Binûn

Nûr Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَرَجَّحَ الصَّلَاةَ عَلَى النِّكَاحِ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النِّكَاحَ يَتَضَمَّنُ صَوْنَ النَّفْسِ عَنِ الزِّنَا فَيَكُونُ ذَلِكَ دَفْعًا لِلضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ، وَالنَّافِلَةُ جَلْبُ النَّفْعِ وَدَفْعُ الضَّرَرِ أَوْلَى مِنْ جَلْبِ النَّفْعِ الثَّانِي: أَنَّ النِّكَاحَ يَتَضَمَّنُ الْعَدْلَ وَالْعَدْلُ أَفْضَلُ مِنَ الْعِبَادَةِ

Böylece namazı nikâha tercih etmiştir. Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) delili ise birkaç yöndendir: Birincisi: Nikâh nefsi zinadan korumayı içerir; bu ise zararı nefisten defetmektir. Nafile ise menfaat celbetmektir; zararı defetmek ise menfaati celbetmekten evladır. İkincisi: Nikâh adaleti içerir, adalet ise ibadetten daha faziletlidir.

لِقَوْلِهِ ﵊: «لَعَدْلُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سِتِّينَ سَنَةً»

Zira O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Bir saatlik adalet, altmış senelik ibadetten daha hayırlıdır.”

الثَّالِثُ: النِّكَاحُ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ

Üçüncüsü: Nikâh müekked bir sünnettir;

لِقَوْلِهِ ﵊: «مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي»

çünkü O (aleyhisselâm): “Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir” buyurmuştur.

وَقَالَ فِي الصَّلَاةِ وَإِنَّهَا خَيْرُ مَوْضُوعٍ: «فَمَنْ شَاءَ فَلْيَسْتَكْثِرْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَسْتَقْلِلْ»

Namaz hakkında ise onun en hayırlı amel olduğunu belirterek: “Dileyen çoğaltsın, dileyen azaltsın” buyurmuştur.

فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ النِّكَاحُ أَفْضَلَ.

Dolayısıyla nikâhın daha faziletli olması vacip/gerekli olur.

المسألة السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى [النُّورِ: ٣٢] وَإِنْ كَانَتْ تَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأَيَامَى بِحَسَبِ الظَّاهِرِ لَكِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِيهَا مِنْ شُرُوطٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُهَا فِي قَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٤] .

Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى} [النُّورِ: ٣٢] “İçinizden bekâr olanları evlendirin” kavli, zahirine göre bekârların tamamını kapsasa da âlimler bunda birtakım şartların bulunması gerektiği hususunda icmâ etmişlerdir; bunların açıklaması da: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} [النِّسَاءِ: ٢٤] “Bunların dışındakiler size helal kılındı” kavlinde daha önce geçmişti.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْكُمْ فَقَدْ حَمَلَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ هُمُ الْأَحْرَارُ لِيَنْفَصِلَ الْحُرُّ مِنَ الْعَبْدِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلِ الْمُرَادُ بِذَلِكَ مَنْ يَكُونُ تَحْتَ وِلَايَةِ الْمَأْمُورِ مِنَ الْوَلَدِ أَوِ الْقَرِيبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْإِضَافَةُ تُفِيدُ الْحُرِّيَّةَ وَالْإِسْلَامَ.

Allah Teâlâ'nın: {مِنْكُمْ} “İçinizden” buyruğuna gelince; müfessirlerin çoğu, hür olanın köleden ayrılması için bununla kastedilenlerin hür kimseler olduğunu kabul etmiştir. Bazıları ise bununla emredilen kimsenin velayeti altında bulunan evlat veya akrabanın kastedildiğini söylemiştir. Onlardan kimi de bu izafetin hürriyeti ve İslam'ı ifade ettiğini belirtmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ} “Kölelerinizden ve cariyelerinizden salih olanları da [evlendirin]” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: ظَاهِرٌ أَنَّهُ أَيْضًا أَمْرٌ لِلسَّادَةِ بِتَزْوِيجِ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ إِذَا كَانُوا صَالِحِينَ، وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ هَذَا الْأَمْرِ وَبَيْنَ الْأَمْرِ بِتَزْوِيجِ الْأَيَامَى فِي بَابِ الْوُجُوبِ، لَكِنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِبَاحَةٌ أَوْ تَرْغِيبٌ، فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا فَلَا، وَفَرَّقُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ تَزْوِيجِ الْأَيَامَى بِأَنَّ فِي تَزْوِيجِ الْعَبْدِ الْتِزَامَ مُؤْنَةٍ وَتَعْطِيلَ خِدْمَةٍ، وَذَلِكَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَى السَّيِّدِ وَفِي تَزْوِيجِ الْأَمَةِ اسْتِفَادَةُ مَهْرٍ وَسُقُوطُ نَفَقَةٍ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِلَازِمٍ عَلَى المولى.

Birinci Mesele: Zahir olan şudur ki bu da salih oldukları takdirde efendilere bu iki zümreyi evlendirmelerine dair bir emirdir ve vücup hususunda bu emir ile bekârları evlendirme emri arasında bir fark yoktur. Fakat [fakihler] bunun bir mubah kılma yahut teşvik olduğu, vacip olmadığı hususunda ittifak etmişlerdir. Bununla bekârları evlendirme arasındaki farkı ise şöyle açıklamışlardır: Köleyi evlendirmekte masraf yükümlülüğü ve hizmetin aksaması söz konusudur; bu ise efendiye vacip değildir. Cariyeyi evlendirmekte ise mehir elde etmek ve nafakanın düşmesi söz konusudur; fakat bu da efendi üzerine bağlayıcı/zorunlu değildir.

المسألة الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا خَصَّ الصَّالِحِينَ بِالذِّكْرِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لِيُحَصِّنَ دِينَهُمْ وَيَحْفَظَ عَلَيْهِمْ صَلَاحَهُمُ الثَّانِي: لِأَنَّ الصَّالِحِينَ مِنَ الْأَرِقَّاءِ هُمُ الَّذِينَ مَوَالِيهِمْ يُشْفِقُونَ عَلَيْهِمْ [وَ] يُنْزِلُونَهُمْ مَنْزِلَةَ/ الْأَوْلَادِ فِي الْمَوَدَّةِ، فَكَانُوا مَظَنَّةً لِلتَّوْصِيَةِ بِشَأْنِهِمْ وَالِاهْتِمَامِ بِهِمْ وَتَقَبُّلِ الْوَصِيَّةِ فِيهِمْ، وَأَمَّا الْمُفْسِدُونَ مِنْهُمْ فَحَالُهُمْ عِنْدَ مَوَالِيهِمْ عَلَى عَكْسِ ذَلِكَ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الصَّلَاحَ لِأَمْرِ النِّكَاحِ حَتَّى يَقُومَ الْعَبْدُ بِمَا يَلْزَمُ لَهَا، وَتَقُومُ الْأَمَةُ بِمَا يَلْزَمُ لِلزَّوْجِ الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الصَّلَاحَ فِي نَفْسِ النِّكَاحِ بِأَنْ لَا تَكُونَ صَغِيرَةً فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى النِّكَاحِ.

İkinci Mesele: Salih olanların özellikle zikredilmesi birtakım gerekçelerden ötürüdür: Birincisi: Dinlerini korumak ve onların salah durumlarını muhafaza etmek içindir. İkincisi: Çünkü kölelerden salih olanlar, efendilerinin kendilerine şefkat duyduğu ve sevgide evlat konumuna koyduğu kimselerdir; dolayısıyla onlar hakkında tavsiyede bulunulmasına, onlarla ilgilenilmesine ve haklarındaki tavsiyenin kabul edilmesine elverişli kimselerdir. Onlardan bozguncu olanlara gelince, efendileri nezdindeki durumları bunun aksinedir. Üçüncüsü: Kastedilenin, kölenin kadına gerekeni yerine getirebilmesi ve cariyenin de kocaya gerekeni yerine getirebilmesi anlamında nikâh işine elverişlilik/salah olmasıdır. Dördüncüsü: Kastedilenin bizzat nikâh hususundaki salah olmasıdır; yani nikâha ihtiyaç duymayacak derecede küçük olmamasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَتَزَوَّجُ بِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ أَنْ يَتَوَلَّى الْمَوْلَى تَزْوِيجَهُ، لَكِنْ ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ إِذَا أَمَرَهُ بِأَنْ يَتَزَوَّجَ جَازَ أَنْ يَتَوَلَّى تَزْوِيجَ نَفْسِهِ، فَيَكُونُ تَوَلِّيهِ بِإِذْنِهِ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يَتَوَلَّى ذَلِكَ نَفْسُ السَّيِّدِ، فَأَمَّا الْإِمَاءُ فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمَوْلَى يَتَوَلَّى تَزْوِيجَهُنَّ خُصُوصًا عَلَى قَوْلِ مَنْ لا يجوز النكاح إلى بِوَلِيٍّ.

Üçüncü Mesele: Ayetin zahiri, kölenin bizzat evlenemeyeceğine ve onun evlendirilmesini ancak efendisinin üstlenebileceğine delalet eder. Fakat delille sabit olmuştur ki efendisi ona evlenmesini emrettiğinde bizzat kendisinin evlenmeyi üstlenmesi caiz olur; dolayısıyla onun efendisinin izniyle [bu işi] üstlenmesi, bizzat efendinin üstlenmesi mesabesindedir. Cariyelerin evlendirilmesini efendinin üstleneceği hususunda ise özellikle nikâhın ancak bir veli ile caiz olacağını söyleyenlerin görüşüne göre hiçbir şüphe yoktur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: الْأَصَحُّ أَنَّ هَذَا لَيْسَ وَعْدًا مِنَ اللَّه تَعَالَى بِإِغْنَاءِ مَنْ يَتَزَوَّجُ. بَلِ الْمَعْنَى لَا تَنْظُرُوا إِلَى فَقْرِ مَنْ يَخْطُبُ إِلَيْكُمْ أَوْ فَقَرِ مَنْ تُرِيدُونَ تَزْوِيجَهَا فَفِي فَضْلِ اللَّه مَا يُغْنِيهِمْ، وَالْمَالُ غَادٍ وَرَائِحٌ، وَلَيْسَ فِي الْفَقْرِ مَا يَمْنَعُ مِنَ الرَّغْبَةِ فِي النِّكَاحِ، فَهَذَا مَعْنًى صَحِيحٌ وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ الْكَلَامَ قُصِدَ بِهِ وَعْدُ الْغِنَى حَتَّى لَا يَجُوزَ أَنْ يَقَعَ فِيهِ خُلْفٌ، وَرُوِيَ عَنْ قُدَمَاءِ الصَّحَابَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ رَأَوْا ذَلِكَ وَعْدًا، عَنْ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: أَطِيعُوا اللَّه فِيمَا أَمَرَكُمْ بِهِ مِنَ النِّكَاحِ يُنْجِزْ لَكُمْ مَا وَعَدَكُمْ مِنَ الْغِنَى، وَعَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلُهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْتَمِسُوا الرزق بالنكاح،

Birinci Mesele: En sahih olan görüşe göre bu, Allah Teâlâ'dan evlenen kimseyi zengin edeceğine dair bir vaat değildir. Bilakis mana şöyledir: Size talip olanın fakirliğine veya evlendirmek istediğiniz kadının fakirliğine bakmayın; zira Allah'ın lütfunda onları zengin edecek şeyler vardır, mal ise gidici ve gelicidir; fakirlikte nikâha rağbet etmeyi engelleyecek bir durum yoktur. İşte bu sahih bir manadır ve bu sözle zenginlik vaadinin kastedildiği ve dolayısıyla aksinin gerçekleşmesinin caiz olamayacağı anlamı çıkmaz. Sahabenin önde gelenlerinden bunu bir vaat olarak gördüklerine delalet eden rivayetler de nakledilmiştir. Ebû Bekir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah'a nikâh hususunda size emrettiği şeyde itaat edin ki, size vaat ettiği zenginliği yerine getirsin.” Ömer ve İbn Abbâs'tan da benzeri rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: “Rızkı nikâhta arayın” demiştir.

وشكا رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ الْحَاجَةَ فَقَالَ: «عَلَيْكَ بِالْبَاءَةِ»

Bir adam Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) fakirlikten şikâyet ettiğinde: “Evlenmeye bak” buyurmuştur.

وَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ مُطَرِّفٍ: تَزَوَّجُوا فَإِنَّهُ أَوْسَعُ لَكُمْ فِي رِزْقِكُمْ وَأَوْسَعُ لَكُمْ فِي أَخْلَاقِكُمْ وَيَزِيدُ فِي مُرُوءَتِكُمْ، فَإِنْ قِيلَ: فَنَحْنُ نَرَى مَنْ كَانَ غَنِيًّا فَيَتَزَوَّجُ فَيَصِيرُ فَقِيرًا؟

Talha b. Mutarrif de şöyle demiştir: “Evlenin; çünkü bu rızkınız için daha geniş, ahlakınız için daha ferahtır ve mürüvvetinizi artırır.” Eğer: “Biz zengin olup da evlenince fakir düşen kimseleri görüyoruz?” denilirse,

قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْوَعْدَ مَشْرُوطٌ بِالْمَشِيئَةِ كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] الْمُطْلَقُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَثَانِيهَا:

bunun cevabı birkaç yöndendir deriz: Birincisi: Bu vaat, Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} [التَّوْبَةِ: ٢٨] “Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi lütfundan zengin kılacaktır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavlinde olduğu gibi meşiete (dilemeye) bağlıdır; mutlak olan mukayyede hamledilir. İkincisi:

أَنَّ اللَّفْظَ وَإِنْ كان عاما إلا أنه يَكُونَ الْمُرَادُ الْغِنَى بِالْعَفَافِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى وُقُوعَ الْغِنَى بِمِلْكِ الْبُضْعِ وَالِاسْتِغْنَاءَ بِهِ عَنِ الْوُقُوعِ فِي الزِّنَا.

Lafız umumi olsa bile kastedilenin iffet yoluyla zenginlik olmasıdır; buna göre mana, nikâh bağına malikiyet ile zenginliğin gerçekleşmesi ve bununla zinaya düşmekten müstağni kalınmasıdır.

المسألة الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ وَالْأَمَةَ يُمَلَّكَانِ، لِأَنَّ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى كُلِّ مَنْ تَقَدَّمَ فَتَقْتَضِي الْآيَةُ بَيَانَ أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يكون فقيرا وقد يكون غنيا، فإن ذل ذَلِكَ عَلَى الْمِلْكِ ثَبَتَ أَنَّهُمَا يُمَلَّكَانِ، وَلَكِنِ الْمُفَسِّرُونَ تَأَوَّلُوهُ عَلَى الْأَحْرَارِ خَاصَّةً. فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَيَامَى، أَمَّا إِذَا فَسَّرْنَا الْغِنَى بِالْعَفَافِ فَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى ذَلِكَ سَاقِطٌ.

İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları bu ayetten köle ve cariyenin mülk edinebileceğine delil getirmişlerdir. Çünkü bu [hüküm] daha önce geçenlerin hepsine dönüktür; dolayısıyla ayet, kölenin bazen fakir bazen de zengin olabileceğini açıklamayı iktiza eder. Bu da mülkiyete delalet ediyorsa onların mülk edinebileceği sabit olur. Fakat müfessirler bunu yalnızca hürlere yorumlamışlardır; adeta onlar ayetin bekârlara raci olduğunu söylemişlerdir. Zenginliği iffet ile tefsir ettiğimizde ise buna dair istidlal düşer.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فِي الْإِفْضَالِ لَا يَنْتَهِي إِلَى حَدٍّ تَنْقَطِعُ قُدْرَتُهُ عَلَى الْإِفْضَالِ دُونَهُ، لِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الْمَقْدُورَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ عَلِيمٌ بِمَقَادِيرِ مَا يُصْلِحُهُمْ مِنَ الإفضال والرزق.

Allah'ın: {وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ} “Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” kavline gelince; mana şudur: Şüphesiz O (sübhânehu) ihsan ve lütufta bulunmada, lütufta bulunma kudretinin kesileceği bir sınıra ulaşmaz; çünkü O, sonsuz olan kudret dairesindeki her şeye kâdirdir. Bununla birlikte O, lütuf ve rızıktan onları neyin ıslah edeceğinin miktarlarını hakkıyla bilendir.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٣]

[Nûr Suresi (24): Ayet 33]

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)

{وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)} “Evlenmeye imkân bulamayanlar, Allah lütfundan kendilerini zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar. Sağ ellerinizin malik olduklarından (köle ve cariyelerinizden) mükatebe (özgürlük sözleşmesi) isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz mükatebe yapın. Allah'ın size verdiği malından onlara da verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa bilsin ki şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (33)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ تَزْوِيجَ الْحَرَائِرِ وَالْإِمَاءِ، ذَكَرَ حَالَ مَنْ يَعْجَزُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَلْيَسْتَعْفِفِ أَيْ وَلْيَجْتَهِدْ فِي الْعِفَّةِ، كَأَنَّ الْمُسْتَعْفِفَ طَالِبٌ مِنْ نَفْسِهِ الْعَفَافَ وَحَامِلُهَا عَلَيْهِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Evlenmeye imkân bulamayanlar, Allah lütfundan kendilerini zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar” kavli: Bil ki O (sübhânehu), hür kadınların ve cariyelerin evlendirilmesini zikredince, buna güç yetiremeyen kimsenin durumunu zikrederek: {وَلْيَسْتَعْفِفِ} “iffetlerini korusunlar” buyurmuştur; yani iffetli olmak için çaba göstersinler; adeta müste'fif (iffet arayan), nefsinden iffeti talep eden ve onu buna sevk eden kimsedir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَا يَجِدُونَ نِكاحاً فَالْمَعْنَى لَا يَتَمَكَّنُونَ مِنَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ، يُقَالُ لَا يَجِدُ الْمَرْءُ الشَّيْءَ إِذَا لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْهُ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ [النساء: ٩٢] وَالْمُرَادُ بِهِ بِالْإِجْمَاعِ مَنْ لَمْ يَتَمَكَّنْ، وَيُقَالُ فِي أَحَدِنَا هُوَ غَيْرُ وَاجِدٍ لِلْمَاءِ وَإِنْ كَانَ مَوْجُودًا، إِذَا لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَشْتَرِيَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالنِّكَاحِ مَا يُنْكَحُ بِهِ مِنَ الْمَالِ، فَبَيَّنَ ﷾ أَنَّ مَنْ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ ذَلِكَ فَلْيَطْلُبِ التَّعَفُّفَ، وَلْيَنْتَظِرْ أَنْ يُغْنِيَهُ اللَّه مِنْ فَضْلِهِ، ثُمَّ يَصِلْ إِلَى بُغْيَتِهِ مِنَ النِّكَاحِ، فَإِنْ قِيلَ أَفَلَيَسَ مِلْكُ الْيَمِينِ يَقُومُ مَقَامَ نَفْسِ النِّكَاحِ؟ قُلْنَا لَكِنَّ مَنْ لَمْ يَجِدِ الْمَهْرَ وَالنَّفَقَةَ، فَبِأَنْ لَا يَجِدَ ثَمَنَ الْجَارِيَةِ أَوْلَى واللَّه أَعْلَمُ.

O'nun: {لَا يَجِدُونَ نِكاحاً} “Evlenmeye imkân bulamayanlar” kavline gelince; mana, ona ulaşmaya güç yetiremeyenlerdir. Bir kimse bir şeye güç yetiremediğinde “onu bulamıyor/elde edemiyor” denir. Nitekim Allah Teâlâ: {فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ} [النساء: ٩٢] “Kim [bunu] bulamazsa iki ay oruç tutsun” buyurmuştur; icmâ ile bununla kastedilen güç yetiremeyen kimsedir. Bizden birisi için de su mevcut olduğu hâlde onu satın almaya gücü yetmiyorsa “su bulamıyor” denir. Nikâh ile, kendisiyle evlenilen malın (mehir ve nafakanın) kastedilmiş olması da caizdir. Allah (azze ve celle) buna güç yetiremeyenin iffet talep etmesini ve Allah'ın lütfundan kendisini zengin kılmasını beklemesini, sonra da nikâhtan arzusuna ulaşmasını beyan etmiştir. Eğer: “Cariye edinmek bizzat nikâhın yerine geçmez mi?” denilirse, biz deriz ki: Mehre ve nafakaya güç yetiremeyen kimsenin cariye bedeline güç yetirememesi daha evladır. Allah en iyisini bilir.

الْحُكْمُ التَّاسِعُ فِي الْكِتَابَةِ

Dokuzuncu Hüküm: Mükâtebe Hakkında

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً، وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ.

Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً، وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduklarından mükatebe isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz mükatebe yapın. Allah'ın size verdiği malından onlara da verin” kavli.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَعَثَ السَّيِّدَ عَلَى تَزْوِيجِ الصَّالِحِينَ مِنَ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ مَعَ الرِّقِّ، رَغَّبَهُمْ فِي أَنْ يُكَاتِبُوهُمْ إِذَا طَلَبُوا ذَلِكَ، لِيَصِيرُوا أَحْرَارًا فَيَتَصَرَّفُوا فِي أَنْفُسِهِمْ كَالْأَحْرَارِ، فَقَالَ: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, efendiyi kölelik hâliyle birlikte köle ve cariyelerden salih olanları evlendirmeye sevk edince, hür kimseler olup hürler gibi kendileri hakkında tasarrufta bulunabilmeleri için talep ettikleri takdirde onlarla mükâtebe yapmaya teşvik etmiş ve: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ} “Mükatebe isteyenlerle...” buyurmuştur. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ مَرْفُوعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَوْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ فَكَاتِبُوهُمْ، كَقَوْلِكَ زَيْدًا فَاضْرِبْهُ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ لِتَضَمُّنِ مَعْنَى الشَّرْطِ.

Birinci Mesele: O'nun: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ} kavli mübteda olarak merfûdur yahut “Zeyd'e gelince ona vur” (زَيْدًا فَاضْرِبْهُ) sözünde olduğu gibi {فَكاتِبُوهُمْ} kavlinin açıkladığı gizli bir fiille mensuptur. Şart manasını tazammun ettiği için de [cevaba] fa (فَ) harfi girmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْكِتَابُ وَالْكِتَابَةُ كَالْعِتَابِ وَالْعِتَابَةِ، وَفِي اشْتِقَاقِ لَفْظِ الْكِتَابَةِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ مِنَ الْكَتْبِ وَهُوَ الضَّمُّ وَالْجَمْعُ وَمِنْهُ الْكَتِيبَةُ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا تَضُمُّ النُّجُومَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ وَتَضُمُّ مَالَهُ إِلَى مَالِهِ وَثَانِيهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اللَّفْظُ مَأْخُوذًا مِنَ الْكِتَابِ وَمَعْنَاهُ كَتَبْتُ لَكَ عَلَى نَفْسِي أَنْ تَعْتِقَ مِنِّي إِذَا وَفَّيْتَ بِالْمَالِ، وَكَتَبْتُ لِي عَلَى نَفْسِكَ أَنْ تَفِيَ لِي بِذَلِكَ، أَوْ كَتَبْتُ لِي كِتَابًا عَلَيْكَ بِالْوَفَاءِ بِالْمَالِ وَكَتَبْتُ عَلَى الْعِتْقِ، وَهَذَا مَا ذَكَرَهُ الْأَزْهَرِيُّ وَثَالِثُهَا: إِنَّمَا سُمِّيَ بِذَلِكَ لِمَا يَقَعُ فِيهِ مِنَ التَّأْجِيلِ بِالْمَالِ الْمَعْقُودِ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقَعَ عَلَى مَالٍ هُوَ فِي يَدِ الْعَبْدِ حِينَ يُكَاتَبُ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَالٌ لِسَيِّدِهِ اكْتَسَبَهُ فِي حَالِ مَا كَانَتْ يَدُ السَّيِّدِ غَيْرَ/ مَقْبُوضَةٍ عَنْ كَسْبِهِ، فَلَا يَجُوزُ لِهَذَا الْمَعْنَى أَنْ يَقَعَ هَذَا الْعَقْدُ حَالًا وَلَكِنَّهُ يفع مُؤَجَّلًا لِيَكُونَ مُتَمَكِّنًا مِنَ الِاكْتِسَابِ وَغَيْرِهِ حِينَ ما انفبضت يَدُ السَّيِّدِ عَنْهُ، ثُمَّ مِنْ آدَابِ الشَّرِيعَةِ أَنْ يُكْتَبَ عَلَى مَنْ عَلَيْهِ الْمَالُ الْمُؤَجَّلُ كتاب، فسمى لهذا المعنى هذا العقد كتاب لِمَا يَقَعُ فِيهِ مِنَ الْأَجَلِ، قَالَ تَعَالَى: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ [الرَّعْدِ: ٣٨] .

İkinci Mesele: el-Kitâb (الْكِتَابُ) ve el-Kitâbe (الْكِتَابَةُ), itâb ve itâbe gibidir. Kitâbet lafzının iştikakında (türeyişinde) birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kelimenin aslı bitiştirmek ve toplamak anlamına gelen ketb (الْكَتْب) kökündendir. Askeri birliğe (ketîbe) bu ismin verilmesi de bundandır; çünkü o, taksitleri birbirine ekler ve onun malını kendi malına katar. İkincisi: Lafzın kitâb (yazışma/sözleşme) kelimesinden alınmış olması muhtemeldir; manası: “Malı ödediğinde benden hür olman üzere kendi aleyhime sana yazdım/taahhüt ettim, sen de bana bunu ödemek üzere benim lehime kendi aleyhine taahhüt ettin” veya “Bana malı ödemek üzere aleyhine bir senet yazdın, ben de azatlık üzere yazdım” demektir; bu, Ezherî'nin zikrettiği görüştür. Üçüncüsü: Üzerinde akit yapılan malda taksitlendirme/vade bulunduğu için bu isim verilmiştir; çünkü mükâtebe yapıldığı sırada kölenin elinde bulunan bir mal üzerinden bunun gerçekleşmesi caiz değildir; zira o mal efendisinindir ve efendinin eli onun kazancından çekilmemişken kazanılmıştır. Bu sebeple bu akdin peşin olarak yapılması caiz olmaz; bilakis efendinin eli üzerinden çekildiği sırada kazanmaya ve diğer işlere imkân bulabilmesi için vadeli olarak yapılır. Sonra şeriatın edeplerinden biri de üzerinde vadeli mal bulunan kimse aleyhine bir kitâb (senet) yazılmasıdır. İşte bu akde, içinde vade bulunduğu için bu manadan ötürü “kitâb” adı verilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ} [الرَّعْدِ: ٣٨] “Her ecelin bir yazısı/hükmü vardır” buyurmuştur.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ مُحْيِي السُّنَّةِ: الْكِتَابَةُ أَنْ يَقُولَ لِمَمْلُوكِهِ كَاتَبْتُكَ عَلَى كَذَا وَيُسَمِّي مَالًا مَعْلُومًا يُؤَدِّيهِ فِي نَجْمَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ، وَيُبَيِّنُ عَدَدَ النُّجُومِ وَمَا يُؤَدِّي فِي كُلِّ نَجْمٍ، وَيَقُولُ إِذَا أَدَّيْتَ ذلك المال فأنت حر، أو ينوي ذَلِكَ بِقَلْبِهِ وَيَقُولُ الْعَبْدُ قَبِلْتُ، وَفِي هَذَا الضبط أبحاث.

Üçüncü Mesele: Muhyissünne şöyle demiştir: Mükâtebe; [efendinin] kölesine “Şu kadar bedel karşılığında seninle mükâtebe yaptım” demesi, iki veya daha fazla taksitte ödeyeceği bilinen bir malı isimlendirmesi, taksitlerin sayısını ve her taksitte ne ödeyeceğini açıklaması ve “Bu malı ödediğinde sen hürsün” demesi yahut bunu kalbiyle niyet etmesi, kölenin de “Kabul ettim” demesidir. Bu tanımda birtakım incelemeler vardır.

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِنْ لم يقل بلسانه أو يَنْوِ بِقَلْبِهِ إِذَا أَدَّيْتَ ذَلِكَ الْمَالَ فَأَنْتَ حُرٌّ لَمْ يُعْتَقْ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ وأبو يوسف ومحمد وزفر ﵏ حِلَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ، حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَكاتِبُوهُمْ خَالٍ عَنْ هَذَا الشَّرْطِ فَوَجَبَ أَنْ تَصِحَّ الْكِتَابَةُ بِدُونِ هَذَا الشَّرْطِ، وَإِذَا صَحَّتِ الْكِتَابَةُ وَجَبَ أَنْ يُعْتَقَ بِالْأَدَاءِ لِلْإِجْمَاعِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّ الْكِتَابَةَ لَيْسَتْ عَقْدُ مُعَاوَضَةٍ مَحْضَةٍ، لِأَنَّ مَا فِي يَدِ الْعَبْدِ فَهُوَ مِلْكُ السَّيِّدِ وَالْإِنْسَانُ لَا يُمْكِنُهُ بَيْعُ مِلْكِهِ بِمِلْكِهِ، بَلْ قوله كاتبتك كتابة في العت ق فلا بد من لفظ العت ق أَوْ نِيَّتِهِ.

Birinci İnceleme: Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Eğer diliyle “Bu malı ödediğinde sen hürsün” demez veya kalbiyle buna niyet etmezse [köle] azat olmaz. Ebû Hanîfe, Mâlik, Ebû Yûsuf, Muhammed ve Züfer (rahimehumullâh) ise buna gerek olmadığını söylemişlerdir. Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) delili şudur: Allah Teâlâ'nın: {فَكاتِبُوهُمْ} “Onlarla mükâtebe yapın” kavli bu şarttan uzaktır; dolayısıyla mükâtebenin bu şart olmadan da sahih olması vaciptir. Mükâtebe sahih olunca da icmâ gereği ödeme ile azat olması vacip olur. Şâfiî'nin (rahimehullâh) delili ise şudur: Mükâtebe sırf bir ivaz (bedel) akdi değildir; çünkü kölenin elinde bulunan şey efendisinin mülküdür ve insanın kendi mülkünü kendi mülkü karşılığında satması mümkün değildir. Bilakis onun “seninle mükâtebe yaptım” sözü azatlık hususunda bir mükâtebedir; bu sebeple azatlık lafzının veya niyetinin bulunması şarttır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: لَا تَجُوزُ الْكِتَابَةُ الْحَالَّةُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَتَجُوزُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَجْهُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ الْعَبْدَ لَا يُتَصَوَّرُ لَهُ مِلْكٌ يُؤَدِّيهِ فِي الْحَالِ، وَإِذَا عُقِدَ حَالًّا تَوَجَّهَتِ الْمُطَالَبَةُ عَلَيْهِ فِي الْحَالِ، فَإِذَا عَجَزَ عَنِ الْأَدَاءِ لَمْ يَحْصُلْ مَقْصُودُ الْعَقْدِ، كَمَا لَوْ أَسْلَمَ فِي شَيْءٍ لَا يُوجَدُ عِنْدَ الْمَحَلِّ لَا يَصِحُّ بِخِلَافٍ مَا لَوْ أَسْلَمَ إِلَى مُعْسِرٍ فَإِنَّهُ يَجُوزُ، لِأَنَّهُ حِينَ الْعَقْدِ يُتَصَوَّرُ أَنْ يَكُونَ لَهُ مِلْكٌ فِي الْبَاطِنِ، فَالْعَجْزُ لَا يَتَحَقَّقُ عَنْ أَدَائِهِ، وَجْهُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَكاتِبُوهُمْ مُطْلَقٌ يَتَنَاوَلُ الْكِتَابَةَ الْحَالَّةَ وَالْمُؤَجَّلَةَ، وَأَيْضًا لَمَّا كَانَ مَالُ الْكِتَابَةِ بَدَلًا عَنِ الرَّقَبَةِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ أَثْمَانِ السِّلَعِ الْمَبِيعَةِ فَيَجُوزُ عَاجِلًا وَآجِلًا، وَأَيْضًا أَجْمَعُوا عَلَى جَوَازِ الْعِتْقِ مُعَلَّقًا عَلَى مَالٍ حَالٍّ فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْكِتَابَةُ مِثْلَهُ، لِأَنَّهُ بَدَلٌ عَنِ الْعِتْقِ فِي الْحَالَيْنِ إِلَّا أَنَّ فِي أَحَدِهِمَا الْعِتْقَ مُعَلَّقٌ عَلَى شَرْطِ الْأَدَاءِ وَفِي الْآخَرِ مُعَجَّلٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَخْتَلِفَ حُكْمُهُمَا.

İkinci İnceleme: Peşin mükâtebe Şâfiî'ye göre caiz değildir, Ebû Hanîfe'ye göre ise caizdir. Şâfiî'nin (rahimehullâh) görüşünün gerekçesi şudur: Köle için peşin olarak ödeyeceği bir mülk tasavvur olunamaz; peşin olarak akdedildiğinde ise o anda ödeme talebi ona yönelir. Ödemekten aciz kaldığında ise akdin maksadı hasıl olmaz; nitekim vadesi geldiğinde bulunmayan bir şey hakkında selem akdi yapıldığında sahih olmadığı gibi. Ancak borçlu/darda olan birine selem yapılması caizdir; çünkü akit anında onun bâtında bir mülkünün bulunması tasavvur edilebilir, dolayısıyla ödemekten acizliği kesinleşmez. Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) görüşünün gerekçesi ise şudur: Allah Teâlâ'nın: {فَكاتِبُوهُمْ} “Onlarla mükâtebe yapın” kavli mutlaktır; hem peşin hem de vadeli mükâtebeyi kapsar. Ayrıca mükâtebe bedeli kölenin canına/şahsına bedel olduğu için satılan malların semeni mesabesindedir; dolayısıyla peşin de vadeli de caiz olur. Yine peşin bir mala bağlı olarak azatlığın caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; öyleyse mükâtebenin de onun gibi olması gerekir. Çünkü her iki durumda da azatlığın bedelidir; ancak birinde azatlık ödeme şartına bağlanmış, diğerinde ise peşin kılınmıştır. Dolayısıyla hükümlerinin farklı olmaması vacip olur.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀:

Üçüncü İnceleme: Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir:

لَا تَجُوزُ الْكِتَابَةُ عَلَى أَقَلَّ مِنْ نَجْمَيْنِ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ

İki taksitten daha azı üzerine mükâtebe caiz değildir. Bu görüş Ali,

وَعُثْمَانَ وَابْنِ عُمَرَ، رُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ ﵁ غَضِبَ عَلَى عَبْدِهِ، فَقَالَ: لَأُضَيِّقَنَّ الْأَمْرَ عَلَيْكَ، وَلَأُكَاتِبَنَّكَ عَلَى نَجْمَيْنِ، وَلَوْ جَازَ عَلَى أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ لَكَاتَبَهُ عَلَى الْأَقَلِّ، لِأَنَّ التَّضْيِيقَ فِيهِ أَشَدُّ، وَإِنَّمَا شَرَطْنَا التَّنْجِيمَ لِأَنَّهُ عَقْدُ إِرْفَاقٍ، وَمِنْ شَرْطِ الْإِرْفَاقِ التَّنْجِيمُ لِيَتَيَسَّرَ عَلَيْهِمُ الْأَدَاءُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: تَجُوزُ الْكِتَابَةُ عَلَى نَجْمٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: فَكاتِبُوهُمْ لَيْسَ فِيهِ تَقْيِيدٌ.

Osman ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. Rivayet edildiğine göre Osman (radıyallâhu anh) kölesine kızmış ve: “İşi senin aleyhine mutlaka zorlaştıracağım ve seninle iki taksit üzere mükâtebe yapacağım” demiştir. Eğer bundan daha azı üzerine caiz olsaydı daha azı üzerine mükâtebe yapardı; çünkü zorlaştırma onda daha şiddetlidir. Bizim taksitlendirmeyi şart koşmamızın sebebi ise onun bir kolaylaştırma (irfâk) akdi olmasıdır; kolaylaştırmanın şartı ise ödemenin kendilerine kolay olması için taksitlendirmedir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise şöyle demiştir: Tek bir taksit üzerine mükâtebe caizdir; çünkü: {فَكاتِبُوهُمْ} kavlinin zahirinde herhangi bir kayıt yoktur.

المسألة الرَّابِعَةُ: تَجُوزُ كِتَابَةُ الْمَمْلُوكِ عَبْدًا كَانَ أَوْ أَمَةً، وَيُشْتَرَطُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنْ يَكُونَ عَاقِلًا بَالِغًا، فَإِذَا كَانَ صَبِيًّا أَوْ مَجْنُونًا لَا تَصِحُّ كِتَابَتُهُ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: وَالَّذِينَ/ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ وَلَا يُتَصَوَّرُ الِابْتِغَاءُ مِنَ الصَّبِيِّ وَالْمَجْنُونِ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: تَجُوزُ كِتَابَةُ الصَّبِيِّ وَيَقْبَلُ عَنْهُ الْمَوْلَى.

Dördüncü Mesele: İster erkek köle ister cariye olsun kölenin mükâtebe yapması caizdir. Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre akıllı ve büluğa ermiş olması şart koşulur; çocuk veya deli olduğunda mükâtebesi sahih olmaz. Çünkü Allah Teâlâ: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ} “Mükatebe isteyenlerle...” buyurmuştur; çocuktan ve deliden ise istemek tasavvur olunamaz. Ebû Hanîfe'ye (rahimehullâh) göre ise çocuğun mükâtebesi caizdir ve onun adına efendisi kabul eder.

المسألة الْخَامِسَةُ: يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْلَى مُكَلَّفًا مُطْلَقًا، فَإِنْ كَانَ صَبِيًّا أَوْ مَجْنُونًا أَوْ مَحْجُورًا عَلَيْهِ بِالسَّفَهِ لَا تَصِحُّ كِتَابَتُهُ كَمَا لَا يَصِحُّ بَيْعُهُ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: فَكاتِبُوهُمْ خطاب فلا يتناول غير العاقل، وعن أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ تَصِحُّ كِتَابَةُ الصَّبِيِّ بِإِذْنِ الْوَلِيِّ.

Beşinci Mesele: Efendinin mutlak mükellef olması şart koşulur. Şayet çocuk, deli veya sefeh sebebiyle hacir altında ise satışının sahih olmadığı gibi mükâtebesi de sahih olmaz. Ayrıca: {فَكاتِبُوهُمْ} “Onlarla mükâtebe yapın” buyruğu bir hitaptır ve akıl sahibi olmayanı kapsamaz. Ebû Hanîfe'den (rahimehullâh) gelen bir rivayette ise velisinin izniyle çocuğun mükâtebesi sahih olur.

المسألة السَّادِسَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: فَكاتِبُوهُمْ أَمْرُ إِيجَابٍ أَوْ أَمْرُ اسْتِحْبَابٍ؟ فَقَالَ قَائِلُونَ هُوَ أَمْرُ إِيجَابٍ، فَيَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يُكَاتِبَ مَمْلُوكَهُ إِذَا سَأَلَهُ ذَلِكَ بِقِيمَتِهِ أَوْ أَكْثَرَ إِذَا عَلِمَ فِيهِ خَيْرًا، وَلَوْ كَانَ بِدُونِ قِيمَتِهِ لَمْ يَلْزَمْهُ، وَهَذَا قَوْلُ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَعَطَاءٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ دَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِالْآيَةِ وَالْأَثَرِ. أَمَّا الْآيَةُ فَظَاهِرُ قوله تعالى: فَكاتِبُوهُمْ لأنه وَهُوَ لِلْإِيجَابِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ، فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي غُلَامٍ لِحُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى يُقَالُ لَهُ صُبَيْحٌ سَأَلَ مَوْلَاهُ أَنْ يُكَاتِبَهُ فَأَبَى عَلَيْهِ، فَنَزَلَتِ

Altıncı Mesele: Âlimler: {فَكاتِبُوهُمْ} “Onlarla mükâtebe yapın” kavlinin bir vücup (farziyet) emri mi yoksa istihbap (tavsiye) emri mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunun bir vücup emri olduğunu söylemişlerdir; buna göre kendisinde bir hayır gördüğü takdirde kölesi kıymeti veya daha fazlası karşılığında kendisinden bunu istediğinde kişinin kölesiyle mükâtebe yapması vaciptir; şayet kıymetinden daha azına isterse gerekmez. Bu görüş Amr b. Dînâr ve Atâ'nın görüşüdür; Dâvûd b. Ali ve Muhammed b. Cerîr de bu görüşe meyletmiştir. Onlar buna ayet ve rivayetle delil getirmişlerdir. Ayete gelince; Allah Teâlâ'nın: {فَكاتِبُوهُمْ} buyruğunun zahiridir; zira o vücup ifade eder. Ayetin nüzul sebebi de buna delalet etmektedir; nitekim bu ayet, Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın Subeyh adındaki kölesi hakkında inmiştir; Subeyh efendisinden mükâtebe yapmasını istemiş, o ise reddetmişti. Bunun üzerine

الْآيَةُ فَكَاتَبَهُ عَلَى مِائَةِ دِينَارٍ وَوَهَبَ لَهُ مِنْهَا عِشْرِينَ دِينَارًا، وَأَمَّا الْأَثَرُ فَمَا رُوِيَ أن عمر أَنَّ عُمَرَ أَمَرَ أَنَسًا أَنْ يُكَاتِبَ سِيرِينَ أَبَا مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ فَأَبَى، فَرَفَعَ عَلَيْهِ الدُّرَّةَ وَضَرَبَهُ وَقَالَ: فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَحَلَفَ عَلَيْهِ لَيُكَاتِبَنَّهُ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ وَاجِبًا لَكَانَ ضَرْبُهُ بِالدُّرَّةِ ظُلْمًا، وَمَا أَنْكَرَ عَلَى عُمَرَ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَجَرَى ذَلِكَ مَجْرَى الْإِجْمَاعِ، وَقَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ إِنَّهُ أمر استجاب وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ

ayet nazil oldu; efendisi de yüz dinar karşılığında onunla mükâtebe yaptı ve bu meblağın yirmi dinarını ona bağışladı. Rivayete gelince; rivayet edildiğine göre Ömer, Enes'e, Muhammed b. Sîrîn'in babası olan Sîrîn ile mükâtebe yapmasını emretmiş, o ise reddetmişti. Bunun üzerine Ömer ona kamçısını kaldırıp vurmuş ve: “{فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً} ‘Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın’” demiş ve onunla mutlaka mükâtebe yapacağına dair ona yemin ettirmiştir. Şayet bu vacip olmasaydı ona kamçıyla vurması zulüm olurdu. Sahabeden hiç kimse de Ömer'e itiraz etmemiştir; dolayısıyla bu icmâ mesabesinde cereyan etmiştir. Fakihlerin çoğu ise bunun bir istihbap emri olduğunu söylemiştir; bu İbn Abbâs, el-Hasan ve Şa'bî'nin zahir kavlidir; Mâlik, Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Sevrî de buna meyletmişlerdir. Onlar buna

بِقَوْلِهِ ﵊ «لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِيبٍ مِنْ نَفْسِهِ»

O'nun (aleyhisselâm): “Müslüman bir kimsenin malı, ancak kendi gönül rızasıyla helal olur” buyruğuyla delil getirmişlerdir.

وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ أَنْ يَطْلُبَ الْكِتَابَةَ أَوْ يَطْلُبَ بَيْعَهُ مِمَّنْ يُعْتِقُهُ فِي الْكَفَّارَةِ، فَكَمَا لَا يَجِبُ ذَلِكَ فَكَذَا الْكِتَابَةُ وَهَذِهِ طَرِيقَةُ الْمُعَاوَضَاتِ أَجْمَعَ وَهَاهُنَا سُؤَالَانِ:

Ayrıca kölenin mükâtebe talep etmesi ile keffarette kendisini azat edecek birine satılmasını talep etmesi arasında hiçbir fark yoktur; bu nasıl vacip değilse mükâtebe de öyle vacip değildir. Bütün ivazlı akitlerin yolu da böyledir. Burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَبِيعَ مَالَهُ بِمَالِهِ؟ قُلْنَا إذا ورد الشرع به أن يجوز كما إذا علق عَتَقَهُ عَلَى مَالٍ يَكْتَسِبُهُ فَيُؤَدِّيهِ أَوْ يُؤَدِّي عَنْهُ صَارَ سَبَبًا لِعِتْقِهِ.

Birinci Soru: Kişinin kendi malını kendi malı karşılığında satması nasıl sahih olur? Biz deriz ki: Şeriat bunun caiz olduğuna dair gelmiştir; nitekim kölenin azatlığını kazanacağı bir mala bağlayıp da köle onu ödediğinde veya onun adına ödendiğinde bunun azatlığına sebep olması gibidir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَسْتَفِيدُ الْعَبْدُ بِعَقْدِ الْكِتَابَةِ مَا لَا يَمْلِكُهُ؟ لَوْلَا الْكِتَابَةُ؟ قُلْنَا نَعَمْ لِأَنَّهُ لَوْ دَفَعَ إِلَيْهِ الزَّكَاةَ، وَلَمْ يُكَاتِبْ لَمْ يَحِلَّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَهَا وَإِذَا صَارَ مُكَاتَبًا حَلَّ لَهُ وَإِذَا دَفَعَ إِلَى مَوْلَاهُ حَلَّ لَهُ، سَوَاءٌ أَدَّى فَعَتَقَ أَوْ عَجَزَ فَعَادَ إِلَى الرِّقِّ، وَيَسْتَفِيدُ أَيْضًا أَنَّ الْكِتَابَةَ تَبْعَثُهُ عَلَى الْجِدِّ وَالِاجْتِهَادِ فِي الْكَسْبِ، فَلَوْلَاهَا لَمْ يَكُنْ لِيَفْعَلَ ذَلِكَ، وَيَسْتَفِيدُ الْمَوْلَى الثَّوَابَ لِأَنَّهُ إِذَا بَاعَهُ فلا ثَوَابٌ، وَيَسْتَفِيدُ أَيْضًا الْوَلَاءُ لِأَنَّهُ لَوْ عُتِقَ من قبل غيره لم يكن له وأذلاء وَإِذَا عُتِقَ بِالْكِتَابَةِ فَالْوَلَاءُ لَهُ، فَوَرَدَ الشَّرْعُ بِجَوَازِ الْكِتَابَةِ لِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْفَوَائِدِ.

İkinci Soru: Köle, mükâtebe akdi sayesinde mükâtebe olmasaydı malik olamayacağı bir şeyi kazanır mı? Biz deriz ki: Evet; çünkü birisi ona zekât verseydi ve o da mükâtep olmasaydı onu alması helal olmazdı; mükâtep olduğunda ise helal olur ve efendisine verdiğinde efendisine de helal olur; ister ödeyip azat olsun ister aciz kalıp köleliğe dönsün. Yine köle, mükâtebenin kendisini kazanma hususunda ciddiyete ve gayrete sevk etmesi faydasını da kazanır; zira o olmasaydı bunu yapmazdı. Efendi de sevap kazanır; çünkü onu satsaydı sevap olmazdı. Ayrıca velâ hakkını da kazanır; zira başkası tarafından azat edilseydi velâ hakkı efendiye ait olmazdı, mükâtebe ile azat olduğunda ise velâ hakkı efendiye ait olur. İşte şeriat, zikrettiğimiz bu faydalardan ötürü mükâtebenin cevazı hükmünü getirmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً فَذَكَرُوا فِي الْخَيْرِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: مَا

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً} “Eğer kendilerinde bir hayır görürseniz” kavline gelince; hayır hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «إِنْ عَلِمْتُمْ لَهُمْ حِرْفَةً، فَلَا تَدَعُوهُمْ كَلًّا عَلَى النَّاسِ»

Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen: “Eğer bir meslekleri olduğunu bilirseniz [onları mükâtebe yapın], onları insanlara yük olarak bırakmayın” hadisidir.

وَثَانِيهَا: قَالَ عَطَاءٌ الْخَيْرُ/ الْمَالُ وَتَلَا كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً أَيْ تَرَكَ مَالًا، قَالَ وَبَلَغَنِي ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَثَالِثُهَا: عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ إذا صلى وقال النخعي وفاء وصدقا قال الْحَسَنُ صَلَاحًا فِي الدِّينِ وَرَابِعُهَا: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ الْمُرَادُ بِالْخَيْرِ الْأَمَانَةُ وَالْقُوَّةُ عَلَى الْكَسْبِ، لِأَنَّ مَقْصُودَ الْكِتَابَةِ قَلَّمَا يَحْصُلُ إِلَّا بِهِمَا فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ كَسُوبًا يُحَصِّلُ الْمَالَ وَيَكُونُ أَمِينًا يَصْرِفُهُ فِي نُجُومِهِ وَلَا يُضَيِّعُهُ فَإِذَا فُقِدَ الشَّرْطَانِ أَوْ أَحَدُهُمَا لَا يستجب أَنْ يُكَاتِبَهُ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْمَالِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ إِذَا قَالُوا فُلَانٌ فِيهِ خَيْرٌ إِنَّمَا يُرِيدُونَ بِهِ الصَّلَاحَ فِي الدِّينِ وَلَوْ أَرَادَ الْمَالَ لَقَالَ إِنْ عَلِمْتُمْ لَهُمْ خَيْرًا، لأنه إنما يُقَالُ فِيهِ مَالٌ الثَّانِي: أَنَّ الْعَبْدَ لَا مَالَ لَهُ بَلِ الْمَالُ لِسَيِّدِهِ، فَالْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ عَلَى مَا يَعُودُ عَلَى كِتَابَتِهِ بِالتَّمَامِ، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ ﵀ وَهُوَ أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنَ الْكَسْبِ وَيُوثَقَ بِهِ بِحِفْظِ ذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِمَّا يَعُودُ عَلَى كِتَابَتِهِ بِالتَّمَامِ وَدَخَلَ فِيهِ تَفْسِيرُ النَّبِيِّ ﷺ الْخَيْرَ لِأَنَّهُ ﵊ فَسَّرَهُ بِالْكَسْبِ وَهُوَ دَاخِلٌ فِي تَفْسِيرِ الشَّافِعِيِّ ﵀.

İkincisi: Atâ şöyle demiştir: “Hayır maldır.” Nitekim: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً} “Birinize ölüm geldiği zaman eğer bir hayır (mal) bırakacaksa size farz kılındı” ayetini okumuş, yani mal bıraktıysa demiştir; ve: “Bu bana İbn Abbâs'tan ulaştı” demiştir. Üçüncüsü: İbn Sîrîn'den nakledildiğine göre o: “Namaz kıldığı takdirde” demiştir; en-Nehaî “vefa ve doğruluk”, el-Hasan “dinde salah” demiştir. Dördüncüsü: Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Hayırdan maksat güvenilirlik ve kazanmaya güç yetirmektir; çünkü mükâtebenin maksadı ancak bu ikisiyle hasıl olur; zira kölenin mal elde eden becerikli biri olması ve o malı taksitlerine harcayıp zayi etmeyecek güvenilir biri olması gerekir. Bu iki şart veya birisi bulunmadığında onunla mükâtebe yapmak müstehap olmaz. En uygun olanı ise iki sebepten ötürü bunun mala hamledilmesinin caiz olmamasıdır: Birincisi: İnsanların sözünden anlaşılan şudur ki, onlar “falancada hayır var” dediklerinde bununla dindeki salahı kastedeler; eğer malı kastetseydi “eğer onların bir hayrı olduğunu bilirseniz” (إِنْ عَلِمْتُمْ لَهُمْ خَيْرًا) derdi, çünkü ancak “onun malı var” denir. İkincisi: Kölenin malı yoktur, bilakis mal efendisinindir; dolayısıyla mükâtebesinin tamamlanmasına vesile olacak şeye hamledilmesi daha evladır ki bu da Şâfiî'nin (rahimehullâh) zikrettiğidir; yani kazanmaya güç yetirmesi ve onu koruması hususunda güvenilir olmasıdır. Çünkü bütün bunlar mükâtebesinin tamamlanmasına vesile olan şeylerdir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayrı tefsir edişi de buna dâhildir; zira O (aleyhisselâm) onu kazanç ile tefsir etmiştir, bu da Şâfiî'nin (rahimehullâh) tefsirine dâhildir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

O'nun: {وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından onlara da verin” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُخَاطَبِ بِقَوْلِهِ: وَآتُوهُمْ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ هُوَ الْمَوْلَى يَحُطُّ عَنْهُ جزءا من مال الكتابة أو يدفع إليه جُزْءًا مِمَّا أُخِذَ مِنْهُ، وَهَؤُلَاءِ اخْتَلَفُوا فِي قَدْرِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ الْخِيَارَ لَهُ وَقَالَ يَجِبُ أَنْ يَحُطَّ قَدْرًا يَقَعُ بِهِ الِاسْتِغْنَاءُ، وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِكَثْرَةِ الْمَالِ وَقِلَّتِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ يَحُطُّ رُبْعَ الْمَالِ،

Birinci Mesele: {وَآتُوهُمْ} “Onlara verin” buyruğunda muhatabın kim olduğu hususunda birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Muhatap efendidir; mükâtebe malından bir kısmını ondan düşer yahut ondan alınan [bedelden] bir kısmını ona geri verir. Bunlar onun miktarı hususunda da ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi muhayyerliği efendiye bırakmış ve ihtiyaçtan müstağni kılacak bir miktarı düşmesi vaciptir demiştir ki bu da malın çokluğuna ve azlığına göre değişir; onlardan kimi de malın dörtte birini düşer demiştir.

رَوَى عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ كَاتَبَ غلاما لَهُ رُبْعَ مُكَاتَبَتِهِ، وَقَالَ إِنَّ عَلِيًّا كَانَ يَأْمُرُنَا بِذَلِكَ

Atâ b. es-Sâib, Ebû Abdirrahmân'dan rivayet ettiğine göre o, kölesiyle mükâtebe yapmış ve mükâtebe bedelinin dörtte birini ona [bağışlamış]tır; ve Ali'nin kendilerine bunu emrettiğini,

وَيَقُولُ وَهُوَ قَوْلُ اللَّه تَعَالَى: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَالسُّبُعُ، لِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ

ve şöyle dediğini söylemiştir: “Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ} ‘Allah'ın size verdiği malından onlara da verin’ kavlidir.” Eğer bunu yapmazsa, İbn Ömer'den rivayet edildiği üzere yedide birini [verir].

رَضِيَ اللَّه عَنْهُمَا أَنَّهُ كَاتَبَ عَبْدًا لَهُ بِخَمْسٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفًا وَوَضَعَ عَنْهُ خَمْسَةَ آلَافٍ، وَيُرْوَى أَنَّ عُمَرَ كَاتَبَ عَبْدًا لَهُ فَجَاءَ بِنَجْمِهِ فَقَالَ لَهُ اذْهَبْ فَاسْتَعِنْ بِهِ عَلَى أَدَاءِ مَالِ الْكِتَابَةِ، فَقَالَ الْمُكَاتَبُ لَوْ تَرَكْتُهُ إِلَى آخِرِ نَجْمٍ؟ فَقَالَ إِنِّي أَخَافُ أَنْ لا أدرك ذلك ثم قرأ هذه الآية، وكان ابن عمر يؤخره إلى آخر النجوم مخافة أن يعجز. وثانيها: المراد وآتوهم سَهْمَهُمُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّه لَهُمْ مِنَ الصَّدَقَاتِ في قوله: وَفِي الرِّقابِ وَعَلَى هَذَا فَالْخِطَابُ لِغَيْرِ السَّادَةِ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ، وَرِوَايَةُ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلسَّيِّدِ أَنْ يَدْفَعَ صَدَقَتَهُ الْمَفْرُوضَةَ إِلَى مُكَاتَبِ نَفْسِهِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا أَمْرٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِلسَّادَةِ وَالنَّاسِ أَنْ يُعِينُوا الْمُكَاتَبَ عَلَى كِتَابَتِهِ بِمَا يُمْكِنُهُمْ، وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَعِكْرِمَةَ وَالْمُقَاتِلِينَ وَالنَّخَعِيُّ

-devamı- (radıyallâhu anhümâ): O, kölesiyle otuz beş bine mükâtebe yapmış ve ondan beş binini düşmüştür. Rivayet edildiğine göre Ömer, bir kölesiyle mükâtebe yaptı; köle taksidini getirdiğinde ona: "Git, mükâtebe bedelini ödemede bundan yardım al" dedi. Mükâtep: "Onu son takside bıraksaydın ya?" deyince; "Ben o güne erişememekten korkarım" dedi ve ardından bu ayeti okudu. İbn Ömer ise acze düşer korkusuyla onu son taksitlere ertelerdi. İkincisi: Murad, Allah'ın: {وَفِي الرِّقابِ} “ve köleler uğrunda” buyruğunda onlar için zekâttan tayin ettiği payı onlara vermektir. Buna göre hitap efendilerden başkasınadır; bu Hasan'ın, Nehaî'nin görüşü ve Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetidir. Efendinin kendi mükâtebine farz olan zekâtını vermesinin caiz olmadığı hususunda ise icma etmişlerdir. Üçüncüsü: Bu, Allah Teâlâ'dan efendilere ve insanlara, güçleri yettiğince mükâtebe bedelini ödemede mükâtebe yardım etmelerine dair bir emirdir. Bu da Kelbî'nin, İkrime'nin, Mukâtil'in ve Nehaî'nin görüşüdür.

وَقَالَ ﵊: «مَنْ أَعَانَ مُكَاتَبًا عَلَى فَكِّ رَقَبَتِهِ أَظَلَّهُ اللَّه تَعَالَى فِي ظِلِّ عَرْشِهِ» ،

Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Kim bir mükâtebe hürriyetine kavuşması için yardım ederse, Allah Teâlâ onu Arş'ının gölgesinde gölgelendirir.”

وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ عَلِّمْنِي عَمَلًا يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ قَالَ: «لَئِنْ كُنْتَ أَقْصَرْتَ الْخُطْبَةَ لَقَدْ أَعْظَمْتَ المسألة، أَعْتَقِ النَّسَمَةَ وَفُكَّ الرَّقَبَةَ، فَقَالَ أَلَيْسَا وَاحِدًا؟ فَقَالَ لَا، عِتْقُ النَّسَمَةِ أَنْ تَنْفَرِدَ بِعِتْقِهَا، وَفَكُّ الرَّقَبَةِ أَنْ تُعِينَ فِي ثَمَنِهَا»

Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bana beni cennete sokacak bir amel öğret" dedi. O da şöyle buyurdu: “Sözü kısa tuttuysan da meseleyi pek büyük kıldın: Canı azat et ve boynu [esaretten] kurtar.” Adam: "İkisi bir değil midir?" deyince şöyle buyurdu: “Hayır, canı azat etmek onu tek başına azat etmendir; boynu kurtarmak ise onun bedeline yardım etmendir.”

قَالُوا وَيُؤَكِّدُ هَذَا الْقَوْلَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ أَمْرٌ بِإِعْطَائِهِ/ مِنْ مَالِ اللَّه تَعَالَى وَمَا أُطْلِقَ عَلَيْهِ هَذِهِ الْإِضَافَةُ فَهُوَ مَا كَانَ سَبِيلُهُ الصَّدَقَةَ وَصَرْفُهُ فِي وُجُوهِ الْقُرْبِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ:

Şöyle dediler: Bu görüşü birtakım vecihler teyit etmektedir: Birincisi: Bu, ona Allah Teâlâ'nın malından verilmesi emridir; bu tamlamanın mutlak olarak kullanıldığı şey ise yolu sadaka olan ve kurbet (ibadet) yollarına harcanan şeydir. İkincisi: O'nun şu buyruğudur:

مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ هُوَ الَّذِي قَدْ صَحَّ مِلْكُهُ لِلْمَالِكِ وَأُمِرَ بِإِخْرَاجِ بَعْضِهِ، وَمَالُ الْكِتَابَةِ لَيْسَ بِدَيْنٍ صَحِيحٍ لِأَنَّهُ عَلَى عَبْدِهِ وَالْمَوْلَى لَا يَثْبُتُ لَهُ عَلَى عَبْدِهِ دَيْنٌ صَحِيحٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَا آتَاهُ اللَّه فَهُوَ الَّذِي يَحْصُلُ فِي يَدِهِ وَيُمْكِنُهُ التَّصَرُّفُ فِيهِ، وَمَا سَقَطَ عَقِيبَ الْعَقْدِ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ عَلَيْهِ يَدُ مِلْكٍ، فَلَا يَسْتَحِقُّ الصِّفَةَ بِأَنَّهُ مِنْ مَالِ اللَّه الَّذِي آتَاهُ، فَإِنْ قِيلَ هَاهُنَا وَجْهَانِ يَقْدَحَانِ فِي صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ كَيْفَ يَحِلُّ لِمَوْلَاهُ إِذَا كَانَ غَنِيًّا أَنْ يَأْخُذَ مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَآتُوهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَكاتِبُوهُمْ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَاحِدًا، وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ الْمُخَاطَبُ فِي الْآيَةِ الْأُولَى السَّادَاتِ، وَفِي الثانية سَائِرَ الْمُسْلِمِينَ قُلْنَا: أَمَّا الْأَوَّلُ فَجَوَابُهُ أَنَّ تِلْكَ الصَّدَقَةَ تَحِلُّ لِمَوْلَاهُ وَكَذَلِكَ إِذَا لَمْ تَقِفِ الصَّدَقَةُ بِجَمِيعِ النُّجُومِ وَعَجَزَ عَنْ أَدَاءِ الْبَاقِي كَانَ لِلْمَوْلَى مَا أَخَذَهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَأْخُذْهُ بِسَبَبِ الصَّدَقَةِ، وَلَكِنْ بِسَبَبِ عَقْدِ الْكِتَابَةِ كَمَنِ اشْتَرَى الصَّدَقَةَ مِنَ الْفَقِيرِ أَوْ وَرِثَهَا مِنْهُ. يَدُلُّ عَلَيْهِ

{مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından” buyruğu, sahibinin mülkiyetinin sahih olduğu ve bir kısmını çıkarması emredilen maldır. Mükâtebe malı ise sahih bir borç değildir; zira o kendi kölesinin üzerinedir ve efendinin kölesi üzerinde sahih bir borcu sabit olmaz. Üçüncüsü: Allah'ın verdiği şey, onun eline geçen ve onda tasarruf edebildiği şeydir. Akit akabinde düşülen şey üzerinde ise ona bir mülkiyet eli geçmemiştir; dolayısıyla “Allah'ın ona verdiği malından” olma vasfını hak etmez. Eğer denilirse ki: Burada bu yorumun sıhhatine zarar veren iki vecih vardır: Birincisi: Efendisi zengin olduğunda sadaka malından alması nasıl helal olur? İkincisi: {وَآتُوهُمْ} “onlara verin” buyruğu {فَكاتِبُوهُمْ} “onlarla mükâtebe yapın” buyruğuna matuftur; dolayısıyla iki yerdeki muhatabın da bir olması gerekir. Bu yoruma göre ise birinci ayetteki muhatap efendiler, ikincisinde ise diğer Müslümanlar olur. Deriz ki: Birincisinin cevabı şudur: O sadaka efendisine helaldir. Aynı şekilde sadaka bütün taksitlere yetmeyip de geri kalanını ödemekten aciz kaldığında, efendinin aldığı şey kendisinin olur; çünkü o bunu sadaka sebebiyle değil, fakirden sadakayı satın alan yahut ona vâris olan kimse gibi mükâtebe akdi sebebiyle almıştır. Buna delalet eden şey ise,

قَوْلُهُ ﵊ فِي حَدِيثِ بَرِيرَةَ «هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَلَنَا هَدِيَّةٌ»

O'nun (aleyhisselâm) Berîre hadisindeki: “O, onun için sadaka, bizim için ise hediyedir” sözüdür.

وَالْجَوَابُ:

Cevap:

عَنِ الثَّانِي أَنَّهُ قَدْ يَصِحُّ الْخِطَابُ لِقَوْمٍ ثُمَّ يَعْطِفُ عَلَيْهِ بِمِثْلِ لَفْظِهِ خطابا لغيرهم، كقوله تعالى: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [البقرة: ٢٣١] فَالْخِطَابُ لِلْأَزْوَاجِ ثُمَّ خَاطَبَ الْأَوْلِيَاءَ بِقَوْلِهِ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ وقوله: مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ وَالْقَائِلُونَ غَيْرُ الْمُبَرَّئِينَ فَكَذَا هَاهُنَا قَالَ لِلسَّادَةِ فَكاتِبُوهُمْ وَقَالَ لِغَيْرِهِمْ وَآتُوهُمْ أَوْ قَالَ لَهُمْ وَلِغَيْرِهِمْ.

İkincinin cevabı şudur: Bir topluluğa hitap edildikten sonra onun benzeri bir lafızla başkalarına yönelik bir hitabın ona atfedilmesi sahih olabilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ} “Kadınları boşadığınız zaman” [Bakara 231] kavlinde hitap kocalara iken, ardından {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onlara engel olmayın” kavliyle velilere hitap etmiştir. Yine: {مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ} “Onlar, [iftiracıların] söylediklerinden beridirler” kavlinde söyleyenler berî kılınanlardan başkalarıdır. İşte burada da efendilere: {فَكاتِبُوهُمْ} “onlarla mükâtebe yapın” demiş, başkalarına ise: {وَآتُوهُمْ} “onlara verin” demiştir yahut hem onlara hem de başkalarına söylemiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ يَجِبُ عَلَى الْمَوْلَى إِيتَاءُ الْمُكَاتَبِ وَهُوَ أَنْ يحط عنه جزءا من مال الكتابة أو يَدْفَعَ إِلَيْهِ جُزْءًا مِمَّا أُخِذَ مِنْهُ، وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ إِنَّهُ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ لَكِنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ فَقِيلَ عَلَيْهِ إِنَّ قَوْلَهُ:

İkinci Mesele: Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Efendinin mükâtebe vermesi vaciptir; bu da mükâtebe malından bir kısmını ondan düşmesi yahut ondan alınan [bedelden] bir kısmını ona geri vermesidir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise bunun mendup olduğunu fakat vacip olmadığını söylemişlerdir. Şâfiî'nin (rahimehullâh) delili: {وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından onlara da verin” kavlinin zahiridir ve emir vücub ifade eder. Buna karşı şöyle denilmiştir: O'nun:

فَكاتِبُوهُمْ وَقَوْلَهُ: وَآتُوهُمْ أَمْرَانِ وَرَدَا فِي صُورَةٍ وَاحِدَةٍ فَلِمَ جُعِلَتِ الْأُولَى نَدْبًا وَالثَّانِيَ إِيجَابًا؟ وَأَيْضًا فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ وَآتُوهُمْ لَيْسَ خِطَابًا مَعَ الْمَوَالِي بَلْ مَعَ عَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ. حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مِنْ حَيْثُ السنة والقياس، أما السنة فما

{فَكاتِبُوهُمْ} “onlarla mükâtebe yapın” ve {وَآتُوهُمْ} “onlara verin” buyrukları tek bir surette gelmiş iki emirdir; o halde niçin birincisi nedbe, ikincisi ise vücuba hamledilmiştir? Ayrıca {وَآتُوهُمْ} kavlinin efendilere değil, bilakis genel olarak Müslümanlara hitap olduğu sabit olmuştur. Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) delili ise sünnet ve kıyas cihetindendir. Sünnete gelince;

روى عمر وبن شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «أَيُّمَا عَبْدٍ كَاتَبَ عَلَى مِائَةِ أُوقِيَّةٍ فَأَدَّاهَا إِلَّا عَشْرَ أَوَاقٍ فَهُوَ عَبْدٌ»

Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Hangi köle yüz ukıyye üzerine mükâtebe yapar da on ukıyye müstesna onu öderse, o hâlâ köledir.”

فَلَوْ كَانَ الْحَطُّ وَاجِبًا لَسَقَطَ عَنْهُ بِقَدْرِهِ،

Eğer [bedelden bir kısmını] düşmek vacip olsaydı, onun miktarınca [borç] kendisinden düşerdi.

وَعَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ

Urve'den, Âişe'den

رَضِيَ اللَّه عَنْهَا قَالَتْ: «جَاءَتْنِي بَرِيرَةُ فَقَالَتْ يَا عَائِشَةُ إِنِّي قَدْ كَاتَبْتُ أَهْلِي عَلَى تِسْعِ أَوَاقٍ فِي كُلِّ عَامٍ أُوقِيَّةٌ فَأَعْيَتْنِي وَلَمْ تَكُنْ قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا فَقَالَتْ عَائِشَةُ ﵂ ارْجِعِي إِلَى أَهْلِكِ فَإِنْ أَحَبُّوا أَنْ أُعْطِيَهُمْ ذَلِكَ جَمِيعًا وَيَكُونُ وَلَاؤُكِ لِي فَعَلْتُ، فَأَبَوْا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ لَا يَمْنَعُكِ ذَلِكَ مِنْهَا ابْتَاعِي وَأَعْتِقِي، فَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ»

(radıyallâhu anhâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Berîre bana gelip dedi ki: ‘Ey Âişe! Ben sahiplerimle her yıl bir ukıyye olmak üzere dokuz ukıyye karşılığında mükâtebe yaptım, fakat bu beni acze düşürdü.’ Oysa mükâtebe borcundan hiçbir şey ödememişti. Âişe (radıyallâhu anhâ): ‘Sahiplerine dön; eğer bunu toptan onlara vermemi ve velânın bana ait olmasını kabul ederlerse yaparım’ dedi. Sahipleri bunu reddetti. Ben de durumu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: ‘Bu seni onu almaktan alıkoymasın; satın al ve azat et. Zira velâ ancak azat edenindir.’”

وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهَا مَا قَضَتْ مِنْ كِتَابَتِهَا شَيْئًا وَأَرَادَتْ عَائِشَةُ أَنْ تُؤَدِّيَ عَنْهَا كِتَابَتَهَا بِالْكُلِّيَّةِ وَذَكَرَتْهُ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ وَتَرَكَ رَسُولُ اللَّه النُّكْرَ عَلَيْهَا، وَلَمْ يَقُلْ إِنَّهَا تَسْتَحِقُّ أَنْ يُحَطَّ عَنْهَا بَعْضُ كِتَابَتِهَا فَثَبَتَ قَوْلُنَا. وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: لَوْ كَانَ الْإِيتَاءُ وَاجِبًا لَكَانَ وُجُوبُهُ مُتَعَلِّقًا بِالْعَقْدِ فَيَكُونُ الْعَقْدُ مُوجِبًا/ لَهُ وَمُسْقِطًا لَهُ وَذَلِكَ مُحَالٌ لِتَنَافِي الْإِسْقَاطِ وَالْإِيجَابِ الثَّانِي: لَوْ كَانَ الْحَطُّ وَاجِبًا لَمَا احْتَاجَ إِلَى أَنْ يُضَعَ عَنْهُ بَلْ كَانَ يَسْقُطُ الْقَدْرُ الْمُسْتَحَقُّ كَمَنْ لَهُ عَلَى إِنْسَانٍ دَيْنٌ ثُمَّ حَصَلَ لِذَلِكَ الْآخَرِ عَلَى الْأَوَّلِ مِثْلُهُ فَإِنَّهُ يَصِيرُ قِصَاصًا، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ قَدْرُ الْإِيتَاءِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا أَوْ مَجْهُولًا فَإِنْ كَانَ مَعْلُومًا وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْكِتَابَةُ بِأَلْفَيْنِ فَيُعْتَقُ إِذَا أَدَّى ثَلَاثَةَ آلَافٍ. وَالْكِتَابَةُ أَرْبَعَةُ آلَافٍ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ أَدَاءَ جَمِيعِهَا مَشْرُوطٌ فَلَا يُعْتَقُ بِأَدَاءِ بَعْضِهَا،

İstidlal vechi şudur: Berîre mükâtebe bedelinden hiçbir şey ödememişti ve Âişe onun mükâtebesini tamamen ödemek istemiş, bunu da Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikretmiştir. Resûlullah ona itiraz etmemiş ve mükâtebe bedelinden bir kısmının düşülmesini hak ettiğini söylememiştir; böylece bizim görüşümüz sabit olmuştur. Kıyasa gelince; iki vecihtendir: Birincisi: Eğer verme vacip olsaydı, onun vücubu akde taalluk ederdi; böylece akit hem onu vacip kılan hem de onu düşüren olurdu ki bu, düşürme ile vacip kılmanın birbirine zıt olması sebebiyle muhaldir. İkincisi: Eğer düşmek vacip olsaydı, efendinin onu düşmesine ihtiyaç kalmaz, bilakis hak edilen miktar kendiliğinden düşerdi; nitekim bir insanın başka birinde alacağı olup da o diğerinin de birincisinde aynı miktarda alacağı olduğunda takas (kısas) olması gibi. Eğer böyle olsaydı, verilecek miktar ya malum ya da meçhul olurdu. Eğer malum olsaydı, mükâtebenin iki bin olması vacip olurdu; böylece mükâtebe dört bin iken üç bin ödediğinde azat olurdu. Bu ise bâtıldır; zira tamamının ödenmesi şarttır ve bir kısmının ödenmesiyle azat olunmaz.

وَلِأَنَّهُ ﵇ قَالَ: «الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ»

Zira O (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Mükâtep, üzerinde bir dirhem kaldığı sürece köledir.”

وَإِنْ كَانَ مَجْهُولًا صَارَتِ الْكِتَابَةُ مَجْهُولَةً لِأَنَّ الْبَاقِيَ بَعْدَ الْحَطِّ مَجْهُولٌ فَيَصِيرُ بِمَنْزِلَةِ مَنْ كَاتَبَ عَبْدَهُ عَلَى أَلْفِ دِرْهَمٍ إِلَّا شَيْئًا وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ واللَّه أَعْلَمُ.

Şayet meçhul olsaydı, mükâtebe de meçhul hale gelirdi; çünkü düşüldükten sonra kalan miktar meçhul olurdu ve bu da kölesiyle “bir şey müstesna bin dirhem” üzerine mükâtebe yapan kimse mesabesinde olurdu ki bu caiz değildir. Allah en iyisini bilir.

الْحُكْمُ الْعَاشِرُ الْإِكْرَاهُ عَلَى الزِّنَا

Onuncu Hüküm: Zinaya Zorlama

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” kavli.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَا يَلْزَمُ مِنْ تَزْوِيجِ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ وَكِتَابَتِهِمْ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالْمَنْعِ مِنْ إِكْرَاهِ الْإِمَاءِ عَلَى الْفُجُورِ، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

Bil ki O Teâlâ, köle ve cariyelerin evlendirilmesi ve mükâtebe yapılması hususunda gerekeni beyan edince, bunun ardından cariyelerin fuhşa zorlanmasını yasaklamayı getirdi. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهَا عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: كَانَ لِعَبْدِ اللَّه بْنِ أُبَيٍّ الْمُنَافِقِ سِتُّ جَوَارٍ مُعَاذَةُ وَمُسَيْكَةُ وَأُمَيْمَةُ وَعَمْرَةُ وَأَرْوَى وَقُتَيْلَةُ يُكْرِهُهُنَّ عَلَى الْبِغَاءِ وَضَرَبَ عَلَيْهِنَّ ضَرَائِبَ فَشَكَتِ [ا] ثَنَتَانِ مِنْهُنَّ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فنزلت الْآيَةُ وَثَانِيهَا: أَنَّ عَبْدَ اللَّه بْنِ أُبَيٍّ أَسَرَ رَجُلًا فَرَاوَدَ الْأَسِيرُ جَارِيَةَ عَبْدِ اللَّه وَكَانَتِ الْجَارِيَةُ مُسْلِمَةً فَامْتَنَعَتِ الْجَارِيَةُ لِإِسْلَامِهَا وَأَكْرَهَهَا ابْنُ أُبَيٍّ عَلَى ذَلِكَ، رَجَاءَ أَنْ تَحْمِلَ مِنَ الْأَسِيرِ فَيَطْلُبَ فِدَاءَ وَلَدِهِ فَنَزَلَتْ وَثَالِثُهَا:

Birinci Mesele: Ayetin iniş sebebi hususunda birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Münafık Abdullah b. Übeyy'in Muâze, Müseyke, Ümeyme, Amre, Ervâ ve Kuteyle adında altı cariyesi vardı. Onları fuhşa zorlar ve kendilerine haraç bağlardı. Onlardan ikisi Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyette bulundu, bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: Abdullah b. Übeyy bir adamı esir almıştı; esir, Abdullah'ın cariyesine yanaşmak istedi. Cariye Müslüman idi; Müslümanlığı sebebiyle imtina etti. İbn Übeyy ise esirden hamile kalır da çocuğun fidyesini talep eder ümidiyle onu buna zorladı; bunun üzerine ayet indi. Üçüncüsü:

رَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: «جَاءَ عَبْدُ اللَّه بْنُ أُبَيٍّ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ وَمَعَهُ جَارِيَةٌ مِنْ أَجْمَلِ النِّسَاءِ تُسَمَّى مُعَاذَةُ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه هَذِهِ لِأَيْتَامِ فُلَانٍ أَفَلَا نَأْمُرُهَا بِالزِّنَا فَيُصِيبُونَ مِنْ مَنَافِعِهَا؟

Ebû Sâlih'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Abdullah b. Übeyy, yanında Muâze adında kadınların en güzellerinden bir cariye ile Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bu, falanın yetimlerinindir; ona zina etmesini emretmeyelim mi ki onlar da onun gelirinden faydalansınlar?’ dedi.

فَقَالَ ﵊ لَا فَأَعَادَ الْكَلَامَ» فَنَزَلَتِ الْآيَةُ

O (aleyhisselâm): ‘Hayır’ buyurdu. O sözünü tekrarladı.” Bunun üzerine bu ayet indi.

وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّه «جَاءَتْ جَارِيَةٌ لِبَعْضِ النَّاسِ فَقَالَتْ إِنَّ سَيِّدِي يُكْرِهُنِي عَلَى الْبِغَاءِ» فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

Câbir b. Abdillâh ise şöyle demiştir: “Bazı insanların cariyesi gelip: ‘Efendim beni fuhşa zorluyor’ dedi.” Bunun üzerine bu ayet indi.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْإِكْرَاهُ إِنَّمَا يَحْصُلُ مَتَى حَصَلَ التَّخْوِيفُ بِمَا يَقْتَضِي تَلَفَ النَّفْسِ فَأَمَّا بِالْيَسِيرِ مِنَ الْخَوْفِ فَلَا تَصِيرُ مُكْرَهَةً، فَحَالُ الْإِكْرَاهِ عَلَى الزِّنَا كَحَالِ الْإِكْرَاهِ عَلَى كَلِمَةِ الْكُفْرِ وَالنَّصُّ وَإِنْ كَانَ مُخْتَصًّا بِالْإِمَاءِ إِلَّا أَنَّ حَالَ الْحَرَائِرِ كَذَلِكَ.

İkinci Mesele: İkrah (zorlama), ancak canın telef olmasını gerektirecek derecede bir korkutma meydana geldiğinde hasıl olur; hafif bir korku ile ise zorlanmış sayılmaz. Dolayısıyla zinaya zorlanma hali, küfür kelimesine zorlanma hali gibidir. Nass her ne kadar cariyelere mahsus olsa da hür kadınların durumu da böyledir.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْعَرَبُ تَقُولُ لِلْمَمْلُوكِ فَتًى وَلِلْمَمْلُوكَةِ فَتَاةٌ، قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ

Üçüncü Mesele: Araplar erkek köleye feta (فَتًى), kadın köleye (cariyeye) ise fetât (فَتَاةٌ) derler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ} “[Oradan] geçtiklerinde delikanlısına dedi ki:”

[الْكَهْفِ: ٦٢] وَقَالَ: تُراوِدُ فَتاها [يُوسُفَ: ٣٠] وَقَالَ: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ [النِّسَاءِ: ٢٥] وفي الحديث/ «ليقل أحدكم فتاتي وَلَا يَقُلْ عَبْدِي وَأَمَتِي» .

[Kehf 62]; yine şöyle buyurmuştur: {تُراوِدُ فَتاها} “Delikanlısından murat almak istiyor” [Yûsuf 30]; yine şöyle buyurmuştur: {فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ} “O halde sağ ellerinizin mâlik olduğu mümin cariyelerinizden [alsın]” [Nisâ 25]. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “Sizden biri ‘kızım/cariyem’ (fetâtî) desin; ‘kulum’ (abdî) ve ‘cariyem’ (emetî) demesin.”

المسألة الرَّابِعَةُ: الْبِغَاءُ الزِّنَا يُقَالُ بَغَتْ تَبْغِي بِغَاءً فَهِيَ بَغِيٌّ.

Dördüncü Mesele: Bigâ (الْبِغَاءُ), zina demektir. “Bağat, tebğî, biğâen” (بَغَتْ تَبْغِي بِغَاءً) denir; kadın da “bağiyy” (بَغِيٌّ - fahişe) olur.

المسألة الْخَامِسَةُ: الَّذِي نَقُولُ بِهِ أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِكَلِمَةِ إِنَّ عَلَى الشَّيْءِ عُدِمَ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ اتِّفَاقُ أَهْلِ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ إِنْ لِلشَّرْطِ وَاتِّفَاقُهُمْ عَلَى أَنَّ الشَّرْطَ مَا يَنْتَفِي الْحُكْمُ عِنْدَ انْتِفَائِهِ، وَمَجْمُوعُ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ النَّقْلِيَّتَيْنِ، يُوجِبُ الْحُكْمَ بِأَنَّ الْمُعَلَّقَ بِكَلِمَةِ إِنَّ عَلَى الشَّيْءِ عُدِمَ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَاحْتَجَّ الْمُخَالِفُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَّقَ الْمَنْعَ مِنَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الْبِغَاءِ عَلَى إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ بِكَلِمَةِ إِنْ فَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتُمُوهُ لَزِمَ أَنْ لَا يَنْتَفِيَ الْمَنْعُ مِنَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الزِّنَا لَمْ تُوجَدْ إِرَادَةُ التَّحَصُّنِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَإِنَّهُ سَوَاءٌ وُجِدَتْ إِرَادَةُ التَّحَصُّنِ أَوْ لَمْ تُوجَدْ فَإِنَّ الْمَنْعَ مِنَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الزِّنَا حَاصِلٌ وَالْجَوَابُ: لَا نِزَاعَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي جَوَازَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الزِّنَا عِنْدَ عَدَمِ إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ وَلَكِنَّهُ فَسَدَ ذَلِكَ لِامْتِنَاعِهِ فِي نَفْسِهِ لِأَنَّهُ مَتَى لَمْ تُوجَدُ إِرَادَةُ التَّحَصُّنِ فِي حَقِّهَا لَمْ تَكُنْ كَارِهَةً لِلزِّنَا، وَحَالُ كَوْنِهَا غَيْرَ كَارِهَةٍ لِلزِّنَا يَمْتَنِعُ إِكْرَاهُهَا عَلَى الزِّنَا فَامْتَنَعَ ذَلِكَ لِامْتِنَاعِهِ فِي نَفْسِهِ وَذَاتِهِ، وَمِنَ النَّاسِ مِنْ ذَكَرَ فِيهِ جَوَابًا آخَرَ وَهُوَ أَنَّ غَالِبَ الْحَالِ أَنَّ الْإِكْرَاهَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ، وَالْكَلَامُ الْوَارِدُ عَلَى سَبِيلِ الْغَالِبِ لَا يَكُونُ لَهُ مَفْهُومُ الْخِطَابِ كَمَا أَنَّ الْخُلْعَ يَجُوزُ فِي غَيْرِ حَالَةِ الشِّقَاقِ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ الْغَالِبُ وُقُوعَ الْخُلْعِ فِي حَالَةِ الشِّقَاقِ لَا جَرَمَ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٩] مَفْهُومٌ وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [النِّسَاءِ: ١٠١] وَالْقَصْرُ لَا يَخْتَصُّ بِحَالِ الْخَوْفِ وَلَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَجْرَاهُ عَلَى سَبِيلِ الْغَالِبِ، فكذا هاهنا وَالْجَوَابُ: الثَّالِثُ مَعْنَاهُ إِذَا أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِأَنَّ الْقِصَّةَ الَّتِي وَرَدَتِ الْآيَةُ فِيهَا كَانَتْ كَذَلِكَ على ما رويناه أَنَّ جَارِيَةَ عَبْدِ اللَّه بْنِ أُبَيٍّ أَسْلَمَتْ وَامْتَنَعَتْ عَلَيْهِ طَلَبًا لِلْعَفَافِ فَأَكْرَهَهَا فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُوَافِقَةً لِذَلِكَ، نَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا [الْبَقَرَةِ: ٢٣] أَيْ وَإِذَا كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ.

Beşinci Mesele: Bizim savunduğumuz görüş şudur: “İn” (إِنْ) edatıyla bir şeye bağlanan hüküm, o şey bulunmadığında bulunmaz (yok olur). Bunun delili ise, dil ehlinin “in” edatının şart için olduğunda ve şartın, kendisi yok olduğunda hükmün de yok olduğu şey olduğunda ittifak etmiş olmalarıdır. Bu iki naklî öncülün toplamı, “in” edatıyla bir şeye bağlanan hükmün, o şey yok olduğunda yok olacağına hükmetmeyi gerektirir. Muhalif olan ise bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Sübhânehu ve Teâlâ, fuhşa zorlamayı yasaklamayı “in” edatıyla iffetli olma iradesine bağlamıştır. Eğer durum sizin zikrettiğiniz gibi olsaydı, iffetli olma iradesi bulunmadığında zinaya zorlamanın yasaklığının ortadan kalkması gerekirdi ki bu bâtıldır. Zira ister iffetli olma iradesi bulunsun ister bulunmasın, zinaya zorlamanın yasaklığı sabittir. Cevap: Ayetin zahirinin, iffetli olma iradesi bulunmadığında zinaya zorlamanın caiz olmasını gerektirdiğinde ihtilaf yoktur; fakat bu durum kendi içinde imkânsız (muhal) olması sebebiyle geçersizdir. Çünkü onun hakkında iffetli olma iradesi bulunmadığı zaman zinadan nefret ediyor (kerih görüyor) olmaz; zinadan nefret etmediği bir halde ise onun zinaya zorlanması imkânsızdır. Dolayısıyla bu, bizâtihi ve kendi içinde imkânsız olması sebebiyle vuku bulmaz. İnsanlardan kimi de bu hususta başka bir cevap vermiş ve şöyle demiştir: Galip olan hal şudur ki zorlama ancak iffetli olma iradesi bulunduğunda gerçekleşir. Galip olan duruma göre varid olan sözün ise mefhûm-i hitabı (mefhûm-i muhalifi) olmaz. Nitekim hul' (boşanma bedeli) geçimsizlik hali dışında da caizdir; fakat hul'un vuku bulması çoğunlukla geçimsizlik halinde olduğu için şüphesiz Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “Eğer onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının fidye vermesinde (kurtulmalık ödemesinde) ikisine de bir günah yoktur” [Bakara 229] kavlinin mefhûmu yoktur. Yine Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: {وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, inkâr edenlerin size fenalık yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” [Nisâ 101]. Oysa kısaltma korku haline mahsus değildir; fakat Sübhânehu onu galip olan duruma göre zikretmiştir; burada da böyledir. Üçüncü cevap: Bunun anlamı “iffetli olmayı istedikleri zaman” (izâ erodne tehasunan) demektir. Çünkü rivayet ettiğimize göre ayetin indiği hadise de böyle gerçekleşmişti: Abdullah b. Übeyy'in cariyesi Müslüman olmuş ve iffet talep ederek ona karşı koymuştu; o da onu zorlamıştı ve ayet buna mutabık olarak inmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا} “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz” [Bakara 23] yani “şüphe içinde olduğunuz zaman” kavlidir.

المسألة السَّادِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ مِنْ إِكْرَاهِهِنَّ عَلَى الزِّنَا فَفِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُمْ إِكْرَاهَهُنَّ عَلَى النِّكَاحِ فَلَيْسَ لَهَا أَنْ تَمْتَنِعَ عَلَى السَّيِّدِ إِذَا زَوَّجَهَا بَلْ لَهُ أَنْ يكرهها على ذلك وهذه الدلالة دَلِيلِ الْخِطَابِ.

Altıncı Mesele: Teâlâ onları zinaya zorlamayı yasaklayınca, bunda onları nikâha zorlama haklarının olduğuna delalet eden bir husus vardır. Dolayısıyla efendisi onu evlendirdiğinde cariyenin buna karşı koyma hakkı yoktur, bilakis efendinin onu buna zorlama hakkı vardır. Bu delalet de delîlü'l-hitâb (mefhûm-i muhalif) türündendir.

أَمَّا قَوْلُهُ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً أَيْ تَعَفُّفًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا يَعْنِي كسبهن وأولادهن.

O'nun: {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً} “İffetli kalmak isterlerse” yani namuslu kalmak [isterlerse]; {لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا} “dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için” kavline gelince; yani onların kazançlarını ve çocuklarını [elde etmek için demektir].

أما قوله: وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ [بَيَانٌ] أَنَّهُ تَعَالَى غَفُورٌ رَحِيمٌ لِلْمُكْرِهِ أَوْ لِلْمُكْرَهَةِ لَا جَرَمَ ذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ بِهِنَّ، لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ أَزَالَ الْإِثْمَ وَالْعُقُوبَةَ، لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ عُذْرٌ لِلْمُكْرَهَةِ، أَمَّا الْمُكْرِهُ فَلَا عُذْرَ لَهُ فِيمَا فَعَلَ الثَّانِي: الْمُرَادُ فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ بِالْمُكْرِهِ بِشَرْطِ التَّوْبَةِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَلَى التَّفْسِيرِ/ الْأَوَّلِ لَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا الْإِضْمَارِ، وَعَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي يحتاج إليه.

O'nun: {وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” kavline gelince: Bil ki ayette Teâlâ'nın zorlayan için mi yoksa zorlanan için mi bağışlayıcı ve merhametli olduğuna dair [bir açıklama] yoktur. Bu sebeple bu hususta iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Şüphesiz Allah onlara (zorlanan kadınlara) karşı çok bağışlayıcı ve çok merhametlidir; çünkü zorlama günahı ve cezayı ortadan kaldırmıştır, zira zorlama zorlanan için bir özürdür; zorlayana gelince, onun yaptığı şeyde hiçbir özrü yoktur. İkincisi: Murad, tövbe şartıyla zorlayan için çok bağışlayıcı ve çok merhametlidir [demektir]. Bu ise zayıftır; çünkü birinci tefsire göre bu takdire (gizli tutmaya) ihtiyaç yoktur, ikinci tefsire göre ise buna ihtiyaç vardır.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٤]

[Nûr Suresi (24), Âyet 34]

وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)

{وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik. (34)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ هَذِهِ الْأَحْكَامَ وَصَفَ الْقُرْآنَ بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ أَيْ مُفَصِّلَاتٍ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مُبَيِّنَاتٍ بِكَسْرِ الْيَاءِ

Bil ki O Sübhânehu, bu surede bu hükümleri zikredince Kur'ân'ı üç sıfatla vasfetmiştir: Birincisi: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik” kavlidir; yani açıklanmış/tafsilatlı [ayetler] demektir. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs “mübeyyinât” kelimesini yâ harfinin kesresiyle okumuşlardır;

عَلَى مَعْنَى أَنَّهَا تُبَيِّنُ لِلنَّاسِ كَمَا قَالَ: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٥] أَوْ تَكُونُ مِنْ بَيَّنَ بِمَعْنَى تَبَيَّنَ، وَمِنْهُ الْمَثَلُ: قَدْ بَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا:

bu, O'nun: {بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} “Açık ve anlaşılır bir Arapça lisan ile” [Şuarâ 195] kavlinde olduğu gibi insanlara açıklayıcı olduğu manasındadır; yahut tebeyyene (açığa çıktı) anlamında beyyene fiilinden gelir ki “iki gözü olana sabah apaçık oldu” darbımeseli de bundandır. İkincisi: {وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} “ve sizden önce gelip geçenlerden bir misal” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ بِالْمَثَلِ مَا ذُكِرَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ إِقَامَةِ الْحُدُودِ فَأَنْزَلَ فِي الْقُرْآنِ مِثْلَهُ، وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَمَثَلًا أَيْ شَبَهًا مِنْ حَالِهِمْ بِحَالِكُمْ فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ، يَعْنِي بَيَّنَّا لَكُمْ مَا أَحْلَلْنَا بِهِمْ مِنَ الْعِقَابِ لِتَمَرُّدِهِمْ عَلَى اللَّه تَعَالَى، فَجَعَلْنَا ذَلِكَ مَثَلًا لَكُمْ لِتَعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِذَا شَارَكْتُمُوهُمْ فِي الْمَعْصِيَةِ كُنْتُمْ مِثْلَهُمْ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ، وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ وَالْمُرَادُ بِهِ الْوَعِيدُ وَالتَّحْذِيرُ مِنْ فِعْلِ الْمَعَاصِي وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّهُ مَوْعِظَةٌ لِلْكُلِّ، لَكِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْمُتَّقِينَ بِالذِّكْرِ لِلْعِلَّةِ الَّتِي ذكرناها في قوله: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ وهاهنا آخر الكلام في الأحكام.

Teâlâ'nın misalden muradı, Tevrat ve İncil'de hadlerin ikamesine dair zikredilen husustur; nitekim Kur'ân'da da onun bir benzerini indirmiştir. Bu Dahhâk'ın görüşüdür. İkincisi: {وَمَثَلًا} “ve bir misal” kavli, yani elçileri yalanlama konusunda onların hali ile sizin haliniz arasındaki benzerliktir; yani Allah Teâlâ'ya karşı başkaldırmaları sebebiyle onların başına getirdiğimiz azabı size açıkladık ve bunu sizin için bir ibret/misal kıldık ki günaha ortak olduğunuz takdirde azabı hak etmede de onlar gibi olacağınızı bilesiniz. Bu da Mukâtil'in görüşüdür. Üçüncüsü: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “ve takva sahipleri için bir öğüt” kavlidir. Bundan murat günahları işlemekten sakındırma ve tehdittir. Bunun herkes için bir öğüt olduğunda şüphe yoktur; fakat O Teâlâ, {هُدىً لِلْمُتَّقِينَ} “müttakiler için bir hidayettir” kavlinde zikrettiğimiz illet sebebiyle takva sahiplerini zikretmeye tahsis etmiştir. Ahkâm konusundaki sözün sonu burasıdır.

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٥]

[Nûr Suresi (24), Âyet 35]

اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)

{اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)} “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik (oyuk) gibidir. O kandil bir cam içindedir. O cam ise sanki incimsi (parlak) bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş değmese bile neredeyse ışık verecektir. Nur üstüne nurdur! Allah dilediği kimseyi nuruna hidayet eder. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (35)”

الْقَوْلُ فِي الْإِلَهِيَّاتِ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَثَلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: فِي بَيَانِ أَنَّ دَلَائِلَ الْإِيمَانِ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ أديان الكفرة في نهاية الظلمة والخفاء.

İlahiyat Konusundaki Açıklamalar: Bil ki Teâlâ iki misal zikretmiştir: Birincisi: İmanın delillerinin son derece apaçık olduğunu beyan hususunda; ikincisi: Kâfirlerin dinlerinin son derece karanlık ve gizli olduğunu beyan hususunda.

أَمَّا الْمَثَلُ الْأَوَّلُ فَهُوَ قَوْلُهُ ﷾:

Birinci misale gelince, O Azze ve Celle'nin şu kavlidir:

اعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُرَتَّبٌ عَلَى فُصُولٍ:

Bil ki bu ayetteki kelam fasıllar üzere tertip edilmiştir:

الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِي إِطْلَاقِ اسْمِ النُّورِ عَلَى اللَّه تَعَالَى

Birinci Fasıl: Nur İsminin Allah Teâlâ'ya Islak Edilmesi (Verilmesi) Hakkında

اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ النُّورِ مَوْضُوعٌ فِي اللُّغَةِ لِهَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ الْفَائِضَةِ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنَّارِ عَلَى الْأَرْضِ وَالْجُدْرَانِ وَغَيْرِهِمَا، وَهَذِهِ الْكَيْفِيَّةُ يَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ إِلَهًا لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ إِنْ كَانَتْ عِبَارَةً عَنِ الْجِسْمِ كَانَ الدَّلِيلُ الدَّالُّ عَلَى حُدُوثِ الْجِسْمِ دَالًّا عَلَى حُدُوثِهَا، وَإِنْ كَانَتْ عرضا فمتى ثَبَتَ حُدُوثُ جَمِيعِ الْأَعْرَاضِ الْقَائِمَةِ بِهِ وَلَكِنَّ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ إِنَّمَا تَثْبُتُ بَعْدَ إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْحُلُولَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ وَثَانِيهَا: أَنَّا سَوَاءٌ قُلْنَا النُّورُ جِسْمٌ أَوْ أَمْرٌ حَالٌّ فِي الْجِسْمِ فَهُوَ مُنْقَسِمٌ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ جِسْمًا فَلَا شَكَّ فِي أَنَّهُ مُنْقَسِمٌ، وَإِنْ كَانَ حَالًّا فِيهِ، فَالْحَالُّ فِي الْمُنْقَسِمِ مُنْقَسِمٌ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالنُّورُ مُنْقَسِمٌ وَكُلُّ مُنْقَسِمٍ فَإِنَّهُ يَفْتَقِرُ فِي تَحَقُّقِهِ إِلَى تَحَقُّقِ أَجْزَائِهِ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهِ غَيْرُهُ، وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ فَهُوَ فِي تَحَقُّقِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الْغَيْرِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ مُحْدَثٌ بِغَيْرِهِ، فَالنُّورُ مُحْدَثٌ فَلَا يَكُونُ إِلَهًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا النُّورَ الْمَحْسُوسَ لَوْ كَانَ هُوَ اللَّه لَوَجَبَ أَنْ لَا يَزُولَ هَذَا النُّورُ لِامْتِنَاعِ الزَّوَالِ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا النُّورَ الْمَحْسُوسَ يَقَعُ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ وَالْكَوَاكِبِ. وَذَلِكَ

Bil ki nur lafzı lügatte; güneş, ay ve ateşten yeryüzüne, duvarlara ve bunların dışındaki şeylere yayılan bu keyfiyet (nitelik) için vazedilmiştir. Bu keyfiyetin ilah olması ise birkaç vecihten ötürü imkânsızdır: Birincisi: Bu keyfiyet şayet cisimden ibaret ise cismin hudûsuna (sonradan var edildiğine) delalet eden delil, onun da hudûsuna delalet eder. Şayet bir araz ise [cisimde] kaim olan bütün arazların hudûsu sabit olduğunda [onun da hudûsu sabit olur]; lakin bu öncül ancak Allah Teâlâ hakkında hulûlün muhal olduğuna dair delil ortaya konduktan sonra sabit olur. İkincisi: Biz ister nurun bir cisim olduğunu, ister cisme hulûl eden bir durum olduğunu söyleyelim, o bölünebilirdir. Zira şayet cisim ise bölünebilir olduğunda şüphe yoktur; şayet onda hulûl eden bir şey ise bölünebilen şeyde bulunan da bölünebilirdir. Her iki takdire göre de nur bölünebilirdir. Bölünebilen her şey ise varlığının gerçekleşmesinde cüzlerinin gerçekleşmesine muhtaçtır; cüzlerinin her biri ise onun gayrıdır (kendisinden başkasıdır). Muhtaç olan her şey de varlığının gerçekleşmesinde başkasına muhtaçtır. Başkasına muhtaç olan ise bizâtihi mümkün ve başkası vasıtasıyla hâdistir (sonradan olmadır). O halde nur hâdistir, dolayısıyla ilah olamaz. Üçüncüsü: Şayet bu duyulur nur Allah olsaydı, Allah Teâlâ hakkında zeval (yok olmak/kaybolmak) imkânsız olduğu için bu nurun zail olmaması gerekirdi. Dördüncüsü: Bu duyulur nur, güneşin ve yıldızların doğmasıyla meydana gelir. Bu ise...

عَلَى اللَّه مُحَالٌ وَخَامِسُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَارَ لَوْ كَانَتْ أَزَلِيَّةً لَكَانَتْ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَحَرِّكَةً أَوْ سَاكِنَةً، لَا جَائِزَ أَنْ تَكُونَ مُتَحَرِّكَةً لِأَنَّ الْحَرَكَةَ مَعْنَاهَا الِانْتِقَالُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ فَالْحَرَكَةُ مَسْبُوقَةٌ بِالْحُصُولِ فِي الْمَكَانِ الْأَوَّلِ. وَالْأَزَلِيُّ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِالْغَيْرِ فَالْحَرَكَةُ الْأَزَلِيَّةُ مُحَالٌ. وَلَا جَائِزَ أَنْ تَكُونَ سَاكِنَةً لِأَنَّ السُّكُونَ لَوْ كَانَ أَزَلِيًّا لَكَانَ مُمْتَنِعَ الزَّوَالِ لَكِنَّ السُّكُونَ جَائِزُ الزَّوَالِ، لِأَنَّا نَرَى الْأَنْوَارَ تَنْتَقِلُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى حُدُوثِ الْأَنْوَارِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ النُّورَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جِسْمًا أَوْ كَيْفِيَّةً قَائِمَةً بِالْجِسْمِ، وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّا قَدْ نَعْقِلُ الْجِسْمَ جِسْمًا مَعَ الذُّهُولِ عَنْ كَوْنِهِ نَيِّرًا وَلِأَنَّ الْجِسْمَ قَدْ يَسْتَنِيرُ بَعْدَ أَنْ كَانَ مُظْلِمًا فَثَبَتَ الثَّانِي لَكِنَّ الْكَيْفِيَّةَ الْقَائِمَةَ بِالْجِسْمِ مُحْتَاجَةٌ إِلَى الْجِسْمِ، وَالْمُحْتَاجُ إِلَى الْغَيْرِ لَا يَكُونُ إِلَهًا، وَبِمَجْمُوعِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ يَبْطُلُ قَوْلُ الْمَانَوِيَّةِ الَّذِينَ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْإِلَهَ سُبْحَانَهُ هُوَ النُّورُ الْأَعْظَمُ. وَأَمَّا الْمُجَسِّمَةُ الْمُعْتَرِفُونَ بِصِحَّةِ الْقُرْآنِ فَيُحْتَجُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِهِمْ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَلَوْ كَانَ نُورًا لَبَطَلَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْأَنْوَارَ كُلَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَثَلُ نُورِهِ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ لَيْسَ ذَاتُهُ نَفْسَ النُّورِ بَلِ النُّورُ مُضَافٌ إِلَيْهِ. وَكَذَا قَوْلُهُ:

Allah hakkında muhaldir. Beşincisi: Şayet bu nurlar ezelî olsaydı, ya hareketli ya da hareketsiz (sakin) olurlardı. Hareketli olmaları caiz değildir; zira hareketin anlamı bir mekândan başka bir mekâna intikal etmektir; dolayısıyla hareket, birinci mekânda bulunmuş olmakla öncelenmiştir. Ezelî olanın ise başkasıyla öncelenmiş olması imkânsızdır; dolayısıyla ezelî hareket muhaldir. Hareketsiz olmaları da caiz değildir; zira sükûn ezelî olsaydı zeval bulması imkânsız olurdu; halbuki sükûnun zeval bulması caizdir, nitekim nurların bir mekândan başka bir mekâna intikal ettiğini görmekteyiz; bu da nurların sonradan yaratılmış olduğuna delalet eder. Altıncısı: Nur ya bir cisimdir yahut cisimde kaim bir keyfiyettir. Birincisi muhaldir; zira biz cismi nurani olmasından gafil olarak da cisim olarak aklederiz ve çünkü cisim karanlık iken sonradan nurlanabilir; böylece ikincisi sabit olur. Fakat cisimde kaim olan keyfiyet cisme muhtaçtır; başkasına muhtaç olan ise ilah olamaz. Bütün bu delillerin toplamıyla, İlah'ın (Sübhânehu) en büyük nur olduğuna inanan Maniheistlerin (Mâneviyye) görüşü bâtıl olur. Kur'ân'ın sıhhatini kabul eden Mücessime'ye gelince; onların sözünün bâtıllığına iki vecihle delil getirilir: Birincisi: O'nun: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavlidir; şayet O nur olsaydı bu [hüküm] bâtıl olurdu, çünkü nurların hepsi birbirine benzerdir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli, O'nun zatının nurun kendisi olmadığına, bilakis nurun O'na izafe edildiğine sarihtir. O'nun şu buyruğu da böyledir:

يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ يَقْتَضِي ظَاهِرُهُ أَنَّهُ فِي ذَاتِهِ نُورٌ. وقوله: مَثَلُ نُورِهِ يقتضي أن لا أَنْ لَا يَكُونَ هُوَ فِي ذَاتِهِ نُورًا وَبَيْنَهُمَا تَنَاقُضٌ، قُلْنَا نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُكَ زَيْدٌ/ كَرَمٌ وَجُودٌ، ثُمَّ تَقُولُ يُنْعِشُ النَّاسَ بِكَرَمِهِ وَجُودِهِ، وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ لَا تَنَاقُضَ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ ﷾: وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] وَذَلِكَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَاهِيَّةَ النُّورِ مَجْعُولَةٌ للَّه تَعَالَى فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ نُورًا، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَالْعُلَمَاءُ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ النُّورَ سَبَبٌ لِلظُّهُورِ وَالْهِدَايَةُ لَمَّا شَارَكَتِ النُّورَ فِي هذا النُّورَ فِي هَذَا الْمَعْنَى صَحَّ إِطْلَاقُ اسْمِ النُّورِ عَلَى الْهِدَايَةِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] .

{يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ} “Allah dilediği kimseyi nuruna hidayet eder”. Şayet: “{اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ} ‘Allah, göklerin nurudur’ kavlinin zahiri O'nun bizâtihi nur olmasını iktiza eder; {مَثَلُ نُورِهِ} ‘O'nun nurunun misali’ kavli ise O'nun bizâtihi nur olmamasını iktiza eder, dolayısıyla ikisi arasında tenakuz (çelişki) vardır” denilirse; deriz ki: Bu ayetin benzeri senin: ‘Zeyd keremdir, cömertliktir’ deyip ardından ‘İnsanları keremi ve cömertliği ile ihya eder’ demendir; bu üsluba göre bir çelişki yoktur. Üçüncüsü: O Azze ve Celle'nin: {وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ} “Karanlıkları ve nuru var etti” [En'âm 1] kavlidir; bu da nurun mahiyetinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna sarihtir, binaenaleyh İlah'ın nur olması imkânsızdır. Böylece tevilin zorunlu olduğu sabit olmuştur. Âlimler bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Nur zuhurun (açığa çıkmanın) sebebidir; hidayet de bu manada nura ortak olunca, hidayete nur isminin verilmesi sahih olmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ} “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır” [Bakara 257] kavli gibidir.

وَقَوْلِهِ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] وَقَالَ: وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا [الشُّورَى: ٥٢] فَقَوْلُهُ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ ذو نور السموات وَالْأَرْضِ وَالنُّورُ هُوَ الْهِدَايَةُ وَلَا تَحْصُلُ إِلَّا لأهل السموات، والحاصل أن المراد اللَّه هادي أهل السموات وَالْأَرْضِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْأَكْثَرِينَ ﵃ وثانيها: المراد أنه مدبر السموات وَالْأَرْضِ بِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ وَحُجَّةٍ نَيِّرَةٍ فَوَصَفَ نَفْسَهُ بِذَلِكَ كَمَا يُوصَفُ الرَّئِيسُ الْعَالِمُ بِأَنَّهُ نُورُ الْبَلَدِ، فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ مُدَبِّرَهُمْ تَدْبِيرًا حَسَنًا فَهُوَ لَهُمْ كَالنُّورِ الَّذِي يُهْتَدَى بِهِ إِلَى مَسَالِكِ الطُّرُقِ، قَالَ جَرِيرٌ:

Yine O'nun: {أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine bir nur verdiğimiz kimse...” [En'âm 122] kavli ve: {وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا} “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık” [Şûrâ 52] kavli gibidir. Dolayısıyla O'nun: {اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavli, göklerin ve yerin nurunun sahibidir demektir; nur da hidayettir ve bu da ancak gökler ve yer ehli için hasıl olur. Hâsılı kelam, murat “Allah gökler ve yer ehlinin hidayet edicisidir” demektir ki bu İbn Abbâs'ın ve ekseriyetin (radıyallâhu anhüm) görüşüdür. İkincisi: Murad O'nun, gökleri ve yeri üstün bir hikmet ve parlak bir hüccetle tedbir edip yönettiğidir. Âlim bir liderin ‘şehrin nurudur’ diye vasfedilmesi gibi, O da kendini böyle vasfetmiştir. Zira onları güzelce yönettiğinde, yolların güzergâhlarına kendisiyle hidayet bulunan nur gibi onlar için nur mesabesindedir. Cerîr şöyle demiştir:

وَأَنْتَ لَنَا نُورٌ وَغَيْثٌ وَعِصْمَةٌ

“Sen bizim için bir nursun, yağmursun ve koruyucusun.”

وَهَذَا اخْتِيَارُ الْأَصَمِّ وَالزَّجَّاجِ وَثَالِثُهَا: المراد ناظم السموات وَالْأَرْضِ عَلَى التَّرْتِيبِ الْأَحْسَنِ فَإِنَّهُ قَدْ يُعَبَّرُ بِالنُّورِ عَلَى النِّظَامِ، يُقَالُ مَا أَرَى لِهَذَا الأمر نورا ورابعها: معناه منور السموات وَالْأَرْضِ ثُمَّ ذَكَرُوا فِي هَذَا الْقَوْلِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مُنَوِّرُ السَّمَاءِ بِالْمَلَائِكَةِ وَالْأَرْضِ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالثَّانِي: مُنَوِّرُهَا بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ زَيَّنَ السَّمَاءَ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ وَزَيَّنَ الْأَرْضَ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَالْحَسَنِ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالْأَقْرَبُ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ لِأَنَّ قَوْلَهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالنُّورِ الْهِدَايَةُ إِلَى الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّيْخَ الْغَزَالِيَّ ﵀ صَنَّفَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكِتَابَ الْمُسَمَّى بِمِشْكَاةِ الْأَنْوَارِ، وَزَعَمَ أَنَّ اللَّه نُورٌ فِي الْحَقِيقَةِ بَلْ لَيْسَ النُّورُ إِلَّا هُوَ، وَأَنَا أَنْقُلُ مُحَصِّلَ مَا ذَكَرَهُ

Bu, Esam ile Zeccâc'ın tercihidir. Üçüncüsü: Murad gökleri ve yeri en güzel tertip üzere nizamlayan/düzenleyendir; nitekim düzen için de bazen nur tabiri kullanılır, mesela ‘bu iş için bir nur (düzen) göremiyorum’ denir. Dördüncüsü: Bunun manası gökleri ve yeri nurlandıran (aydınlatan) demektir. Sonra bu görüşte üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: O'nun semayı meleklerle, yeri ise peygamberlerle aydınlatan olduğudur. İkincisi: Onları güneş, ay ve yıldızlarla aydınlatan olduğudur. Üçüncüsü: O'nun semayı güneş, ay ve yıldızlarla süslediği; yeri ise peygamberler ve âlimlerle süslediğidir ki bu Übeyy b. Kâ'b, Hasan ve Ebü'l-Âliye'den rivayet edilmiştir. En yakın olanı ise birinci görüştür; zira ayetin sonundaki: {يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ} “Allah dilediği kimseyi nuruna hidayet eder” kavli, nurdan muradın ilme ve amele hidayet olduğuna delalet eder. Bil ki Şeyh Gazzâlî (rahimehullâh) bu ayetin tefsirinde Mişkâtü'l-Envâr adını verdiği kitabı telif etmiş ve Allah'ın hakikatte nur olduğunu, hatta nurun ancak O olduğunu iddia etmiştir. Ben de onun zikrettiklerinin hülasasını,

مَعَ زَوَائِدَ كَثِيرَةٍ تُقَوِّي كَلَامَهُ ثُمَّ نَنْظُرُ فِي صِحَّتِهِ وَفَسَادِهِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْصَافِ فَقَالَ: اسْمُ النُّورِ إِنَّمَا وُضِعَ لِلْكَيْفِيَّةِ الْفَائِضَةِ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنَّارِ عَلَى ظَوَاهِرِ هَذِهِ الْأَجْسَامِ الْكَثِيفَةِ، فَيُقَالُ اسْتَنَارَتِ الْأَرْضُ وَوَقَعَ نُورُ الشَّمْسِ عَلَى الثَّوْبِ وَنُورُ السِّرَاجِ عَلَى الْحَائِطِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ إِنَّمَا اخْتُصَّتْ بِالْفَضِيلَةِ وَالشَّرَفِ لِأَنَّ الْمَرْئِيَّاتِ تَصِيرُ بِسَبَبِهَا ظَاهِرَةً مُنْجَلِيَةً، ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ كَمَا يَتَوَقَّفُ إِدْرَاكُ هَذِهِ الْمَرْئِيَّاتِ عَلَى كَوْنِهَا مُسْتَنِيرَةً فَكَذَا يَتَوَقَّفُ عَلَى وُجُودِ الْعَيْنِ الْبَاصِرَةِ إِذِ الْمَرْئِيَّاتُ بَعْدَ اسْتِنَارَتِهَا لَا تَكُونُ ظَاهِرَةً فِي حَقِّ الْعُمْيَانِ فَقَدْ سَاوَى الرُّوحُ الْبَاصِرَةُ النُّورَ الظَّاهِرَةَ فِي كَوْنِهِ رُكْنًا لَا بُدَّ مِنْهُ لِلظُّهُورِ، ثُمَّ يُرَجَّحُ عَلَيْهِ فِي أَنَّ الرُّوحَ الْبَاصِرَةَ هِيَ الْمُدْرِكَةُ وَبِهَا الْإِدْرَاكُ، وَأَمَّا النُّورُ الْخَارِجُ فَلَيْسَ بِمُدْرِكٍ ولا به الإدراك بل عند الْإِدْرَاكُ، فَكَانَ وَصْفُ الْإِظْهَارِ بِالنُّورِ الْبَاصِرِ أَحَقَّ مِنْهُ بِالنُّورِ الْمُبْصَرِ فَلَا جَرَمَ أَطْلَقُوا/ اسْمَ النُّورِ عَلَى نُورِ الْعَيْنِ الْمُبْصِرَةِ فَقَالُوا فِي الْخُفَّاشِ إِنَّ نُورَ عَيْنِهِ ضَعِيفٌ، وَفِي الْأَعْمَشِ إِنَّهُ ضَعُفَ نُورُ بَصَرِهِ. وَفِي الْأَعْمَى إِنَّهُ فَقَدَ نُورَ الْبَصَرِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ لِلْإِنْسَانِ بَصَرًا وَبَصِيرَةً فَالْبَصَرُ هُوَ الْعَيْنُ الظَّاهِرَةُ الْمُدْرِكَةُ لِلْأَضْوَاءِ وَالْأَلْوَانِ، وَالْبَصِيرَةُ هِيَ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْإِدْرَاكَيْنِ يَقْتَضِي ظُهُورَ الْمُدْرَكِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْإِدْرَاكَيْنِ نُورٌ إِلَّا أَنَّهُمْ عَدَّدُوا لِنُورِ الْعَيْنِ عُيُوبًا لَمْ يَحْصُلْ شيء منها في نور العقلي، وَالْغَزَالِيُّ ﵀ ذَكَرَ مِنْهَا سَبْعَةً، وَنَحْنُ جَعَلْنَاهَا عِشْرِينَ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ لَا تُدْرِكُ نَفْسَهَا وَلَا تُدْرِكُ إِدْرَاكَهَا وَلَا تُدْرِكُ آلَتَهَا، أَمَّا أَنَّهَا لَا تُدْرِكُ نَفْسَهَا وَلَا تُدْرِكُ إِدْرَاكَهَا فَلِأَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ وَإِدْرَاكَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ لَيْسَا مِنَ الْأُمُورِ الْمُبْصَرَةِ بِالْعَيْنِ الْبَاصِرَةِ، وَأَمَّا آلَتُهَا فَهِيَ الْعَيْنُ، وَالْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ بِالْعَيْنِ لَا تُدْرِكُ الْعَيْنَ، وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ فَإِنَّهَا تُدْرِكُ نَفْسَهَا وَتُدْرِكُ إِدْرَاكَهَا وَتُدْرِكُ آلَتَهَا فِي الْإِدْرَاكِ وَهِيَ الْقَلْبُ وَالدِّمَاغُ، فَثَبَتَ أَنَّ نُورَ الْعَقْلِ أَكْمَلُ مِنْ نُورِ الْبَصَرِ الثَّانِي: أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ لَا تُدْرِكُ الْكُلِّيَّاتِ وَالْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ تُدْرِكُهَا، وَمُدْرِكُ الْكُلِّيَّاتِ وَهُوَ الْقَلْبُ أَشْرَفُ مِنْ مُدْرِكِ الْجُزْئِيَّاتِ، أَمَّا أَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ لَا تُدْرِكُ الْكُلِّيَّاتِ فَلِأَنَّ الْقُوَّةَ الْبَاصِرَةَ لَوْ أَدْرَكَتْ كُلَّ مَا فِي الْوُجُودِ فَهِيَ مَا أَدْرَكَتِ الْكُلَّ لِأَنَّ الْكُلَّ عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مَا يُمْكِنُ دُخُولُهُ فِي الْوُجُودِ فِي الْمَاضِي وَالْحَاضِرِ والمستقبل، وأما أن القوة العاقلة تدرك الكيات فَلِأَنَّا نَعْرِفُ أَنَّ الْأَشْخَاصَ الْإِنْسَانِيَّةَ مُشْتَرِكَةٌ فِي الْإِنْسَانِيَّةِ وَمُتَمَايِزَةٌ بِخُصُوصِيَّاتِهَا، وَمَا بِهِ الْمُشَارَكَةُ غَيْرُ مَا بِهِ الْمُمَايَزَةُ، فَالْإِنْسَانِيَّةُ مِنْ حَيْثُ هِيَ إِنْسَانِيَّةٌ أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِهَذِهِ الْمُشَخَّصَاتِ فَقَدْ عَقَلْنَا الْمَاهِيَّةَ الْكُلِّيَّةَ، وَأَمَّا أَنَّ إِدْرَاكَ الْكُلِّيَّاتِ أَشْرَفُ فَلِأَنَّ إِدْرَاكَ الْكُلِّيَّاتِ مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ، وَإِدْرَاكُ الْجُزْئِيَّاتِ وَاجِبُ التَّغَيُّرِ، وَلِأَنَّ إِدْرَاكَ الْكُلِّيِّ يَتَضَمَّنُ إِدْرَاكَ الْجُزْئِيَّاتِ الْوَاقِعَةِ تَحْتَهُ، لِأَنَّ مَا ثَبَتَ لِلْمَاهِيَّةِ ثَبَتَ لِجَمِيعِ أَفْرَادِهَا وَلَا يَنْعَكِسُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِدْرَاكَ الْعَقْلِيَّ أَشْرَفُ الثَّالِثُ: الْإِدْرَاكُ الْحِسِّيُّ غَيْرُ مُنْتِجٍ وَالْإِدْرَاكُ الْعَقْلِيُّ مُنْتِجٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعَقْلُ أَشْرَفَ، أَمَّا كَوْنُ الْإِدْرَاكِ الْحِسِّيِّ غَيْرَ مُنْتِجٍ فَلِأَنَّ مَنْ أَحَسَّ بِشَيْءٍ لَا يَكُونُ ذَلِكَ الْإِحْسَاسُ سَبَبًا لِحُصُولِ إِحْسَاسٍ آخَرَ لَهُ، بَلْ لَوِ اسْتَعْمَلَ لَهُ الْحِسَّ مَرَّةً أُخْرَى لَأَحَسَّ بِهِ مَرَّةً أُخْرَى وَلَكِنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِنْتَاجَ الْإِحْسَاسِ لِإِحْسَاسٍ آخَرَ، وَأَمَّا أَنَّ الْإِدْرَاكَ الْعَقْلِيَّ مُنْتِجٌ فَلِأَنَّا إِذَا عَقَلْنَا أُمُورًا ثُمَّ رَكَّبْنَاهَا فِي عُقُولِنَا تَوَسَّلْنَا بِتَرْكِيبِهَا إِلَى اكْتِسَابِ عُلُومٍ أُخْرَى، وَهَكَذَا كُلُّ تَعَقُّلٍ حَاصِلٍ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ التَّوَسُّلُ بِهِ إِلَى تَحْصِيلِ تَعَقُّلٍ آخَرَ إِلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِدْرَاكَ الْعَقْلِيَّ أَشْرَفُ الرَّابِعُ: الْإِدْرَاكُ الْحِسِّيُّ لَا يَتَّسِعُ لِلْأُمُورِ الْكَثِيرَةِ وَالْإِدْرَاكُ الْعَقْلِيُّ، يَتَّسِعُ لَهَا

onun sözünü kuvvetlendirecek pek çok ilaveyle birlikte nakledecek, sonra da hakkaniyet ölçüleri çerçevesinde bunun sıhhat ve fesadına bakacağız. [Gazzâlî] şöyle demiştir: Nur ismi, güneşten, aydan ve ateşten bu kesif cisimlerin zahirine taşan keyfiyet için konulmuştur. Mesela ‘yeryüzü aydınlandı’, ‘güneşin nuru elbiseye vurdu’ ve ‘kandilin nuru duvara düştü’ denir. Malumdur ki bu keyfiyet, ancak görülen şeylerin (mer'iyyâtın) onun sebebiyle zahir ve apaçık hale gelmesinden ötürü bir fazilet ve şerefe nail olmuştur. Sonra yine malumdur ki bu görülen şeylerin idrak edilmesi onların aydınlanmış olmasına bağlı olduğu gibi, aynı şekilde gören gözün varlığına da bağlıdır. Zira görülen şeyler aydınlandıktan sonra bile âmâlar (körler) hakkında zahir olmaz. Şu halde gören ruh, zuhur için kaçınılmaz bir rükün olma hususunda zahir olan nura denk olmuştur. Sonra gören ruhun idrak eden olması ve idrakin onunla gerçekleşmesi hasebiyle ona üstünlüğü ortaya çıkar; zira dıştaki nur ne idrak edendir ne de idrak onunladır, bilakis idrak onun huzurunda [gerçekleşir]. Dolayısıyla izhar (açığa çıkarma) vasfı, görülen nurdan ziyade gören nura daha layıktır; bu sebeple gören gözün nuruna da nur ismini vermiş ve yarasa hakkında ‘onun gözünün nuru zayıftır’, bulanık gören (a'meş) kimse hakkında ‘gözünün nuru zayıfladı’, kör hakkında ise ‘gözünün nurunu kaybetti’ demişlerdir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: İnsanın bir basarı (gözü) bir de basireti (içgörüsü) vardır; basar ışıkları ve renkleri idrak eden zahir gözdür, basiret ise akleden kuvvettir. İki idrakin her biri idrak edilen şeyin zahir olmasını iktiza eder; binaenaleyh bu iki idrakin her biri nurdur. Ne var ki gözün nuru için aklî nurda hiçbiri bulunmayan birtakım kusurlar saymışlardır; Gazzâlî (rahimehullâh) bunlardan yedisini zikretmiş, biz ise yirmiye çıkarmışızdır: Birincisi: Görme kuvveti ne kendisini ne idrakini ne de aletini idrak eder. Kendisini ve idrakini idrak edememesine gelince; çünkü görme kuvveti ve görme kuvvetinin idraki, gören gözle görülen şeylerden değildir. Aletine gelince; o gözdür ve gözdeki görme kuvveti gözü idrak edemez. Akleden kuvvete gelince; o kendisini idrak eder, idrakini idrak eder ve idrakteki aletini -ki o kalp ve beyindir- idrak eder. Böylece aklın nurunun basarın nurundan daha kâmil olduğu sabit olmuştur. İkincisi: Görme kuvveti küllîleri idrak edemez, akleden kuvvet ise onları idrak eder; küllîleri idrak eden ise -ki o kalptir- cüz'îleri idrak edenden daha şereflidir. Görme kuvvetinin küllîleri idrak edememesine gelince; çünkü görme kuvveti varlıkta olan her şeyi idrak etse bile küllü (bütünü) idrak etmiş olmaz; zira küll, geçmişte, hâlde ve gelecekte varlığa girmesi mümkün olan her şeyden ibarettir. Akleden kuvvetin küllîleri idrak etmesine gelince; çünkü biz biliriz ki insan ferdleri insanlıkta ortaktır ve hususiyetleriyle birbirinden ayrışırlar; ortak olunan şey ile ayrışılan şey ise birbirinden farklıdır. Dolayısıyla insanlık, insanlık olması hasebiyle bu müşahhas fertlerden farklı bir şeydir; böylece küllî mahiyeti akletmiş oluruz. Küllîleri idrak etmenin daha şerefli olmasına gelince; zira küllîlerin idraki değişmekten uzaktır, cüz'îlerin idrakinin ise değişmesi vaciptir (kaçınılmazdır); ve çünkü küllînin idraki, onun altına giren cüz'îlerin idrakini de tazammun eder, zira mahiyet için sabit olan şey onun bütün ferdleri için de sabittir ve bunun aksi geçerli değildir. Böylece aklî idrakin daha şerefli olduğu sabit olmuştur. Üçüncüsü: Hissî idrak netice verici (üretici) değildir, aklî idrak ise netice vericidir; dolayısıyla aklın daha şerefli olması vaciptir. Hissî idrakin netice verici olmamasına gelince; bir şeyi hisseden kimsenin bu hissetmesi, kendisi için başka bir hissin hasıl olmasına sebep teşkil etmez; bilakis onun için hissi bir daha kullansa onu bir kere daha hisseder fakat bu durum bir hissin başka bir hissi netice vermesi demek değildir. Aklî idrakin netice verici olmasına gelince; zira biz birtakım şeyleri akledip ardından onları akıllarımızda terkip ettiğimizde, bu terkipleri vasıtasıyla başka ilimleri iktisap etmeye vesile buluruz. Hasıl olan her akletme de böyledir; onunla sonsuza kadar başka bir akletmeyi elde etmeye tevessül etmek mümkündür. Böylece aklî idrakin daha şerefli olduğu sabit olmuştur. Dördüncüsü: Hissî idrak çok şeyleri içine alacak genişlikte değildir, aklî idrak ise onları içine alır.