğuna gelince, bu konudaki söz daha önce geçenler gibidir. Şayet: “Gözleri sakınmak ırzı korumaktan niçin öne alınmıştır?” denilirse, biz deriz ki: Çünkü bakış zinanın habercisi ve fuhşun öncüsüdür; onunla imtihan daha çetin ve daha çoktur; ondan sakınmaya da neredeyse güç yetirilemez.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها فَمِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي تَخْتَصُّ بِهَا النِّسَاءُ فِي الْأَغْلَبِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا فِي الْأَغْلَبِ لِأَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يُبْدِيَ زِينَتَهُ حُلِيًّا وَلِبَاسًا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ لِلنِّسَاءِ الْأَجْنَبِيَّاتِ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْفِتْنَةِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini açmasınlar” buyruğuna gelince; bu, çoğunlukla kadınlara mahsus olan hükümlerdendir. Çoğunlukla dememizin sebebi, fitneye yol açacağından yabancı kadınlara karşı takı, elbise ve benzeri zinetlerini açmanın erkeğe de haram kılınmış olmasıdır. Burada birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِزِينَتِهِنَّ، وَاعْلَمْ أَنَّ الزِّينَةَ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى مَحَاسِنِ الْخَلْقِ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّه تَعَالَى وَعَلَى سَائِرِ مَا يَتَزَيَّنُ بِهِ الْإِنْسَانُ مِنْ فَضْلِ لِبَاسٍ أَوْ حُلِيٍّ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ وُقُوعَ اسْمِ الزينة عل الْخِلْقَةِ، لِأَنَّهُ لَا يَكَادُ يُقَالُ فِي الْخِلْقَةِ إِنَّهَا مِنْ زِينَتِهَا. وَإِنَّمَا يُقَالُ ذَلِكَ فِيمَا تَكْتَسِبُهُ مِنْ كُحْلٍ وَخِضَابٍ وَغَيْرِهِ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْخِلْقَةَ دَاخِلَةٌ فِي الزِّينَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَثِيرَ مِنَ النِّسَاءِ يَنْفَرِدْنَ بِخِلْقَتِهِنَّ عن سائر

Birinci mesele: Onların zinetlerinden muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bil ki zinet; Allah Teâlâ'nın yarattığı güzel yaratılışa (hilkate) ve insanın süslendiği fazla elbise, takı ve benzeri şeylerin tamamına verilen bir isimdir. Bazıları zinet isminin yaratılışa verilmesini reddetmişlerdir; çünkü yaratılış için ‘o kadının zinetindendir’ denilemez; bu ancak sürme, kına ve benzeri şeylerle sonradan kazandığı süsler için söylenir. Tercihe en yakın olan ise yaratılışın zinete dahil olmasıdır; buna iki yön delalet eder: Birincisi: Kadınların çoğu yaratılışları dışında

مَا يُعَدُّ زِينَةً، فَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْخِلْقَةِ وَفَّيْنَا الْعُمُومَ حَقَّهُ، وَلَا يُمْنَعُ دُخُولُ مَا عَدَا الْخِلْقَةَ فِيهِ أَيْضًا الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالزِّينَةِ مَا يَعُمُّ الْخِلْقَةَ وَغَيْرَهَا فَكَأَنَّهُ تَعَالَى مَنَعَهُنَّ مِنْ إِظْهَارِ مَحَاسِنِ خِلْقَتِهِنَّ بِأَنْ أَوْجَبَ سَتْرَهَا بِالْخِمَارِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا الزِّينَةُ عِبَارَةٌ عَمَّا سِوَى الْخِلْقَةِ فَقَدْ حَصَرُوهُ فِي أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: الْأَصْبَاغُ كَالْكُحْلِ وَالْخِضَابِ بِالْوَسْمَةِ فِي حَاجِبَيْهَا وَالْغَمْرَةِ فِي خَدَّيْهَا وَالْحِنَّاءِ فِي كَفَّيْهَا وَقَدَمَيْهَا وَثَانِيهَا: الْحُلِىُّ كَالْخَاتَمِ وَالسُّوَارِ وَالْخَلْخَالِ وَالدُّمْلُجِ وَالْقِلَادَةِ وَالْإِكْلِيلِ وَالْوِشَاحِ وَالْقُرْطِ.

zinet sayılan diğer şeylerden yoksundurlar. Dolayısıyla bunu yaratılışa hamletsek umumun hakkını vermiş oluruz; yaratılış dışındaki şeylerin de buna dahil olmasına bir engel yoktur. İkincisi: { وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } “Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” buyruğu, zinetten muradın yaratılışı ve diğer şeyleri kapsayan bir mana olduğuna delalet eder. Sanki Allah Teâlâ başörtüsüyle örtünmelerini farz kılarak güzel yaratılışlarını açığa vurmaktan onları men etmiştir. Zinetin hilkat dışındaki şeylerden ibaret olduğunu söyleyenler ise bunu üç hususta sınırlandırmışlardır: Birincisi: Kaşlarındaki sürme ve vesme boyası, yanaklarındaki allık (gamra), el ve ayaklarındaki kına gibi boyalardır. İkincisi: Yüzük, bilezik, halhal, pazubent, gerdanlık, taç, omuz askısı (vişâh) ve küpe gibi takılardır.

وَثَالِثُهَا: الثِّيَابُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الْأَعْرَافِ: ٣١] وَأَرَادَ الثِّيَابَ.

Üçüncüsü: Elbiselerdir. Allah Teâlâ: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte zinetinizi takının” [A'râf 7/31] buyurmuş ve elbiseleri kastetmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها أَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا الزِّينَةَ عَلَى الْخِلْقَةِ، فَقَالَ الْقَفَّالُ مَعْنَى الْآيَةِ إِلَّا مَا يُظْهِرُهُ الْإِنْسَانُ فِي الْعَادَةِ الْجَارِيَةِ، وَذَلِكَ فِي النِّسَاءِ الوجه وَالْكَفَّانِ، وَفِي الرَّجُلِ الْأَطْرَافُ مِنَ الوجه وَالْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ، فَأُمِرُوا بِسَتْرِ مَا لَا تُؤَدِّي/ الضَّرُورَةُ إِلَى كَشْفِهِ وَرُخِّصَ لَهُمْ فِي كَشْفِ مَا اعْتِيدَ كَشْفُهُ وَأَدَّتِ الضَّرُورَةُ إِلَى إِظْهَارِهِ إِذْ كَانَتْ شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ حَنِيفِيَّةً سَهْلَةً سَمْحَةً، وَلَمَّا كَانَ ظُهُورُ الوجه وَالْكَفَّيْنِ كَالضَّرُورِيِّ لَا جَرَمَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُمَا لَيْسَا بِعَوْرَةٍ، أَمَّا الْقَدَمُ فَلَيْسَ ظُهُورُهُ بِضَرُورِيٍّ فَلَا جَرَمَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ هُوَ مِنَ الْعَوْرَةِ أَمْ لَا؟ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَصَحُّ أَنَّهُ عَوْرَةٌ كَظَهْرِ الْقَدَمِ، وَفِي صَوْتِهَا وَجْهَانِ أَصَحُّهُمَا أَنَّهُ لَيْسَ بِعَوْرَةٍ، لِأَنَّ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ كُنَّ يَرْوِينَ الْأَخْبَارَ لِلرِّجَالِ، وَأَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا الزِّينَةَ عَلَى مَا عَدَا الْخِلْقَةَ فَقَالُوا إِنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا ذَكَرَ الزِّينَةَ لِأَنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّهُ يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهَا حَالَمَا لَمْ تَكُنْ مُتَّصِلَةً بِأَعْضَاءِ الْمَرْأَةِ، فَلَمَّا حَرَّمَ اللَّه سُبْحَانَهُ النَّظَرَ إِلَيْهَا حَالَ اتِّصَالِهَا بِبَدَنِ الْمَرْأَةِ كَانَ ذَلِكَ مُبَالَغَةً فِي حُرْمَةِ النَّظَرِ إِلَى أَعْضَاءِ الْمَرْأَةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَى زِينَةِ وَجْهِهَا مِنَ الْوَشْمَةِ وَالْغَمْرَةِ وَزِينَةِ بَدَنِهَا مِنَ الْخِضَابِ وَالْخَوَاتِيمِ وَكَذَا الثِّيَابُ، وَالسَّبَبُ فِي تَجْوِيزِ النَّظَرِ إِلَيْهَا أَنَّ تَسَتُّرَهَا فِيهِ حَرَجٌ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ مُنَاوَلَةِ الْأَشْيَاءِ بِيَدَيْهَا وَالْحَاجَةِ إِلَى كَشْفِ وَجْهِهَا فِي الشَّهَادَةِ وَالْمُحَاكَمَةِ وَالنِّكَاحِ.

İkinci mesele: { إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “Kendiliğinden görünen kısmı müstesna” buyruğundan ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Zineti yaratılışa hamledenlere gelince; Kaffâl: ‘Ayetin anlamı, insanın carî âdete göre açığa vurduğu yerler müstesnadır; bu kadınlarda yüz ve iki el, erkekte ise yüz, eller ve ayaklar gibi uzuvlardır. Zaruretin açmayı gerektirmediği yerleri örtmekle emrolunmuşlar, İslam şeriatı hanîf, kolay ve müsamahakâr olduğu için açılması âdet olan ve zaruretin açığa çıkarmayı gerektirdiği yerleri açmaya ise kendilerine ruhsat verilmiştir’ demiştir. Yüzün ve iki elin görünmesi zaruri gibi olduğundan, bunların avret olmadığı hususunda şüphesiz ittifak etmişlerdir. Ayaklara gelince; bunların görünmesi zaruri olmadığından avretten sayılıp sayılmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bu konuda iki görüş vardır: En sahih olanı, ayağın üstü gibi onun da avret olmasıdır. Kadının sesi hususunda da iki görüş olup daha sahih olanına göre ses avret değildir; zira Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hanımları erkeklere hadis rivayet ederlerdi. Zineti hilkat dışındaki şeylere hamledenlere gelince; onlar şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ zineti zikretmiştir, çünkü kadının uzuvlarına bitişik olmadığı sürece ona bakmanın helal olduğunda ihtilaf yoktur. Allah Teâlâ kadının bedenine bitişik olduğu halde ona bakmayı haram kılınca, bu durum kadının uzuvlarına bakmanın haramlığı hususunda mübalağa olmuştur. Bu görüşe göre vesme ve allıktan ibaret yüz zinetine, kına ve yüzüklerden ibaret beden zinetine ve elbiselere bakmak helal olur. Bunlara bakmanın caiz kılınmasının sebebi ise örtünmesinde güçlük bulunmasıdır; çünkü kadının eşyayı elleriyle uzatması, şahitlikte, mahkemede ve evlilikte yüzünü açma ihtiyacı kaçınılmazdır.

المسألة الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى تَخْصِيصِ قَوْلِهِ: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها بِالْحَرَائِرِ دُونَ الْإِمَاءِ، وَالْمَعْنَى فِيهِ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّ الْأَمَةَ مَالٌ فَلَا بُدَّ مِنَ الِاحْتِيَاطِ فِي بَيْعِهَا وَشِرَائِهَا، وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالنَّظَرِ إِلَيْهَا عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ بِخِلَافِ الْحُرَّةِ.

Üçüncü mesele: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْها } “Kendiliğinden görünen kısmı müstesna, zinetlerini açmasınlar” buyruğunun cariyeleri değil hür kadınları tahsis ettiği hususunda ittifak etmişlerdir. Bundaki mana açıktır: Cariye bir maldır; dolayısıyla alım satımında titiz davranmak şarttır. Bu ise hür kadının aksine, ancak ona etraflıca bakmakla mümkün olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ فَالْخُمُرُ وَاحِدُهَا خِمَارٌ، وَهِيَ الْمَقَانِعُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ نِسَاءَ الْجَاهِلِيَّةِ كُنَّ يَشْدُدْنَ خُمُرَهُنَّ مِنْ خَلْفِهِنَّ، وَإِنَّ جُيُوبَهُنَّ كَانَتْ مِنْ قُدَّامُ فَكَانَ يَنْكَشِفُ نُحُورُهُنَّ وَقَلَائِدُهُنَّ، فَأُمِرْنَ أَنْ يَضْرِبْنَ مَقَانِعَهُنَّ عَلَى الْجُيُوبِ لِيَتَغَطَّى بِذَلِكَ أَعْنَاقُهُنَّ وَنُحُورُهُنَّ وَمَا يُحِيطُ بِهِ مِنْ شَعْرٍ وَزِينَةٍ مِنَ الْحُلِيِّ فِي الْأُذُنِ وَالنَّحْرِ وَمَوْضِعِ الْعُقْدَةِ مِنْهَا، وَفِي لَفْظِ الضَّرْبِ مُبَالَغَةٌ فِي الْإِلْقَاءِ، وَالْبَاءُ لِلْإِلْصَاقِ، وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ «مَا رَأَيْتُ خَيْرًا مِنْ نِسَاءِ الْأَنْصَارِ، لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَامَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ إِلَى مِرْطِهَا فَصَدَعَتْ مِنْهُ صَدْعَةً فَاخْتَمَرَتْ فَأَصْبَحْنَ على رؤوسهن الْغِرْبَانُ» وَقُرِئَ جُيُوبِهِنَّ بِكَسْرِ الْجِيمِ لِأَجْلِ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا تَكَلَّمَ فِي مُطْلَقِ الزِّينَةِ تَكَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الزِّينَةِ الْخَفِيَّةِ الَّتِي نَهَاهُنَّ عَنْ إِبْدَائِهَا لِلْأَجَانِبِ، وَبَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الزِّينَةَ الْخَفِيَّةَ يَجِبُ إِخْفَاؤُهَا عَنِ الْكُلِّ، ثُمَّ اسْتَثْنَى اثْنَتَيْ عَشْرَةَ صُورَةً أَحَدُهَا: أَزْوَاجُهُنَّ وَثَانِيهَا: آبَاؤُهُنَّ وَإِنْ عَلَوْنَ مِنْ جِهَةِ الذُّكْرَانِ وَالْإِنَاثِ كَآبَاءِ الْآبَاءِ وَآبَاءِ

Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } “Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” buyruğuna gelince: Humur (خُمُر), tekili hımâr (خِمَار) olup başörtüleridir (makânî). Müfessirler dediler ki: Cahiliye kadınları başörtülerini arkalarından bağlarlar, yakaları ise önden açık olurdu; dolayısıyla boyunları, göğüsleri ve gerdanlıkları açığa çıkardı. Bunun üzerine başörtülerini yakalarının üzerine salmaları emredildi ki böylece boyunları, göğüsleri ve bunları çevreleyen saçları, kulaktaki, boyundaki ve gerdanlık düğüm yerindeki takı zinetleri örtülsün. Darb (ضَرْب) lafzında örtüyü salma hususunda bir mübalağa vardır; bâ (ب) harfi ise bitiştirme (ilsâk) içindir. Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet edildiğine göre: “Ensâr kadınlarından daha hayırlısını görmedim. Bu ayet indiğinde onlardan her biri mirtine (etekliğine) yöneldi, ondan bir parça yırttı ve onunla başını örttü; sabahleyin başlarında kargalar varmış gibi oldular.” Cüyûb (جُيُوب) kelimesi, yâ harfinden dolayı cîmin kesresiyle [ciyûbihinne] şeklinde de okunmuştur; { بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } kelimesi de böyledir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } “Zinetlerini açmasınlar” buyruğuna gelince, bil ki O Teâlâ mutlak zinetten bahsettikten sonra, yabancılara açmalarını yasakladığı gizli zinetten bahsetti ve bu gizli zinetin herkesten gizlenmesinin vacip olduğunu açıkladı. Sonra da on iki durumu istisna etti: Birincisi: Kocalarıdır. İkincisi: Babaların babaları ve

الْأُمَّهَاتِ وَثَالِثُهَا: آبَاءُ أَزْوَاجِهِنَّ وَرَابِعُهَا وَخَامِسُهَا: أَبْنَاؤُهُنَّ وَأَبْنَاءُ بُعُولَتِهِنَّ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ وَإِنْ سَفَلُوا مِنَ الذَّكَرَانِ وَالْإِنَاثِ كَبَنِي الْبَنِينَ وَبَنِي الْبَنَاتِ وَسَادِسُهَا: إِخْوَانُهُنَّ سَوَاءٌ كَانُوا مِنَ الْأَبِ أَوْ مِنَ الْأُمِّ أَوْ مِنْهُمَا وَسَابِعُهَا: بَنُو إِخْوَانِهِنَّ وَثَامِنُهَا: بَنُو أَخَوَاتِهِنَّ وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ مَحَارِمُ، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ:

annelerin babaları gibi erkek ve kadın tarafından yukarıya doğru ne kadar çıkarsa çıksın babalarıdır. Üçüncüsü: Kocalarının babalarıdır. Dördüncüsü ve beşincisi: Kendi oğulları ve kocalarının oğullarıdır; oğulların oğulları ve kızların oğulları gibi erkek ve kadın tarafından aşağıya doğru ne kadar inerse insin torunlar da buraya dahildir. Altıncısı: İster baba bir, ister anne bir, isterse ana-baba bir olsun erkek kardeşleridir. Yedincisi: Erkek kardeşlerinin oğullarıdır. Sekizincisi: Kız kardeşlerinin oğullarıdır. Bunların hepsi mahremlerdir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَفَيَحِلُّ لِذَوِي الْمَحْرَمِ فِي الْمَمْلُوكَةِ وَالْكَافِرَةِ مَا لَا يَحِلُّ لَهُ فِي الْمُؤْمِنَةِ؟ الْجَوَابُ: إِذَا مَلَكَ الْمَرْأَةَ وَهِيَ مِنْ مَحَارِمِهِ فَلَهُ أَنْ يَنْظُرَ مِنْهَا إِلَى بَطْنِهَا وَظَهْرِهَا لَا عَلَى وَجْهِ الشَّهْوَةِ، بَلْ لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى مَزِيَّةِ الْمِلْكِ عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ النَّاسِ فِي ذَلِكَ.

Birinci soru: Mümin kadın için helal olmayan şey, cariye ve kâfir olan mahrem kadın için helal olur mu? Cevap: Bir kimse mahremi olan bir kadına malik olduğunda, bu konuda insanlar arasındaki ihtilafla birlikte, şehvet saikiyle değil de mülkiyetin üstünlüğüne raci olan bir durumdan dolayı onun karnına ve sırtına bakabilir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ الْقَوْلُ فِي الْعَمِّ وَالْخَالِ؟ الْجَوَابُ: الْقَوْلُ الظَّاهِرُ أَنَّهُمَا كَسَائِرِ الْمَحَارِمِ فِي جَوَازِ النَّظَرِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، قَالَ لِأَنَّ الْآيَةَ لَمْ يُذْكَرْ فِيهَا الرَّضَاعُ وَهُوَ كَالنَّسَبِ وَقَالَ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ [الْأَحْزَابِ: ٥٥] الْآيَةَ. وَلَمْ يُذْكَرْ فِيهَا الْبُعُولَةُ وَلَا أبناءهم وَقَدْ ذُكِرُوا هَاهُنَا، وَقَدْ يُذْكَرُ الْبَعْضُ لِيُنَبِّهُ عَلَى الْجُمْلَةِ. قَالَ الشَّعْبِيُّ: إِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْهُمَا اللَّه لئلا يصفهما العم عند ابنه الخال كَذَلِكَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ سَائِرَ الْقَرَابَاتِ تُشَارِكُ الْأَبَ وَالِابْنَ فِي الْمَحْرَمِيَّةِ إِلَّا الْعَمَّ وَالْخَالَ وَأَبْنَاءَهُمَا، فَإِذَا رَآهَا الْأَبُ فَرُبَّمَا وَصَفَهَا لِابْنِهِ وَلَيْسَ بِمَحْرَمٍ فَيَقْرُبُ تَصَوُّرُهُ لَهَا بِالْوَصْفِ مِنْ نَظَرِهِ إِلَيْهَا، وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الدَّلَالَاتِ الْبَلِيغَةِ عَلَى وجوب الاحتياط عليهن فِي التَّسَتُّرِ.

İkinci soru: Amca ve dayı hakkındaki görüş nasıldır? Cevap: Zâhir olan görüş, bakmanın caiz oluşunda onların da diğer mahremler gibi olduğudur ki bu Hasan-ı Basrî'nin görüşüdür. O: ‘Çünkü ayette süt akrabalığı zikredilmemiştir, oysa o da nesep gibidir; ayrıca Ahzâb suresinde: { لَا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ } “Onlara babaları hususunda bir günah yoktur” [Ahzâb 33/55] ayetinde kocalar ve onların oğulları zikredilmemiştir; oysa burada zikredilmişlerdir; bazen bütüne dikkat çekmek için bir kısmı zikredilir’ demiştir. Şa'bî ise şöyle demiştir: ‘Allah'ın onları zikretmemesi, amcanın kendi oğluna, dayının da aynı şekilde kendi oğluna kadını vasfetmemesi içindir.’ Bunun manası şudur: Amca, dayı ve bunların oğulları hariç diğer akrabalar mahremlikte baba ve oğulla ortaktırlar. Baba kadını gördüğünde bunu mahrem olmayan oğluna vasfedebilir; böylece oğlunun vasıf yoluyla onu tasavvur etmesi, ona bizzat bakması gibi olur. Bu da onların örtünme konusunda ihtiyatlı davranmalarının vacip olduğuna dair açık delillerdendir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا السَّبَبُ فِي إِبَاحَةِ نَظَرِ هَؤُلَاءِ إِلَى زِينَةِ الْمَرْأَةِ؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّهُمْ مَخْصُوصُونَ بِالْحَاجَةِ إِلَى مُدَاخَلَتِهِنَّ وَمُخَالَطَتِهِنَّ وَلِقِلَّةِ تَوَقُّعِ الْفِتْنَةِ بِجِهَاتِهِنَّ، وَلِمَا فِي الطِّبَاعِ مِنَ النَّفْرَةِ عَنْ مُجَالَسَةِ الْغَرَائِبِ، وَتَحْتَاجُ الْمَرْأَةُ إِلَى صُحْبَتِهِمْ فِي الْأَسْفَارِ وَلِلنُّزُولِ وَالرُّكُوبِ وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ نِسائِهِنَّ وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:

Üçüncü soru: Bunların kadının zinetine bakmalarının mubah kılınmasının sebebi nedir? Cevap: Çünkü onlar kadınlarla bir arada bulunma ve ihtilat ihtiyacına özel olarak sahiptirler; onlardan yana fitne beklenmesi azdır; yaratılışta yabancılarla oturup kalkmaktan bir çekinme ve nefret vardır; ayrıca kadın yolculuklarda, inip binerken onların arkadaşlığına ihtiyaç duyar. Dokuzuncusu: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ نِسائِهِنَّ } “yahut kendi kadınlarına” buyruğudur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi:

الْمُرَادُ وَالنِّسَاءُ اللَّاتِي هُنَّ عَلَى دِينِهِنَّ، وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ السَّلَفِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَيْسَ لِلْمُسْلِمَةِ أَنْ تَتَجَرَّدَ بَيْنَ نِسَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَلَا تُبْدِي لِلْكَافِرَةِ إِلَّا مَا تُبْدِي لِلْأَجَانِبِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ أَمَةً لَهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَكَتَبَ عُمَرُ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ أَنْ يَمْنَعَ نِسَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دُخُولِ الْحَمَّامِ مَعَ الْمُؤْمِنَاتِ وَثَانِيهِمَا:

Kendi dinlerinde olan kadınların kastedildiğidir ki bu selefin çoğunluğunun görüşüdür. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: ‘Müslüman bir kadının zimmî kadınların yanında soyunması ve -kendisine ait bir cariye olması müstesna- Allah Teâlâ'nın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “yahut sahip oldukları cariyelerine” buyruğundan dolayı, yabancı erkeklere gösterdiğinden başkasını kâfir bir kadına açması caiz değildir.’ Ömer de Ebû Ubeyde'ye, Ehl-i kitap kadınlarının mümin kadınlarla birlikte hamama girmelerini yasaklamasını yazmıştır. İkincisi ise:

الْمُرَادُ بِنِسَائِهِنَّ جَمِيعُ النِّسَاءِ، وَهَذَا هُوَ الْمَذْهَبُ وَقَوْلُ السَّلَفِ مَحْمُولٌ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ وَالْأَوْلَى وَعَاشِرُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَظَاهِرُ الْكَلَامِ يَشْمَلُ الْعَبِيدَ وَالْإِمَاءَ، وَاخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ أَجْرَى الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِهَا، وَزَعَمَ أَنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَيْهِنَّ فِي أَنْ يُظْهِرْنَ لِعَبِيدِهِنَّ مِنْ زِينَتِهِنَّ مَا يُظْهِرْنَ لِذَوِي مَحَارِمِهِنَّ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ﵄، وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ ظَاهِرٌ. وَبِمَا

Kadınlarından muradın bütün kadınlar olduğudur ki mezhep [görüşü] budur; selefin sözü ise istihbaba ve evla olana hamledilir. Onuncusu: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “yahut ellerinin altında bulunanlar” buyruğudur. Sözün zâhiri köleleri ve cariyeleri kapsar. İhtilaf etmişlerdir; bazısı ayeti zâhirine göre değerlendirmiş ve mahremlerine açtıkları zinetlerini kölelerine açmalarında kadınlar için bir beis olmadığını ileri sürmüştür; bu görüş Âişe ve Ümmü Seleme (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edilmiştir. Bu ayeti delil getirmişlerdir ki bu zâhirdir. Ayrıca

رَوَى أَنَسٌ: «أَنَّهُ ﵊ أَتَى فَاطِمَةَ بِعَبْدٍ قَدْ وَهَبَهُ لَهَا وَعَلَيْهَا ثَوْبٌ إِذَا قَنَّعَتْ بِهِ رَأْسَهَا لَمْ يَبْلُغْ رِجْلَيْهَا، وَإِذَا غَطَّتْ بِهِ رِجْلَيْهَا لَمْ يَبْلُغْ رَأْسَهَا، فَلَمَّا رَأَى رَسُولَ اللَّه ﷺ مَا بِهَا، قَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكِ بَأْسٌ إِنَّمَا هُوَ أَبُوكِ وَغُلَامُكِ»

Enes'in rivayet ettiğine göre: “O (aleyhisselâm), kendisine bağışladığı bir köleyle birlikte Fâtıma'nın yanına geldi. Fâtıma'nın üzerinde öyle bir elbise vardı ki başını örttüğünde ayaklarına ulaşmıyor, ayaklarını örttüğünde ise başına ulaşmıyordu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun sıkıntısını görünce: ‘Sana bir beis yoktur, zira o yalnızca senin baban ve kölendir’ buyurdu.”

وَعَنْ مُجَاهِدٍ: كَانَ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَحْتَجِبْنَ عَنْ مُكَاتَبِهِنَّ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّهَا قَالَتْ لِذَكْوَانَ:

Mücâhid'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Müminlerin anneleri, üzerlerinde tek bir dirhem borç kaldığı müddetçe mükâteb kölelerinden tesettüre girmezlerdi.” Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan, onun Zekvân'a şöyle dediği rivayet edilmiştir:

«إِنَّكَ إِذَا وَضَعْتَنِي فِي الْقَبْرِ وَخَرَجْتَ فَأَنْتَ حُرٌّ. وَرُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂: كَانَتْ تَمْتَشِطُ وَالْعَبْدُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنٌ وَابْنُ سِيرِينَ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ ﵃: إِنَّ الْعَبْدَ لَا يَنْظُرُ إِلَى شَعْرِ مَوْلَاتِهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا:

“Beni kabre koyup çıktığında sen hürsün.” Âişe (radıyallâhu anhâ)'nın saçını taradığı ve kölenin ona baktığı rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd, Mücâhid, el-Hasan, İbn Sîrîn ve Saîd b. el-Müseyyeb (radıyallâhu anhüm) ise şöyle demişlerdir: “Köle, hanımefendisinin saçına bakamaz.” Bu, Ebû Hanîfe (rahmetullâhi aleyh)'in de görüşüdür. Buna dair birtakım deliller ileri sürmüşlerdir: Birincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ سَفَرًا فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ»

O'nun (aleyhisselâm): “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir kadının, yanında bir mahremi olmaksızın üç günden fazla sürecek bir yolculuğa çıkması helal değildir” buyruğudur.

وَالْعَبْدُ لَيْسَ بِذِي مَحْرَمٍ مِنْهَا فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُسَافِرَ بِهَا، وَإِذَا لَمْ يَجُزْ لَهُ السَّفَرُ بِهَا لَمْ/ يَجُزْ لَهُ النَّظَرُ إِلَى شَعْرِهَا كَالْحُرِّ الْأَجْنَبِيِّ وَثَانِيهَا: أَنَّ مِلْكَهَا

Köle ise kadının mahremi değildir; dolayısıyla onunla yolculuk yapması caiz olmaz. Onunla yolculuk yapması caiz olmayınca, tıpkı yabancı hür bir erkek gibi onun saçına bakması da caiz olmaz. İkincisi: Kadının köleye

لِلْعَبْدِ لَا يُحَلِّلُ مَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ قَبْلَ الملك إذ ملك النساء للرجل لَيْسَ كَمِلْكِ الرِّجَالِ لِلنِّسَاءِ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي أَنَّهَا لَا تَسْتَبِيحُ بِمِلْكِ الْعَبْدِ مِنْهُ شَيْئًا مِنَ التَّمَتُّعِ كَمَا يَمْلِكُهُ الرَّجُلُ مِنَ الْأَمَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَبْدَ وَإِنْ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِمَوْلَاتِهِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ التَّحْرِيمَ عَارِضٌ كَمَنَ عِنْدَهُ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ التَّزَوُّجُ بِغَيْرِهِنَّ فَلَمَّا لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْحُرْمَةُ مُؤَبَّدَةً كَانَ الْعَبْدُ بِمَنْزِلَةِ سَائِرِ الْأَجَانِبِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ قَوْلِهِ: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ الْإِمَاءُ فَإِنْ قِيلَ الْإِمَاءُ دَخَلْنَ فِي قَوْلِهِ: نِسائِهِنَّ فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي الْإِعَادَةِ؟ قُلْنَا الظَّاهِرُ أَنَّهُ عَنَى بِنِسَائِهِنَّ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ مَنْ فِي صُحْبَتِهِنَّ مِنَ الْحَرَائِرِ وَالْإِمَاءِ، وَبَيَانُهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ أَوَّلًا أَحْوَالَ الرِّجَالِ بِقَوْلِهِ: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ إِلَى آخِرِ مَا ذَكَرَ فَجَازَ أَنْ يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ الرِّجَالَ مَخْصُوصُونَ بِذَلِكَ إِذْ كَانُوا ذَوِي الْمَحَارِمِ أَوْ غَيْرَ ذَاتِ الْمَحَارِمِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَى ذَلِكَ الْإِمَاءَ بِقَوْلِهِ: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ لِئَلَّا يُظَنَّ أَنَّ الْإِبَاحَةَ مَقْصُورَةٌ عَلَى الْحَرَائِرِ مِنَ النِّسَاءِ إِذْ كَانَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ: أَوْ نِسائِهِنَّ يَقْتَضِي الْحَرَائِرَ دُونَ الْإِمَاءِ كَقَوْلِهِ: شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢] عَلَى الْأَحْرَارِ لِإِضَافَتِهِمْ إِلَيْنَا كَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَوْ نِسائِهِنَّ عَلَى الْحَرَائِرِ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِنَّ الْإِمَاءَ فَأَبَاحَ لَهُنَّ مِثْلَ مَا أَبَاحَ فِي الْحَرَائِرِ وَحَادِيَ عَشَرَهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

sahip olması, mülkiyetten önce ona haram olan şeyi helal kılmaz; zira kadınların erkeğe sahip olması, erkeklerin kadınlara sahip olması gibi değildir. Çünkü ulema, kadının köleye sahip olmakla -erkeğin cariyede sahip olduğu gibi- ondan faydalanma hususunda hiçbir şeyi helal kılamayacağı konusunda ihtilaf etmemiştir. Üçüncüsü: Kölenin hanımefendisiyle evlenmesi caiz olmasa da bu haramlık geçicidir; nitekim yanında dört kadın bulunan kimsenin onların dışında başkasıyla evlenmesi caiz değildir. Bu haramlık ebedî olmadığı için köle diğer yabancı erkekler konumundadır. Bu sabit olunca, { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “yahut sahip oldukları cariyelerine” buyruğundan muradın cariyeler olduğu ortaya çıkar. Şayet: “Cariyeler, { نِسائِهِنَّ } ‘kadınlarına’ ifadesine zaten dâhildir; o hâlde tekrar edilmesinin ne faydası vardır?” denilirse, biz deriz ki: Zâhir olan, kadının kendi kadınları ve sağ ellerinin malik oldukları ile beraberlerindeki hür kadınları ve cariyeleri kastetmiş olmasıdır. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ önce: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ } “Zinetlerini kocalarından başkasına göstermesinler...” buyruğuyla zikrettiği kısmın sonuna kadar erkeklerin durumlarını zikretti. Dolayısıyla bir kimse, erkeklerin mahrem veya mahrem olmayanlar olarak buna has kılındığını zannedebilirdi; sonra da { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } “yahut ellerinin altında bulunanlar” buyruğuyla cariyeleri buna atfetti ki, müsaadenin sadece hür kadınlara münhasır olduğu zannedilmesin. Zira: { أَوْ نِسائِهِنَّ } “yahut kendi kadınlarına” buyruğunun zâhiri, tıpkı { شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki şahit” [Bakara 282] ayetinde bize izafe edilmelerinden dolayı hürlerin kastedilmesi gibi cariyeleri değil hür kadınları gerektirir; aynı şekilde: { أَوْ نِسائِهِنَّ } “yahut kendi kadınlarına” ifadesi de hür kadınlara racidir. Sonra cariyeleri onlara atfederek hür kadınlar için mubah kıldığının aynısını onlar için de mubah kılmıştır. On birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ } “yahut erkeklerden yana cinsî iktidarı olmayan tâbi kimselere” buyruğudur. Bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قِيلَ هُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَكُمْ لِيَنَالُوا مِنْ فَضْلِ طَعَامِكُمْ، وَلَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى النِّسَاءِ، لِأَنَّهُمْ بُلْهٌ لَا يَعْرِفُونَ مِنْ أَمْرِهِنَّ شَيْئًا، أَوْ شُيُوخٌ صُلَحَاءُ إِذَا كَانُوا مَعَهُنَّ غَضُّوا أَبْصَارَهُمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْخَصِيَّ وَالْعِنِّينِ وَمَنْ شَاكَلَهُمَا قَدْ لَا يَكُونُ لَهُ إِرْبَةٌ فِي نَفْسِ الْجِمَاعِ وَيَكُونُ لَهُ إِرْبَةٌ قَوِيَّةٌ فِيمَا عَدَاهُ مِنَ التَّمَتُّعِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُرَادُ. فَيَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ الْمُرَادُ عَلَى مَنِ الْمَعْلُومُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا إِرْبَةَ لَهُ فِي سَائِرِ وُجُوهِ التَّمَتُّعِ، إِمَّا لِفَقْدِ الشَّهْوَةِ، وَإِمَّا لِفَقْدِ الْمَعْرِفَةِ، وَإِمَّا لِلْفَقْرِ وَالْمَسْكَنَةِ، فَعَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُمُ الْفُقَرَاءُ الَّذِينَ بِهِمُ الْفَاقَةُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَعْتُوهُ وَالْأَبْلَهُ وَالصَّبِيُّ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الشَّيْخُ، وَسَائِرُ مَنْ لَا شَهْوَةَ لَهُ، وَلَا يَمْتَنِعُ دُخُولُ الْكُلِّ فِي ذَلِكَ،

Birinci Mesele: Denildi ki: Onlar, kadınlara hiçbir ihtiyaç duymaksızın yemeğinizin fazlasından nasiplenmek için size tâbi olan kimselerdir; zira onlar saftırlar, kadınların durumundan hiçbir şey bilmezler yahut kadınların yanındayken gözlerini sakınan salih yaşlılardır. Malumdur ki hadım edilmiş, iktidarsız ve bunlara benzer kimselerin bizzat cinsel birleşmeye ihtiyaçları olmasa bile, bunun dışındaki zevklenmelere karşı güçlü bir arzuları olabilir; bu da muradın onlar olmasını engeller. O hâlde muradı; ya şehvet yokluğundan ya bilgi eksikliğinden ya da fakirlik ve çaresizlikten dolayı her türlü faydalanma hususunda bir arzusu olmadığı bilinen kimselere hamletmek gerekir. İşte bu üç yöne binaen âlimler ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Onlar ihtiyaç sahibi fakirlerdir” demiştir. Bazıları: “Akli dengesi yerinde olmayan, saf/ahmak kişi ve çocuktur” demiştir. Bazıları da: “Yaşlı ve şehveti bulunmayan diğer kimsedir” demiştir. Bütün bunların bu kapsama girmesine bir engel yoktur.

وَرَوَى هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَيْهَا وَعِنْدَهَا مُخَنَّثٌ فَأَقْبَلَ عَلَى أَخِي أُمِّ سَلَمَةَ فَقَالَ يَا عَبْدَ اللَّه إِنْ فَتَحَ اللَّه لَكُمْ غَدًا الطَّائِفَ دَلَلْتُكَ عَلَى بِنْتِ غَيْلَانَ، فَإِنَّهَا تُقْبِلُ بِأَرْبَعٍ وَتُدْبِرُ بِثَمَانٍ» فَقَالَ ﵊: «لَا يَدْخُلَنَّ عَلَيْكُمْ هَذَا»

Hişâm b. Urve, Zeyneb bnt. Ebî Seleme'den, o da Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre: “Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun yanına girdi, yanında bir hünsâ/muhannes vardı. O şahıs Ümmü Seleme'nin erkek kardeşine dönüp: ‘Ey Abdullah! Eğer Allah yarın size Tâif'in fethini nasip ederse, sana Gaylân'ın kızını göstereyim; zira o gelirken dört [kıvrım], giderken sekiz [kıvrım] ile yönelir’ dedi. Bunun üzerine [Nebi] (aleyhisselâm): ‘Bu kimse sakın yanınıza girmesin!’ buyurdu.”

فَأَبَاحَ النَّبِيُّ ﵊ دُخُولَ الْمُخَنَّثِ عَلَيْهِنَّ حِينَ ظَنَّ أَنَّهُ مِنْ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ، فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ يَعْرِفُ أَحْوَالَ النِّسَاءِ وَأَوْصَافَهُنَّ عَلِمَ أَنَّهُ مِنْ أُولِي الْإِرْبَةِ فَحَجَبَهُ، وَفِي الْخَصِيِّ وَالْمَجْبُوبِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: اسْتِبَاحَةُ الزِّينَةِ الْبَاطِنَةِ مَعَهُمَا وَالثَّانِي: تَحْرِيمُهَا عَلَيْهِمَا وَالثَّالِثَةُ: تَحْرِيمُهَا عَلَى الْخَصِيِّ دُونَ الْمَجْبُوبِ.

Nebi (aleyhisselâm), onun cinsî iktidarı ve arzusu olmayan kimselerden olduğunu zannettiğinde muhannesin kadınların yanına girmesine izin vermişti; ancak onun kadınların durumlarını ve niteliklerini bildiğini anlayınca, arzu ve iktidar sahibi olduğunu bilip onu menetti. Hadım (hasiyy) ve cinsel organı kesilmiş (mecbûb) kimseler hakkında üç görüş vardır: Birincisi: İkisinin yanında da gizli zinetlerin açılmasının mubah olmasıdır. İkincisi: İkisine karşı da haram olmasıdır. Üçüncüsü: Mecbûba değil, hadıma haram olmasıdır.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْإِرْبَةُ الْفِعْلَةُ مِنَ الْأَرَبِ كَالْمِشْيَةِ وَالْجِلْسَةِ مِنَ الْمَشْيِ وَالْجُلُوسِ وَالْأَرَبُ/ الْحَاجَةُ وَالْوُلُوعُ بِالشَّيْءِ وَالشَّهْوَةُ لَهُ، وَالْإِرْبَةُ الْحَاجَةُ فِي النِّسَاءِ، وَالْإِرْبَةُ الْعَقْلُ وَمِنْهُ الْأَرِيبُ.

İkinci Mesele: İrbe (الإِرْبَةُ), meşy ve culûstan “mişye” ve “cilse” gibi “ereb” kökünden gelen bir vezindir. Ereb (الأَرَبُ); ihtiyaç, bir şeye düşkünlük ve ona duyulan şehvettir. İrbe (الإِرْبَةُ), kadınlara olan ihtiyaçtır. İrbe aynı zamanda akıl demektir; “erîb” (akıllı) kelimesi de buradan gelir.

المسألة الثَّالِثَةُ: فِي غَيْرِ قِرَاءَتَانِ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ غَيْرَ بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ أَوِ الْحَالِ يَعْنِي أَوِ التَّابِعَيْنِ عَاجِزِينَ عَنْهُنَّ وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ بِالْخَفْضِ عَلَى الْوَصْفِيَّةِ وَثَانِيَ عَشَرَهَا: قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Mesele: “Ğayri” lafzında iki kıraat vardır: İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer, istisna veya hâl üzere nasb ile { غَيْرَ } okumuşlardır; yani “kadınlara güç yetiremeyen tâbiler” demektir. İkinci kıraat ise sıfat olmak üzere cer iledir. On ikincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ } “yahut kadınların avret yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklara” buyruğudur. Bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: الطِّفْلُ اسْمٌ لِلْوَاحِدِ لَكِنَّهُ وُضِعَ هَاهُنَا مَوْضِعَ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ يُفِيدُ الْجِنْسَ، وَيُبَيِّنُ ما بعده أنه

Birinci Mesele: “Tıfl” (çocuk) tekil için [kullanılan] bir isimdir; fakat cinsi ifade ettiği için burada çoğul yerine konulmuştur. Kendisinden sonra gelen kısım da onun

يُرَادُ بِهِ الْجَمْعُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [الْحَجِّ: ٥] .

çoğul manasında olduğunu açıklar. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız” [Hac 5] buyruğudur.

المسألة الثَّانِيَةُ: الظُّهُورُ عَلَى الشَّيْءِ عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْعِلْمُ بِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ [الْكَهْفِ: ٢٠] أَيُ إِنْ يَشْعُرُوا بِكُمْ وَالثَّانِي: الْغَلَبَةُ لَهُ وَالصَّوْلَةُ عَلَيْهِ كَقَوْلِهِ: فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ [الصَّفِّ: ١٤] فَعَلَى الوجه الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَتَصَوَّرُوا عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَمْ يَدْرُوا مَا هِيَ مِنَ الصِّغَرِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ قُتَيْبَةَ، وَعَلَى الثَّانِي الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا أَنْ يُطِيقُوا إِتْيَانَ النِّسَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ.

İkinci Mesele: Bir şeye zâhir olmak/vâkıf olmak (zuhûr) iki vecih üzeredir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ } “Çünkü onlar sizi ele geçirirlerse [fark ederlerse] taşlarlar” [Kehf 20] buyruğundaki gibi onu bilmektir; yani sizi fark ederlerse demektir. İkincisi: { فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ } “ve üstün geldiler” [Saf 14] buyruğundaki gibi ona galip gelmek ve galebe çalmaktır. Birinci veche göre anlam: “Küçüklükleri sebebiyle kadınların avretlerini tasavvur edemeyen ve ne olduğunu bilmeyen çocuklar” olur ki bu, İbn Kuteybe'nin görüşüdür. İkinciye göre ise: “Kadınlara yaklaşmaya güç yetirecek yaşa henüz ulaşmamış olanlar” demektir; bu da Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür.

المسألة الثَّالِثَةُ: أَنَّ الصَّغِيرَ الَّذِي لَمْ يَتَنَبَّهْ لِصِغَرِهِ عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ فَلَا عَوْرَةَ لِلنِّسَاءِ مَعَهُ، وَإِنْ تَنَبَّهَ لِصِغَرِهِ وَلِمُرَاهَقَتِهِ لَزِمَ أَنْ تَسْتُرَ عَنْهُ الْمَرْأَةُ مَا بَيْنَ سُرَّتِهَا وَرُكْبَتِهَا، وَفِي لُزُومِ سَتْرِ مَا سِوَاهُ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا يَلْزَمُ لِأَنَّ الْقَلَمَ غَيْرُ جَارٍ عَلَيْهِ وَالثَّانِي: يَلْزَمُ كَالرَّجُلِ لِأَنَّهُ يَشْتَهِي وَالْمَرْأَةُ قَدْ تَشْتَهِيهِ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلُهُ: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَاسْمُ الطِّفْلِ شَامِلٌ لَهُ إِلَى أَنْ يَحْتَلِمَ، وَأَمَّا الشَّيْخُ إِنْ بَقِيَتْ لَهُ شَهْوَةٌ فَهُوَ كَالشَّابِّ، وَإِنْ لَمْ يَبْقَ لَهُ شَهْوَةٌ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الزِّينَةَ الْبَاطِنَةَ مَعَهُ مُبَاحَةٌ وَالْعَوْرَةَ مَعَهُ مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ جَمِيعَ الْبَدَنِ مَعَهُ عَوْرَةٌ إِلَّا الزِّينَةَ الظَّاهِرَةَ، وَهَاهُنَا آخِرُ الصُّوَرِ الَّتِي اسْتَثْنَاهَا اللَّه تَعَالَى، قَالَ الْحَسَنُ هَؤُلَاءِ وَإِنِ اشْتَرَكُوا فِي جَوَازِ رُؤْيَةِ الزِّينَةِ الْبَاطِنَةِ فَهُمْ عَلَى أَقْسَامٍ ثَلَاثَةٍ، فَأَوَّلُهُمُ الزَّوْجُ وَلَهُ حُرْمَةٌ لَيْسَتْ لِغَيْرِهِ يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ مِنْهَا، وَالْحُرْمَةُ الثَّانِيَةُ لِلِابْنِ وَالْأَبِ وَالْأَخِ وَالْجَدِّ وَأَبِي الزَّوْجِ وَكُلِّ ذِي مَحْرَمٍ وَالرَّضَاعِ كَالنَّسَبِ يَحِلُّ لَهُمْ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى الشَّعْرِ وَالصَّدْرِ وَالسَّاقَيْنِ وَالذِّرَاعِ وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ، وَالْحُرْمَةُ الثَّالِثَةُ هِيَ لِلتَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ وَكَذَا مَمْلُوكُ الْمَرْأَةِ فَلَا بَأْسَ أَنْ تَقُومَ الْمَرْأَةُ الشَّابَّةُ بَيْنَ يَدَيْ هَؤُلَاءِ فِي دِرْعٍ وَخِمَارٍ صَفِيقٍ بِغَيْرِ مِلْحَفَةٍ، وَلَا يَحِلُّ لِهَؤُلَاءِ أَنْ يَرَوْا مِنْهَا شَعْرًا وَلَا بَشَرًا وَالسِّتْرُ فِي هَذَا كُلِّهِ أَفْضَلُ، وَلَا يَحِلُّ لِلشَّابَّةِ أَنْ تَقُومَ بَيْنَ يَدَيِ الْغَرِيبِ حَتَّى تَلْبَسَ الْجِلْبَابَ، فَهَذَا ضَبْطُ هَؤُلَاءِ الْمَرَاتِبِ.

Üçüncü Mesele: Yaşının küçüklüğü sebebiyle kadınların avretlerinin farkında olmayan küçük çocuğa karşı kadının bir avreti yoktur. Eğer küçüklüğüne ve bülûğa yaklaşmasına rağmen bunun farkındaysa, kadının göbeği ile dizi arasını ondan örtmesi gerekir. Bunun dışındaki yerleri örtmenin gerekip gerekmediği konusunda ise iki görüş vardır: Birincisi: [Örtmesi] gerekmez, çünkü ona mükellefiyet kalemi işlememektedir. İkincisi: Tıpkı yetişkin bir erkek gibi örtmesi gerekir; çünkü o arzu duyabilir, kadın da ona karşı arzu duyabilir. İşte: { أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ } “yahut kadınların avret yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklara” buyruğunun anlamı budur. Tıfl (çocuk) ismi, ihtilam oluncaya kadar onu kapsar. İhtiyara gelince; eğer şehveti kalmışsa genç gibidir. Şayet şehveti kalmamışsa bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Gizli zinetlerin onun yanında açılması mubahtır ve onun yanındaki avret göbekle diz arasıdır. İkincisi: Görünen zinetler müstesna, bedenin tamamı onun yanında avrettir. İşte bu, Allah Teâlâ'nın istisna kıldığı durumların sonuncusudur. Hasan demiştir ki: Bunlar gizli zineti görmenin caiz olmasında ortak olsalar da üç kısımdırlar: Birincisi: Kocadır; başkasında olmayan bir hürmete sahiptir ve kadından her şey ona helaldir. İkinci hürmet: Oğul, baba, erkek kardeş, dede, kayınpeder ve bütün mahremler içindir; süt hısımlığı da nesep gibidir; saç, göğüs, bacaklar, kol ve benzeri yerlere bakmaları onlara helaldir. Üçüncü hürmet: Erkeklerden cinsî iktidarı olmayan tâbiler ve kadının kölesi içindir; genç bir kadının çarşaf/bürgü olmaksızın sadece entari ve kalın bir başörtüsü içinde bunların karşısına çıkmasında bir beis yoktur. Bunların kadından bir saçı veya teni görmeleri helal değildir; bütün bunlarda tesettür daha faziletlidir. Genç kadının cilbab giymedikçe yabancı bir erkeğin karşısına çıkması ise helal değildir. İşte bu mertebelerin tespiti böyledir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَمُرُّ بِالنَّاسِ وَتَضْرِبُ بِرِجْلِهَا لِيُسْمَعَ قَعْقَعَةُ خَلْخَالِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي يَغْلِبُ عَلَيْهِ شَهْوَةُ النِّسَاءِ إِذَا سَمِعَ صَوْتُ الْخَلْخَالِ يَصِيرُ ذَلِكَ دَاعِيَةً لَهُ زَائِدَةً فِي مُشَاهَدَتِهِنَّ، وَقَدْ عَلَّلَ تَعَالَى ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ فَنَبَّهَ بِهِ عَلَى أَنَّ الَّذِي لِأَجْلِهِ نُهِيَ عَنْهُ أَنْ يُعْلَمَ زِينَتُهُنَّ مِنَ/ الْحُلِيِّ وَغَيْرِهِ وَفِي الْآيَةِ فَوَائِدُ: الْفَائِدَةُ الْأُولَى:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “Gizlemekte oldukları zinetleri anlaşılsın diye ayaklarını yere vurmasınlar” buyruğuna gelince; İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: “Kadın insanların yanından geçer ve halhalının şıngırtısı duyulsun diye ayağını yere vururdu.” Malumdur ki kadınlara karşı şehveti baskın olan bir erkek halhal sesini duyduğunda, bu durum onu kadınları görmeye daha fazla sevk eden bir saik olur. Allah Teâlâ bunu: { لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “Gizlemekte oldukları zinetleri anlaşılsın diye” buyurarak gerekçelendirmiş ve bununla, kendisinden nehyedilen şeyin takı ve benzeri zinetlerinin bilinmesi olduğuna dikkat çekmiştir. Ayette birtakım faydalar vardır: Birinci Fayda:

لَمَّا نَهَى عَنِ اسْتِمَاعِ الصَّوْتِ الدَّالِّ عَلَى وُجُودِ الزِّينَةِ فَلَأَنْ يَدُلَّ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ إِظْهَارِ الزِّينَةِ أَوْلَى الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ مَنْهِيَّةٌ عَنْ رَفْعِ صَوْتِهَا بِالْكَلَامِ بِحَيْثُ يَسْمَعُ ذَلِكَ الْأَجَانِبُ إِذْ كَانَ صَوْتُهَا أَقْرَبَ إِلَى الْفِتْنَةِ مِنْ صَوْتِ خَلْخَالِهَا، وَلِذَلِكَ كَرِهُوا أَذَانَ النِّسَاءِ لِأَنَّهُ يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى رَفْعِ الصَّوْتِ وَالْمَرْأَةُ مَنْهِيَّةٌ عَنْ ذَلِكَ الثَّالِثَةُ: تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى حَظْرِ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِهَا بِشَهْوَةٍ إِذَا كَانَ ذَلِكَ أَقْرَبَ إِلَى الْفِتْنَةِ.

Zinetin varlığına delalet eden sesin dinlenilmesini yasakladığına göre, zinetin açığa vurulmasının yasaklanmasına delalet etmesi evleviyetle geçerlidir. İkincisi: Kadın, yabancı erkeklerin duyacağı şekilde sesini konuşarak yükseltmekten menedilmiştir; çünkü onun sesi, fitneye halhalının sesinden daha yakındır. Bu sebeple kadının ezan okumasını mekruh görmüşlerdir; zira ezanda sesin yükseltilmesine ihtiyaç vardır, kadın ise bundan menedilmiştir. Üçüncüsü: Bu ayet, fitneye daha yakın olması sebebiyle kadının yüzüne şehvetle bakmanın yasaklığına delalet eder.

أَمَّا قَوْلُهُ ﷾: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz” buyruğuna gelince, bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي التَّوْبَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ تَكَالِيفَ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ بَابٍ لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ الضَّعِيفُ عَلَى مُرَاعَاتِهَا وَإِنْ ضَبَطَ نَفْسَهُ وَاجْتَهَدَ، وَلَا يَنْفَكُّ مِنْ تَقْصِيرٍ يَقَعُ مِنْهُ، فَلِذَلِكَ وَصَّى الْمُؤْمِنِينَ جَمِيعًا بِالتَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ وَتَأْمِيلِ الْفَلَاحِ إِذَا تَابُوا وَاسْتَغْفَرُوا وَالثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ تُوبُوا مِمَّا كُنْتُمْ تَفْعَلُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَعَلَّكُمْ تَسْعَدُونَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ صَحَّتِ التَّوْبَةُ بِالْإِسْلَامِ وَالْإِسْلَامُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ فَمَا مَعْنَى

Birinci Mesele: Tövbe hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Zayıf kul nefsine hâkim olup gayret gösterse bile Allah Teâlâ'nın her konudaki mükellefiyetlerini eksiksiz gözetmeye güç yetiremez ve kendisinden sâdır olan bir kusurdan asla uzak kalamaz. Bu sebeple [Allah] bütün müminlere tövbe ve istiğfar etmeyi, tövbe edip istiğfarda bulunduklarında da felahı ummayı tavsiye etmiştir. İkincisi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Cahiliye döneminde yapmakta olduklarınızdan tövbe ediniz ki dünyada ve ahirette saadete eresiniz.” Şayet: “Tövbe İslam ile sahih olmuştur ve İslam kendisinden öncekileri silip süpürür; o hâlde

هَذِهِ التَّوْبَةِ؟ قُلْنَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِنَّ مَنْ أَذْنَبَ ذَنْبًا ثُمَّ تَابَ عَنْهُ لَزِمَهُ كُلَّمَا ذَكَرَهُ أَنْ يُجَدِّدَ عَنْهُ التَّوْبَةَ، لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ أَنْ يَسْتَمِرَّ عَلَى نَدَمِهِ إِلَى أَنْ يلقى ربه.

bu tövbenin anlamı nedir?” denilirse, biz deriz ki: Bazı âlimler şöyle demiştir: Bir günah işleyip sonra ondan tövbe eden kimsenin, Rabbine kavuşuncaya kadar pişmanlığını sürdürmesi gerektiği için o günahı her hatırladığında tövbesini tazelemesi gerekir.

المسألة الثانية: قرئ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ بِضَمِّ الْهَاءِ، وَوَجْهُهُ أَنَّهَا كَانَتْ مَفْتُوحَةً لِوُقُوعِهَا قَبْلَ الْأَلِفِ، فَلَمَّا سَقَطَتِ الْأَلِفُ لِالْتِقَاءِ الساكنين اتَّبَعَتْ حَرَكَتُهَا حَرَكَةَ مَا قَبْلَهَا واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: { أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } lafzı “hâ” harfinin dammesiyle [eyyühe'l-mü'minûn şeklinde] okunmuştur. Bunun izahı şudur: Eliften önce geldiği için fethalıydı; iki sakinin karşılaşmasından ötürü elif düşünce, harekesi kendinden öncekinin harekesine uydu. Allah en iyisini bilir.

المسألة الثَّالِثَةُ: تَفْسِيرُ لَعَلَّ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [البقرة: ٢١] واللَّه أعلم.

Üçüncü Mesele: “Lealle” lafzının tefsiri daha önce Bakara sûresinde: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz ki sakınasınız” [Bakara 21] ayetinde geçmişti. Allah en iyisini bilir.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٢]

[Nûr Sûresi (24), Âyet 32]

وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)

{ وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) } “İçinizden bekâr olanları, kölelerinizden ve cariyelerinizden sâlih olanları evlendirin. Eğer fakir iseler, Allah kendi lütfundan onları zengin eder. Allah [lütfu] geniş olan, [her şeyi] hakkıyla bilendir.”

الْحُكْمُ الثَّامِنُ مَا يَتَعَلَّقُ بالنكاح

Sekizinci Hüküm Nikâh İle İlgilidir

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مِنْ قَبْلُ بِغَضِّ الْأَبْصَارِ وَحِفْظِ الْفُرُوجِ بَيَّنَ مِنْ بَعْدُ أَنَّ الَّذِي أَمَرَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا لَا يَحِلُّ، فَبَيَّنَ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ طَرِيقَ الْحِلِّ فَقَالَ: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce gözleri sakınmayı ve iffeti korumayı emrettiğinde, emrettiği bu hususun ancak helal olmayan şeyler hakkında olduğunu sonradan beyan etti. Bundan sonra ise helal kılınma yolunu açıklayarak: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “İçinizden bekâr olanları... evlendirin” buyurdu. Burada meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْأَيَامَى وَالْيَتَامَى أَصْلُهُمَا أَيَايِمُ وَيَتَايِمُ فَقُلِبَا، وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْأَيِّمُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كُلُّ ذَكَرٍ لَا أُنْثَى مَعَهُ وَكُلُّ أُنْثَى لَا ذَكَرَ مَعَهَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي رواية الضحاك، تقول: زوجوا أياماكم بَعْضَكُمْ مِنْ بَعْضٍ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:

Birinci Mesele: “el-Keşşâf” sahibi dedi ki: el-Eyâmâ ve el-yetâmâ kelimelerinin aslı eyâyim ve yetâyim'dir, harf aktarımı (kalb) yapılmıştır. Nadr b. Şümeyl ise şöyle demiştir: Arapların kelamında eyyim; yanında kadın bulunmayan her erkek ve yanında erkek bulunmayan her kadındır. Dahhâk rivayetinde İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'ın görüşü de budur; nitekim “bekârlarınızı birbiriyle evlendirin” denir. Şair şöyle demiştir:

فَإِنْ تَنْكِحِي أَنْكِحْ وَإِنْ تَتَأَيَّمِي ... وَإِنْ كُنْتُ أَفْتَى مِنْكُمُوا أَتَأَيَّمُ

“Sen evlenirsen ben de evlenirim; eğer bekâr kalırsan... sizden daha genç olsam bile bekâr kalırım.”

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى [النُّورِ: ٣٢] أَمْرٌ وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ مِرَارًا، فَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ يَجِبُ عَلَيْهِ تَزْوِيجُ مَوْلَاتِهِ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ النِّكَاحُ إِلَّا بِوَلِيٍّ، إِمَّا لِأَنَّ كُلَّ مَنْ أَوْجَبَ ذَلِكَ عَلَى الْوَلِيِّ حَكَمَ بِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ مِنَ الْمُوَلِّيَةِ، وَإِمَّا لِأَنَّ الْمُوَلِّيَةَ لَوْ فَعَلَتْ ذَلِكَ لَفَوَّتَتْ عَلَى الْوَلِيِّ التَّمَكُّنَ مِنْ أَدَاءِ هَذَا الْوَاجِبِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَإِمَّا لِتَطَابُقِ هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الْحَدِيثِ وَهُوَ

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى } “İçinizden bekâr olanları... evlendirin” [Nûr 32] buyruğu bir emirdir ve defalarca açıkladığımız üzere emrin zâhiri vücub ifade eder. Dolayısıyla velinin, velayeti altındaki kadını evlendirmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu sabit olunca nikâhın ancak bir veli ile caiz olması vacip olur. Bu ya bunu veliye vacip kılan herkesin, velayet altındaki kadından sadır olacak nikâh akdinin sahih olmadığına hükmetmesinden; ya velayet altındaki kadın bunu yaparsa velinin bu vacibi yerine getirme imkânını elinden kaçıracağı ve bunun da caiz olmamasından; ya da bu ayetin şu hadisle örtüşmesinden dolayıdır ki o da:

قَوْلُهُ ﵊: «إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَزَوِّجُوهُ، إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ»

O'nun (aleyhisselâm): “Dinine ve ahlakına razı olduğunuz kimse size geldiğinde onu evlendiriniz. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur” buyruğudur.

قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنِ اقْتَضَتْ بِظَاهِرِهَا الْإِيجَابَ إِلَّا أَنَّهُ أَجْمَعَ السَّلَفُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُرَدْ بِهِ الْإِيجَابُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أُمُورٌ:

Ebû Bekir er-Râzî dedi ki: Bu ayet zâhiri itibarıyla vücub gerektirse de selef bununla vücubun kastedilmediği hususunda icmâ etmiştir. Buna birtakım hususlar delalet eder:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا لَوَرَدَ النَّقْلُ بِفِعْلِهِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَمِنَ السَّلَفِ مُسْتَفِيضًا شَائِعًا لِعُمُومِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، فَلَمَّا وَجَدْنَا عَصْرَ النَّبِيِّ ﷺ وَسَائِرَ الْأَعْصَارِ بَعْدَهُ قَدْ كَانَ فِي النَّاسِ أَيَامَى مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، فَلَمْ يُنْكِرُوا عَدَمَ تَزْوِيجِهِنَّ ثَبَتَ أَنَّهُ مَا أُرِيدَ بِهِ الْإِيجَابُ وَثَانِيهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْأَيِّمَ الثَّيِّبَ لَوْ أَبَتِ التَّزَوُّجَ لَمْ يَكُنْ لِلْوَلِيِّ إِجْبَارُهَا عَلَيْهِ وَثَالِثُهَا: اتِّفَاقُ الْكُلِّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُجْبَرُ عَلَى تَزْوِيجِ عَبْدِهِ وَأَمَتِهِ وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَيَامَى، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ فِي الْجَمِيعِ بَلْ نَدْبٌ فِي الْجَمِيعِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ اسْمَ الْأَيَامَى يَنْتَظِمُ فِيهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ وَهُوَ فِي الرِّجَالِ مَا أُرِيدَ بِهِ الْأَوْلِيَاءُ دُونَ غَيْرِهِمْ كَذَلِكَ فِي النِّسَاءِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ جَمِيعَ مَا ذَكَرْتُهُ تَخْصِيصَاتٌ تَطَرَّقَتْ إِلَى الْآيَةِ وَالْعَامُّ بَعْدَ التَّخْصِيصِ يَبْقَى حُجَّةً، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى حُجَّةً فِيمَا إِذَا الْتَمَسَتِ الْمَرْأَةُ الْأَيِّمُ مِنَ الْوَلِيِّ التَّزْوِيجَ وَجَبَ، وَحِينَئِذٍ يَنْتَظِمُ وَجْهُ الْكَلَامِ.

Birincisi: Şayet bu vacip olsaydı, buna duyulan umumi ihtiyaçtan ötürü Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ve selefin bu uygulamayı yaptığına dair nakil müstefiz ve yaygın olarak gelirdi. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrinde ve sonraki diğer asırlarda insanlar arasında bekâr erkek ve kadınlar bulunduğu hâlde onların evlendirilmemesini yadırgamadıklarını gördüğümüze göre, bununla vücubun kastedilmediği sabit olmuştur. İkincisi: Dul kadının (seyyib) evlenmeyi reddetmesi durumunda velinin onu buna zorlama hakkı olmadığı hususunda icmâ etmişizdir. Üçüncüsü: Herkesin, kişinin kölesini ve cariyesini evlendirmeye zorlanamayacağı hususundaki ittifakıdır; oysa bu da bekârlara matuftur. Bu da hükmün hiçbirinde vacip olmayıp bilakis hepsinde mendup olduğuna delalet eder. Dördüncüsü: Eyâmâ ismi erkekleri ve kadınları içine alır; erkeklerde bundan veliler değil başkaları kastedilmediği gibi kadınlarda da durum böyledir. Cevap: Zikrettiğin hususların tamamı ayete arız olan tahsislerdir; âm (genel lafız) tahsisten sonra da hüccet kalmaya devam eder. Dolayısıyla bekâr bir kadın velisinden kendisini evlendirmesini talep ettiğinde bunun vacip olması konusunda ayetin hüccet olarak kalması vaciptir; bu durumda sözün bağlamı yerli yerine oturur.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀، الْآيَةُ تَقْتَضِي جَوَازَ تَزْوِيجِ الْبِكْرِ الْبَالِغَةِ بِدُونِ رِضَاهَا، لِأَنَّ الْآيَةَ وَالْحَدِيثَ يَدُلَّانِ عَلَى أَمْرِ الْوَلِيِّ بِتَزْوِيجِهَا، وَلَوْلَا قِيَامُ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُزَوِّجُ الثَّيِّبَ الْكَبِيرَةَ بِغَيْرِ رِضَاهَا لَكَانَ جَائِزًا لَهُ تَزْوِيجُهَا أَيْضًا بِغَيْرِ رِضَاهَا، لِعُمُومِ الْآيَةِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى لَا يَخْتَصُّ بِالنِّسَاءِ دُونَ الرِّجَالِ عَلَى مَا بَيَّنَّا فَلَمَّا كَانَ الِاسْمُ شَامِلًا لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَقَدْ أُضْمِرَ فِي الرِّجَالِ تَزْوِيجُهُمْ بِإِذْنِهِمْ فَوَجَبَ اسْتِعْمَالُ ذَلِكَ الضَّمِيرِ فِي النِّسَاءِ، وَأَيْضًا فَقَدْ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ باستثمار الْبِكْرِ

Üçüncü Mesele: Şâfiî (rahmetullâhi aleyh) dedi ki: Âyet, bâliğ olmuş bakirenin rızası olmaksızın evlendirilmesinin caiz olmasını gerektirir; çünkü ayet ve hadis, veliye onu evlendirmesini emretmektedir. Yetişkin dul kadının rızası olmaksızın evlendirilemeyeceğine dair delil bulunmasaydı, ayetin genelliğinden ötürü onun da rızası olmaksızın evlendirilmesi caiz olurdu. Ebû Bekir er-Râzî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى } buyruğu açıkladığımız üzere erkekler hariç sadece kadınlara has değildir. Bu isim erkekleri ve kadınları kapsadığına ve erkekler hakkında izinleriyle evlendirilmeleri takdir edildiğine göre, bu takdirin kadınlar hakkında da işletilmesi vaciptir. Ayrıca Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bakirenin fikrinin alınmasını

بِقَوْلِهِ: «الْبِكْرُ تُسْتَأْمَرُ فِي نَفْسِهَا وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا»

“Bakire kızın bizzat kendisinden izin istenir; onun izni ise susmasıdır” buyruğuyla emretmiştir.

وَذَلِكَ أَمْرٌ وَإِنْ كَانَ فِي صُورَةِ الْخَبَرِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَزْوِيجُهَا إِلَّا بِإِذْنِهَا وَالْجَوَابُ:

Haber suretinde olsa bile bu bir emirdir; dolayısıyla onun izni olmaksızın evlendirilmesinin caiz olmadığı sabit olmuştur. Cevap:

أَمَّا الْأَوَّلُ فَهُوَ تَخْصِيصٌ لِلنَّصِّ وَهُوَ لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهِ حُجَّةً وَالْفَرْقُ أَنَّ الْأَيِّمَ مِنَ الرِّجَالِ يَتَوَلَّى أَمْرَ نَفْسِهِ فَلَا يَجِبُ عَلَى الْوَلِيِّ تَعَهُّدُ أَمْرِهِ بِخِلَافِ الْمَرْأَةِ، فَإِنَّ احْتِيَاجَهَا إِلَى مَنْ يُصْلِحُ أَمْرَهَا فِي التَّزْوِيجِ أَظْهَرُ، وَأَيْضًا فَلَفْظُ الْأَيَامَى وَإِنْ تَنَاوَلَ الرِّجَالَ وَالنِّسَاءَ، فَإِذَا أُطْلِقَ لَمْ يَتَنَاوَلْ إِلَّا النِّسَاءَ، وَإِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الرِّجَالَ إِذَا قُيِّدَ وَأَمَّا الثَّانِي: فَفِي تَخْصِيصِ الْآيَةِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ كَلَامٌ مَشْهُورٌ.

Birinciye gelince; bu nassın tahsisidir ve onun hüccet olmasına halel getirmez. Fark şudur ki: Bekâr erkek kendi işini bizzat üstlenir; bu yüzden velisinin onun işini deruhte etmesi vacip değildir. Kadın ise böyle değildir; zira onun evlilik hususunda işini düzeltecek birine olan ihtiyacı daha açıktır. Ayrıca eyâmâ lafzı erkekleri ve kadınları kapsasa da mutlak olarak kullanıldığında sadece kadınları kapsar; erkekleri ancak kayıtlandığında kapsar. İkinciye gelince: Ayetin âhâd haberle tahsis edilmesi hususunda meşhur bir tartışma mevcuttur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّه الْعَمُّ وَالْأَخُ يَلِيَانِ تَزْوِيجِ الْبِنْتِ الصَّغِيرَةِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Dördüncü Mesele: Ebû Hanîfe (rahmetullâhi aleyh) dedi ki: Amca ve erkek kardeş, küçük kız çocuğunu evlendirme velayetine sahiptir. Ayetle istidlal etme yönü daha önce geçtiği gibidir.

المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀، النَّاسُ فِي النِّكَاحِ قِسْمَانِ مِنْهُمْ مَنْ تَتُوقُ نَفْسُهُ فِي النِّكَاحِ فَيُسْتَحَبُّ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ إِنْ وَجَدَ أُهْبَةَ النِّكَاحِ سَوَاءٌ كَانَ مُقْبِلًا عَلَى الْعِبَادَةِ أَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، وَلَكِنْ لَا يَجِبُ أَنْ يَنْكِحَ، وَإِنْ لَمْ يَجِدْ أُهْبَةَ النِّكَاحِ يَكْسِرُ شَهْوَتَهُ لِمَا

Beşinci Mesele: Şâfiî (rahmetullâhi aleyh) dedi ki: Nikâh konusunda insanlar iki kısımdır: Birincisi, nefsi nikâha arzu duyan kimsedir; ister ibadete yönelmiş olsun ister olmasın, evlilik masraflarını karşılayacak imkânı bulduğu takdirde evlenmesi müstehaptır, fakat evlenmesi vacip değildir. Evlilik masraflarını bulamazsa şehvetini kırar; zira

رَوَى عَبْدُ اللَّه بْنُ مَسْعُودٍ ﵄ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ، فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ، وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ، فَإِنَّ الصَّوْمَ لَهُ وِجَاءٌ، أَمَّا الَّذِي لَا تَتُوقُ نَفْسُهُ إِلَى النِّكَاحِ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِعِلَّةٍ بِهِ مِنْ كِبَرٍ أَوْ مَرَضٍ أَوْ عَجْزٍ يُكْرَهُ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ، لِأَنَّهُ يَلْتَزِمُ مَا لَا يُمْكِنُهُ الْقِيَامُ بِحَقِّهِ، وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ لَا يَقْدِرُ عَلَى النَّفَقَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ عَجْزٌ وَكَانَ قَادِرًا عَلَى الْقِيَامِ بِحَقِّهِ لَمْ يُكْرَهْ لَهُ النِّكَاحُ،

Abdullah b. Mes'ûd (radıyallâhu anh)'ın rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ey gençler topluluğu! Sizden kimin evliliğe gücü yeterse evlensin; zira o, gözü haramdan daha çok sakındırır ve iffeti daha iyi korur. Kimin de gücü yetmezse oruca sarılsın; çünkü oruç onun için bir kalkandır [şehveti kırıcıdır].” Nefsi nikâha arzu duymayan kimseye gelince; şayet bu durum yaşlılık, hastalık veya acziyet gibi bir illetten ötürü ise, hakkını yerine getiremeyeceği bir yükümlülüğün altına gireceği için evlenmesi mekruhtur. Nafakaya güç yetiremediğinde de durum böyledir. Kendisinde bir acziyet bulunmaz ve hakkını yerine getirmeye muktedir olursa evlenmesi mekruh olmaz;

لَكِنَّ الْأَفْضَلَ أَنْ يَتَخَلَّى لِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: النِّكَاحُ أَفْضَلُ مِنَ التَّخَلِّي لِلْعِبَادَةِ، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٩] مَدَحَ يَحْيَى ﵇ بِكَوْنِهِ حَصُورًا وَالْحَصُورُ الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِنَّ، وَلَا يُقَالُ هُوَ الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ مَعَ الْعَجْزِ عَنْهُنَّ، لِأَنَّ مَدْحَ الْإِنْسَانِ بِمَا يَكُونُ عَيْبًا غَيْرُ جَائِزٍ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ مَدْحٌ فِي حَقِّ يَحْيَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا فِي حَقِّنَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ وَلَا يَجُوزُ حَمْلُ الْهُدَى عَلَى الْأُصُولِ لِأَنَّ التَّقْلِيدَ فِيهَا غَيْرُ جَائِزٍ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْفُرُوعِ وَثَانِيهَا:

fakat en faziletli olanı, kendini Allah Teâlâ'ya ibadete hasretmesidir. Ebû Hanîfe (rahmetullâhi aleyh) ise: “Nikâh, kendini ibadete hasretmekten daha faziletlidir” demiştir. Şâfiî (rahmetullâhi aleyh)'in delili birtakım vecihlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “...efendi, nefsine hâkim (hasûr) ve salihlerden bir peygamber olarak” [Âl-i İmrân 39] buyruğudur. Yahyâ (aleyhisselâm)'ı hasûr (nefsine hâkim) olmakla övmüştür. Hasûr ise güç yetirdiği hâlde kadınlara yaklaşmayan kimsedir; kadınlara güç yetiremediği için yaklaşmayan kimse denilemez; zira insanı bir kusur olan şeyle övmek caiz değildir. Bunun Yahyâ hakkında bir övgü olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” buyruğundan dolayı bizim hakkımızda da meşru olması vacip olur. Hidayeti usûle (inanç esaslarına) hamletmek caiz değildir; çünkü usûlde taklit caiz değildir; binaenaleyh onu fürûa hamletmek vacip olmuştur. İkincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «اسْتَقِيمُوا وَلَنْ تُحْصُوا وَاعْلَمُوا أَنَّ أَفْضَلَ أَعْمَالِكُمُ الصَّلَاةُ»

O'nun (aleyhisselâm): “Dosdoğru olunuz, [bütün amelleri] asla sayıp tüketemezsiniz. Biliniz ki en faziletli ameliniz namazdır” buyruğudur.

وَيَتَمَسَّكُ أَيْضًا بِمَا

Ayrıca şu rivayetle de delil getirilir:

رُوِيَ عَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِي قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ»

O'ndan (aleyhisselâm) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Ümmetimin amellerinin en faziletlisi Kur'an okumaktır.”

وَثَالِثُهَا: أَنَّ النِّكَاحَ مُبَاحٌ

Üçüncüsü: Nikâh mubahtır;

لِقَوْلِهِ ﵊: «أَحَبُّ الْمُبَاحَاتِ إِلَى اللَّه تَعَالَى النِّكَاحُ»

çünkü O (aleyhisselâm): “Allah Teâlâ'ya mubahların en sevimlisi nikâhtır” buyurmuştur.

وَيُحْمَلُ الْأَحَبُّ عَلَى الْأَصْلَحِ فِي الدُّنْيَا لِئَلَّا يَقَعَ التَّنَاقُضُ بَيْنَ كَوْنِهِ أَحَبَّ وَبَيْنَ كَوْنِهِ مُبَاحًا، وَالْمُبَاحُ مَا اسْتَوَى طَرَفَاهُ فِي الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَالْمَنْدُوبُ مَا تَرَجَّحَ وُجُودُهُ عَلَى عَدَمِهِ فَتَكُونُ الْعِبَادَةُ أَفْضَلَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ النِّكَاحَ لَيْسَ بِعِبَادَةٍ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ مِنَ الْكَافِرِ وَالْعِبَادَةُ لَا تَصِحُّ مِنْهُ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْعِبَادَةُ أَفْضَلَ مِنْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] وَالِاشْتِغَالُ بِالْمَقْصُودِ أَوْلَى وَخَامِسُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى سَوَّى بَيْنَ التَّسَرِّي وَالنِّكَاحِ ثُمَّ التَّسَرِّي

En sevimli olması ile mubah olması arasında bir çelişki meydana gelmemesi için “en sevimli” ifadesi dünyada en elverişli/hayırlı olana hamledilir. Mubah, sevap ve ceza bakımından iki tarafı eşit olan şeydir; mendup ise varlığı yokluğuna tercih edilen şeydir; dolayısıyla ibadet daha faziletli olur. Dördüncüsü: Nikâh ibadet değildir; zira kâfirden sâdır olduğunda sahih olur, oysa ibadet kâfirden sahih olmaz. Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât 56] buyruğundan dolayı ibadetin ondan daha faziletli olması vacip olur; asıl maksat olanla meşgul olmak ise daha evladır. Beşincisi: Allah Teâlâ cariye edinmek (teserrî) ile nikâhı bir tutmuştur; cariye edinmek ise

مَرْجُوحٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِبَادَةِ وَمُسَاوِي الْمَرْجُوحِ مَرْجُوحٌ، فَالنِّكَاحُ مَرْجُوحٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ سَوَّى بَيْنَ التَّسَرِّي وَالنِّكَاحِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النِّسَاءِ: ٣] وَذَكَرَ كَلِمَةَ أَوْ لِلتَّخْيِيرِ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، وَالتَّخْيِيرُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ أَمَارَةُ التَّسَاوِي، كَقَوْلِ الطَّبِيبِ لِلْمَرِيضِ كُلِ الرُّمَّانَ أَوِ التُّفَّاحَ، وَإِذَا ثَبَتَ الِاسْتِوَاءُ فَالتَّسَرِّي مَرْجُوحٌ، وَمُسَاوِي الْمَرْجُوحِ مَرْجُوحٌ، فَالنِّكَاحُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَرْجُوحًا وَسَادِسُهَا: أَنَّ النَّافِلَةَ أَشَقُّ فَتَكُونُ أَكْثَرَ ثَوَابًا بَيَانُ أَنَّهَا أَشَقُّ أَنَّ مَيْلَ الطِّبَاعِ إِلَى النِّكَاحِ أَكْثَرُ، وَلَوْلَا تَرْغِيبُ الشَّرْعِ لَمَا رَغَبَ أَحَدٌ فِي النَّوَافِلِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهَا أَشَقُّ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ أَكْثَرَ ثَوَابًا

ibadete kıyasla mercuhtur (daha az faziletlidir); mercuha denk olan da mercuhtur, dolayısıyla nikâh da mercuhtur. Cariye edinmek ile nikâhı bir tuttuğunu söylememizin sebebi, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Eğer adaleti gözetememekten korkarsanız bir tane ile yahut sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]” [Nisâ 3] buyruğudur. İki şey arasında muhayyer kılmak için “ev” (yahut) kelimesini zikretmiştir; iki şey arasında muhayyer kılmak ise tabibin hastaya: “Nar veya elma ye” demesi gibi eşitliğin bir göstergesidir. Eşitlik sabit olunca, cariye edinmek mercuhtur; mercuha denk olan da mercuh olduğuna göre nikâhın da mercuh olması vacip olur. Altıncısı: Nafile daha meşakkatlidir, dolayısıyla sevabı daha çoktur. Daha meşakkatli olduğunun açıklaması şudur: Fıtratın nikâha meyli daha fazladır; şeriatın teşviki olmasaydı hiç kimse nafilelere rağbet etmezdi. Daha meşakkatli olduğu sabit olunca,

لِقَوْلِهِ ﵊: «أَفْضَلُ الْعِبَادَاتِ أَحَمَزُهَا»

O'nun (aleyhisselâm): “İbadetlerin en faziletlisi en zahmetli olanıdır” buyruğundan,

وَقَوْلِهِ ﷺ لِعَائِشَةَ: «أَجْرُكِ عَلَى قَدْرِ نَصَبِكِ»

ve Âişe'ye söylediği: “Ecron, çektiğin zahmet nispetindedir” buyruğundan ötürü sevabının daha çok olması vacip olur.

وَسَابِعُهَا: لَوْ كَانَ النِّكَاحُ مُسَاوِيًا لِلنَّوَافِلِ فِي الثَّوَابِ مَعَ/ أَنَّ النَّوَافِلَ أَشَقُّ مِنْهُ لَمَا كَانَتِ النَّوَافِلُ مَشْرُوعَةً. لِأَنَّهُ إِذَا حَصَلَ طَرِيقَانِ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَقْصُودِ وكانا في الإفضاء إلى المقصود سببين وَكَانَ أَحَدُهُمَا شَاقًّا وَالْآخَرُ سَهْلًا، فَإِنَّ الْعُقَلَاءَ يَسْتَقْبِحُونَ تَحْصِيلَ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ بِالطَّرِيقِ الشَّاقِّ مَعَ الْمُكْنَةِ مِنَ الطَّرِيقِ السَّهْلِ، وَلَمَّا كَانَتِ النَّوَافِلُ مَشْرُوعَةً عَلِمْنَا أَنَّهَا أَفْضَلُ وَثَامِنُهَا: لَوْ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِالنِّكَاحِ أَوْلَى مِنَ النَّافِلَةِ لَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِالْحِرَاثَةِ وَالزِّرَاعَةِ أَوْلَى مِنَ النَّافِلَةِ بِالْقِيَاسِ عَلَى النِّكَاحِ وَالْجَامِعُ كَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَبَبًا لِبَقَاءِ هَذَا الْعَالَمِ وَمُحَصِّلًا لِنِظَامِهِ وَتَاسِعُهَا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ يُقَدَّمُ وَاجِبُ الْعِبَادَةِ عَلَى وَاجِبِ النِّكَاحِ، فَيُقَدَّمُ مَنْدُوبُهَا عَلَى مَنْدُوبِهِ لِاتِّحَادِ السَّبَبِ وَعَاشِرُهَا: أَنَّ النِّكَاحَ اشْتِغَالٌ بِتَحْصِيلِ اللَّذَّاتِ الْحِسِّيَّةِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الدُّنْيَا، وَالنَّافِلَةَ قَطْعُ الْعَلَائِقِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَإِقْبَالٌ عَلَى اللَّه تَعَالَى فَأَيْنَ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ؟ وَلِذَلِكَ

Yedincisi: Nafileler nikâhtan daha meşakkatli olduğu hâlde eğer nikâh sevap bakımından nafilelere eşit olsaydı, nafileler meşru kılınmazdı. Çünkü bir maksadı elde etmeye ulaştıran iki yol bulunur da maksada ulaştırmada ikisi de sebep teşkil eder ve biri meşakkatli, diğeri kolay olursa; akıl sahipleri kolay yola imkân varken o maksadı meşakkatli yolla elde etmeyi çirkin/abes görürler. Nafileler meşru kılındığına göre onların daha faziletli olduğunu anlarız. Sekizincisi: Nikâhla meşgul olmak nafileden daha evla olsaydı, nikâha kıyasla çiftçilik ve ziraatle meşgul olmak da nafileden daha evla olurdu; aralarındaki ortak illet ise her ikisinin de bu âlemin bekasına birer sebep ve onun düzenini sağlayıcı olmasıdır. Dokuzuncusu: Farz olan ibadetin farz olan nikâha takdim edileceği hususunda icmâ etmişizdir; o hâlde sebep birliğinden ötürü ibadetin mendubu da nikâhın mendubuna takdim edilir. Onuncusu: Nikâh, dünyaya sevk eden hissî lezzetleri elde etmekle meşgul olmaktır; nafile ise cismanî bağları koparmak ve Allah Teâlâ'ya yönelmektir. O hâlde birinin diğeri karşısındaki yeri neresidir? Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﵊: «حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاثٌ الطِّيبُ وَالنِّسَاءُ وَجُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ»

O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar; ve gözümün nuru namazda kılındı.”