فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِدْرَاكُ الْعَقْلِيُّ أَشْرَفَ. أَمَّا أَنَّ الْإِدْرَاكَ الْحِسِّيَّ لَا يَتَّسِعُ لَهَا فَلِأَنَّ الْبَصَرَ إِذَا تَوَالَى عَلَيْهِ أَلْوَانٌ كَثِيرَةٌ عَجَزَ عَنْ تَمْيِيزِهَا، فَأَدْرَكَ لَوْنًا كَأَنَّهُ حَاصِلٌ مِنَ اخْتِلَاطِ تِلْكَ الْأَلْوَانِ [وَ] السَّمْعُ إِذَا تَوَالَتْ عَلَيْهِ كَلِمَاتٌ كَثِيرَةٌ الْتَبَسَتْ عَلَيْهِ تِلْكَ الْكَلِمَاتُ وَلَمْ يَحْصُلِ التَّمْيِيزُ، وَأَمَّا أَنَّ الْإِدْرَاكَ الْعَقْلِيَّ مُتَّسِعٌ لَهَا فَلِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ تَحْصِيلُهُ لِلْعُلُومِ أَكْثَرَ كَانَتْ قُدْرَتُهُ عَلَى كَسْبِ الْجَدِيدِ أَسْهَلَ، وَبِالْعَكْسِ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْحُكْمَ بِأَنَّ الإدراك
Dolayısıyla aklî idrakin daha şerefli olması vacip olmuştur. Hissî idrakin çok şeyleri içine alamamasına gelince; çünkü görme duyusu peş peşe pek çok renge maruz kaldığında onları ayırt etmekten aciz kalır da sanki o renklerin birbirine karışmasından hasıl olmuş gibi [tek] bir renk idrak eder. İşitme duyusu da peş peşe pek çok kelimeye maruz kaldığında bu kelimeler ona karmaşık gelir ve ayırt etme gerçekleşmez. Aklî idrakin ise çok şeyleri içine alacak genişlikte olmasına gelince; zira ilimleri tahsili daha çok olan kimsenin yeni [bilgiler] kazanma gücü daha kolay olur, bunun aksi de böyledir. Bu durum da aklî idrakin
الْعَقْلِيَّ أَشْرَفُ الْخَامِسُ: الْقُوَّةُ الْحِسِّيَّةُ إِذَا/ أَدْرَكَتِ الْمَحْسُوسَاتِ الْقَوِيَّةَ فَفِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَعْجِزُ عَنْ إِدْرَاكِ الضَّعِيفَةِ، فَإِنَّ مَنْ سَمِعَ الصَّوْتَ الشَّدِيدَ فَفِي تِلْكَ الْحَالَةِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَسْمَعَ الصَّوْتَ الضَّعِيفَ وَالْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ لَا يَشْغَلُهَا مَعْقُولٌ عَنْ مَعْقُولٍ السَّادِسُ: الْقُوَى الْحِسِّيَّةُ تَضْعُفُ بَعْدَ الْأَرْبَعِينَ، وَتَضْعُفُ عِنْدَ كَثْرَةِ الْأَفْكَارِ الَّتِي هِيَ موجبا لِاسْتِيلَاءِ النَّفْسِ عَلَى الْبَدَنِ الَّذِي هُوَ مُوجِبٌ لِخَرَابِ الْبَدَنِ، وَالْقُوَى الْعَقْلِيَّةُ تَقْوَى بَعْدَ الْأَرْبَعِينَ وَتَقْوَى عِنْدَ كَثْرَةِ الْأَفْكَارِ الْمُوجِبَةِ لِخَرَابِ الْبَدَنِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى اسْتِغْنَاءِ الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ عَنْ هَذِهِ الْآلَاتِ وَاحْتِيَاجِ الْقُوَى الْحِسِّيَّةِ إِلَيْهَا السَّابِعُ: الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ لَا تُدْرِكُ الْمَرْئِيَّ مَعَ الْقُرْبِ الْقَرِيبِ وَلَا مَعَ الْبُعْدِ الْبَعِيدِ، وَالْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ لَا يَخْتَلِفُ حَالُهَا بِحَسَبِ الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، فَإِنَّهَا تَتَرَقَّى إِلَى مَا فَوْقَ الْعَرْشِ وَتَنْزِلُ إِلَى مَا تَحْتَ الثَّرَى فِي أَقَلِّ مِنْ لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ، بَلْ تُدْرِكُ ذَاتَ اللَّه وَصِفَاتِهِ مَعَ كَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ وَالْجِهَةِ فَكَانَتِ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ أَشْرَفَ الثَّامِنُ:
daha şerefli olduğuna hükmetmeyi gerektirir. Beşincisi: Hissî kuvvet, güçlü mahsûsâtı (duyulur şeyleri) idrak ettiğinde o anda zayıf olanları idrak etmekten aciz kalır. Nitekim şiddetli bir ses işiten kimsenin o esnada zayıf bir sesi işitmesi mümkün olmaz. Aklî kuvveti ise bir mâkul (akledilen şey), başka bir mâkulden alıkoymaz. Altıncısı: Hissî kuvvetler kırk yaşından sonra zayıflar; ayrıca nefsin bedene hâkim olmasını ve bedenin harap olmasını gerektiren yoğun düşünceler esnasında da zayıflar. Aklî kuvvetler ise kırk yaşından sonra güçlenir ve bedenin harap olmasına sebep olan yoğun düşünceler esnasında da kuvvet kazanır. Bu durum, aklî kuvvetin bu aletlerden müstağni (bağımsız) olduğuna, hissî kuvvetlerin ise bunlara muhtaç olduğuna delalet eder. Yedincisi: Görme kuvveti, görülecek nesneyi aşırı yakınlıkta da aşırı uzaklıkta da idrak edemez. Aklî kuvvetin durumu ise yakınlık ve uzaklığa göre değişmez; zira o, bir andan daha kısa bir sürede Arş'ın üzerine yükselir ve yerin en dibine iner. Hatta yakınlıktan, uzaklıktan ve yönden münezzeh olmasıyla birlikte Allah'ın zatını ve sıfatlarını idrak eder. Dolayısıyla aklî kuvvet daha şereflidir. Sekizincisi:
الْقُوَّةُ الْحِسِّيَّةُ لَا تُدْرِكُ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا ظَوَاهِرِهَا فَإِذَا أَدْرَكَتِ الْإِنْسَانَ فَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا أَدْرَكَتِ الْإِنْسَانَ لِأَنَّهَا مَا أَدْرَكَتْ إِلَّا السَّطْحَ الظَّاهِرَ مِنْ جِسْمِهِ، وَإِلَّا اللَّوْنَ الْقَائِمَ بِذَلِكَ السَّطْحِ، وَبِالِاتِّفَاقِ فَلَيْسَ الْإِنْسَانُ عِبَارَةً عَنْ مُجَرَّدِ السَّطْحِ وَاللَّوْنِ فَالْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ عَاجِزَةٌ عَنِ النُّفُوذِ فِي الْبَاطِنِ، أَمَّا الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ فَإِنَّ بَاطِنَ الْأَشْيَاءِ وَظَاهِرَهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا عَلَى السَّوَاءِ فَإِنَّهَا تُدْرِكُ الْبَوَاطِنَ وَالظَّوَاهِرَ وَتَغُوصُ فِيهَا وَفِي أَجْزَائِهَا، فَكَانَتِ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ نُورًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَاطِنِ وَالظَّاهِرِ، أَمَّا الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ فَهِيَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الظَّاهِرِ نُورٌ وَبِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَاطِنِ ظُلْمَةٌ، فَكَانَتِ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ أَشْرَفَ مِنَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ التَّاسِعُ: أَنَّ مُدْرِكَ القوة العاقلة هو اللَّه تعالى وجميع أفعاله، وَمُدْرِكَ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ هُوَ الْأَلْوَانُ وَالْأَشْكَالُ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ نِسْبَةُ شَرَفِ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ إِلَى شَرَفِ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ كَنِسْبَةِ شَرَفِ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى إِلَى شَرَفِ الْأَلْوَانِ وَالْأَشْكَالِ الْعَاشِرُ: الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ تُدْرِكُ جَمِيعَ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ وَالْمَاهِيَّاتِ الَّتِي هِيَ مَعْرُوضَاتُ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ أَوَّلَ حِكَمِهِ أَنَّ الْوُجُودَ وَالْعَدَمَ لَا يَجْتَمِعَانِ وَلَا يَرْتَفِعَانِ، وَذَلِكَ مَسْبُوقٌ لَا مَحَالَةَ بِتَصَوُّرِ مُسَمَّى الْوُجُودِ وَمُسَمَّى الْعَدَمِ فَكَأَنَّهُ بِهَذَيْنِ التَّصَوُّرَيْنِ قَدْ أَحَاطَ بِجَمِيعِ الْأُمُورِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ. وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ فَإِنَّهَا لَا تُدْرِكُ إِلَّا الْأَضْوَاءَ وَالْأَلْوَانَ وَهُمَا مِنْ أَخَسِّ عَوَارِضِ الْأَجْسَامِ وَالْأَجْسَامُ أَخَسُّ مِنَ الْجَوَاهِرِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَكَانَ مُتَعَلِّقُ الْقُوَّةِ الْبَاصِرَةِ أَخَسَّ الْمَوْجُودَاتِ. وَأَمَّا مُتَعَلِّقُ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ فَهُوَ جَمِيعُ الْمَوْجُودَاتِ وَالْمَعْدُومَاتِ فَكَانَتِ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ أَشْرَفَ. الْحَادِي عَشَرَ: الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ تَقْوَى عَلَى تَوْحِيدِ الْكَثِيرِ وَتَكْثِيرِ الْوَاحِدِ، وَالْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ لَا تَقْوَى عَلَى ذَلِكَ. أَمَّا أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ تَقْوَى عَلَى تَوْحِيدِ الْكَثِيرِ، فَذَاكَ لِأَنَّهَا تَضُمُّ الْجِنْسَ إِلَى الْفَصْلِ فَيَحْدُثُ مِنْهُمَا طَبِيعَةٌ نَوْعِيَّةٌ وَاحِدَةٌ، وَأَمَّا أَنَّهَا تَقْوَى عَلَى تَكْثِيرِ الْوَاحِدِ فَلِأَنَّهَا تَأْخُذُ الْإِنْسَانَ وَهِيَ مَاهِيَّةٌ وَاحِدَةٌ فَتُقَسِّمُهَا إِلَى مَفْهُومَاتِهَا وَإِلَى عَوَارِضِهَا اللَّازِمَةِ وَعَوَارِضِهَا الْمُفَارِقَةِ، ثُمَّ تُقَسِّمُ مُقَوِّمَاتِهِ إِلَى الْجِنْسِ وَجِنْسِ الْجِنْسِ، وَالْفَصْلِ وَفَصْلِ الْفَصْلِ، وَجِنْسِ الْفَصْلِ وَفَصْلِ الْجِنْسِ، / إِلَى سَائِرِ الْأَجْزَاءِ الْمُقَوِّمَةِ الَّتِي لَا تُعَدُّ مِنَ الْأَجْنَاسِ وَلَا مِنَ الْفُصُولِ، ثُمَّ لَا تزال تأتي بهذا لتقسيم فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ حَتَّى تَنْتَهِيَ مِنْ تِلْكَ الْمُرَكَّبَاتِ إِلَى الْبَسَائِطِ الْحَقِيقِيَّةِ، ثُمَّ تُعْتَبَرُ فِي الْعَوَارِضِ اللَّازِمَةِ أَنَّ تِلْكَ الْعَوَارِضَ مُفْرَدَةٌ أَوْ مُرَكَّبَةٌ وَلَازِمَةٌ بِوَسَائِطَ أَوْ بِوَسَطٍ، أَوْ بِغَيْرِ وَسَطٍ، فَالْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ كَأَنَّهَا نَفَذَتْ فِي أَعْمَاقِ الْمَاهِيَّاتِ وَتَغَلْغَلَتْ فِيهَا وَمَيَّزَتْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ أَجْزَائِهَا عَنْ صَاحِبِهِ، وَأَنْزَلَتْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِي الْمَكَانِ اللَّائِقِ بِهِ. فَأَمَّا الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ فَلَا تَطَّلِعُ عَلَى أَحْوَالِ الْمَاهِيَّاتِ، بَلْ لَا تَرَى إِلَّا أَمْرًا وَاحِدًا وَلَا تَدْرِي مَا هُوَ وَكَيْفَ هُوَ، فَظَهَرَ أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ أَشْرَفُ الثَّانِي عَشَرَ: الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ تَقْوَى عَلَى إِدْرَاكَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَالْقُوَّةُ الْحَاسَّةُ لَا تَقْوَى عَلَى ذَلِكَ: بَيَانُ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ يُمْكِنُهَا أَنْ تَتَوَسَّلَ بِالْمَعَارِفِ الْحَاضِرَةِ إِلَى اسْتِنْتَاجِ الْمَجْهُولَاتِ، ثُمَّ إِنَّهَا تَجْعَلُ تِلْكَ
Hissî kuvvet, nesnelerin yalnızca zahirlerini idrak eder. Dolayısıyla insanı idrak ettiğinde hakikatte insanı idrak etmiş olmaz; çünkü o, insanın bedeninin yalnızca dış yüzeyini ve o yüzeyde bulunan rengi idrak etmiştir. İttifakla sabittir ki insan yalnızca yüzey ve renkten ibaret değildir. Görme kuvveti ise batına (içsel boyuta) nüfuz etmekten acizdir. Akleden kuvvete gelince; nesnelerin batını ile zahiri ona nispetle eşittir; zira o hem batınları hem zahirleri idrak eder, onların ve cüzlerinin derinliklerine dalar. Bu sebeple akleden kuvvet batına ve zahire nispetle bir nurdur; görme kuvveti ise zahire nispetle nur, batına nispetle karanlıktır. Dolayısıyla akleden kuvvet, görme kuvvetinden daha şereflidir. Dokuzuncusu: Akleden kuvvetin müdriki (idrak ettiği varlık) Yüce Allah ve O'nun bütün fiilleridir; görme kuvvetinin müdriki ise renkler ve şekillerdir. Bu bakımdan akleden kuvvetin şerefinin görme kuvvetinin şerefine nispeti, Yüce Allah'ın zatının şerefinin renklerin ve şekillerin şerefine nispeti gibi olmak durumundadır. Onuncusu: Akleden kuvvet, bütün mevcûdâtı (var olanları), ma'dûmâtı (yoklukları) ve mevcûdât ile ma'dûmâtın ma'rûzu (taşıyıcısı) olan mahiyetleri idrak eder. Bundan dolayı onun ilk hükmü, varlık ile yokluğun bir arada bulunamayacağı ve aynı anda ortadan kalkamayacağıdır (çelişmezlik ve üçüncü halin imkânsızlığı). Bu ise hiç şüphesiz varlık ismi verilen şey ile yokluk ismi verilen şeyin tasavvur edilmesinden sonra gelir; böylece [akıl] bu iki tasavvur vasıtasıyla bir bakıma bütün işleri kuşatmış gibi olur. Görme kuvveti ise sadece ışıkları ve renkleri idrak eder ki bunlar cisimlerin en düşük arazlarındandır; cisimler de ruhani cevherlerden daha düşüktür. Dolayısıyla görme kuvvetinin taalluk ettiği şey varlıkların en düşüğüdür. Akleden kuvvetin taalluk ettiği şey ise bütün mevcûdât ve ma'dûmâttır; bu yüzden akleden kuvvet daha şereflidir. On birincisi: Akleden kuvvet, çok olanı bir kılmaya ve bir olanı çoğaltmaya güç yetirir; görme kuvveti ise buna güç yetiremez. Akleden kuvvetin çok olanı bir kılmaya güç yetirmesine gelince; bu, cinsi fasılla birleştirmesi ve ikisinden tek bir nevi tabiatın meydana gelmesi sebebiyledir. Bir olanı çoğaltmaya güç yetirmesine gelince; bu, insanın tek bir mahiyet olmasını ele alıp onu mefhumlarına, lazımî (ayrılmaz) arazlarına ve mufârık (ayrılabilir) arazlarına kısımlara ayırması; sonra onun mukavvimlerini (kurucu unsurlarını) cinse ve cinsin cinsine, fasla ve faslın faslına, faslın cinsine ve cinsin faslına / ve ne cinslerden ne de fasıllardan sayılmayan diğer kurucu cüzlerine taksim etmesi sayesindedir. Sonra o, bu mürekkeplerden (bileşiklerden) hakiki basitlere ulaşıncaya kadar bu kısımların her birinde bu taksimi sürdürür. Ardından lazımî arazlarda bu arazların müfred mi mürekkep mi olduğunu, aracılarla mı, tek bir aracıyla mı yoksa aracısız mı lazım geldiğini değerlendirir. Böylece akleden kuvvet sanki mahiyetlerin derinliklerine nüfuz etmiş, onların içine işlemiş, cüzlerinin her birini diğerinden ayırt etmiş ve her birini layık olduğu yere koymuştur. Görme kuvvetine gelince, o mahiyetlerin hallerine vâkıf olamaz; aksine sadece tek bir şeyi görür ve onun ne olduğunu ve nasıl olduğunu bilemez. Böylece akleden kuvvetin daha şerefli olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. On ikincisi: Akleden kuvvet nihayetsiz idraklere güç yetirir, hisseden kuvvet ise buna güç yetiremez. Birincisinin açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Akleden kuvvet, mevcut marifetleri vasıta kılarak bilinmeyenleri netice olarak çıkarmaya muktedirdir; sonra o
النَّتَائِجَ مُقَدِّمَاتٍ فِي نَتَائِجَ أُخْرَى لَا إِلَى نِهَايَةٍ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْقُوَّةَ الْحَاسَّةَ لَا تَقْوَى عَلَى الِاسْتِنْتَاجِ أَصْلًا الثَّانِي:
bu neticeleri sonsuza kadar başka neticeler için öncüller kılar. Hisseden kuvvetin ise hiçbir şekilde netice çıkarmaya güç yetiremediğini öğrenmiş bulunmaktasın. İkincisi:
أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ تَقْوَى عَلَى تَعَقُّلِ مَرَاتِبِ الْأَعْدَادِ وَلَا نِهَايَةَ لَهَا الثَّالِثُ: أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ يُمْكِنُهَا أَنْ تَعْقِلَ نَفْسَهَا، وَأَنْ تَعْقِلَ أَنَّهَا عَقَلَتْ وَكَذَا إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ الرَّابِعُ: النَّسَبُ وَالْإِضَافَاتُ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ وَهِيَ مَعْقُولَةٌ لَا مَحْسُوسَةٌ فَظَهَرَ أَنَّ الْقُوَّةَ الْعَاقِلَةَ أَشْرَفُ الثَّالِثَ عَشَرَ: الْإِنْسَانُ بِقُوَّتِهِ الْعَاقِلَةِ يُشَارِكُ اللَّه تَعَالَى فِي إِدْرَاكِ الْحَقَائِقِ وَبِقُوَّتِهِ الْحَاسَّةِ يُشَارِكُ الْبَهَائِمَ، وَالنِّسْبَةُ مُعْتَبَرَةٌ فَكَانَتِ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ أَشْرَفَ الرَّابِعَ عَشَرَ: الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ غَنِيَّةٌ فِي إِدْرَاكِهَا الْعَقْلِيِّ عَنْ وُجُودِ الْمَعْقُولِ فِي الْخَارِجِ، وَالْقُوَّةُ الْحَاسَّةُ مُحْتَاجَةٌ فِي إِدْرَاكِهَا الْحِسِّيِّ إِلَى وُجُودِ الْمَحْسُوسِ فِي الْخَارِجِ، وَالْغَنِيُّ أَشْرَفُ مِنَ الْمُحْتَاجِ. الْخَامِسَ عَشَرَ: هَذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْخَارِجِيَّةُ مُمْكِنَةٌ لِذَوَاتِهَا وَإِنَّهَا مُحْتَاجَةٌ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالْفَاعِلُ لَا يُمْكِنُهُ الْإِيجَادُ عَلَى سَبِيلِ الْإِتْقَانِ إِلَّا بَعْدَ تَقَدُّمِ الْعِلْمِ، فَإِذَنْ وُجُودُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فِي الْخَارِجِ تَابِعٌ لِلْإِدْرَاكِ الْعَقْلِيِّ، وَأَمَّا الْإِحْسَاسُ بِهَا فَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَابِعٌ لِوُجُودِهَا فِي الْخَارِجِ، فَإِذَنِ الْقُوَّةُ الْحَسَّاسَةُ تَبَعٌ لِتَبَعِ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ السَّادِسَ عَشَرَ: الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ غَيْرُ مُحْتَاجَةٍ فِي الْعَقْلِ إِلَى الْآلَاتِ بِدَلِيلِ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَوِ اخْتَلَّتْ حَوَاسُّهُ الْخَمْسُ، فَإِنَّهُ يَعْقِلُ أَنَّ الْوَاحِدَ نِصْفُ الِاثْنَيْنِ، وَأَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمُسَاوِيَةَ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ مُتَسَاوِيَةٌ. وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْحَسَّاسَةُ فَإِنَّهَا مُحْتَاجَةٌ إِلَى آلَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَالْغَنِيُّ أَفْضَلُ مِنَ الْمُحْتَاجِ، السَّابِعَ عَشَرَ: الْإِدْرَاكُ الْبَصَرِيُّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِلشَّيْءِ الَّذِي فِي الْجِهَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ غَيْرُ مُتَصَرِّفٍ فِي كُلِّ الْجِهَاتِ بَلْ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْمُقَابِلَ أَوْ مَا هُوَ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ، وَاحْتَرَزْنَا بِقَوْلِنَا فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ عَنْ أُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: الْأَوَّلُ: الْعَرْضُ فَإِنَّهُ لَيْسَ بِمُقَابِلٍ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْمَكَانِ، وَلَكِنَّهُ فِي حُكْمِ الْمُقَابِلِ لِأَجْلِ كَوْنِهِ قَائِمًا بِالْجِسْمِ الَّذِي هُوَ مُقَابِلٌ الثَّانِي: رُؤْيَةُ الوجه فِي الْمِرْآةِ، فَإِنَّ الشُّعَاعَ يَخْرُجُ مِنَ الْعَيْنِ إِلَى الْمِرْآةِ، ثُمَّ يَرْتَدُّ مِنْهَا إِلَى الوجه فَيَصِيرُ الوجه مَرْئِيًّا، وَهُوَ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ كَالْمُقَابِلِ لِنَفْسِهِ. الثَّالِثُ:
Akleden kuvvet, sayıların mertebelerini akletmeye güç yetirir ve bunun bir sonu yoktur. Üçüncüsü: Akleden kuvvetin bizzat kendisini akletmesi ve akletmiş olduğunu akletmesi mümkündür; bu şekilde sonsuza kadar devam eder. Dördüncüsü: Nispetler ve izafetler sonsuzdur ve bunlar hissî değil, aklîdir. Böylece akleden kuvvetin daha şerefli olduğu ortaya çıkmıştır. On üçüncüsü: İnsan akleden kuvvetiyle hakikatleri idrak etme hususunda Yüce Allah'a ortak olur, hisseden kuvvetiyle ise hayvanlara ortak olur; nispet ise dikkate alınır, dolayısıyla akleden kuvvet daha şereflidir. On dördüncüsü: Akleden kuvvet, aklî idrakinde mâkulün dış dünyada var olmasına muhtaç değildir; hisseden kuvvet ise hissî idrakinde mahsûsun dış dünyada var olmasına muhtaçtır. Müstağni (ihtiyaçsız) olan ise muhtaç olandan daha şereflidir. On beşincisi: Bu haricî mevcûdât özleri itibarıyla mümkündür ve bir faile muhtaçtır; failin ise sağlam ve mükemmel şekilde var etmesi ancak ilmin önceliğinden sonra mümkündür. O halde bu şeylerin dış dünyadaki varlığı aklî idrake tabidir. Bunların hissedilmesine gelince, hiç şüphesiz onların dış dünyadaki varlığına tabidir. Dolayısıyla hisseden kuvvet, akleden kuvvete tabi olan şeye tabidir. On altıncısı: Akleden kuvvet, akletmede aletlere muhtaç değildir; nitekim insanın beş duyusu bozulsa bile, o yine de birin ikinin yarısı olduğunu ve tek bir şeye eşit olan şeylerin birbirine eşit olduğunu akleder. Hisseden kuvvet ise pek çok alete muhtaçtır; ihtiyaçsız olan ise muhtaç olandan daha faziletlidir. On yedincisi: Görme idraki ancak yönlerde bulunan şey için hasıl olur; sonra o her yönde de tasarruf edemez, bilakis ancak karşısında bulunanı veya karşısında hükmünde olanı kapsar. “Karşısında hükmünde olan” sözümüzle dört şeyi hariç tuttuk: Birincisi: Arazdır; çünkü o mekânda bulunmadığı için bizzat karşısında değildir, ancak karşısında olan cisme kaim olması sebebiyle karşısında hükmündedir. İkincisi: Yüzün aynada görülmesidir; ışık gözden aynaya çıkar, sonra oradan yüze geri döner ve böylece yüz görülür hale gelir ve bu açıdan sanki bizzat kendi karşısındaymış gibi olur. Üçüncüsü:
رُؤْيَةُ الْإِنْسَانِ قَفَاهُ إِذَا جَعَلَ إِحْدَى الْمِرْآتَيْنِ مُحَاذِيَةً لِوَجْهِهِ وَالْأُخْرَى لِقَفَاهُ. وَالرَّابِعُ: رُؤْيَةُ مَا لَا يُقَابَلُ بِسَبَبِ انْعِطَافِ الشُّعَاعِ فِي الرُّطُوبَاتِ كَمَا هُوَ مَشْرُوحٌ فِي كِتَابِ الْمَنَاظِرِ وَأَمَّا/ الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ فَإِنَّهَا مُبَرَّأَةٌ عَنِ الْجِهَاتِ، فَإِنَّهَا تَعْقِلُ الْجِهَةَ وَالْجِهَةُ لَيْسَتْ فِي الْجِهَةِ، وَلِذَلِكَ تَعْقِلُ أَنَّ الشَّيْءَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْجِهَةِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ فِي الْجِهَةِ، وَهَذَا التَّرْدِيدُ لَا يَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ تَعَقُّلِ مَعْنَى قَوْلِنَا لَيْسَ فِي الْجِهَةِ. الثَّامِنَ عَشَرَ: الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ تَعْجِزُ عِنْدَ الْحِجَابِ، وَأَمَّا الْقُوَّةُ الْعَاقِلَةُ فَإِنَّهَا لَا يَحْجُبُهَا شَيْءٌ أصلا فكانت أشرف. التاسع عشر: القوة العاملة كَالْأَمِيرِ، وَالْحَاسَّةُ كَالْخَادِمِ وَالْأَمِيرُ أَشْرَفُ مِنَ الْخَادِمِ، وَتَقْرِيرُ [الْفَرْقِ بَيْنَ] الْإِمَارَةِ وَالْخِدْمَةِ مَشْهُورٌ. الْعِشْرُونَ: الْقُوَّةُ الْبَاصِرَةُ قَدْ تَغْلَطُ كَثِيرًا فَإِنَّهَا قَدْ تُدْرِكُ الْمُتَحَرِّكَ سَاكِنًا وَبِالْعَكْسِ، كَالْجَالِسِ فِي السَّفِينَةِ، فَإِنَّهُ قَدْ يُدْرِكُ السَّفِينَةَ الْمُتَحَرِّكَةَ سَاكِنَةً وَالشَّطَّ السَّاكِنَ مُتَحَرِّكًا، وَلَوْلَا الْعَقْلُ لَمَا تَمَيَّزَ خَطَأُ الْبَصَرِ عَنْ صَوَابِهِ، وَالْعَقْلُ حَاكِمٌ وَالْحِسُّ مَحْكُومٌ، فثبت بما ذكرنا أن الإدراك العقل أَشْرَفُ مِنَ الْإِدْرَاكِ الْبَصَرِيِّ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْإِدْرَاكَيْنِ يَقْتَضِي الظُّهُورَ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ خَوَاصِّ النُّورِ، فَكَانَ الْإِدْرَاكُ الْعَقْلِيُّ أَوْلَى بِكَوْنِهِ نُورًا مِنَ الْإِدْرَاكِ الْبَصَرِيِّ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ هَذِهِ الْأَنْوَارُ الْعَقْلِيَّةُ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: وَاجِبُ الْحُصُولِ عِنْدَ سَلَامَةِ الْأَحْوَالِ وَهِيَ التَّعَقُّلَاتُ الْفِطْرِيَّةُ وَالثَّانِي: مَا يَكُونُ مُكْتَسَبًا وَهِيَ التَّعَقُّلَاتُ النَّظَرِيَّةُ أَمَّا الْفِطْرِيَّةُ فَلَيْسَتْ هِيَ مِنْ لَوَازِمِ جَوْهَرِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّهُ حَالَ الطُّفُولِيَّةِ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا الْبَتَّةَ فَهَذِهِ الْأَنْوَارُ الْفِطْرِيَّةُ إِنَّمَا حَصَلَتْ بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ سَبَبٍ وَأَمَّا النَّظَرِيَّاتُ فَمَعْلُومٌ أَنَّ الْفِطْرَةَ الْإِنْسَانِيَّةَ قَدْ يَعْتَرِيهَا الزَّيْغُ فِي الْأَكْثَرِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ هَادٍ مُرْشِدٍ وَلَا مُرْشِدَ فوق كلام اللَّه تعالى وفوق
[üçüncüsü:] insanın iki aynadan birini yüzünün hizasına, diğerini de ensesinin hizasına koyduğunda ensesini görmesidir. Dördüncüsü: Kitâbü'l-Menâzır'da açıklandığı üzere, ışının rutubetli (sıvı) ortamlarda kırılması sebebiyle karşı karşıya [aynı hizada] bulunmayan şeyin görülmesidir. Akleden kuvvete gelince; o, cihetlerden (yönlerden) münezzehtir. Çünkü o ciheti akleder, cihet ise bir cihette değildir. Bundan dolayı [akleden kuvvet], bir şeyin ya bir cihette olduğunu veya bir cihette olmadığını akleder; bu iki şıklı taksim ise ancak bizim "bir cihette değildir" sözümüzün anlamı akledildikten sonra sahih olur. On sekizincisi: Gören kuvvet perde/engel karşısında aciz kalır; akleden kuvveti ise kesinlikle hiçbir şey perdeleyemez. Dolayısıyla [akleden kuvvet] daha şereflidir. On dokuzuncusu: Âmil (yönetici) kuvvet emir (hükümdar) gibidir, hisseden [kuvvet] ise hizmetçi gibidir; emir ise hizmetçiden daha şereflidir. Emirlik ile hizmetçilik arasındaki [farkın] izahı meşhurdur. Yirmincisi: Gören kuvvet çokça yanılgıya düşebilir; zira o, hareket edeni hareketsiz (duran), bunun aksini de [hareketsiz olanı hareketli] idrak edebilir. Gemide oturan kimse gibi; nitekim o, hareket eden gemiyi duruyor, duran sahili ise hareket ediyor olarak algılayabilir. Akıl olmasaydı görmenin hatası doğrusundan ayırt edilemezdi. Akıl hâkimdir, duyu ise mahkûmdur (hüküm altına alınandır). Böylece zikrettiğimiz şeylerle aklî idrakin basarî (görme yoluyla olan) idrakten daha şerefli olduğu sabit olmuştur. Bu iki idrakten her biri, nurun en şerefli hassası (özelliği) olan zuhuru (açığa çıkmayı) gerektirir. Dolayısıyla aklî idrakin nur olmaya layık oluşu, basarî idrakten daha evladır. Bu sabit olunca deriz ki: Bu aklî nurlar iki kısımdır: Birincisi, durumların selameti hâlinde meydana gelmesi vacip (zorunlu) olan fıtrî akletmelerdir. İkincisi ise kesbî (kazanılmış) olan nazarî akletmelerdir. Fıtrî olanlara gelince; bunlar insanın cevherinin zorunlu gereklerinden değildir; çünkü insan çocukluk hâlinde kesinlikle hiçbir şey bilmiyordu. Dolayısıyla bu fıtrî nurlar önceden yokken sonradan meydana gelmiştir; o hâlde bunlar için mutlaka bir sebep gereklidir. Nazarî olanlara gelince; bilindiği üzere insan fıtratı çoğu zaman sapmaya maruz kalabilir. Durum böyle olunca, hidayet eden bir mürşit mutlaka gereklidir. Yüce Allah'ın kelamından daha üstün ve
إِرْشَادِ الْأَنْبِيَاءِ، فَتَكُونُ مَنْزِلَةُ آيَاتِ الْقُرْآنِ عِنْدَ عَيْنِ الْعَقْلِ بِمَنْزِلَةِ نُورِ الشَّمْسِ عِنْدَ الْعَيْنِ الْبَاصِرَةِ إِذْ بِهِ يَتِمُّ الْإِبْصَارُ، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يُسَمَّى الْقُرْآنُ نُورًا كَمَا يُسَمَّى نُورُ الشَّمْسِ نُورًا، فَنُورُ الْقُرْآنِ يُشْبِهُ نُورَ الشَّمْسِ وَنُورُ الْعَقْلِ يُشْبِهُ نُورَ الْعَيْنِ وَبِهَذَا يَظْهَرُ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا [التَّغَابُنِ: ٨] وَقَوْلِهِ: قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ [النِّسَاءِ: ١٧٤] وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً [النِّسَاءِ: ١٧٤] وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ بَيَانَ الرَّسُولِ أَقْوَى مِنْ نُورِ الشَّمْسِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ نَفْسُهُ الْقُدْسِيَّةُ أَعْظَمَ فِي النُّورَانِيَّةِ مِنَ الشَّمْسِ، وَكَمَا أَنَّ الشَّمْسَ فِي عَالَمِ الْأَجْسَامِ تُفِيدُ النُّورَ لِغَيْرِهِ وَلَا تَسْتَفِيدُهُ مِنْ غَيْرِهِ فَكَذَا نَفْسُ النَّبِيِّ ﷺ تُفِيدُ الْأَنْوَارَ الْعَقْلِيَّةَ لِسَائِرِ الْأَنْفُسِ الْبَشَرِيَّةِ، وَلَا تَسْتَفِيدُ الْأَنْوَارَ الْعَقْلِيَّةَ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْأَنْفُسِ الْبَشَرِيَّةِ، فَلِذَلِكَ وَصَفَ اللَّه تَعَالَى الشَّمْسَ بِأَنَّهَا سِرَاجٌ حَيْثُ قَالَ:
peygamberlerin irşadından daha üstünü yoktur. Dolayısıyla Kur'an ayetlerinin akıl gözü katındaki konumu, güneş ışığının gören göz katındaki konumu gibidir; çünkü görme onunla tamamlanır. Güneşin ışığına nur dendiği gibi Kur'an'a da nur denmesi pek uygundur; nitekim Kur'an'ın nuru güneşin ışığına, aklın nuru da gözün nuruna benzer. Bununla O'nun şu buyruklarının anlamı açıklık kazanır: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا } [et-Teğâbün: 8] “Artık Allah'a, Resûlüne ve indirdiğimiz nura iman edin.” ve { قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } [en-Nisâ: 174] “Rabbinizden size kesin bir delil geldi...” { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } [en-Nisâ: 174] “...ve size apaçık bir nur indirdik.” Resûlün beyanının güneşin ışığından daha güçlü olduğu sabit olunca, onun kudsî nefsinin de nuranilik bakımından güneşten daha yüce olması vacip olmuştur. Cisimler âleminde güneş başkasına nur verip başkasından nur almadığı gibi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nefsi de diğer beşerî nefislere aklî nurları verir, fakat beşerî nefislerin hiçbirinden aklî nur almaz. Bundan dolayı Yüce Allah güneşi kandil (sirâc) olarak niteleyerek şöyle buyurmuştur:
وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً [الْفُرْقَانِ: ٦١] وَوَصَفَ مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنَّهُ سِرَاجٌ مُنِيرٌ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ ثَبَتَ بِالشَّوَاهِدِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ أَنَّ الْأَنْوَارَ الْحَاصِلَةَ فِي أَرْوَاحِ الْأَنْبِيَاءِ مُقْتَبَسَةٌ مِنَ الْأَنْوَارِ الْحَاصِلَةِ فِي أَرْوَاحِ الْمَلَائِكَةِ قَالَ تَعَالَى: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَقَالَ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وقال: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ [النحل:
{ وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً } [el-Furkân: 61] “Orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay var etti.” ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem aydınlatıcı bir kandil olarak nitelemiştir. Bunu bildiğinde deriz ki: Aklî ve naklî şahitlerle sabit olmuştur ki peygamberlerin ruhlarında hasıl olan nurlar, meleklerin ruhlarında hasıl olan nurlardan iktibas edilmiştir (alınmıştır). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } [en-Nahl: 2] “Kullarından dilediğine emrinden olan ruh ile melekleri indirir...” ve şöyle buyurmuştur: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [eş-Şuarâ: 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) senin kalbine indirmiştir.” ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } [en-Nahl: 102] “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs (Cebrail) Rabbinden hak olarak indirmiştir.”
١٠٢] وقال تعالى: إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى [النجم: ٤، ٥] وَالْوَحْيُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ فَإِذَا جَعَلْنَا أَرْوَاحَ الْأَنْبِيَاءِ أَعْظَمَ اسْتِنَارَةً مِنَ الشَّمْسِ فَأَرْوَاحُ الْمَلَائِكَةِ الَّتِي هِيَ كَالْمَعَادِنِ لِأَنْوَارِ عُقُولِ الْأَنْبِيَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ أَعْظَمَ مِنْ أَنْوَارِ أَرْوَاحِ الْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّ السَّبَبَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَقْوَى مِنَ الْمُسَبَّبِ. ثُمَّ نَقُولُ ثَبَتَ أَيْضًا بِالشَّوَاهِدِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ أَنَّ الْأَرْوَاحَ السَّمَاوِيَّةَ مُخْتَلِفَةٌ فَبَعْضُهَا مُسْتَفِيدَةٌ وَبَعْضُهَا/ مُفِيدَةٌ، قَالَ تَعَالَى فِي وَصْفِ جِبْرِيلَ ﵇: مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التَّكْوِيرِ: ٢١] وَإِذَا كَانَ هُوَ مُطَاعُ الْمَلَائِكَةِ فَالْمُطِيعُونَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا تَحْتَ أَمْرِهِ وَقَالَ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْمُفِيدُ أَوْلَى بِأَنْ يَكُونَ نُورًا مِنَ الْمُسْتَفِيدِ لِلْعِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ وَلِمَرَاتِبِ الْأَنْوَارِ فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ مِثَالٌ وَهُوَ أَنَّ ضَوْءَ الشَّمْسِ إِذَا وَصَلَ إِلَى الْقَمَرِ ثُمَّ دَخَلَ فِي كُوَّةِ بَيْتٍ وَوَقَعَ عَلَى مِرْآةٍ مَنْصُوبَةٍ عَلَى حَائِطٍ ثُمَّ انْعَكَسَ مِنْهَا إِلَى حَائِطٍ آخَرَ نُصِبَ عَلَيْهِ مِرْآةٌ أُخْرَى ثُمَّ انْعَكَسَ مِنْهَا إِلَى طَسْتٍ مَمْلُوءٍ مِنَ الْمَاءِ مَوْضُوعٍ عَلَى الْأَرْضِ انْعَكَسَ مِنْهُ إِلَى سَقْفِ الْبَيْتِ فَالنُّورُ الْأَعْظَمُ فِي الشَّمْسِ الَّتِي هِيَ الْمَعْدِنُ، وَثَانِيًا فِي الْقَمَرِ، وَثَالِثًا مَا وَصَلَ إِلَى الْمِرْآةِ الْأُولَى، وَرَابِعًا مَا وَصَلَ إِلَى الْمِرْآةِ الثَّانِيَةِ، وَخَامِسًا مَا وَصَلَ إِلَى الْمَاءِ، وَسَادِسًا مَا وَصَلَ إِلَى السَّقْفِ، وَكُلَّ مَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْمَنْبَعِ الْأَوَّلِ فَإِنَّهُ أَقْوَى مِمَّا هُوَ أَبْعَدُ مِنْهُ فَكَذَا الْأَنْوَارُ السَّمَاوِيَّةُ لَمَّا كَانَتْ مُرَتَّبَةً لَا جَرَمَ كَانَ نُورُ الْمُفِيدِ أَشَدَّ إِشْرَاقًا مِنْ نُورِ الْمُسْتَفِيدِ، ثُمَّ تِلْكَ الْأَنْوَارُ لَا تَزَالُ تَكُونُ مُتَرَقِّيَةً حَتَّى تَنْتَهِيَ إِلَى النُّورِ الْأَعْظَمِ وَالرُّوحِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْأَرْوَاحِ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّه الَّذِي هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا [النَّبَأِ: ٣٨] ثُمَّ نَقُولُ لَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَارَ الْحِسِّيَّةَ إِنْ كَانَتْ سُفْلِيَّةً كَانَتْ كَأَنْوَارِ النِّيرَانِ أَوْ عُلْوِيَّةً كَانَتْ كَأَنْوَارِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ، وَكَذَا الْأَنْوَارُ الْعَقْلِيَّةُ سفلية كانت كالأرواح السفلية التي للأنبياء أَوْ عُلْوِيَّةً كَالْأَرْوَاحِ الْعُلْوِيَّةِ الَّتِي هِيَ الْمَلَائِكَةُ، فَإِنَّهَا بِأَسْرِهَا مُمْكِنَةٌ لِذَوَاتِهَا وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ يَسْتَحِقُّ الْعَدَمَ مِنْ ذَاتِهِ وَالْوُجُودَ مِنْ غَيْرِهِ، وَالْعَدَمُ هُوَ الظُّلْمَةُ الْحَاصِلَةُ وَالْوُجُودُ هُوَ النُّورُ، فَكُلُّ ما سوى اللَّه مظلم لذاته مستنير بإنارة اللَّه تَعَالَى وَكَذَا جَمِيعُ مَعَارِفِهَا بَعْدَ وُجُودِهَا حَاصِلٌ مِنْ وُجُودِ اللَّه تَعَالَى، فَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي أَظْهَرَهَا بِالْوُجُودِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ فِي ظُلُمَاتِ الْعَدَمِ وَأَفَاضَ عَلَيْهَا أَنْوَارَ الْمَعَارِفِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ فِي ظُلُمَاتِ الْجَهَالَةِ، فَلَا ظُهُورَ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا بِإِظْهَارِهِ، وَخَاصَّةُ النُّورِ إِعْطَاءُ الْإِظْهَارِ وَالتَّجَلِّي وَالِانْكِشَافِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ النُّورَ الْمُطْلَقَ هُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ وَأَنَّ إِطْلَاقَ النُّورِ عَلَى
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى } [en-Necm: 4-5] “O, ancak vahyolunan bir vahiydir. Onu ona pek çetin kuvvetlere sahip olan [Cebrail] öğretmiştir.” Vahiy ise ancak melekler vasıtasıyla olur. Peygamberlerin ruhlarını güneşten daha aydınlık kabul ettiğimizde, peygamberlerin akıllarının nurlarına kaynak mesabesinde olan meleklerin ruhlarının da peygamberlerin ruhlarının nurlarından daha yüce olması kaçınılmazdır; zira sebebin müsebbepten (sebeplenen şeyden) daha kuvvetli olması gerekir. Sonra deriz ki: Aklî ve naklî delillerle yine sabit olmuştur ki semavi ruhlar muhteliftir; onların bazısı istifade eden (alan), bazısı ise feyiz veren (veren) konumundadır. Yüce Allah Cebrail'in aleyhisselâm vasfında şöyle buyurmuştur: { مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } [et-Tekvîr: 21] “Orada kendisine itaat edilen, güvenilendir.” O meleklerin itaat ettiği bir makamda olunca, itaat edenlerin mutlaka onun emri altında bulunması gerekir. [Meleklerin lisanından da] şöyle buyurmuştur: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } [es-Sâffât: 164] “Bizden her birinin mutlaka malum bir makamı vardır.” Bu sabit olunca, belirtilen illetten dolayı feyiz verenin (nur saçanın), feyiz alana kıyasla nur olmaya daha layık olduğu anlaşılır. Ruhlar âlemindeki nur mertebelerinin bir misali şudur: Güneşin ışığı aya ulaştığında, oradan evin penceresinden girip duvara asılı bir aynaya vursa, sonra oradan başka bir duvarda asılı ikinci bir aynaya yansısa, sonra oradan yere konulmuş su dolu bir leğene yansısa ve oradan da evin tavanına yansısa; en büyük nur kaynak olan güneşte, ikinci olarak ayda, üçüncü olarak birinci aynaya ulaşanda, dördüncü olarak ikinci aynaya ulaşanda, beşinci olarak suya ulaşanda ve altıncı olarak tavana ulaşandadır. İlk menbaya daha yakın olan her şey, ondan daha uzak olandan daha kuvvetlidir. Semavi nurlar da mertebeli olduğuna göre, şüphesiz feyiz verenin nuru, feyiz alanın nurundan daha parlaktır. Sonra bu nurlar sürekli yükselerek nihayet en büyük nura ve Allah katında mertebesi ruhların en büyüğü olan o ruha ulaşır ki Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا } [en-Nebe: 38] “Ruhun ve meleklerin saf saf duracağı gün...” buyruğundan kastedilen de odur. Sonra deriz ki: Şüphe yok ki bu hissî nurlar, ister ateşlerin nurları gibi süflî olsun ister güneş, ay ve yıldızların nurları gibi ulvî olsun; ve keza aklî nurlar ister peygamberlerin sahip olduğu süflî ruhlar gibi olsun ister melekler olan ulvî ruhlar gibi olsun, hepsi bizzat mümkündür. Bizzat mümkün olan ise özü itibarıyla yokluğu, başkası vasıtasıyla da varlığı hak eder. Yokluk hasıl olan karanlıktır, varlık ise nurdur. Dolayısıyla Allah'tan gayrı her şey bizzat karanlıktır ve Yüce Allah'ın nurlandırmasıyla aydınlanmıştır. Keza onların bütün marifetleri de var olmalarından sonra Yüce Allah'ın varlığından hasıl olmuştur. Hak Teâlâ, onlar yokluk karanlıklarındayken onları varlıkla ortaya çıkarmış ve cehalet karanlıklarındayken üzerlerine marifet nurlarını akıtmıştır. Dolayısıyla hiçbir şeyin O'nun açığa çıkarması olmaksızın zuhûru yoktur; nurun özelliği ise ortaya çıkarmayı, tecelliyi ve inkişafı temin etmektir. İşte bu noktada mutlak nurun Allah Teâlâ olduğu ve nur isminin
غَيْرِهِ مَجَازٌ إِذْ كُلُّ مَا سِوَى اللَّه، فإنه من حيث هو هو ظلمة محضة لِأَنَّهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ عَدَمٌ مَحْضٌ، بَلِ الْأَنْوَارُ إِذَا نَظَرْنَا إِلَيْهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ فَهِيَ ظُلُمَاتٌ، لِأَنَّهَا مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ مُمْكِنَاتٌ، وَالْمُمْكِنُ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ مَعْدُومٌ، وَالْمَعْدُومُ مُظْلِمٌ. فَالنُّورُ إِذَا نُظِرَ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ ظُلْمَةٌ، فَأَمَّا إِذَا الْتُفِتَ إِلَيْهَا مِنْ حَيْثُ أَنَّ الْحَقَّ سُبْحَانَهُ أَفَاضَ عَلَيْهَا نُورَ الْوُجُودِ فَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ صَارَتْ أَنْوَارًا. فَثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ النُّورُ. وَأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَلَيْسَ بِنُورٍ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ. ثُمَّ إِنَّهُ ﵀ تَكَلَّمَ بَعْدَ هَذَا فِي أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ سبحانه لم أضاف النور إلى السموات والأرض؟ وأجاب فقال قد عرفت أن السموات وَالْأَرْضَ مَشْحُونَةٌ بِالْأَنْوَارِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْأَنْوَارِ الْحِسِّيَّةِ، أَمَّا الحسية فما يشاهد في السموات مِنَ الْكَوَاكِبِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَمَا يُشَاهَدُ فِي الْأَرْضِ مِنَ الْأَشِعَّةِ الْمُنْبَسِطَةِ عَلَى سُطُوحِ الْأَجْسَامِ حَتَّى ظَهَرَتْ بِهِ الْأَلْوَانُ الْمُخْتَلِفَةُ، وَلَوْلَاهَا لَمْ يَكُنْ لِلْأَلْوَانِ ظُهُورٌ بَلْ وُجُودٌ، وَأَمَّا الْأَنْوَارُ الْعَقْلِيَّةُ فَالْعَالَمُ الْأَعْلَى مَشْحُونٌ بِهَا وَهِيَ جَوَاهِرُ الْمَلَائِكَةِ وَالْعَالَمُ الْأَسْفَلُ/ مَشْحُونٌ بِهَا وَهِيَ الْقُوَى النَّبَاتِيَّةُ وَالْحَيَوَانِيَّةُ وَالْإِنْسَانِيَّةُ وَبِالنُّورِ الْإِنْسَانِيِّ السُّفْلِيِّ ظَهَرَ نظام عالم السفل كما بالنور الملكي ظهر نِظَامِ عَالَمِ الْعُلُوِّ، وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النُّورِ: ٥٥] وَقَالَ: وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ [النَّمْلِ: ٦٢] فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا عَرَفْتَ أَنَّ الْعَالَمَ بِأَسْرِهِ مَشْحُونٌ بِالْأَنْوَارِ الظَّاهِرَةِ الْبَصَرِيَّةِ وَالْبَاطِنِيَّةِ الْعَقْلِيَّةِ، ثُمَّ عَرَفْتَ أَنَّ السُّفْلِيَّةَ فَائِضَةٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فَيَضَانَ النُّورِ مِنَ السِّرَاجِ فَإِنَّ السِّرَاجَ هُوَ الرُّوحُ النَّبَوِيُّ، ثُمَّ إِنَّ الْأَنْوَارَ النَّبَوِيَّةَ الْقُدْسِيَّةَ مُقْتَبَسَةٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْعُلْوِيَّةِ اقْتِبَاسَ السِّرَاجِ مِنَ النُّورِ، وَإِنَّ الْعُلْوِيَّاتِ مُقْتَبِسَةٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَإِنَّ بَيْنَهَا تَرْتِيبًا فِي الْمَقَامَاتِ، ثُمَّ تَرْتَقِي جُمْلَتُهَا إِلَى نُورِ الْأَنْوَارِ وَمَعْدِنِهَا وَمَنْبَعِهَا الْأَوَّلِ، وَأَنَّ
O'ndan başkasına verilmesinin mecaz olduğu açığa çıkar; zira Allah'tan gayrı her şey, kendisi olması bakımından sırf karanlıktır; çünkü o bizzat kendisi olması hasebiyle sırf yokluktur. Hatta bizatihi kendileri olmaları hasebiyle baktığımızda nurlar dahi karanlıklardır; zira kendileri olmaları bakımından onlar mümkündürler, mümkün olan ise kendisi olması hasebiyle ma'dûmdur (yoktur) ve ma'dûm olan da karanlıktır. Dolayısıyla nur, bizzat kendisi olması bakımından bakıldığında bir karanlıktır; ancak Hak Teâlâ'nın onun üzerine varlık nurunu akıttığı cihetle bakıldığında ise bu itibarla nurlar haline gelmiştir. Böylece sabit oldu ki bizzat O nurdur; O'ndan gayrı her şey ise ancak mecaz yoluyla nurdur. Sonra o (Gazâlî) rahimehullâh bundan sonra iki husustan bahsetmiştir: Birincisi: Yüce Allah nuru neden göklere ve yere izafe etmiştir? Buna şöyle cevap vermiştir: Bilmiş bulunmaktasın ki gökler ve yer aklî ve hissî nurlarla doludur. Hissî olanlara gelince; göklerde müşahede edilen yıldızlar, güneş ve ay ile yerde cisimlerin yüzeylerine yayılarak muhtelif renklerin kendisiyle zuhur ettiği ışıklardır; bu ışıklar olmasaydı renklerin zuhûru, hatta varlığı olmazdı. Aklî nurlara gelince; yüce âlem bunlarla doludur ki bunlar meleklerin cevherleridir; aşağı âlem de bunlarla doludur ki bunlar nebâtî, hayvanî ve insanî kuvvetlerdir. Melekî nur ile ulvî âlemin nizamı ortaya çıktığı gibi, insanî süflî nur ile de süflî âlemin nizamı ortaya çıkmıştır. Yüce Allah'ın şu buyruklarıyla kastedilen de budur: { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } [en-Nûr: 55] “Onları yeryüzünde mutlaka halifeler kılacaktır...” ve { وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } [en-Neml: 62] “Ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan...” Bunu bildiğinde anlarsın ki bütün âlem, zahirî basarî nurlar ve batınî aklî nurlarla doludur. Sonra bildin ki süflî nurlar kandilden nurun yayılması gibi birbirinden taşmaktadır; kandil ise nebevî ruhtur. Sonra nebevî kudsî nurlar da kandilin nurdan tutuşturulması gibi ulvî ruhlardan iktibas edilmiştir; ulvî varlıklar da birbirinden iktibas eder ve onların makamları arasında bir tertip vardır. Nihayet onların hepsi nurların nuruna, onların ilk madenine ve menbaına yükselir ki
ذَلِكَ هُوَ اللَّه وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، فَإِذَنِ الْكُلُّ نُورُهُ فَلِهَذَا قَالَ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
O da ortağı olmayan bir ve tek Allah'tır. O halde hepsi O'nun nurudur; bu sebeple O: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur.” buyurmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: فَإِذَا كَانَ اللَّه النُّورَ فَلِمَ احْتِيجَ فِي إِثْبَاتِهِ إِلَى الْبُرْهَانِ؟ أَجَابَ فَقَالَ إِنَّ مَعْنَى كونه نور السموات وَالْأَرْضِ مَعْرُوفٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النُّورِ الظَّاهِرِ الْبَصَرِيِّ، فَإِذَا رَأَيْتَ خُضْرَةَ الرَّبِيعِ فِي ضِيَاءِ النَّهَارِ فَلَسْتَ تَشُكُّ فِي أَنَّكَ تَرَى الْأَلْوَانَ فَرُبَّمَا ظَنَنْتَ أَنَّكَ لَا تَرَى مَعَ الْأَلْوَانِ غَيْرَهَا، فَإِنَّكَ تَقُولُ لَسْتُ أَرَى مَعَ الْخُضْرَةِ غَيْرَ الْخُضْرَةِ إِلَّا أَنَّكَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ تُدْرِكُ تَفْرِقَةً ضَرُورِيَّةً بَيْنَ اللَّوْنِ حَالَ وُقُوعِ الضَّوْءِ عَلَيْهِ وَعَدَمِ وُقُوعِهِ عَلَيْهِ، فَلَا جَرَمَ تَعْرِفُ أَنَّ النُّورَ مَعْنًى غَيْرُ اللَّوْنِ يُدْرَكُ مَعَ الْأَلْوَانِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ لِشِدَّةِ اتِّحَادِهِ بِهِ لَا يُدْرَكُ وَلِشِدَّةِ ظُهُورِهِ يَخْتَفِي وَقَدْ يَكُونُ الظُّهُورُ سَبَبَ الْخَفَاءِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّهُ كَمَا ظَهَرَ كُلُّ شَيْءٍ لِلْبَصَرِ بِالنُّورِ الظَّاهِرِ فَقَدْ ظَهَرَ كُلُّ شَيْءٍ لِلْبَصِيرَةِ الْبَاطِنَةِ باللَّه وَنُورُهُ حَاصِلٌ مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا يفارقه، ولكن بقي هاهنا تَفَاوُتٌ وَهُوَ أَنَّ النُّورَ الظَّاهِرَ يُتَصَوَّرُ أَنْ يَغِيبَ بِغُرُوبِ الشَّمْسِ، وَيُحْجَبَ فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ أَنَّهُ غَيْرُ اللَّوْنِ، وَأَمَّا النُّورُ الْإِلَهِيُّ الَّذِي بِهِ يَظْهَرُ كُلُّ شَيْءٍ لَا يُتَصَوَّرُ غَيْبَتُهُ بَلْ يَسْتَحِيلُ تَغَيُّرُهُ فَيَبْقَى مَعَ الْأَشْيَاءِ دَائِمًا، فَانْقَطَعَ طَرِيقُ الِاسْتِدْلَالِ بِالتَّفْرِقَةِ، وَلَوْ تُصُوِّرَتْ غَيْبَتُهُ لَانْهَدَمَتِ السموات وَالْأَرْضُ وَلَأُدْرِكَ عِنْدَهُ مِنَ التَّفْرِقَةِ مَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ بِهِ، وَلَكِنْ لَمَّا تَسَاوَتِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا عَلَى نَمَطٍ وَاحِدٍ فِي الشَّهَادَةِ عَلَى وُجُودِ خَالِقِهَا، وَأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ لَا بَعْضَ الْأَشْيَاءِ، وَفِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ لَا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ ارْتَفَعَتِ التَّفْرِقَةُ وَخَفِيَ الطَّرِيقُ، إِذِ الطَّرِيقُ الظَّاهِرُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ بِالْأَضْدَادِ فَمَا لَا ضِدَّ لَهُ وَلَا تَغَيُّرَ لَهُ بِتَشَابُهِ أَحْوَالِهِ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَخْفَى وَيَكُونُ خَفَاؤُهُ لِشِدَّةِ ظُهُورِهِ وَجَلَائِهِ، فَسُبْحَانَ مَنِ اخْتَفَى عَنِ الْخَلْقِ لِشِدَّةِ ظُهُورِهِ وَاحْتَجَبَ عَنْهُمْ بِإِشْرَاقِ نُورِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي رَوَيْنَاهُ عَنِ الشَّيْخِ الْغَزَالِيِّ ﵀ كَلَامٌ مُسْتَطَابٌ وَلَكِنْ يَرْجِعُ حَاصِلُهُ بَعْدَ التَّحْقِيقِ إِلَى أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ نُورًا أَنَّهُ خَالِقٌ لِلْعَالَمِ
İkinci Soru: Eğer Allah nur ise, O'nun ispatında niçin delile ihtiyaç duyulmuştur? Buna şöyle cevap vermiştir: O'nun göklerin ve yerin nuru olmasının anlamı, zahirî olan göz nuruna nispetle bilinir. Nitekim gündüz ışığında baharın yeşilliğini gördüğünde, renkleri gördüğünden şüphe etmezsin; hatta belki renklerle beraber başka bir şey görmediğini sanırsın ve dersin ki: “Ben yeşillikle beraber yeşillikten başka bir şey görmüyorum.” Ancak güneş battığında, üzerine ışık düşen hal ile ışık düşmeyen hal arasındaki rengin zorunlu farkını idrak edersin; böylece şüphesiz anlarsın ki nur renkten başka bir manadır ve renklerle beraber idrak edilir; fakat renkle olan şiddetli birleşmesinden dolayı idrak edilememekteydi ve aşırı zuhûrundan (belirginliğinden) dolayı gizli kalmaktaydı. Bazen aşırı zuhûr gizliliğin sebebi olabilir. Bunu bildiğinde bil ki, her şey zahirî nur ile göze nasıl aşikâr olduysa, her şey batınî basirete de Allah ile aşikâr olmuştur ve O'nun nuru hiçbir şeyden ayrılmaksızın her şeyle beraber mevcuttur. Fakat burada şöyle bir fark kalmıştır: Zahirî nurun güneşin batmasıyla kaybolması ve perdelenmesi tasavvur edilebilir; o vakit onun renkten başka bir şey olduğu ortaya çıkar. Her şeyin kendisiyle zuhur ettiği ilahî nurun ise kaybolması tasavvur edilemez; bilakis değişmesi imkânsızdır ve daima eşya ile beraber kalır; bu yüzden fark [yoluyla] istidlal yolu kesilmiştir. Şayet O'nun gaybiyeti (kaybolması) tasavvur edilebilseydi gökler ve yer yıkılır ve bu esnada kendisiyle zaruri ilmin hasıl olacağı bir fark idrak edilirdi. Fakat her şey bir kısım eşya değil, tamamı ve bazı vakitlerde değil bütün vakitlerde yaratıcısının varlığına şahitlik etmede ve O'nu hamd ile tesbih etmede tek bir tarz üzere eşit olunca aradaki fark ortadan kalktı ve yol gizli kaldı; zira bilinen yol eşyayı zıtlarıyla tanımaktır. Zıddı olmayan ve hallerinin benzerliği sebebiyle değişmeyen bir şeyin gizli kalması ve bu gizliliğinin de aşırı zuhûrundan ve açıklığından ileri gelmesi uzak bir ihtimal değildir. Aşırı zuhûrundan ötürü mahlukata gizli kalan ve nurunun parıltısıyla onlara perdelenen Allah her türlü eksiklikten münezzehtir. Bil ki Şeyh Gazâlî'den rahimehullâh naklettiğimiz bu kelam son derece hoştur; fakat tahkik edildikten sonra bunun özü şuna döner: Yüce Allah'ın nur olmasının manası, O'nun âlemin yaratıcısı
وَأَنَّهُ خَالِقٌ لِلْقُوَى الدَّرَّاكَةِ، وَهُوَ الْمَعْنَى مِنْ قولنا معنى كونه نور السموات والأرض أنه هادي أهل السموات وَالْأَرْضِ، فَلَا تَفَاوُتَ بَيْنَ مَا قَالَهُ وَبَيْنَ الَّذِي نَقَلْنَاهُ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْمَعْنَى واللَّه أَعْلَمُ.
ve idrak edici kuvvetlerin yaratıcısı olmasıdır. Bu da “O'nun göklerin ve yerin nuru olmasının manası, göklerin ve yer ehlinin yol göstericisi (hâdîsi) olmasıdır” sözümüzün manasıdır. Dolayısıyla onun söylediği ile müfessirlerden mana bakımından naklettiğimiz şey arasında hiçbir fark yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْفَصْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ
İKİNCİ FASIL: [Ayetle İlgili Hadisin] Tefsiri Hakkında
قَوْلِهِ ﵊: «إِنَّ للَّه سَبْعِينَ حِجَابًا مِنْ نُورٍ/ وَظُلْمَةٍ لَوْ كَشَفَهَا لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ كُلَّ مَا أَدْرَكَ بَصَرُهُ»
Peygamber'in aleyhisselâm şu sözü: “Şüphesiz Allah'ın nurdan ve zulmetten yetmiş hicabı (perdesi) vardır. Eğer onları açsaydı, vechinin (yüzünün) nurları basarının idrak ettiği her şeyi yakardı.”
وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ سَبْعُمِائَةٍ وَفِي بَعْضِهَا سَبْعُونَ أَلْفًا، فَأَقُولُ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ اللَّه ﷾ مُتَجَلٍّ فِي ذَاتِهِ لِذَاتِهِ كَانَ الْحِجَابُ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْمَحْجُوبِ لَا مَحَالَةَ وَالْمَحْجُوبُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَحْجُوبًا، إِمَّا بِحِجَابٍ مُرَكَّبٍ مِنْ نُورٍ وَظُلْمَةٍ، وَإِمَّا بِحِجَابٍ مُرَكَّبٍ مِنْ نُورٍ فَقَطْ، أَوْ بِحِجَابٍ مُرَكَّبٍ مِنْ ظُلْمَةٍ فَقَطْ، أَمَّا الْمَحْجُوبُونَ بِالظُّلْمَةِ الْمَحْضَةِ فَهُمُ الَّذِينَ بَلَغُوا فِي الِاشْتِغَالِ بِالْعَلَائِقِ الْبَدَنِيَّةِ إِلَى حَيْثُ لَمْ يَلْتَفِتْ خَاطِرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ هَلْ يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ بِوُجُودِ هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ عَلَى وُجُودِ وَاجِبِ الْوُجُودِ أَمْ لَا؟
Bazı rivayetlerde yedi yüz, bazılarında ise yetmiş bin olarak geçmiştir. Derim ki: Allah'ın celle celâluhu bizzat kendi zatında zatı için tecelli ettiği sabit olunca, perde mutlaka perdelenene nispetledir. Perdelenen kimse ise ya nur ve zulmetten mürekkep bir perde ile, ya sırf nurdan mürekkep bir perde ile ya da sırf zulmetten mürekkep bir perde ile perdelenmiş olmak durumundadır. Sırf zulmetle perdelenenlere gelince; bunlar bedenî ilgilerle meşguliyette öyle bir noktaya varmışlardır ki bu hissedilenlerin varlığından Vâcibü'l-Vücûd'un varlığına delil getirilip getirilemeyeceği akıllarının ucundan bile geçmemiştir.
وَذَلِكَ لِأَنَّكَ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ مُظْلِمٌ، وَإِنَّمَا كَانَ مُسْتَنِيرًا مِنْ حَيْثُ اسْتَفَادَ النُّورَ مِنْ حَضْرَةِ اللَّه تَعَالَى، فَمَنِ اشْتَغَلَ بِالْجُسْمَانِيَّاتِ مِنْ حَيْثُ هِيَ هِيَ وَصَارَ ذَلِكَ الِاشْتِغَالُ حَائِلًا لَهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى جَانِبِ النُّورِ كَانَ حِجَابُهُ مَحْضَ الظُّلْمَةِ، وَلَمَّا كَانَتْ أَنْوَاعُ الِاشْتِغَالِ بِالْعَلَائِقِ الْبَدَنِيَّةِ خَارِجَةً عَنِ الْحَدِّ وَالْحَصْرِ فَكَذَا أَنْوَاعُ الْحُجُبِ الظُّلْمَانِيَّةِ خَارِجَةٌ عَنِ الْحَدِّ وَالْحَصْرِ.
Bunun sebebi şudur: Bilmiş bulunmaktasın ki Yüce Allah'tan gayrı her şey bizzat kendisi olması bakımından karanlıktır; ancak Yüce Allah'ın katından nuru istifade etmesi cihetiyle nurlu olmuştur. Kim cismaniyat ile bizzat kendileri olmaları hasebiyle meşgul olur ve bu meşguliyet onun nur tarafına yönelmesine engel teşkil ederse, onun perdesi sırf karanlıktır. Bedenî alakalarla meşguliyetin türleri haddi ve hesabı aştığı için, karanlık perdelerin türleri de haddi ve hesabı aşmaktadır.
الْقِسْمُ الثَّانِي: الْمَحْجُوبُونَ بِالْحُجُبِ الْمَمْزُوجَةِ مِنَ النُّورِ وَالظُّلْمَةِ اعْلَمْ أَنَّ مَنْ نَظَرَ إِلَى هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ فَإِمَّا أَنْ يَعْتَقِدَ فِيهَا أَنَّهَا غَنِيَّةٌ عَنِ الْمُؤَثِّرِ، أَوْ يَعْتَقِدَ فِيهَا أَنَّهَا مُحْتَاجَةٌ، فَإِنِ اعْتَقَدَ أَنَّهَا غَنِيَّةٌ فَهَذَا حِجَابٌ مَمْزُوجٌ مِنْ نُورٍ وَظُلْمَةٍ أَمَّا النُّورُ: فَلِأَنَّهُ تَصَوَّرَ مَاهِيَّةَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الْغَيْرِ، وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ مِنْ صِفَاتِ النُّورِ وَأَمَّا الظُّلْمَةُ: فَلِأَنَّهُ اعْتَقَدَ حُصُولَ ذَلِكَ الْوَصْفِ فِي هَذِهِ الْأَجْسَامِ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْوَصْفَ لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْوَصْفِ وَهَذَا ظُلْمَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا حِجَابٌ مَمْزُوجٌ مِنْ نُورٍ وَظُلْمَةٍ، ثُمَّ أَصْنَافُ هَذَا الْقِسْمِ كَثِيرَةٌ، فَإِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْمُمْكِنَ غَنِيٌّ عَنِ الْمُؤَثِّرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُسَلِّمُ ذَلِكَ لَكِنَّهُ يَقُولُ الْمُؤَثِّرُ فِيهَا طَبَائِعُهَا أَوْ حَرَكَاتُهَا أَوِ اجْتِمَاعُهَا وَافْتِرَاقُهَا أَوْ نِسْبَتُهَا إِلَى حَرَكَاتِ الْأَفْلَاكِ أَوْ إِلَى مُحَرِّكَاتِهَا وَكُلُّ هَؤُلَاءِ مِنْ هَذَا القسم.
İkinci Kısım: Nur ve zulmetten karışık perdelerle perdelenenler. Bil ki bu mahsûsâta (duyulur şeylere) bakan kimse, onlar hakkında ya bir müessirden (yaratıcıdan) müstağni olduklarına inanır ya da muhtaç olduklarına inanır. Şayet onların müstağni olduğuna inanırsa bu nur ve zulmetten karışık bir perdedir. Nura gelince: Çünkü o başkasına muhtaç olmama mahiyetini tasavvur etmiştir; bu ise Yüce Allah'ın celal sıfatlarındandır ve nur sıfatlarındandır. Zulmete gelince: Çünkü o bu vasfın bu cisimlerde meydana geldiğine inanmıştır; halbuki bu vasıf bu niteliğe layık değildir ve bu da bir karanlıktır. Böylece bunun nur ve zulmetten karışık bir perde olduğu sabit olmuştur. Sonra bu kısmın sınıfları çoktur; zira insanlardan kimi mümkünün müessirden müstağni olduğuna inanır; kimi ise bunu kabul eder fakat onlarda tesir edenin onların tabiatları, hareketleri, birleşip ayrılmaları yahut feleklerin hareketlerine veya felekleri hareket ettirenlere olan nispetleri olduğunu söyler. Bunların hepsi bu kısımdandır.
القسم الثاني: الْحُجُبُ النُّورَانِيَّةُ الْمَحْضَةُ
İkinci Kısım: Sırf Nuranî Perdeler
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الصِّفَاتِ السَّلْبِيَّةِ وَالْإِضَافِيَّةِ وَلَا نِهَايَةَ لِهَذِهِ الصِّفَاتِ وَلِمَرَاتِبِهَا، فَالْعَبْدُ لَا يَزَالُ يَكُونُ مُتَرَقِّيًا فِيهَا فَإِنْ وَصَلَ إِلَى دَرَجَةٍ وَبَقِيَ فِيهَا كَانَ اسْتِغْرَاقُهُ فِي مُشَاهَدَةِ تِلْكَ الدَّرَجَةِ حِجَابًا لَهُ عَنِ التَّرَقِّي إِلَى مَا فَوْقَهَا، وَلَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِهَذِهِ الدَّرَجَاتِ كَانَ الْعَبْدُ أَبَدًا فِي السَّيْرِ وَالِانْتِقَالِ، وَأَمَّا حَقِيقَتُهُ الْمَخْصُوصَةُ فَهِيَ مُحْتَجِبَةٌ عَنِ الْكُلِّ فَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى كَيْفِيَّةِ مَرَاتِبِ الْحَجْبِ، وَأَنْتَ تَعْرِفُ أَنَّهُ ﵊ إِنَّمَا حَصَرَهَا فِي سَبْعِينَ أَلْفًا تَقْرِيبًا لَا تَحْدِيدًا فَإِنَّهَا لَا نِهَايَةَ لَهَا فِي الحقيقة.
Bil ki bu selbî (tenzihî) ve izâfî sıfatlar vasıtası olmadan Hak Teâlâ'yı bilmeye bir yol yoktur; bu sıfatların ve mertebelerinin ise sonu yoktur. Kul daima bu mertebelerde yükselir; şayet bir dereceye varıp orada kalırsa, o dereceyi müşahedeye dalmış olması onun daha üstüne yükselmesine perde teşkil eder. Bu derecelerin sonu olmadığı için kul daima bir seyir ve intikal halinde olur. O'nun zât-ı mahsûsasının hakikati ise herkesten perdelenmiştir. Böylece perdelenme mertebelerinin keyfiyetine işaret etmiş olduk. Anlarsın ki Peygamber'in aleyhisselâm onları yetmiş bin ile sınırlandırması tahdit (kesin sınır koyma) için değil, takrib (yaklaşık bir ifade) içindir; zira hakikatte onların sonu yoktur.
الْفَصْلُ الثَّالِثُ فِي شَرْحِ كَيْفِيَّةِ التَّمْثِيلِ
ÜÇÜNCÜ FASIL: Temsilin Keyfiyetinin Şerhi Hakkında
اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي التَّشْبِيهِ مِنْ أَمْرَيْنِ: المشبه والمشبه به، واختلف الناس هاهنا في أن المشبه أي شي هُوَ؟
Bil ki teşbihte (benzetmede) iki şeyin bulunması zorunludur: Müşebbeh (benzeyen) ve müşebbehün bih (kendisine benzetilen). İnsanlar burada benzeyenin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.
وَذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُتَكَلِّمِينَ وَنَصَرَهُ الْقَاضِي أَنَّ الْمُرَادَ/ مِنَ الْهُدَى الَّتِي هِيَ الْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ هِدَايَةَ اللَّه تَعَالَى قَدْ بَلَغَتْ فِي الظُّهُورِ وَالْجَلَاءِ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ وَصَارَتْ فِي ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْمِشْكَاةِ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا زُجَاجَةٌ صَافِيَةٌ. وَفِي الزُّجَاجَةِ مِصْبَاحٌ يَتَّقِدُ بِزَيْتٍ بَلَغَ النِّهَايَةَ فِي الصَّفَاءِ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ شَبَّهَهُ بِذَلِكَ وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ ضَوْءَ الشَّمْسِ أَبْلَغُ مِنْ ذَلِكَ بِكَثِيرٍ، قُلْنَا إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرَادَ أَنْ يَصِفَ الضَّوْءَ الْكَامِلَ الَّذِي يَلُوحُ وَسَطَ الظُّلْمَةِ لِأَنَّ الْغَالِبَ عَلَى أَوْهَامِ الْخَلْقِ وَخَيَالَاتِهِمْ إِنَّمَا هُوَ الشُّبُهَاتُ الَّتِي هِيَ كَالظُّلُمَاتِ وَهِدَايَةُ اللَّه تَعَالَى فِيمَا بَيْنَهَا كَالضَّوْءِ الْكَامِلِ الَّذِي يَظْهَرُ فِيمَا بَيْنَ الظُّلُمَاتِ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ لَا يَحْصُلُ مِنْ ضَوْءِ الشَّمْسِ لِأَنَّ ضَوْءَهَا إِذَا ظَهَرَ امْتَلَأَ الْعَالَمُ مِنَ النُّورِ الْخَالِصِ، وَإِذَا غَابَ امْتَلَأَ الْعَالَمُ مِنَ الظُّلْمَةِ الْخَالِصَةِ فَلَا جَرَمَ كَانَ ذلك المثل هاهنا أَلْيَقَ وَأَوْفَقَ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمُورَ الَّتِي اعْتَبَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذَا الْمِثَالِ مِمَّا تُوجِبُ كَمَالَ الضَّوْءِ فَأَوَّلُهَا:
Birkaç görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Kelamcıların çoğunluğunun görüşüdür ve Kâdî [Abdülcebbâr] da bunu desteklemiştir; kastedilen, apaçık ayetler olan hidayettir. / Anlamı şudur: Yüce Allah'ın hidayeti zuhûr ve parlaklık bakımından gayelerin en son noktasına ulaşmış ve bu hususta içinde berrak bir sırça bulunan bir kandil yuvası (mişkât) mesabesinde olmuştur. Sırçanın içinde de saflıkta son dereceye ulaşmış zeytinyağı ile yanan bir lamba vardır. Eğer “Güneş ışığının bundan katbekat daha beliğ olduğunu bildiğimiz halde neden ona benzetti?” denilirse; deriz ki: Yüce Allah karanlığın ortasında parıldayan kâmil ışığı vasfetmek istemiştir; çünkü mahlukatın vehimlerine ve hayallerine galip gelen şey karanlıklar gibi olan şüphelerdir ve Yüce Allah'ın hidayeti de bu şüpheler arasında karanlıklar ortasında parlayan kâmil ışık gibidir. Bu maksat güneş ışığından hasıl olmaz; çünkü onun ışığı doğduğunda âlem sırf nurla dolar, battığında ise âlem sırf zulmetle dolar. Bu sebeple buradaki o mesel daha layık ve daha uygundur. Bil ki Yüce Allah'ın bu misalde dikkate aldığı hususlar ışığın kemalini gerektiren şeylerdendir. Bunların birincisi:
الْمِصْبَاحُ لِأَنَّ الْمِصْبَاحَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الْمِشْكَاةِ تَفَرَّقَتْ أَشِعَّتُهُ، أَمَّا إِذَا وُضِعَ فِي الْمِشْكَاةِ اجْتَمَعَتْ أَشِعَّتُهُ فَكَانَتْ أَكْثَرَ إِنَارَةً، وَالَّذِي يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّ الْمِصْبَاحَ إِذَا كَانَ فِي بَيْتٍ صَغِيرٍ فَإِنَّهُ يَظْهَرُ مِنْ ضَوْئِهِ أَكْثَرُ مِمَّا يَظْهَرُ فِي الْبَيْتِ الْكَبِيرِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمِصْبَاحَ إِذَا كَانَ فِي زُجَاجَةٍ صَافِيَةٍ فَإِنَّ الْأَشِعَّةَ الْمُنْفَصِلَةَ عَنِ الْمِصْبَاحِ تَنْعَكِسُ مِنْ بَعْضِ جَوَانِبِ الزُّجَاجَةِ إِلَى الْبَعْضِ لِمَا فِي الزُّجَاجَةِ مِنَ الصَّفَاءِ وَالشَّفَافِيَّةِ وَبِسَبَبِ ذَلِكَ يَزْدَادُ الضَّوْءُ وَالنُّورُ، وَالَّذِي يُحَقِّقُ ذَلِكَ أَنَّ شُعَاعَ الشَّمْسِ إِذَا وَقَعَ عَلَى الزُّجَاجَةِ الصَّافِيَةِ تَضَاعَفَ الضَّوْءُ الظَّاهِرُ حَتَّى أَنَّهُ يَظْهَرُ فِيمَا يُقَابِلُهُ مِثْلُ ذَلِكَ الضَّوْءِ، فَإِنِ انْعَكَسَتْ تِلْكَ الْأَشِعَّةُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ جَوَانِبِ الزُّجَاجَةِ إِلَى الْجَانِبِ الْآخَرِ كَثُرَتِ الْأَنْوَارُ وَالْأَضْوَاءُ وَبَلَغَتِ النِّهَايَةَ الْمُمْكِنَةَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ ضَوْءَ الْمِصْبَاحِ يَخْتَلِفُ بِحَسْبِ اخْتِلَافِ مَا يَتَّقِدُ بِهِ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ الدُّهْنُ صَافِيًا خَالِصًا كَانَتْ حَالَتُهُ بِخِلَافِ حَالَتِهِ إِذَا كَانَ كَدِرًا وَلَيْسَ فِي الْأَدْهَانِ الَّتِي تُوقِدُ مَا يَظْهَرُ فِيهِ مِنَ الصَّفَاءِ مِثْلَ الَّذِي يَظْهَرُ فِي الزَّيْتِ فَرُبَّمَا يَبْلُغُ فِي الصَّفَاءِ وَالرِّقَّةِ مَبْلَغَ الْمَاءِ مَعَ زِيَادَةِ بَيَاضٍ فِيهِ وَشُعَاعٍ يَتَرَدَّدُ فِي أَجْزَائِهِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا الزَّيْتَ يَخْتَلِفُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ شَجَرَتِهِ، فَإِذَا كَانَتْ لَا شَرْقِيَّةً وَلَا غَرْبِيَّةً بِمَعْنَى أَنَّهَا كَانَتْ بَارِزَةً لِلشَّمْسِ فِي كُلِّ حَالَاتِهَا يَكُونُ زَيْتُونُهَا أَشَدَّ نُضْجًا، فَكَانَ زَيْتُهُ أَكْثَرَ صَفَاءً وَأَقْرَبَ إِلَى أَنْ يَتَمَيَّزَ صَفْوُهُ مِنْ كَدَرِهِ لِأَنَّ زِيَادَةَ الشَّمْسِ تُؤَثِّرُ فِي ذَلِكَ، فَإِذَا اجْتَمَعَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ الْأَرْبَعَةُ وَتَعَاوَنَتْ صَارَ ذَلِكَ الضَّوْءُ خَالِصًا كَامِلًا فَيَصْلُحُ أَنْ يُجْعَلَ مَثَلًا لِهِدَايَةِ اللَّه تَعَالَى وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النُّورِ فِي قَوْلِهِ: مَثَلُ نُورِهِ الْقُرْآنُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ [الْمَائِدَةِ: ١٥] وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَثَالِثُهَا:
Lamba (misbâh)dır; çünkü lamba kandil yuvasında (mişkât) olmadığı zaman ışınları dağılır; fakat kandil yuvasına konulduğunda ışınları toplanır ve daha aydınlatıcı olur. Bunu pekiştiren husus şudur: Lamba küçük bir evde olduğu zaman, büyük bir evde göründüğünden daha fazla aydınlığı ortaya çıkar. İkincisi: Lambanın berrak bir sırça içinde olmasıdır; zira lambadan ayrılan ışınlar sırçadaki saflık ve şeffaflık sebebiyle sırçanın bazı kenarlarından diğer kenarlarına yansır ve bu sayede ışık ve nur artar. Bunu pekiştiren husus şudur: Güneş ışığı berrak bir sırçaya vurduğunda görünen ışık katlanır, hatta karşısındaki yerde de aynı ışık belirir. Şayet o ışınlar sırçanın her bir kenarından diğer kenarına yansırsa nurlar ve ışıklar çoğalır ve mümkün olan son dereceye ulaşır. Üçüncüsü: Lambanın ışığı kendisiyle yandığı maddenin farklılığına göre değişir. O yağ saf ve katıksız olduğunda hali, bulanık olduğu halden farklı olur; yanan yağlar içinde de zeytinyağında görünen saflık gibisi hiçbirinde görünmez. Hatta o zeytinyağı, saflık ve incelikte beyazlığının ve cüzlerinde dolaşan ışığının fazlalığıyla su derecesine varabilir. Dördüncüsü: Bu yağ, ağacının farklılığına göre değişir; şayet doğuya da batıya da ait değilse -yani her halinde güneşe açık bulunuyorsa- onun zeytini daha olgun olur; dolayısıyla yağı daha saf olur ve duru kısmının tortusundan ayrışmasına daha yakın olur; zira güneşin fazlalığı bunda tesirlidir. İşte bu dört unsur bir araya gelip birbirini desteklediğinde o ışık katıksız ve kâmil olur; böylece Yüce Allah'ın hidayetine misal kılınmaya elverişli hale gelir. İkincisi: { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali...” buyruğundaki nurdan muradın Kur'an olmasıdır; buna Yüce Allah'ın: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } [el-Mâide: 15] “Doğrusu size Allah'tan bir nur gelmiştir.” buyruğu delalet eder. Bu, Hasan[-ı Basrî], Süfyân b. Uyeyne ve Zeyd b. Eslem'in görüşüdür. Üçüncüsü:
أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الرَّسُولُ لِأَنَّهُ الْمُرْشِدُ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي وَصْفِهِ: وَسِراجاً مُنِيراً [الْأَحْزَابِ: ٤٦] وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ دَاخِلَانِ فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ إِنْزَالَ الْكُتُبِ وَبِعْثَةَ الرُّسُلِ. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْكُتُبِ: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ [الشُّورَى:
Kastedilenin Resûl olmasıdır; zira o mürşiddir ve Yüce Allah onun vasfında: { وَسِراجاً مُنِيراً } [el-Ahzâb: 46] “...ve aydınlatıcı bir kandil [olarak gönderdik].” buyurmuştur. Bu, Atâ'nın görüşüdür. Bu iki görüş birinci görüşün kapsamına girer; çünkü kitapların indirilmesi ve resullerin gönderilmesi hidayet türlerinin cümlesindendir. Yüce Allah kitapların vasfında şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } [eş-Şûrâ: 52] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin...”
٥٢] وَقَالَ فِي صِفَةِ الرُّسُلِ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النِّسَاءِ:
Resullerin vasfında da şöyle buyurmuştur: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } [en-Nisâ: 165] “Müjdeleyici ve uyarıcı resuller [gönderdik] ki, resullerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın.”
١٦٥] وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مَعْرِفَةِ/ اللَّه تَعَالَى وَمَعْرِفَةِ الشَّرَائِعِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ الْإِيمَانَ بِأَنَّهُ نُورٌ وَالْكُفْرَ بِأَنَّهُ ظُلْمَةٌ، فَقَالَ: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [الزُّمَرِ: ٢٢] وقال تَعَالَى: لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَحَاصِلُهُ أَنَّهُ حَمَلَ الْهُدَى عَلَى الِاهْتِدَاءِ،
Dördüncüsü: Bundan murat, müminlerin kalbinde bulunan Allah'ı / bilme ve şeriatları bilme marifetidir. Buna Yüce Allah'ın imanı nur, küfrü ise karanlık olarak nitelemesi delalet eder; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } [ez-Zümer: 22] “Allah kimin göğsünü İslam'a açmışsa o, Rabbinden bir nur üzerinde değil midir?” ve Yüce Allah: { لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “İnsanları karanlıklardan nura çıkarasın diye...” buyurmuştur. Bunun özü, hüdâ (hidayet) kelimesini ihtidâ (hidayete erme) manasına hamletmesidir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّمْثِيلِ أَنَّ إِيمَانَ الْمُؤْمِنِ قَدْ بَلَغَ فِي الصَّفَاءِ عَنِ الشُّبُهَاتِ، وَالِامْتِيَازِ عَنْ ظُلُمَاتِ الضَّلَالَاتِ مَبْلَغَ السِّرَاجِ الْمَذْكُورِ، وَهُوَ قَوْلُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُبَيٌّ: مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ، وَهَكَذَا كَانَ يَقْرَأُ، وَقِيلَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَثَلُ نُورِهِ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ وَخَامِسُهَا: مَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ ﵀ وَهُوَ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْقُوَى الْمُدْرِكَةَ أَنْوَارٌ، وَمَرَاتِبُ الْقُوَى الْمُدْرِكَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ خَمْسَةٌ أَحَدُهَا: الْقُوَّةُ الْحَسَّاسَةُ، وَهِيَ الَّتِي تَتَلَقَّى مَا تُورِدُهُ الْحَوَاسُّ الْخَمْسُ وَكَأَنَّهَا أَصْلُ الرُّوحِ الْحَيَوَانِيِّ، وَأَوَّلُهُ إِذْ بِهِ يَصِيرُ الْحَيَوَانُ حَيَوَانًا وَهُوَ مَوْجُودٌ لِلصَّبِيِّ الرَّضِيعِ وَثَانِيهَا: الْقُوَّةُ الْخَيَالِيَّةُ وَهِيَ الَّتِي تَسْتَثْبِتُ مَا أَوْرَدَهُ الْحَوَاسُّ وَتَحْفَظُهُ مَخْزُونًا عِنْدَهَا لِتَعْرِضَهُ عَلَى الْقُوَّةِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي فَوْقَهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ. وَثَالِثُهَا: الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ الْمُدْرِكَةُ لِلْحَقَائِقِ الْكُلِّيَّةِ وَرَابِعُهَا: الْقُوَّةُ الْفِكْرِيَّةُ وَهِيَ الَّتِي تأخذ المعارف العقلية فتؤلفها تأليفا فستنتج مِنْ تَأْلِيفِهَا عِلْمًا بِمَجْهُولٍ وَخَامِسُهَا: الْقُوَّةُ الْقُدْسِيَّةُ الَّتِي تَخْتَصُّ بِهَا الْأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَبَعْضُ الْأَوْلِيَاءِ، وَتَتَجَلَّى فِيهَا لَوَائِحُ الْغَيْبِ وَأَسْرَارُ الْمَلَكُوتِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ، وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا [الشُّورَى: ٥٢] وَإِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْقُوَى فَهِيَ بِجُمْلَتِهَا أَنْوَارٌ، إِذْ بِهَا تَظْهَرُ أَصْنَافُ الْمَوْجُودَاتِ، وَأَنَّ هَذِهِ المراتب الخمسة يمكن تشبيهها بالأمور الحسنة الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى وَهِيَ: الْمِشْكَاةُ وَالزُّجَاجَةُ وَالْمِصْبَاحُ وَالشَّجَرَةُ وَالزَّيْتُ. أَمَّا الرُّوحُ الْحَسَّاسُ فَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى خَاصِّيَّتِهِ وَجَدْتَ أَنْوَارَهُ خَارِجَةً مِنْ عِدَّةِ أَثْقُبٍ كَالْعَيْنَيْنِ وَالْأُذُنَيْنِ وَالْمِنْخَرَيْنِ وَأَوْفَقُ مِثَالٍ لَهُ مِنْ عَالَمِ الْأَجْسَامِ الْمِشْكَاةُ وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ الرُّوحُ الْخَيَالِيُّ فَنَجِدُ لَهُ خَوَاصَّ ثَلَاثَةً: الْأُولَى: أَنَّهُ مِنْ طِينَةِ الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ الْكَثِيفِ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُتَخَيَّلَ ذُو قَدْرٍ وَشَكْلٍ وَحَيِّزٍ، وَمِنْ شَأْنِ الْعَلَائِقِ الْجُسْمَانِيَّةِ أَنْ تُحْجَبَ عَنِ الْأَنْوَارِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَحْضَةِ الَّتِي هِيَ التَّعَقُّلَاتُ الْكُلِّيَّةُ الْمُجَرَّدَةُ وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذَا الْخَيَالَ الْكَثِيفَ إِذَا صَفَا وَرَقَّ وَهُذِّبَ صَارَ مُوَازِنًا لِلْمَعَانِي الْعَقْلِيَّةِ وَمُؤَدِّيًا لِأَنْوَارِهَا وَغَيْرَ حَائِلٍ عَنْ إِشْرَاقِ نُورِهَا، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْمُعَبِّرَ يَسْتَدِلُّ بِالصُّوَرِ الْخَيَالِيَّةِ عَلَى الْمَعَانِي الْعَقْلِيَّةِ، كَمَا يَسْتَدِلُّ بِالشَّمْسِ عَلَى الْمَلِكِ، وَبِالْقَمَرِ عَلَى الْوَزِيرِ، وَبِمَنْ يَخْتِمُ فُرُوجَ النَّاسِ وَأَفْوَاهَهُمْ عَلَى أَنَّهُ مُؤَذِّنٌ يُؤَذِّنُ قَبْلَ الصُّبْحِ وَالثَّالِثَةُ: أَنَّ الْخَيَالَ فِي بِدَايَةِ الْأَمْرِ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ جِدًّا لِيَضْبِطَ بِهَا الْمَعَارِفَ الْعَقْلِيَّةَ وَلَا تَضْطَرِبَ، فَنِعْمَ الْمِثَالَاتُ الْخَيَالِيَّةُ الْجَالِبَةُ لِلْمَعَارِفِ الْعَقْلِيَّةِ، وَأَنْتَ لَا تَجِدُ شَيْئًا فِي الْأَجْسَامِ يُشْبِهُ الْخَيَالَ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ إِلَّا الزُّجَاجَةُ، فَإِنَّهَا فِي الْأَصْلِ مِنْ جَوْهَرٍ كَثِيفٍ وَلَكِنْ صَفَا وَرَقَّ حَتَّى صَارَ لَا يَحْجُبُ نُورَ الْمِصْبَاحِ بَلْ يُؤَدِّيهِ عَلَى وَجْهِهِ، ثُمَّ يَحْفَظُهُ عَلَى الِانْطِفَاءِ بِالرِّيَاحِ الْعَاصِفَةِ وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ الْقُوَّةُ الْعَقْلِيَّةُ فَهِيَ الْقَوِيَّةُ عَلَى إِدْرَاكِ الْمَاهِيَّاتِ الْكُلِّيَّةِ وَالْمَعَارِفِ/ الْإِلَهِيَّةِ، فَلَا يَخْفَى عَلَيْكَ وَجْهُ تَمْثِيلِهِ بِالْمِصْبَاحِ، وَقَدْ عَرَفْتَ هَذَا حَيْثُ بَيَّنَّا كَوْنَ الْأَنْبِيَاءِ سُرُجًا مُنِيرَةً وَأَمَّا الرَّابِعُ: وَهُوَ الْقُوَّةُ الْفِكْرِيَّةُ فَمِنْ خَوَاصِّهَا أَنَّهَا تَأْخُذُ مَاهِيَّةً واحدة، ثم تقسيمها إِلَى قِسْمَيْنِ كَقَوْلِنَا الْمَوْجُودُ إِمَّا وَاجِبٌ وَإِمَّا مُمْكِنٌ، ثُمَّ تَجْعَلُ كُلَّ قِسْمٍ مَرَّةً أُخْرَى قِسْمَيْنِ وَهَكَذَا إِلَى أَنْ تَكْثُرَ الشُّعَبُ بِالتَّقْسِيمَاتِ العقلية، ثم تقضي بالآخرة إلى نتائج وَهِيَ ثَمَرَاتُهَا، ثُمَّ تَعُودُ فَتَجْعَلُ تِلْكَ الثَّمَرَاتِ بُذُورًا لِأَمْثَالِهَا حَتَّى تَتَأَدَّى إِلَى ثَمَرَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يَكُونَ مِثَالُهُ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ الشَّجَرَةَ، وَإِذَا كَانَتْ ثِمَارُهَا مَادَّةً لِتَزَايُدِ أَنْوَارِ الْمَعَارِفِ وَنَبَاتِهَا، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ لَا يُمَثَّلَ بِشَجَرَةِ السَّفَرْجَلِ وَالتُّفَّاحِ، بَلْ بِشَجَرَةِ الزَّيْتُونِ خَاصَّةً، لِأَنَّ لُبَّ ثَمَرَتِهَا هُوَ الزَّيْتُ الَّذِي هُوَ مَادَّةُ الْمَصَابِيحِ، وَلَهُ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَدْهَانِ خَاصِّيَّةُ زِيَادَةِ الْإِشْرَاقِ وَقِلَّةِ الدُّخَانِ، وَإِذَا كَانَتِ الْمَاشِيَةُ الَّتِي يَكْثُرُ دَرُّهَا وَنَسْلُهَا وَالشَّجَرَةُ الَّتِي تَكْثُرُ ثَمَرَتُهَا تُسَمَّى مُبَارَكَةً فَالَّذِي لَا يَتَنَاهَى إِلَى حَدٍّ مَحْدُودٍ أَوْلَى أَنْ يُسَمَّى شَجَرَةً مُبَارَكَةً، وَإِذَا كَانَتْ شُعَبُ الْأَفْكَارِ الْعَقْلِيَّةِ الْمَحْضَةِ مُجَرَّدَةً عَنْ لَوَاحِقِ الْأَجْسَامِ، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ تكون
Bu temsilden maksat, müminin imanının şüphelerden arınmışlıkta ve sapıklık karanlıklarından ayırt edilmişlikte zikredilen kandilin derecesine ulaşmış olmasıdır. Bu, Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs'ın görüşüdür. Übey: “Müminin nurunun misali” demiştir ve bu şekilde okurdu. Onun “O'na iman edenin nurunun misali” şeklinde okuduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs ise “O'nun nurunun müminin kalbindeki misali” demiştir. Beşincisi: Şeyh Gazâlî'nin rahimehullâh zikrettiğidir, o da şudur: Biz idrak edici kuvvetlerin nurlar olduğunu ve insandaki idrak kuvvetlerinin mertebelerinin beş olduğunu açıkladık. Birincisi: Hisseden kuvvettir ki beş duyunun getirdiği şeyleri alan kuvvettir; bu adeta hayvanî ruhun aslı ve ilkidir, zira hayvan onunla hayvan olur ve bu süt emen çocukta da mevcuttur. İkincisi: Hayal kuvvetidir ki duyuların getirdiği şeyleri pekiştirir ve ihtiyaç duyulduğunda kendi üstündeki aklî kuvvete sunmak üzere yanında muhafaza eder. Üçüncüsü: Küllî hakikatleri idrak eden aklî kuvvettir. Dördüncüsü: Fikrî kuvvettir ki aklî marifetleri alıp birbiriyle telif eder ve bu teliften bilinmeyen bir şeyin ilmini netice olarak çıkarır. Beşincisi: Peygamberlere -aleyhimüssalâtü vesselâm- ve bazı velilere mahsus olan kudsî kuvvettir ki onda gaybın parıltıları ve melekûtun sırları tecelli eder. Yüce Allah'ın şu buyruğunda işaret edilen de budur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } [eş-Şûrâ: 52] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık.” Bu kuvvetleri tanıdığında anlarsın ki bunların tamamı nurlardır; zira varlıkların türleri bunlarla zuhur eder. Bu beş mertebenin Yüce Allah'ın zikrettiği güzel şeylere benzetilmesi mümkündür ki bunlar: Kandil yuvası (mişkât), sırça (zücâce), lamba (misbâh), ağaç (şecere) ve zeytinyağı (zeyt)dır. Hisseden ruha gelince; onun özelliğine baktığında nurlarının iki göz, iki kulak ve iki burun deliği gibi birtakım deliklerden çıktığını görürsün; cisimler âleminden ona en uygun misal kandil yuvasıdır. İkincisi: O da hayalî ruhtur; onun üç özelliğini görürüz: Birincisi: O yoğun süflî âlemin toprağındandır; çünkü hayal edilen şey bir ölçüye, şekle ve mekâna sahiptir; cismanî alakaların vasfı ise mücerret küllî akletmeler olan sırf aklî nurlardan perdelenmektir. İkincisi: Bu yoğun hayal saflaştığı, inceldiği ve terbiye edildiği zaman aklî manalarla dengeli hale gelir, onların nurlarını aktarır ve nurunun parlamasına engel teşkil etmez. Bundan dolayı rüya tabircisi, aklî manalara hayalî suretlerle istidlal eder; nitekim güneşle hükümdara, ayla vezire ve insanların avret yerlerini ve ağızlarını mühürleyen kimse ile de sabah vaktinden önce ezan okuyan müezzine delil getirdiği gibi. Üçüncüsü: İşin başında hayale, aklî marifetleri onunla zapt etmek ve sarsılmamasını sağlamak için son derece ihtiyaç duyulur; aklî marifetleri celbeden hayalî misaller ne güzeldir! Cisimler arasında bu üç vasıfta hayale benzeyen hiçbir şey bulamazsın, ancak sırça hariç; zira sırça aslen yoğun bir cevherdendir fakat saflaşmış ve incelmiştir; öyle ki lambanın nurunu perdelemez, aksine onu olduğu gibi yansıtır, sonra onu şiddetli rüzgarlarla sönmekten korur. Üçüncüsü: Aklî kuvvettir ki küllî mahiyetleri ve ilahî marifetleri / idrak etmede güçlüdür; onun lambaya benzetiliş yönü sana gizli kalmaz. Peygamberlerin aydınlatıcı kandiller olduğunu açıkladığımız yerde bunu bilmiş bulunmaktasın. Dördüncüsü: Fikrî kuvvettir ki özelliklerinden biri tek bir mahiyeti alıp sonra onu, “Varlık ya vaciptir ya mümkündür” sözümüz gibi iki kısma ayırmasıdır; sonra her kısmı tekrar iki kısma ayırır ve aklî taksimlerle kollar çoğalıncaya kadar böylece devam eder; sonra neticede meyveleri olan sonuçlara varır; sonra dönüp bu meyveleri benzerleri için tohumlar kılar, ta ki nihayetsiz meyvelere ulaşıncaya kadar. Bu sebeple onun bu âlemdeki misalinin ağaç olması pek uygundur; şayet meyveleri marifet nurlarının çoğalması ve gelişmesi için bir madde ise, ayva veya elma ağacıyla değil bilhassa zeytin ağacıyla temsil edilmesi pek münasiptir; çünkü meyvesinin özü kandillerin maddesi olan zeytinyağıdır. Diğer yağlar arasında sadece onda parlaklığın fazlalığı ve dumanın azlığı özelliği vardır. Sütü ve nesli bol olan hayvan ile meyvesi bol olan ağaç “mübarek” olarak isimlendirildiğine göre, belirli bir sınırda durmayan şeye “mübarek ağaç” denmesi daha evladır. Sırf aklî düşüncelerin kolları cisimlerin eklerinden mücerret (arınmış) olduğuna göre, onun ne doğuya ne de batıya ait olmaması pek uygundur.
لَا شَرْقِيَّةً وَلَا غَرْبِيَّةً وَأَمَّا الْخَامِسُ: وَهُوَ الْقُوَّةُ الْقُدْسِيَّةُ النَّبَوِيَّةُ فَهِيَ فِي نِهَايَةِ الشَّرَفِ وَالصَّفَاءِ
Beşincisi: O da şeref ve saflıkta son derecede olan peygamberî kudsî kuvvettir.
، فَإِنَّ الْقُوَّةَ الْفِكْرِيَّةَ تَنْقَسِمُ إِلَى مَا يَحْتَاجُ إِلَى تَعْلِيمٍ وَتَنْبِيهٍ وَإِلَى مَا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، وَلَا بُدَّ مِنْ وُجُودِ هَذَا الْقِسْمِ قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يُعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْقِسْمِ بِكَمَالِهِ وَصَفَائِهِ وَشِدَّةِ اسْتِعْدَادِهِ بِأَنَّهُ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ، فَهَذَا الْمِثَالُ مُوَافِقٌ لِهَذَا الْقِسْمِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْأَنْوَارُ مُرَتَّبَةً بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ فَالْحِسُّ هُوَ الْأَوَّلُ وَهُوَ كَالْمُقَدِّمَةِ لِلْخَيَالِ وَالْخَيَالُ كَالْمُقَدَّمَةِ لِلْعَقْلِ، فَبِالْحَرِيِّ أَنْ تَكُونَ الْمِشْكَاةُ كَالظَّرْفِ لِلزُّجَاجَةِ الَّتِي هِيَ كَالظَّرْفِ لِلْمِصْبَاحِ وَسَادِسُهَا: مَا ذَكَرَهُ أَبُو عَلِيِّ بْنُ سِينَا فَإِنَّهُ نَزَّلَ هَذِهِ الْأَمْثِلَةَ الْخَمْسَةَ عَلَى مَرَاتِبِ إِدْرَاكَاتِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ، فَقَالَ لَا شَكَّ أَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ قَابِلَةٌ لِلْمَعَارِفِ الْكُلِّيَّةِ وَالْإِدْرَاكَاتِ الْمُجَرَّدَةِ، ثُمَّ إِنَّهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ تَكُونُ خَالِيَةً عَنْ جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَارِفِ فَهُنَاكَ تُسَمَّى عَقْلًا هَيُولِيًّا وَهِيَ الْمِشْكَاةُ وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ: يَحْصُلُ فِيهَا الْعُلُومُ الْبَدِيهِيَّةُ الَّتِي يُمْكِنُ التَّوَصُّلُ بِتَرْكِيبَاتِهَا إِلَى اكْتِسَابِ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ أَمْكِنَةَ الِانْتِقَالِ إِنْ كَانَتْ ضَعِيفَةً فَهِيَ الشَّجَرَةُ، وَإِنْ كَانَتْ أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ فَهِيَ الزَّيْتُ، وَإِنْ كَانَتْ شَدِيدَةَ الْقُوَّةِ جِدًّا فَهِيَ الزُّجَاجَةُ الَّتِي تَكُونُ كَأَنَّهَا الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ، وَإِنْ كَانَتْ فِي النِّهَايَةِ الْقُصْوَى وَهِيَ النَّفْسُ الْقُدْسِيَّةُ الَّتِي لِلْأَنْبِيَاءِ فَهِيَ الَّتِي يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ وَفِي الْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ: يُكْتَسَبُ مِنَ الْعُلُومِ الْفِطْرِيَّةِ الضَّرُورِيَّةِ الْعُلُومُ النَّظَرِيَّةُ إِلَّا أَنَّهَا لَا تَكُونُ حَاضِرَةً بِالْفِعْلِ وَلَكِنَّهَا تَكُونُ بِحَيْثُ مَتَى شَاءَ صَاحِبُهَا اسْتِحْضَارَهَا قَدَرَ عَلَيْهِ وَهَذَا يُسَمَّى عَقْلًا بِالْفِعْلِ وَهَذَا الْمِصْبَاحُ وَفِي الْمَرْتَبَةِ الرَّابِعَةِ: أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَعَارِفُ الضَّرُورِيَّةُ وَالنَّظَرِيَّةُ حَاصِلَةً بِالْفِعْلِ وَيَكُونُ صَاحِبُهَا كَأَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَهَذَا يُسَمَّى عَقْلًا مُسْتَفَادًا وَهُوَ نُورٌ عَلَى نُورٍ لِأَنَّ الْمَلَكَةَ نُورٌ وَحُصُولُ مَا عَلَيْهِ الْمَلَكَةُ نُورٌ آخَرُ، ثُمَّ زَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْعُلُومَ الَّتِي تَحْصُلُ فِي الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ، إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنْ جَوْهَرٍ رُوحَانِيٍّ يُسَمَّى بِالْعَقْلِ الْفَعَّالِ وَهُوَ مُدَبِّرُ مَا تَحْتَ كُرَةِ الْقَمَرِ وَهُوَ النَّارُ وَسَابِعُهَا: قَوْلُ بَعْضِ الصُّوفِيَّةِ هُوَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ شَبَّهَ الصَّدْرَ بِالْمِشْكَاةِ وَالْقَلْبَ/ بِالزُّجَاجَةِ وَالْمَعْرِفَةَ بِالْمِصْبَاحِ، وَهَذَا الْمِصْبَاحُ إِنَّمَا تَوَقَّدَ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ وَهِيَ إِلْهَامَاتُ الْمَلَائِكَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَقَوْلُهُ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَإِنَّمَا شَبَّهَ الْمَلَائِكَةَ بِالشَّجَرَةِ الْمُبَارَكَةِ لِكَثْرَةِ مَنَافِعِهِمْ، وَإِنَّمَا وَصَفَهَا بِأَنَّهَا لَا شَرْقِيَّةٌ وَلَا غَرْبِيَّةٌ لِأَنَّهَا رُوحَانِيَّةٌ وَإِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِقَوْلِهِ: يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ لِكَثْرَةِ عُلُومِهَا وَشِدَّةِ إِطِّلَاعِهَا عَلَى أَسْرَارِ مَلَكُوتِ اللَّه تعالى والظاهر هاهنا أَنَّ الْمُشَبَّهَ غَيْرُ الْمُشَبَّهِ بِهِ وَثَامِنُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ مَثَلُ نُورِهِ أَيْ مَثَلُ نُورِ الْإِيمَانِ فِي قَلْبِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ، فَالْمِشْكَاةُ نَظِيرُ صُلْبِ عَبْدِ اللَّه وَالزُّجَاجَةُ نَظِيرُ جَسَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْمِصْبَاحُ نَظِيرُ الْإِيمَانِ فِي قَلْبِ مُحَمَّدٍ أَوْ نَظِيرُ النُّبُوَّةِ فِي قَلْبِهِ وَتَاسِعُهَا: قَالَ قَوْمٌ الْمِشْكَاةُ نَظِيرُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَالزُّجَاجَةُ نَظِيرُ إِسْمَاعِيلَ ﵇ وَالْمِصْبَاحُ نَظِيرُ جَسَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالشَّجَرَةُ النُّبُوَّةُ وَالرِّسَالَةُ وَعَاشِرُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ مَثَلُ نُورِهِ يَرْجِعُ إِلَى الْمُؤْمِنِ وَهُوَ قَوْلُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَكَانَ يَقْرَأُهَا مَثَلُ نُورِ الْمُؤْمِنِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ هُوَ الْمُخْتَارُ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ فَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَثَلُ نُورِهِ أَيْ مَثَلُ هُدَاهُ وَبَيَانِهِ كَانَ ذَلِكَ مُطَابِقًا لِمَا قَبْلَهُ، وَلِأَنَّا لَمَّا فَسَّرْنَا قَوْلَهُ: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بأنه هادي أهل السموات وَالْأَرْضِ فَإِذَا فَسَّرْنَا قَوْلَهُ: مَثَلُ نُورِهِ بِأَنَّ الْمُرَادَ مَثَلُ هُدَاهُ كَانَ ذَلِكَ مُطَابِقًا لِمَا قبله.
Zira fikrî kuvvet, öğrenmeye ve uyarılmaya muhtaç olan ile buna muhtaç olmayan şeklinde ikiye ayrılır; teselsülü (sonsuz zincirlenmeyi) kesmek için bu kısmın varlığı zorunludur. Dolayısıyla bu kısmın kemali, saflığı ve istidadının şiddeti sebebiyle { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Neredeyse ateş dokunmasa bile onun yağı ışık verecektir” şeklinde ifade edilmesi pek uygundur; bu misal bu kısma tamamen uymaktadır. Bu nurlar birbiri üzerine tertip edilmiş olduğundan his birincidir ve hayal için bir mukaddime (öncül) gibidir, hayal de akıl için bir mukaddime gibidir. Bu bakımdan kandil yuvasının (mişkât), lambayı (misbâh) kuşatan sırça (zücâce) için bir kap mesabesinde olması pek uygundur. Altıncısı: Ebû Alî İbn Sînâ'nın zikrettiğidir; zira o bu beş misali insan nefsinin idrak mertebelerine tatbik etmiş ve şöyle demiştir: Hiç şüphe yok ki insan nefsi küllî marifetleri ve mücerret idrakleri kabul edicidir. Sonra o ilk etapta bu marifetlerin tamamından hali olur; bu durumda o heyûlânî akıl olarak adlandırılır ki bu kandil yuvasıdır (mişkât). İkinci mertebede: Onda, terkipleri vasıtasıyla nazarî ilimleri kazanmaya ulaşılabilecek olan bedihî (zorunlu/apaçık) ilimler hasıl olur; sonra intikal imkânları zayıf olursa bu ağaçtır (şecere), bundan daha kuvvetli olursa bu zeytinyağıdır (zeyt), son derece kuvvetli olursa adeta parıldayan bir yıldız gibi olan sırçadır (zücâce), şayet nihai son noktada ise -ki bu peygamberlere ait kudsî nefistir- neredeyse ateş dokunmasa bile yağı ışık verecek olan odur. Üçüncü mertebede: Fıtrî ve zaruri ilimlerden nazarî ilimler iktisap edilir; ancak bunlar fiilen hazır bulunmaz, bilakis sahibi ne zaman onları hazır etmek isterse buna güç yetirecek durumda olur; buna bilfiil akıl adı verilir ki bu lambadır (misbâh). Dördüncü mertebede: O zaruri ve nazarî marifetler fiilen hasıl olmuş durumdadır ve sahibi sanki onlara bakıyor gibidir; buna müstefâd akıl denir ve bu nur üstüne nurdur; çünkü meleke bir nurdur, melekeye konu olan şeyin hasıl olması da başka bir nurdur. Sonra o iddia etmiştir ki beşerî ruhlarda hasıl olan bu ilimler, ancak faal akıl diye adlandırılan ruhani bir cevherden hasıl olur; o da ay küresinin altındakilerin yöneticisidir ve o ateştir. Yedincisi: Bazı mutasavvıfların görüşüdür; o da şudur: Yüce Allah göğsü kandil yuvasına (mişkât), kalbi / sırçaya (zücâce) ve marifeti de lambaya (misbâh) benzetmiştir. Bu lamba mübarek bir ağaçtan tutuşturulmuştur ki bu ağaç meleklerin ilhamlarıdır; nitekim Yüce Allah: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ } [en-Nahl: 2] “Emrinden olan ruh ile melekleri indirir...” ve { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [eş-Şuarâ: 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) senin kalbine indirmiştir.” buyurmuştur. Melekleri faydalarının çokluğundan dolayı mübarek ağaca benzetmiştir; onları “ne doğuya ne de batıya aittir” diye nitelemiştir çünkü onlar ruhanidir; onları: { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Neredeyse ateş dokunmasa bile onun yağı ışık verecektir” sözüyle nitelemiştir çünkü onların ilimleri çoktur ve Yüce Allah'ın melekût sırlarına vâkıf olmaları pek kuvvetlidir. Burada zahir olan, benzeyenin kendisine benzetilenden farklı olmasıdır. Sekizincisi: Mukâtil demiştir ki: “O'nun nurunun misali; yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbindeki iman nurunun misali, içinde lamba bulunan bir kandil yuvası gibidir. Kandil yuvası Abdullah'ın sulbünün benzeridir, sırça Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem bedeninin benzeridir, lamba ise Muhammed'in kalbindeki imanın veya kalbindeki nübüvvetin benzeridir.” Dokuzuncusu: Bir topluluk şöyle demiştir: “Kandil yuvası İbrahim'in aleyhisselâm benzeridir, sırça İsmail'in aleyhisselâm benzeridir, lamba Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem bedeninin benzeridir, ağaç ise nübüvvet ve risalettir.” Onuncusu: { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali...” ifadesi mümine racidir; bu, Übey b. Ka'b'ın görüşüdür ve o bu ayeti “Müminin nurunun misali” şeklinde okurdu; keza Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk'ın da görüşüdür. Bil ki birinci görüş tercih edilen görüştür; zira Yüce Allah bu ayetten önce: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ } “Andolsun ki size apaçık ayetler indirdik...” buyurmuştur. { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali...” buyruğundan murat O'nun hidayetinin ve beyanının misali olduğunda, bu durum kendisinden öncesine mutabık olur. Ayrıca biz: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur” buyruğunu, O'nun göklerin ve yer ehlinin hidayet vericisi olduğu şeklinde tefsir ettiğimiz için, { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali...” ifadesini de muradın O'nun hidayetinin misali olduğu şeklinde tefsir ettiğimizde bu öncesine mutabık düşer.
الْفَصْلُ الرَّابِعُ- فِي بَقِيَّةِ الْمَبَاحِثِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ
DÖRDÜNCÜ FASIL: Bu Ayetle İlgili Diğer İncelemeler Hakkında
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: الْمِشْكَاةُ الْكُوَّةُ فِي الْجِدَارِ غَيْرُ النَّافِذَةِ، هَذَا هُوَ الْقَوْلُ الْمَشْهُورُ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أُخَرَ:
BİRİNCİ MESELE: el-Mişkât (الْمِشْكَاةُ), duvardaki arkası açık olmayan oyuk (hücre/kandil yuvası)dur. Meşhur olan görüş budur. Bu hususta başka görüşler de zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ الْمِشْكَاةُ الْقَائِمُ الَّذِي فِي وَسَطِ الْقِنْدِيلِ الَّذِي يَدْخُلُ فِيهِ الْفَتِيلَةُ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْقُرَظِيِّ وَالثَّانِي: قَالَ الزجاج هي هاهنا قَصَبَةُ الْقِنْدِيلِ مِنَ الزُّجَاجَةِ الَّتِي تُوضَعُ فِيهَا الْفَتِيلَةُ الثَّالِثُ:
Birincisi: İbn Abbâs ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî, mişkâtın kandilin ortasında bulunan ve içine fitilin girdiği dik duran kısım olduğunu söylemişlerdir; Mücâhid ve el-Kurazî'nin görüşü de böyledir. İkincisi: Zeccâc demiştir ki, o burada kandilin sırçadan olan ve içine fitilin konulduğu borusudur. Üçüncüsü:
قَالَ الضَّحَّاكُ إِنَّهَا الْحَلْقَةُ الَّتِي يُعَلَّقُ بِهَا الْقِنْدِيلُ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْأَصَحُّ.
Dahhâk onun kandilin asıldığı halka olduğunu söylemiştir. Birincisi ise en sahih olanıdır.
المسألة الثَّانِيَةُ: زَعَمُوا أَنَّ الْمِشْكَاةَ هِيَ الْكُوَّةُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ، قَالَ الزَّجَّاجُ الْمِشْكَاةُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ وَمِثْلُهَا الْمِشْكَاةُ وَهِيَ الدَّقِيقُ الصَّغِيرُ.
İKİNCİ MESELE: Mişkâtın Habeş dilinde pencere/oyuk (küvve) olduğunu iddia etmişlerdir. Zeccâc demiştir ki: Mişkât Arap kelamındandır, onun benzeri el-Mişkât (الْمِشْكَاةُ) olup ince ve küçük şey demektir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْمَقْلُوبِ، وَالتَّقْدِيرُ مَثَلُ نُورِهِ كَمِصْبَاحٍ فِي مِشْكَاةٍ لِأَنَّ الْمُشَبَّهَ بِهِ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مَعْدِنًا لِلنُّورِ وَمَنْبَعًا لَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْمِصْبَاحُ لَا الْمِشْكَاةُ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Bazıları bu ayetin maklûb (lafızları yer değiştirmiş) kabilinden olduğunu ve takdirinin “O'nun nurunun misali, kandil yuvasındaki bir lamba gibidir” şeklinde olduğunu söylemişlerdir; çünkü kendisine benzetilen şey nurun kaynağı ve menbaı olandır ve bu da kandil yuvası değil, lambadır.
المسألة الرَّابِعَةُ: الْمِصْبَاحُ السِّرَاجُ وَأَصْلُهُ مِنَ الضَّوْءِ وَمِنْهُ الصُّبْحُ.
DÖRDÜNCÜ MESELE: el-Misbâh (الْمِصْبَاحُ), kandil (sirâc) demektir; aslı ışıktan gelir ve sabah (subh) kelimesi de bundandır.
المسألة الْخَامِسَةُ: قُرِئَ زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ بِالضَّمِّ والفتح والكسر، أما دري فقرىء بِضَمِّ الدَّالِ وَكَسْرِهَا وَفَتْحِهَا، أَمَّا الضَّمُّ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: ضَمُّ الدَّالِ وَتَشْدِيدُ الرَّاءِ وَالْيَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ وَهُوَ الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ يُشْبِهُ الدُّرَّ لِصَفَائِهِ وَلَمَعَانِهِ،
BEŞİNCİ MESELE: Zücâce (زُجاجَةٍ) ve ez-Zücâce (الزُّجاجَةُ) kelimeleri damme, fetha ve kesre ile okunmuştur. Dürriyyün (دري) kelimesine gelince; dâl harfinin dammesi, kesresi ve fethası ile okunmuştur. Dâmme ile okunuşunda üç vecih vardır: Birincisi: Hemzesiz olarak dâl harfinin dammesi, râ ve yâ harflerinin şeddesi iledir; meşhur kıraat budur. Manası ise berraklığı ve parıltısı sebebiyle inciye (dürr) benzemesidir.
وَقَالَ ﵊: «إِنَّكُمْ لَتَرَوْنَ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz sizler gökyüzünün ufkundaki inci gibi parlayan yıldızı gördüğünüz gibi, yüksek derecelerin ehlini de görürsünüz.”
الثَّانِي: / أَنَّهُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ بِالْمَدِّ وَالْهَمْزَةِ وَهُوَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَعَاصِمٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَصَارَ بَعْضُ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ إِلَى أَنَّهُ لَحْنٌ قَالَ سِيبَوَيْهِ وَهَذَا أَضْعَفُ اللُّغَاتِ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الضَّوْءِ وَالتَّلَأْلُؤِ وَلَيْسَ بِمَنْسُوبٍ إِلَى الدُّرِّ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ وَجْهُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّهُ فَعِيلٌ مِنَ الدَّرْءِ بِمَعْنَى الدَّفْعِ وَأَنَّهُ صِفَةٌ وَأَنَّهُ فِي الصِّفَةِ مِثْلُ الْمَرِيءِ فِي الِاسْمِ وَالثَّالِثُ: ضَمُّ الدَّالِ وَتَخْفِيفُ الرَّاءِ وَالْيَاءِ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ وَلَا هَمْزٍ، أَمَّا الكسر ففيه وجهان: الأول: دريء بِكَسْرِ الدَّالِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَالْمَدِّ وَالْهَمْزِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَالْكِسَائِيِّ قَالَ الْفَرَّاءُ هُوَ فَعِيلٌ مِنَ الدَّرْءِ وَهُوَ الدَّفْعُ كَالسِّكِّيرِ وَالْفِسِّيقِ فكان ضوأه يَدْفَعُ بَعْضُهُ بَعْضًا مِنْ لَمَعَانِهِ الثَّانِي: بِكَسْرِ الدَّالِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ وَلَا مَدٍّ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ خُلَيْدٍ وَعُتْبَةَ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ نَافِعٍ، أَمَّا الْفَتْحُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَرْبَعَةٌ: الْأَوَّلُ:
İkincisi: / Aynı şekilde olmakla beraber med ve hemze iledir (Dürri'ün); bu Hamza'nın ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım'ın kıraatidir. Arap dili ehlinden bazıları bunun bir lahn (dil hatası) olduğu görüşüne varmıştır. Sîbeveyhi demiştir ki: “Bu lügatlerin en zayıfıdır; o ışıktan ve parıldamaktan alınmıştır, inciye mensup değildir.” Ebû Alî ise bu kıraatin yönünün, defetmek manasındaki der' (الدَّرْء) kökünden fa'îl (فَعِيل) vezninde bir sıfat olması ve sıfatta tıpkı isimdeki merî' (الْمَرِيء) gibi bulunması olduğunu söylemiştir. Üçüncüsü: Med ve hemze olmaksızın dâl harfinin dammesi, râ ve yâ harflerinin şeddesiz (hafif) okunmasıdır. Kesre ile okunuşuna gelince, onda iki vecih vardır: Birincisi: Dâl harfinin kesresi, râ harfinin şeddesi, med ve hemze ile Dirrî'ün (دِرِّيءٌ) şeklindedir; bu Ebû Amr ve Kisâî'nin kıraatidir. Ferrâ demiştir ki: O, defetmek manasındaki der' kökünden sekkîr ve fıssîk gibi fa'îl veznindedir; sanki ışığı parlaklığından dolayı birbiri ardınca fışkırmaktadır. İkincisi: Hemzesiz ve medsiz olarak dâl harfinin kesresi ve râ harfinin şeddesi iledir (Dirriyyün); bu da İbn Huleyd ve Utbe b. Hammâd'ın Nâfi'den rivayetidir. Fetha ile okunuşuna gelince, onda dört vecih vardır: Birincisi:
بِفَتْحِ الدَّالِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَالْمَدِّ وَالْهَمْزِ عَنِ الْأَعْمَشِ الثَّانِي: بِفَتْحِ الدَّالِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ مِنْ غَيْرِ مَدٍّ وَلَا هَمْزٍ عَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ الثَّالِثُ: بِفَتْحِ الدَّالِ وَتَخْفِيفِ الرَّاءِ مَهْمُوزًا مِنْ غَيْرِ مَدٍّ وَلَا يَاءٍ عَنْ عَاصِمٍ الرَّابِعُ: كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ غَيْرُ مَهْمُوزٍ وَبِيَاءٍ خَفِيفَةٍ بَدَلَ الْهَمْزَةِ، أَمَّا قَوْلُهُ: توقد الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ تَوَقَّدَ بِالْفَتَحَاتِ الْأَرْبَعَةِ مَعَ تَشْدِيدِ الْقَافِ بِوَزْنِ تَفَعَّلُ وَعَنِ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ يَضُمُّ الدَّالَ، وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يَوَقَّدُ بِفَتْحِ الْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتِ بِنُقْطَتَيْنِ وَالْوَاوِ وَالْقَافِ وَتَشْدِيدِهَا وَرَفْعِ الدَّالِ قَالَ وَحَذْفُ التَّاءِ لِاجْتِمَاعِ حَرْفَيْنِ زَائِدَيْنِ وَهُوَ غَرِيبٌ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ بِيَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَإِسْكَانِ الْوَاوِ وَفَتْحِ الْقَافِ مُخَفَّفَةً وَرَفْعِ الدَّالِ وَعَنْ نَافِعٍ وَحَفْصٍ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ بِالتَّاءِ، وَعَنْ عَاصِمٍ بِيَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ وَفَتْحِهَا، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ بِالتَّاءِ، وَعَنْ طَلْحَةَ تُوقِدُ بِتَاءٍ مَضْمُومَةٍ وَوَاوٍ سَاكِنَةٍ وَكَسْرِ الْقَافِ وَتَخْفِيفِهَا.
A'meş'ten rivayetle dâl harfinin fethası, râ harfinin şeddesi, med ve hemze ile (Derri'ün)dir. İkincisi: Hasan, Mücâhid ve Katâde'den rivayetle dâl harfinin fethası ve râ harfinin şeddesi ile med ve hemze olmaksızın (Derriyyün)dir. Üçüncüsü: Âsım'dan rivayetle dâl harfinin fethası ve râ harfinin şeddesiz haliyle, med ve yâ olmaksızın hemzeli olarak (Der'ün)dir. Dördüncüsü: Aynı şekilde olmakla beraber hemzesiz ve hemze yerine şeddesiz bir yâ ile (Deryün)dir. Yûkadu (توقد) lafzına gelince; meşhur kıraat, tefa''ale (تَفَعَّلَ) vezninde kâf harfinin şeddesiyle birlikte dört harfin fethasıyla tevekkade (تَوَقَّدَ) şeklindedir. Hasan, Mücâhid ve Katâde'den de aynı şekilde fakat dâl harfinin dammesiyle (tevekkadü / تَوَقَّدُ) rivayet edilmiştir. el-Keşşâf sahibi, alttan iki noktalı yâ'nın, vâv'ın ve şeddeli kâf'ın fethası ve dâl'ın ref'i ile yevekkadü (يَوَقَّدُ) kıraatini zikretmiş ve iki zâid harfin bir araya gelmesi sebebiyle tâ harfinin hazfedildiğini söylemiştir ki bu garip bir kıraattir. Saîd b. Cübeyr'den dammeli yâ, sâkin vâv, şeddesiz ve fethalı kâf ile dâl'ın ref'iyle yûkadu (يُوقَدُ) şeklinde rivayet edilmiştir. Nâfi ve Hafs'tan da aynı şekilde fakat tâ ile tûkadu (تُوقَدُ) şeklinde rivayet edilmiştir. Âsım'dan dammeli yâ, fethalı vâv, şeddeli ve fethalı kâf ile yüvakkadu (يُوَقَّدُ) şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Amr'dan da aynı şekilde fakat tâ ile tüvakkadu (تُوَقَّدُ) şeklinde rivayet edilmiştir. Talha'dan ise dammeli tâ, sâkin vâv, kesreli ve şeddesiz kâf ile tûkıdü (تُوقِدُ) şeklinde rivayet edilmiştir.
المسألة السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ أَيْ ضَخْمٌ مُضِيءٌ وَدَرَارِيُّ النُّجُومِ عِظَامُهَا، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ
ALTINCI MESELE: { كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “Sanki o incimsi bir yıldızdır” buyruğu, yani büyük ve aydınlık [bir yıldızdır] demektir; yıldızların derârîsi ise büyük olanlarıdır. İttifak etmişlerdir ki
الْمُرَادَ بِهِ كَوْكَبٌ مِنَ الْكَوَاكِبِ الْمُضِيئَةِ كَالزُّهْرَةِ وَالْمُشْتَرِي وَالثَّوَابِتِ الَّتِي فِي الْعِظَمِ الْأَوَّلِ.
bundan murat Zühre (Venüs), Müşteri (Jüpiter) ve birinci büyüklükteki sabit yıldızlar gibi parlak yıldızlardan bir yıldızdır.
المسألة السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ أَيْ مِنْ زَيْتِ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ أَيْ كَثِيرَةِ الْبَرَكَةِ وَالنَّفْعِ، وَقِيلَ هِيَ أَوَّلُ شَجَرَةٍ نَبَتَتْ بَعْدَ الطُّوفَانِ وَقَدْ بَارَكَ فِيهَا سَبْعُونَ نَبِيًّا، مِنْهُمُ الْخَلِيلُ، وَقِيلَ الْمُرَادُ زَيْتُونُ الشَّامِ، لِأَنَّهَا هِيَ الْأَرْضُ الْمُبَارَكَةُ فَلِهَذَا جَعَلَ اللَّه هَذِهِ شَجَرَةً مُبَارَكَةً.
YEDİNCİ MESELE: { مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ } “Mübarek bir ağaçtan...” buyruğu, yani bereketi ve faydası çok olan mübarek bir ağacın yağından demektir. Bunun Tufan'dan sonra yetişen ilk ağaç olduğu ve aralarında Halilullah'ın [İbrahim'in] da bulunduğu yetmiş peygamberin ona bereket duası ettiği söylenmiştir. Muradın Şam zeytini olduğu da söylenmiştir; zira Şam mübarek kılınmış topraktır, bu yüzden Allah bunu mübarek bir ağaç kılmıştır.
المسألة الثَّامِنَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى وَصْفِ الشَّجَرَةِ بِأَنَّهَا لَا شَرْقِيَّةٌ وَلَا غَرْبِيَّةٌ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ الْحَسَنُ إِنَّهَا شَجَرَةُ الزَّيْتِ مِنَ الْجَنَّةِ إِذْ لَوْ كَانَتْ مِنْ شَجَرِ الدُّنْيَا إِمَّا شَرْقِيَّةً أَوْ غَرْبِيَّةً وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ضَرَبَ الْمَثَلَ بِمَا شَاهَدُوهُ وَهُمْ مَا شَاهَدُوا شَجَرَةَ الْجَنَّةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ شَجَرَةُ الزَّيْتُونِ فِي الشَّامِ لِأَنَّ الشَّامَ وَسَطُ الدُّنْيَا فَلَا يُوصَفُ شَجَرُهَا بِأَنَّهَا شَرْقِيَّةٌ أَوْ غَرْبِيَّةٌ وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ مَنْ قَالَ الْأَرْضُ كُرَةٌ لَمْ يُثْبِتِ الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ مَوْضِعَيْنِ مُعَيَّنَيْنِ بَلْ لِكُلِّ بَلَدٍ مَشْرِقٌ وَمَغْرِبٌ عَلَى حِدَةٍ، وَلِأَنَّ الْمَثَلَ مَضْرُوبٌ لِكُلِّ مَنْ يَعْرِفُ الزَّيْتَ، وَقَدْ يُوجَدُ فِي/ غَيْرِ الشَّامِ كَوُجُودِهِ فِيهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا شَجَرَةٌ تَلْتَفُّ بِهَا الْأَشْجَارُ فَلَا تُصِيبُهَا الشَّمْسُ فِي شَرْقٍ وَلَا غَرْبٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هِيَ شَجَرَةٌ يَلْتَفُّ بِهَا وَرَقُهَا الْتِفَافًا شَدِيدًا فَلَا تَصِلُ الشَّمْسُ إِلَيْهَا سَوَاءً كَانَتِ الشَّمْسُ شَرْقِيَّةً أَوْ غَرْبِيَّةً، وَلَيْسَ فِي الشَّجَرِ مَا يُورِقُ غُصْنُهُ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ مِثْلُ الزَّيْتُونِ وَالرُّمَّانِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْغَرَضَ صَفَاءُ الزَّيْتِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِكَمَالِ نُضْجِ الزَّيْتُونِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْعَادَةِ بِوُصُولِ أَثَرِ الشَّمْسِ إِلَيْهِ لَا بِعَدَمِ وُصُولِهِ وَرَابِعُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمُرَادُ الشَّجَرَةُ الَّتِي تَبْرُزُ عَلَى جَبَلٍ عَالٍ أَوْ صَحْرَاءَ وَاسِعَةٍ فَتَطْلُعُ الشَّمْسُ عَلَيْهَا حَالَتَيِ الطُّلُوعِ وَالْغُرُوبِ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ، قَالَا وَمَعْنَاهُ لَا شَرْقِيَّةٌ وَحْدَهَا وَلَا غَرْبِيَّةٌ وَحْدَهَا وَلَكِنَّهَا شَرْقِيَّةٌ وَغَرْبِيَّةٌ وَهُوَ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ لَا مُسَافِرٌ وَلَا مُقِيمٌ إِذَا كَانَ يُسَافِرُ وَيُقِيمُ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُخْتَارُ لِأَنَّ الشَّجَرَةَ مَتَى كَانَتْ كَذَلِكَ كَانَ زَيْتُهَا فِي نِهَايَةِ الصَّفَاءِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَقْصُودُ التَّمْثِيلِ أَكْمَلَ وَأَتَمَّ وَخَامِسُهَا: الْمِشْكَاةُ صَدْرُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُهُ وَالْمِصْبَاحُ مَا فِي قَلْبِهِ ﷺ مِنَ الدِّينِ، تُوقَدُ من شجرة مباركة، يعني واتبعوا ملة أبيكم إبراهيم صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ فَالشَّجَرَةُ هِيَ إِبْرَاهِيمُ ﵇، ثُمَّ وَصَفَ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ لَا شَرْقِيَّةٌ وَلَا غَرْبِيَّةٌ أَيْ لَمْ يَكُنْ يُصَلِّي قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَلَا قِبَلَ الْمَغْرِبِ كَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى بَلْ كَانَ ﵊ يُصَلِّي إِلَى الْكَعْبَةِ.
SEKİZİNCİ MESELE: Ağacın “ne doğuya ne de batıya aittir” şeklinde nitelenmesinin manasında birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Hasan demiştir ki, o cennetteki zeytin ağacıdır; zira dünya ağaçlarından olsaydı ya doğuya ya da batıya ait olurdu. Bu zayıf bir görüştür; çünkü Yüce Allah ancak onların müşahede ettikleri şeyle mesel vurmuştur, onlar ise cennet ağacını müşahede etmemişlerdir. İkincisi: Muradın Şam'daki zeytin ağacı olmasıdır; çünkü Şam dünyanın ortasıdır, dolayısıyla ağacı doğuya veya batıya ait olarak nitelenemez. Bu da zayıftır; zira yerin küre olduğunu söyleyen kimse doğu ve batıyı belirli iki yer olarak sabitlememiştir, bilakis her beldenin kendine mahsus bir doğusu ve batısı vardır; ayrıca bu mesel zeytinyağını bilen herkese vurulmuştur ve o / Şam'da bulunduğu gibi Şam'ın dışında da bulunabilir. Üçüncüsü: Onun etrafı ağaçlarla sarılmış bir ağaç olmasıdır; böylece ne doğudan ne de batıdan ona güneş isabet etmez. Onlardan bir kısmı da demiştir ki, o yaprakları birbirine son derece sarılmış bir ağaçtır; dolayısıyla güneş ister doğuda ister batıda olsun ona ulaşamaz; ağaçlar içinde de dalı başından sonuna kadar zeytin ve nar gibi yapraklanan bir ağaç yoktur. Bu da zayıftır; zira maksat yağın saf olmasıdır ve bu da ancak zeytinin tam olarak olgunlaşmasıyla hasıl olur ki bu da âdette güneşin eserinin ona ulaşmamasıyla değil, ulaşmasıyla hasıl olur. Dördüncüsü: İbn Abbâs demiştir ki: Kastedilen, yüksek bir dağda veya geniş bir sahrada açıkta duran ve hem doğuş hem de batış hallerinde üzerine güneş doğan ağaçtır. Bu, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Katâde'nin görüşüdür; Ferrâ ve Zeccâc'ın da tercihidir. Onlar demişlerdir ki: Bunun manası, ne tek başına doğuya aittir ne de tek başına batıya aittir, bilakis hem doğuya hem batıya aittir. Bu, tıpkı hem yolculuk edip hem ikamet eden kimse hakkında “Filan ne yolcudur ne de mukimdir” denilmesi gibidir. Bu görüş tercih edilen görüştür; çünkü ağaç böyle olduğu zaman yağı son derece saf olur ve o vakit temsilin maksadı daha kâmil ve daha tam olur. Beşincisi: Kandil yuvası (mişkât) Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem göğsü, sırça (zücâce) onun kalbi, lamba (misbâh) ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinde bulunan dindir. Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur; yani “babanız İbrahim'in -Allah'ın salavatı onun üzerine olsun- dinine uyun” demektir ki ağaç İbrahim'dir aleyhisselâm. Sonra İbrahim'i niteleyerek “ne doğuya ne de batıya aittir” buyurmuştur; yani o Yahudiler ve Hıristiyanlar gibi ne doğuya doğru ne de batıya doğru namaz kılardı, bilakis o aleyhisselâm Kâbe'ye doğru namaz kılardı.
المسألة التَّاسِعَةُ: وَصَفَ اللَّه تَعَالَى زَيْتَهَا بِأَنَّهُ يَكَادُ يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ لِأَنَّ الزَّيْتَ إِذَا كَانَ خَالِصًا صَافِيًا ثُمَّ رُؤِيَ مِنْ بَعِيدٍ يُرَى كَأَنَّ لَهُ شُعَاعًا، فَإِذَا مسه النار ازداد ضوأ عَلَى ضَوْءٍ، كَذَلِكَ يَكَادُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ يَعْمَلُ بِالْهُدَى قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُ الْعِلْمُ، فَإِذَا جَاءَهُ الْعِلْمُ ازْدَادَ نُورًا عَلَى نُورٍ وَهُدًى عَلَى هُدًى، قَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ يَعْرِفُ الْحَقَّ قَبْلَ أَنْ يُبَيَّنَ لَهُ لِمُوَافَقَتِهِ لَهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ
DOKUZUNCU MESELE: Yüce Allah onun yağını: { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Neredeyse ateş dokunmasa bile onun yağı ışık verecektir” şeklinde vasfetmiştir; zira zeytinyağı katıksız ve saf olduğu zaman uzaktan bakıldığında sanki bir ışığı varmış gibi görünür; ona ateş dokunduğunda ise aydınlığı katbekat artar. İşte tıpkı bunun gibi müminin kalbi de kendisine ilim gelmeden önce neredeyse hidayetle amel edecektir; ilim geldiğinde ise nur üstüne nur ve hidayet üstüne hidayet artar. Yahyâ b. Sellâm demiştir ki: “Müminin kalbi, kendisine açıklanmadan önce de uygunluğundan ötürü hakkı bilir.” Peygamber'in aleyhisselâm şu sözünden kastedilen de budur:
قَوْلِهِ ﵊: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّه»
“Müminin ferasetinden sakınınız; zira o Allah'ın nuruyla bakar.”
وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ الْمُرَادُ مِنَ الزَّيْتِ نُورُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَيْ يَكَادُ نُورُهُ يُبَيِّنُ لِلنَّاسِ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ يَكَادُ مُحَمَّدٌ ﷺ يَتَكَلَّمُ بِالْحِكْمَةِ قَبْلَ الْوَحْيِ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّه بْنُ رَوَاحَةَ:
Ka'b el-Ahbâr zeytinyağından muradın Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nuru olduğunu, yani neredeyse o konuşmadan önce nurunun insanlara beyanda bulunacağını söylemiştir. Dahhâk, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy gelmeden önce de neredeyse hikmetle konuşacağını söylemiştir. Abdullah b. Revâha da şöyle demiştir:
لَوْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ آيَاتٌ مُبَيِّنَةٌ ... كَانَتْ بَدِيهَتُهُ تُنْبِيكَ بِالْخَبَرِ
Onda apaçık ayetler bulunmasaydı bile / Sezgisinin doğruluğu sana haberi verirdi.
المسألة الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: نُورٌ عَلى نُورٍ الْمُرَادُ تَرَادُفُ هَذِهِ الْأَنْوَارِ وَاجْتِمَاعُهَا، قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ:
ONUNCU MESELE: Yüce Allah'ın: { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur” sözünden murat, bu nurların birbiri ardınca gelmesi ve toplanmasıdır. Übey b. Ka'b şöyle demiştir:
الْمُؤْمِنُ بَيْنَ أَرْبَعِ خِلَالٍ إِنْ أُعْطِيَ شَكَرَ وَإِنِ ابْتُلِيَ صَبَرَ وَإِنْ قَالَ صَدَقَ وَإِنْ حَكَمَ عَدَلَ، فَهُوَ فِي سَائِرِ النَّاسِ كَالرَّجُلِ الْحَيِّ الَّذِي يَمْشِي بَيْنَ الْأَمْوَاتِ يَتَقَلَّبُ فِي خَمْسٍ مِنَ النُّورِ، كَلَامُهُ نُورٌ وَعَمَلُهُ نُورٌ وَمَدْخَلُهُ نُورٌ وَمَخْرَجُهُ
“Mümin dört haslet arasındadır: Kendisine verildiğinde şükreder, bir imtihana uğratıldığında sabreder, konuştuğunda doğru söyler ve hükmettiğinde adil davranır. O, diğer insanlar arasında ölüler arasında yürüyen diri bir kimse gibidir; beş nur içinde dönüp durur: Sözü nurdur, ameli nurdur, girdiği yer nurdur, çıktığı yer
نُورٌ وَمَصِيرُهُ إِلَى النُّورِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، قَالَ الرَّبِيعُ سَأَلْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ عَنْ مَدْخَلِهِ وَمَخْرَجِهِ فَقَالَ سِرُّهُ وَعَلَانِيَتُهُ.
nurdur ve kıyamet gününde varacağı yer nurdur.” Rebî' demiştir ki: “Ebû'l-Âliye'ye onun girdiği ve çıktığı yeri sordum; ‘Gizlisi ve açığıdır’ dedi.”
المسألة الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ جَهِلَ فَمِنْ قِبَلِهِ أَتَى وَإِلَّا فَالْأَدِلَّةُ وَاضِحَةٌ وَلَوْ نَظَرُوا فِيهَا لَعَرَفُوا، قَالَ أَصْحَابُنَا هَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحُ مَذْهَبِنَا فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ/ بَيَّنَ أَنْ هَذِهِ الدَّلَائِلَ بَلَغَتْ فِي الظُّهُورِ وَالْوُضُوحِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الَّذِي لَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهِ، قَالَ: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ يَعْنِي وُضُوحُ هَذِهِ الدَّلَائِلِ لَا يَكْفِي وَلَا يَنْفَعُ مَا لَمْ يَخْلُقِ اللَّه الْإِيمَانَ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَهْدِي اللَّهُ إِيضَاحُ الْأَدِلَّةِ وَالْبَيَانَاتِ لِأَنَّا لَوْ حَمَلْنَا النُّورَ عَلَى إِيضَاحِ الْأَدِلَّةِ لَمْ يَجُزْ حَمْلُ الْهُدَى عَلَيْهِ أَيْضًا، وَإِلَّا لَخَرَجَ الْكَلَامُ عَنِ الْفَائِدَةِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا حَمْلُ الْهُدَى هاهنا عَلَى خَلْقِ الْعِلْمِ أَجَابَ أَبُو مُسْلِمِ بْنُ بَحْرٍ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ مَحْمُولٌ عَلَى زِيَادَاتِ الْهُدَى الَّذِي هُوَ كَالضِّدِّ لِلْخِذْلَانِ الْحَاصِلِ لِلضَّالِّ الثَّانِي: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَهْدِي لِنُورِهِ الَّذِي هُوَ طَرِيقُ الْجَنَّةِ مَنْ يَشَاءُ وَشَبَّهَهُ بِقَوْلِهِ: يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ [الْحَدِيدِ: ١٢] وَزَيَّفَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ هَذَيْنِ الْجَوَابَيْنِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ الْكَلَامَ الْمُتَقَدِّمَ هُوَ فِي ذِكْرِ الْآيَاتِ الْمُنَزَّلَةِ فَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْهُدَى دَخَلَ الْكُلُّ فِيهِ وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الزِّيَادَةِ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ إِلَّا الْبَعْضُ، وَإِذَا حُمِلَ عَلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ لَا يَكُونُ دَاخِلًا فِيهِ أَصْلًا إِلَّا مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى لَا مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ وَلَمَّا زَيَّفَ هَذَيْنِ الْجَوَابَيْنِ، قَالَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى هَدَى بِذَلِكَ الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ وَهُمُ الَّذِينَ بَلَغَهُمْ حَدُّ التَّكْلِيفِ.
ON BİRİNCİ MESELE: Cübbâî şöyle demiştir: “Ayet, cehalette kalan herkesin bu durumunun kendi tarafından geldiğine delalet etmiştir; aksi takdirde deliller açıktır, şayet onlara baksalardı [gerçeği] bilirlerdi.” Bizim ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Bu ayet bizim mezhebimizin açık bir ifadesidir. Zira Allah Teâlâ, bu delillerin açığa çıkma ve netlik hususunda artırılması mümkün olmayan bu sınıra ulaştığını beyan ettikten sonra: { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediği kimseyi nuruna iletir” buyurmuştur. Yani Allah imanı yaratmadıkça bu delillerin açık olması yetmez ve fayda vermez. Allah'ın hidayet etmesinden muradın delilleri ve beyanları açıklamak olması mümkün değildir; zira biz nuru delillerin açıklanmasına hamletseydik, hidayeti de ona hamletmek caiz olmazdı; aksi halde kelam faydadan çıkardı. Dolayısıyla burada hidayeti, ilmin yaratılmasına hamletmekten başka bir ihtimal kalmamıştır. Ebû Müslim b. Bahr buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi: Allah'ın: { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediği kimseyi nuruna iletir” sözü, sapan kimse hakkında meydana gelen hızlânın (yardımsız bırakmanın) zıddı mesabesindeki hidayet artışlarına hamledilir. İkincisi: Yüce Allah dilediği kimseyi kendi nuruna, yani cennetin yoluna iletir. O, bunu şu ayete benzetmiştir: { يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ } “Nurları önlerinde ve sağlarında koşar. [Onlara:] ‘Bugün sizin müjdeniz cennetlerdir’ [denilir]” [Hadîd 12]. Kādî Abdülcebbâr bu iki cevabı da çürütmüştür. Birincisine gelince: Çünkü önceki söz, indirilen ayetlerin zikri hakkındadır; dolayısıyla bunu hidayete hamledersek hepsi buna dahil olur, artışa hamledersek buna sadece bir kısmı dahil olur. Cennetin yoluna hamledildiğinde ise lafız yönünden değil, sadece mana yönünden buna dahil olur. Bu iki cevabı çürütünce şöyle demiştir: “En uygun olanı, Yüce Allah'ın bununla bir kısmını hidayete erdirdiğini, bir kısmını ise erdirmediğini söylemektir ki bunlar kendilerine teklif sınırının ulaştığı kimselerdir.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ أَضْعَفُ مِنَ الْجَوَابَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ مَعَ وُضُوحِهَا لَا تَكْفِي، وَهَذَا لَا يَتَنَاوَلُ الصَّبِيَّ وَالْمَجْنُونَ فَسَقَطَ مَا قَالُوهُ.
Bil ki bu cevap, önceki iki cevaptan daha zayıftır; çünkü: { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediği kimseyi nuruna iletir” sözünden bu ayetlerin açık olmalarıyla birlikte [tek başına] yetmeyeceği anlaşılmaktadır; bu ise çocuğu ve deliyi kapsamaz. Dolayısıyla onların söyledikleri boşa çıkmıştır.
المسألة الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَالْمُرَادُ لِلْمُكَلَّفِينَ مِنَ النَّاسِ وَهُوَ النَّبِيُّ وَمَنْ بُعِثَ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ، وَاسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهِ فَقَالُوا إِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ نِعْمَةً عَظِيمَةً لَوْ أَمْكَنَهُمُ الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَلَوْ كَانَ الْكُلُّ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى لَمَا تَمَكَّنُوا مِنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَجَوَابُهُ مَا تَقَدَّمَ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ وَذَلِكَ كَالْوَعِيدِ لِمَنْ لَا يَعْتَبِرُ وَلَا يَتَفَكَّرُ فِي أَمْثَالِهِ وَلَا يَنْظُرُ فِي أَدِلَّتِهِ فَيَعْرِفُ وُضُوحَهَا وَبُعْدَهَا عَنِ الشُّبُهَاتِ.
ON İKİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ } “Allah insanlar için misaller verir” sözünde insanlardan murat, mükellef olan insanlardır ki bunlar Peygamber ve kendisine peygamber gönderilen kimselerdir. Zira Yüce Allah bunu büyük bir nimet bağlamında zikretmiştir. Mu'tezile bununla delil getirerek: “Bu, ancak ondan faydalanmaları mümkün olduğu takdirde büyük bir nimet olur; eğer her şey Yüce Allah'ın yaratmasıyla olsaydı ondan faydalanmaya güç yetiremezlerdi” demiştir. Bunun cevabı daha önce geçmişti. Sonra Allah her şeyi hakkıyla bildiğini beyan etmiştir; bu ise O'nun misallerinden ibret almayan, onlar üzerinde düşünmeyen ve delillerine bakıp onların açıklığını ve şüphelerden uzaklığını bilmeyen kimseler için bir tehdit gibidir.
بحمد اللَّه تم الجزء الثالث والعشرون، ويليه الجزء الرابع والعشرون وأوله تفسير قول اللَّه تَعَالَى فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ
Allah'a hamdolsun, yirmi üçüncü cüz tamamlandı. Ardından yirmi dördüncü cüz gelmektedir ve onun başı Yüce Allah'ın: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir; oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler” kavlinin tefsiridir.
أعان اللَّه على إكماله، بحق محمد صلى اللَّه عليه وسلم
Muhammed'in -Allah'ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- hakkı için Allah tamamlamaya yardım etsin.
الجزء الرابع والعشرون
YİRMİ DÖRDÜNCÜ CÜZ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
[تتمة سورة النور]
[Nûr Suresinin Devamı]
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[Nûr Suresi (24), 36 ila 38. Ayetler]
فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨)
{ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨) } “[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir; oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler. (36) Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoymadığı adamlar [tesbih ederler]; onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar. (37) [Bunu yaparlar ki] Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın ve onlara lütfundan fazlasını versin. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ إلى قوله لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
[Yüce Allah'ın: “Fî büyûtin ezinallâhu...” kavlinden “Li-yecziyehumullâhu ahsene mâ amilû...” kavline kadar olan kısım hakkında] Bil ki ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ يَقْتَضِي محذوفا يكون فيها وذكروا فيه وجوه: أَحَدُهَا:
BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ } “Allah'ın izin verdiği evlerdedir” sözü, bunlarda bulunacak mahzûf (gizli) bir unsuru gerektirir. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:
أَنَّ التَّقْدِيرَ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ وَهُوَ اخْتِيَارُ كَثِيرٍ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ، اعْتَرَضَ أَبُو مُسْلِمِ بْنُ بَحْرٍ الْأَصْفَهَانِيُّ عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِ الْمِصْبَاحِ الْمِثْلُ وَكَوْنُ الْمِصْبَاحِ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه لَا يَزِيدُ فِي هَذَا الْمَقْصُودِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَزِيدُ الْمِصْبَاحَ إِنَارَةً وَإِضَاءَةً الثَّانِي: أَنَّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِيهِ وُجُوهٌ تقتضي كونه واحدا كقوله: كَمِشْكاةٍ وقوله: فِيها مِصْباحٌ وقوله: فِي زُجاجَةٍ وَقَوْلِهِ: كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ [النُّورِ:
Takdirin: “Allah'ın izin verdiği evlerde içinde bir lamba bulunan kandil yuvası gibidir” şeklinde olmasıdır ki bu, tahkik ehli âlimlerin çoğunun tercihidir. Ebû Müslim b. Bahr el-İsfahânî buna iki yönden itiraz etmiştir: Birincisi: Lambanın zikrinden maksat temsildir; lambanın Allah'ın izin verdiği evlerde olması bu maksada bir şey katmaz, çünkü bu durum lambanın ışık saçmasını ve aydınlatmasını artırmaz. İkincisi: Daha önce geçenlerde onun tek olmasını gerektiren vecihler vardır; nitekim: { كَمِشْكاةٍ } “bir kandil yuvası gibi”, { فِيها مِصْباحٌ } “içinde bir lamba bulunan”, { فِي زُجاجَةٍ } “bir sırça içinde” ve { كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “sanki o incimsi bir yıldızdır” [Nûr 35]
٣٥] وَلَفْظُ الْبُيُوتِ جَمْعٌ وَلَا يَصِحُّ كَوْنُ هَذَا الْوَاحِدِ فِي كُلِّ الْبُيُوتِ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ الْمِصْبَاحَ الْمَوْضُوعَ فِي الزُّجَاجَةِ الصَّافِيَةِ إِذَا كَانَ فِي الْمَسَاجِدِ كَانَ أَعْظَمَ وَأَضْخَمَ فَكَانَ أَضْوَأَ، فَكَانَ التَّمْثِيلُ بِهِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْقَصْدُ بِالْمِثْلِ هُوَ الَّذِي لَهُ هَذَا الْوَصْفُ فَيَدْخُلُ تَحْتَهُ كُلٌّ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ فِي زُجَاجَةٍ تَتَوَقَّدُ مِنَ الزَّيْتِ، وَتَكُونُ الْفَائِدَةُ فِي ذَلِكَ أَنَّ ضَوْأَهَا يَظْهَرُ فِي هَذِهِ الْبُيُوتِ بِاللَّيَالِي عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، وَلَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ الَّذِي يَصْلُحُ لِخِدْمَتِي رَجُلٌ يَرْجِعُ إِلَى عِلْمٍ وَكِفَايَةٍ وَقَنَاعَةٍ يَلْتَزِمُ بَيْتَهُ لَكَانَ وَإِنْ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْوَاحِدِ فَالْمُرَادُ النوع فَكَذَا مَا ذَكَرَهُ اللَّه سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَثَانِيهَا: التَّقْدِيرُ تُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ/ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ [النُّورِ: ٣٤] أَيْ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالَّذِينِ خَلَوُا الْأَنْبِيَاءَ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْبُيُوتُ الْمَسَاجِدُ، وَقَدِ اقْتَصَّ اللَّه أَخْبَارَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَذَكَرَ أَمَاكِنَهُمْ فَسَمَّاهَا مَحَارِيبَ بِقَوْلِهِ:
buyurmuştur. “Evler” (büyût) lafzı ise çoğuldur ve bu tek şeyin bütün evlerde olması sahih olmaz. Birinciye cevap şudur: Saf sırça içine konulan lamba mescitlerde olduğu zaman daha büyük ve daha cüsseli olur, dolayısıyla daha parlak aydınlatır; böylece onunla yapılan temsil daha tam ve daha kâmil olur. İkinciye cevap ise: Temsilden kastedilen bu vasfa sahip olan şey olunca, zeytinyağından tutuşan bir sırça içerisindeki lambayı barındıran kandil yuvası gibi olan her şey bunun altına girer. Bundaki fayda da Allah Teâlâ'ya ibadet etme ihtiyacı hasıl olduğunda geceleri ışığının bu evlerde ortaya çıkmasıdır. Şayet bir adam: “Benim hizmetime uygun olan kimse, ilim, ehliyet ve kanaat sahibi olup evine bağlı kalan bir adamdır” dese, her ne kadar bunu tekil lafızla zikretse de murat türdür. Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği husus da böyledir. İkincisi: Takdir, “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde mübarek bir ağaçtan tutuşturulur” şeklindedir. Üçüncüsü: Bu Ebû Müslim'in görüşüdür; ayet: { وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden önce gelip geçenlerden bir misal [indirdik]” [Nûr 34] sözüne racidir; yani “sizden önce gelip geçenlerden, Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdeki kimselere dair bir misal [indirdik]” demektir. Gelip geçenlerden murat peygamberler ve müminlerdir; evler ise mescitlerdir. Nitekim Allah, peygamberlerin -onlara salât ve selâm olsun- haberlerini anlatmış ve onların bulundukları yerleri zikrederek şu sözleriyle onlara mihrap adını vermiştir:
إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ [ص: ٢١] وكُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٧] فَيَقُولُ: ولقد أنزلنا إليكم آيات مبينات، وَأَنْزَلْنَا أَقَاصِيصَ مَنْ بُعِثَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ ورابعها: قول
{ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ } “Hani mabedin duvarına tırmanmışlardı” [Sâd 21] ve { كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ } “Zekeriyyâ onun yanına, mâbede her girdiğinde” [Âl-i İmrân 37] [ayetlerinde geçtiği gibidir]. Buna göre [mana şöyle] olmaktadır: “Andolsun ki size açıklayıcı ayetler indirdik; sizden önce gönderilmiş olan peygamberlerin ve müminlerin kıssalarını da Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde [geçtiği şekliyle] indirdik.” Dördüncüsü: [Şu] sözdür:
الْجُبَّائِيِّ إِنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا تَقَدَّمَ وَالتَّقْدِيرُ صَلُّوا فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ وَخَامِسُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ إِنَّهُ لَا حَذْفَ فِي الْآيَةِ بَلْ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ كَأَنَّهُ قَالَ يُسَبِّحُ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ رِجَالٌ صِفَتُهُمْ كَيْتَ وَكَيْتَ، وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ فَقَدِ اعْتَرَضَ عَلَيْهِ الْقَاضِي مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قوله: وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ [النور: ٣٤] المراد منه خَلَا مِنَ الْمُكَذِّبِينَ لِلرُّسُلِ لِتَعَلُّقِهِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْإِكْرَاهِ عَلَى الزِّنَا ابْتِغَاءً لِلدُّنْيَا فَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِوَصْفِ هَذِهِ الْبُيُوتِ لِأَنَّهَا بُيُوتٌ أَذِنَ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَارَتْ مُنْقَطِعَةً عَنْ تِلْكَ الْآيَةِ بِمَا تَخَلَّلَ بَيْنَهُمَا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النُّورِ: ٣٥] وَأَمَّا قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ فَقِيلَ الْإِضْمَارُ لَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَعَلَى التَّأْوِيلِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فَلَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ فَإِنْ قِيلَ عَلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ إِشْكَالٌ أَيْضًا لِأَنَّ عَلَى قَوْلِهِ يَصِيرُ الْمَعْنَى فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّه يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا فَيَكُونُ قَوْلُهُ فِيهَا تَكْرَارًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ تَحَمُّلَ هَذِهِ الزِّيَادَةِ أولى من تحمل مثل ذَلِكَ النُّقْصَانِ؟ قُلْنَا الزِّيَادَةُ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ كَثِيرَةٌ فَكَانَ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا أَوْلَى.
Cübbâî'nin görüşüdür; bu, öncesiyle irtibatı olmayan müstakil (yeni) bir sözdür ve takdiri “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde namaz kılın” şeklindedir. Beşincisi: Bu Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür; ayette bir hazif (gizli kelime) yoktur, bilakis onda bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır. Sanki “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerde, sıfatları şöyle şöyle olan adamlar tesbih ederler” buyurmuştur. Ebû Müslim'in görüşüne gelince, Kādî ona iki yönden itiraz etmiştir: Birincisi: { وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden önce gelip geçenlerden bir misal” [Nûr 34] sözünden murat, dünya menfaati uğruna fuhşa zorlamaya dair daha önce geçen hususla irtibatından ötürü peygamberleri yalanlayanlardan gelip geçenlerdir. Dolayısıyla bu, söz konusu evlerin vasfına uygun düşmez; çünkü bunlar içlerinde O'nun adının anılmasına izin verilmiş evlerdir. İkincisi: Bu ayet, aralarına Yüce Allah'ın: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur” [Nûr 35] sözünün girmesiyle o ayetten kopuk hale gelmiştir. Cübbâî'nin sözüne gelince, gizli tutmaya (izmâra) ancak zaruret anında başvurulabileceği söylenmiştir; Ferrâ ve Zeccâc'ın zikrettiği yoruma göre ise buna ihtiyaç yoktur, dolayısıyla ona başvurmak caiz olmaz. Şayet: “Zeccâc'ın görüşüne göre de bir müşkillik söz konusudur; zira onun görüşüne göre mana ‘Allah'ın izin verdiği evlerde, onların içinde O'nu tesbih ederler’ şeklini alır ve ayetteki ‘onların içinde’ (fîhâ) sözü faydasız bir tekrar olur. Öyleyse bu fazlalığı yüklenmenin, benzer bir eksikliği yüklenmekten daha evla olduğunu niçin söylediniz?” denilirse, şöyle deriz: Pekiştirme (tekit) amacıyla yapılan fazlalık [Arapçada] çoktur; bu sebeple ona yönelmek daha evla olmuştur.
المسألة الثَّانِيَةُ: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فِي بُيُوتٍ الْمَسَاجِدُ وَعَنْ عِكْرِمَةَ فِي بُيُوتٍ قَالَ هِيَ الْبُيُوتُ كُلُّهَا وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي الْبُيُوتِ مَا لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوصَفَ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَذِنَ أَنْ تُرْفَعَ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهَا بِالذِّكْرِ وَالتَّسْبِيحِ وَالصَّلَاةِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمَسَاجِدِ ثُمَّ لِلْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْمَسَاجِدُ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَرْبَعُ مَسَاجِدَ الْكَعْبَةُ بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَبَيْتُ الْمَقْدِسِ بَنَاهُ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ عليهما الصلاة والسلام، ومسجد بَنَاهُ النَّبِيُّ ﷺ وَمَسْجِدُ قُبَاءَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى بَنَاهُ النَّبِيُّ ﷺ وَعَنِ الْحَسَنِ هُوَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ يُسْرَجُ فِيهِ عَشَرَةُ آلَافِ قِنْدِيلٍ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ جَمِيعُ الْمَسَاجِدِ وَالْأَوَّلُ ضعيف لأنه تخصيص بلا دليل فالأول حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى جَمِيعِ الْمَسَاجِدِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ الْمَسَاجِدُ بُيُوتُ اللَّه فِي الْأَرْضِ وَهِيَ تُضِيءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِيءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ.
İKİNCİ MESELE: Müfessirlerin çoğu: { فِي بُيُوتٍ } “evlerde” sözünden muradın mescitler olduğunu söylemişlerdir. İkrime'den ise: “Evlerde” ifadesi hakkında “Onlar bütün evlerdir” dediği rivayet edilmiştir. Birinci görüş iki yönden daha evladır: Birincisi: Evler arasında Allah Teâlâ'nın yükseltilmesine izin verdiği şeklinde nitelenmesi mümkün olmayanlar vardır. İkincisi: Yüce Allah onları zikir, tesbih ve namazla nitelemiştir; bu ise mescitlerden başkasına layık olmaz. Sonra muradın mescitler olduğunu söyleyenlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Muradın dört mescit olduğudur; bunlar: İbrahim ve İsmail'in -onlara salât ve selâm olsun- inşa ettiği Kâbe, Dâvûd ve Süleyman'ın -onlara salât ve selâm olsun- inşa ettiği Beytülmakdis, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem inşa ettiği mescit ve takva üzerine kurulan ve yine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem inşa ettiği Kubâ Mescidi'dir. Hasan'dan ise bunun, içinde on bin kandil yakılan Beytülmakdis olduğu rivayet edilmiştir. İkincisi: Muradın bütün mescitler olduğudur. Birinci görüş zayıftır, zira delilsiz bir tahsistir (özelleştirmedir); dolayısıyla birinci olan, lafzı bütün mescitlere hamletmektir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Mescitler yeryüzünde Allah'ın evleridir; yıldızlar yer halkı için nasıl aydınlatırsa, onlar da gök halkı için öyle aydınlatırlar.”
المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ تُرْفَعَ عَلَى أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ مِنْ رَفْعِهَا بِنَاؤُهَا لِقَوْلِهِ: بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها [النَّازِعَاتِ: ٢٧، ٢٨] وَقَوْلِهِ: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ
ÜÇÜNCÜ MESELE: { أَنْ تُرْفَعَ } “yükseltilmesine” kavlinden ne kastedildiği hususunda birtakım görüşler üzerinde ihtilaf etmişlerdir. Birincisi: Onların yükseltilmesinden murat inşa edilmeleridir; nitekim: { بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } “Onu O bina etti, tavanını yükseltip düzene koydu” [Nâziât 27-28] ve { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “Hani İbrahim o Ev'in temellerini yükseltiyordu”
[الْبَقَرَةِ: ١٢٧] وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ هِيَ الْمَسَاجِدُ أَمَرَ اللَّه أَنْ تُبْنَى وَثَانِيهَا: تُرْفَعُ أَيْ تُعَظَّمُ وَتُطَهَّرُ عَنِ الْأَنْجَاسِ وَعَنِ اللَّغْوِ مِنَ الْأَقْوَالِ عَنِ الزَّجَّاجِ وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ مَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ.
[Bakara 127] buyurmuştur. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ: “Onlar, Allah'ın inşa edilmesini emrettiği mescitlerdir” dediği nakledilmiştir. İkincisi: “Yükseltilmesi”; yani yüceltilmesi, pisliklerden ve laubali/boş sözlerden arındırılmasıdır; bu Zeccâc'dan rivayet edilmiştir. Üçüncüsü: Muradın her iki hususun toplamı olduğudur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ ظَاهِرُهُ أَنَّهَا كَانَتْ بُيُوتًا قَبْلَ الرَّفْعِ فَأَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ.
İkinci görüş daha evladır; zira: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } “Allah'ın yükseltilmesine izin verdiği evlerdedir” sözünün zahiri, onların yükseltilmeden önce ev olduklarını, sonra da Allah'ın onların yükseltilmesine izin verdiğini göstermektedir.
المسألة الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ ذِكْرٍ وَالثَّانِي: أَنْ يُتْلَى فِيهَا كِتَابُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالثَّالِثُ: لَا يُتَكَلَّمُ فِيهَا بِمَا لَا يَنْبَغِي وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِعُمُومِ اللَّفْظِ.
DÖRDÜNCÜ MESELE: { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “ve içlerinde adının anılmasına” sözünden muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci görüş: Bunun her türlü zikir hakkında genel olduğudur. İkinci görüş: İbn Abbas'tan gelen, oralarda O'nun kitabının okunması olduğudur. Üçüncü görüş: Oralarda uygunsuz şeylerin konuşulmamasıdır. Lafzın umumiliğinden dolayı birinci görüş daha evladır.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يُسَبِّحُ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ الْقَوْلُ مُمْتَدًّا إِلَى آخِرِ الظُّرُوفِ الثَّلَاثَةِ أَعْنِي لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ، ثم قال الزَّجَّاجُ رِجالٌ مَرْفُوعٌ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها فَكَأَنَّهُ قِيلَ مَنْ يُسَبِّحُ؟ فَقِيلَ يُسَبِّحُ رِجَالٌ.
BEŞİNCİ MESELE: İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, { يُسَبَّحُ } kelimesini bâ harfinin fethasıyla (yüsebbehu); diğerleri ise kesresiyle (yüsebbihu) okumuşlardır. Birinci kıraate göre söz, üç zarfın sonuna kadar, yani “sabah ve akşam O'nun için orada” kısmına kadar uzanır. Sonra Zeccâc: “{ رِجالٌ } ‘adamlar’ lafzı merfûdur; çünkü O, ‘orada O'nun için tesbih edilir’ buyurunca sanki ‘Kim tesbih eder?’ denilmiş, buna karşılık ‘Adamlar tesbih eder’ denilmiştir” demiştir.
المسألة السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي هَذَا التَّسْبِيحِ فَالْأَكْثَرُونَ حَمَلُوهُ عَلَى نَفْسِ الصَّلَاةِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ
ALTINCI MESELE: Bu tesbih hususunda ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk bunu bizzat namaza hamletmiştir. Sonra ihtilaf ederek onlardan kimi
حَمَلَهُ عَلَى كُلِّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى صَلَاتَيِ الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ فَقَالَ كَانَتَا وَاجِبَتَيْنِ فِي ابْتِدَاءِ الْحَالِ ثُمَّ زِيدَ فِيهِمَا، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى التَّسْبِيحِ الَّذِي هُوَ تَنْزِيهِ اللَّه تَعَالَى عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ فِي ذَاتِهِ وَفِعْلِهِ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ قَدْ عَطَفَهُمَا عَلَى ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ قَالَ عَنْ ذِكْرِ اللَّه وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَهَذَا الوجه أَظْهَرُ.
bunu beş vaktin tamamına hamletmiş, kimi de sabah ve ikindi namazlarına hamlederek başlangıçta bu ikisinin farz olduğunu, sonra bunlara ilave yapıldığını söylemiştir. Onlardan bir kısmı da bunu, Allah Teâlâ'yı zâtında ve fiilinde O'na layık olmayan şeylerden tenzih etmek olan tesbihe hamletmiştir. Buna delil olarak da: { عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ } “Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten” buyurarak namaz ve zekâtı buna atfetmiş olması gösterilmiştir. Bu vecih daha açıktır.
المسألة السَّابِعَةُ: الْآصَالُ جمل أصل والأصل جميع أَصِيلٍ وَهُوَ الْعَشِيُّ وَإِنَّمَا وُجِدَ الْغُدُوُّ لِأَنَّهُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ لَا يُجْمَعُ وَالْأَصِيلُ اسْمُ جَمْعٍ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِالْغُدُوِّ أَيْ بِأَوْقَاتِ الْغُدُوِّ أَيْ بِالْغَدَوَاتِ وَقُرِئَ وَالْإِيصَالِ وَهُوَ الدُّخُولُ فِي الْأَصِيلِ يُقَالُ آصَلَ كَأَعْتَمَ وَأَظْهَرَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَحِمَهُمَا اللَّه إِنَّ صَلَاةَ الضُّحَى لَفِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى مَذْكُورَةٌ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ
YEDİNCİ MESELE: Âsâl (الْآصَالُ), üsûl (أُصُل) kelimesinin çoğuludur; üsûl ise asîl (أَصِيل) kelimesinin çoğuludur ki o da akşam vaktidir. Gudüvv (الْغُدُوُّ) kelimesinin tekil olarak bulunması ise, onun aslen çoğulu yapılmayan bir masdar olmasındandır; asîl ise bir çoğul isimdir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “{ بِالْغُدُوِّ } yani sabah vakitlerinde, sabahleyin demektir. { وَالْإِيصَالِ } şeklinde de okunmuştur ki bu, asîl vaktine girmektir; nitekim karanlığa girdi manasında ‘a'teme’ ve öğle vaktine girdi manasında ‘azhere’ denildiği gibi ‘âsale’ de denir.” İbn Abbas -Allah ikisine de rahmet eylesin- şöyle demiştir: “Kuşluk namazı şüphesiz Allah Teâlâ'nın kitabında zikredilmiştir” ve bu ayeti okumuştur.
وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا مِنْ أَحَدٍ يَغْدُو وَيَرُوحُ إِلَى الْمَسْجِدِ يُؤْثِرُهُ عَلَى مَا سِوَاهُ إِلَّا وَلَهُ عِنْدَ اللَّه نُزُلٌ يعد له فِي الْجَنَّةِ»
Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Mescidi başka her şeye tercih ederek sabah akşam mescide giden hiç kimse yoktur ki, Allah katında onun için cennette hazırlanan bir ziyafet/ağırlanma yeri bulunmasın.”
وَفِي رِوَايَةِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ مَرْفُوعًا «مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ وَرَاحَ لِيُعَلِّمَ خيرا أو ليتعلمه كما كَمَثَلِ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّه يَرْجِعُ غَانِمًا» .
Sehl b. Sa'd'ın merfû olarak rivayet ettiği hadiste ise: “Kim bir hayrı öğretmek veya onu öğrenmek için sabah ve akşam mescide giderse, ganimetle dönen Allah yolundaki mücahid gibidir” buyrulmuştur.
المسألة الثَّامِنَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ فَقَالَ بَعْضُهُمْ نَفَى كَوْنَهُمْ تُجَّارًا وَبَاعَةً أَصْلًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ أَثْبَتَهُمْ تُجَّارًا وَبَاعَةً وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ لَا يَشْغَلُهُمْ عَنْهَا شَاغِلٌ مِنْ ضُرُوبِ مَنَافِعِ التِّجَارَاتِ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، قَالَ الْحَسَنُ أَمَا واللَّه إِنْ كَانُوا لَيَتَّجِرُونَ، وَلَكِنْ إِذَا جَاءَتْ فَرَائِضُ اللَّه لَمْ يُلْهِهِمْ عَنْهَا شَيْءٌ فَقَامُوا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، وَعَنْ سَالِمٍ نَظَرَ إِلَى قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ السُّوقِ تَرَكُوا بِيَاعَاتِهِمْ وَذَهَبُوا إِلَى الصَّلَاةِ فَقَالَ هُمُ الَّذِينَ قَالَ تَعَالَى فِيهِمْ: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلُهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ إِنَّ فُلَانًا لَا تُلْهِيهِ التِّجَارَةُ عَنْ كَيْتَ وَكَيْتَ إِلَّا وَهُوَ تَاجِرٌ، وَإِنِ احْتَمَلَ الوجه الأول وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
SEKİZİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ } “onları bir ticaret alıkoymaz” sözü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları onların ticaret ve satış ehli olmalarını kökten nefyettiğini söylemiş, bazıları ise onların tüccar ve satıcı olduklarını ispat edip bununla birlikte ticaretlerin çeşitli menfaatlerinden hiçbir meşgalenin onları bundan alıkoymadığını beyan ettiğini söylemiştir; çoğunluğun görüşü de budur. Hasan şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki onlar elbette ticaret yaparlardı; fakat Allah'ın farzları geldiğinde hiçbir şey onları bundan alıkoymaz, hemen namazı ve zekâtı yerine getirirlerdi.” Sâlim'den rivayet edildiğine göre o, çarşı halkından alışverişlerini bırakıp namaza giden bir topluluğa bakmış ve: “Onlar, Yüce Allah'ın haklarında: { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ } ‘onları bir ticaret alıkoymaz’ buyurduğu kimselerdir” demiştir. İbn Mes'ûd'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Bil ki bu görüş birinci görüşten daha evladır; zira birinci ihtimal mümkün olsa bile bir kimse hakkında tüccar olmadıkça “filanca kimseyi ticaret falandan filandan alıkoymaz” denilmez. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَمَّا قَالَ: لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ دَخَلَ فِيهِ الْبَيْعُ فَلِمَ أَعَادَ ذِكْرَ الْبَيْعِ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التجارة جنس يدخل تحت أَنْوَاعُ الشِّرَاءِ وَالْبَيْعِ إِلَّا أَنَّهُ/ سُبْحَانَهُ خَصَّ الْبَيْعَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ فِي الْإِلْهَاءِ أَدْخَلَ، لِأَنَّ الرِّبْحَ الْحَاصِلَ فِي الْبَيْعِ يَقِينٌ نَاجِزٌ، وَالرِّبْحَ الْحَاصِلَ فِي الشِّرَاءِ شَكٌّ مُسْتَقْبَلٌ الثَّانِي: أَنَّ الْبَيْعَ يَقْتَضِي تَبْدِيلَ الْعَرْضِ بِالنَّقْدِ، وَالشِّرَاءِ بِالْعَكْسِ وَالرَّغْبَةِ فِي تَحْصِيلِ النَّقْدِ أَكْثَرَ مِنَ الْعَكْسِ الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ:
BİRİNCİ SORU: { لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ } “onları bir ticaret alıkoymaz” buyurunca alışveriş (bey') de buna dahil olmuştu; öyleyse satışı (bey'i) niçin tekrar zikretti? Şöyle deriz: Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Ticaret, satın alma ve satma türlerinin altına girdiği bir cinstir; ancak Allah Teâlâ satışı özellikle zikretmiştir; zira o oyalamaya/alıkoymaya daha yakındır. Çünkü satışta elde edilen kâr peşin ve kesindir, satın almada elde edilen kâr ise şüpheli ve geleceğe yöneliktir. İkincisi: Satış, malı nakde çevirmeyi gerektirir; satın alma ise bunun aksidir. Nakdi elde etme arzusu ise aksinden daha fazladır. Üçüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir:
التِّجَارَةُ لِأَهْلِ الْجَلَبِ، يُقَالُ: اتَّجَرَ فُلَانٌ فِي كَذَا إِذَا جَلَبَهُ مِنْ غَيْرِ بَلَدِهِ، وَالْبَيْعُ مَا بَاعَهُ عَلَى يَدَيْهِ.
“Ticaret, dışarıdan mal getiren celp ehli içindir; bir kimse kendi memleketi dışından mal getirdiği zaman ‘filanca şu hususta ticaret yaptı’ denilir. Satış (bey') ise bizzat kendi eliyle sattığı şeydir.”
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ خَصَّ الرِّجَالَ بِالذِّكْرِ؟ وَالْجَوَابُ: لِأَنَّ النِّسَاءَ لَسْنَ مِنْ أَهْلِ التِّجَارَاتِ أَوِ الْجَمَاعَاتِ.
İKİNCİ SORU: Erkekleri (ricâl) niçin tahsis ederek zikretti? Cevap: Çünkü kadınlar ticaret yahut cemaat ehli değildirler.
المسألة التَّاسِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى، فَقَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ الثَّنَاءُ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَالدَّعَوَاتُ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ الصَّلَوَاتُ، فَإِنْ قِيلَ فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِقامِ الصَّلاةِ؟ قُلْنَا عَنْهُ جَوَابَانِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ الْمُرَادُ بِإِقَامِ الصَّلَاةِ إِقَامَتُهَا لِمَوَاقِيتِهَا وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَإِقامِ الصَّلاةِ تَفْسِيرًا لِذِكْرِ اللَّه فَهُمْ يَذْكُرُونَ اللَّه قَبْلَ الصَّلَاةِ وَفِي الصَّلَاةِ.
DOKUZUNCU MESELE: Allah Teâlâ'nın zikrinden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: Muradın Allah Teâlâ'ya sena ve dualar olduğunu söylemiş; diğerleri ise muradın namazlar olduğunu söylemiştir. Şayet: “Öyleyse O'nun: { وَإِقامِ الصَّلاةِ } ‘ve namazı kılmaktan’ sözünün manası nedir?” denilirse, şöyle deriz: Buna dair iki cevap vardır: Birincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: “Namazı ikame etmekten murat, onu vakitlerinde kılmaktır” demiştir. İkincisi: { وَإِقامِ الصَّلاةِ } “ve namazı kılmaktan” sözünün Allah'ı anmanın bir tefsiri olması caizdir; zira onlar Allah'ı namazdan önce ve namazın içinde anarlar.
المسألة الْعَاشِرَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا فِي أَوَّلِ تَفْسِيرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] فِي قَوْلِهِ: وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ أَنَّ إِقَامَ الصَّلَاةِ هُوَ الْقِيَامُ بِحَقِّهَا عَلَى شُرُوطِهَا، وَالوجه فِي حَذْفِ الْهَاءِ مَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ، يُقَالُ أَقَمْتُ الصَّلَاةَ إِقَامَةً وَكَانَ الْأَصْلُ إِقْوَامًا، وَلَكِنْ قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا فَاجْتَمَعَ أَلِفَانِ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ فَبَقِيَ أَقَمْتُ الصَّلَاةَ إِقَامًا،
ONUNCU MESELE: Bakara Suresinin [3] başındaki tefsirde: { وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “ve namazı kılarlar” kavlinde, namazın ikamesinin onun şartları üzere hakkıyla yerine getirilmesi olduğunu zikretmiştik. [İkâme kelimesindeki] he harfinin hazfedilme (düşürülme) vechine gelince, Zeccâc'ın söylediği gibidir: [Arapçada] “İkâmeten ekamtü's-salâte” denir; aslı ise “ikvâmen” idi. Ancak vâv harfi elife dönüştürüldü, böylece iki elif bir araya geldi ve iki sakinin buluşmasından ötürü bunlardan biri hazfedildi; geriye “ekamtü's-salâte ikâmen” kaldı.
فَأُدْخِلَتِ الْهَاءُ عِوَضًا مِنَ الْمَحْذُوفِ وَقَامَتِ الْإِضَافَةُ هاهنا فِي التَّعْوِيضِ مَقَامَ الْهَاءِ الْمَحْذُوفَةِ، قَالَ وَهَذَا إِجْمَاعٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ.
Bunun üzerine hazfedilen harfe bedel olarak he harfi getirildi; burada ise tamlama (izafet), hazfedilen he harfinin yerine geçerek bedel olmuştur. Zeccâc: “Bu, nahivcilerin ittifak ettiği bir husustur” demiştir.
المسألة الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: اخْتَلَفُوا فِي الصَّلَاةِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هِيَ الْفَرَائِضُ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَدْخَلَ فِيهِ النَّقْلَ عَلَى مَا حَكَيْنَاهُ فِي صَلَاةِ الضُّحَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ إِلَى التَّعْرِيفِ أَقْرَبَ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الزَّكَاةِ أَنَّ الْمُرَادَ الْمَفْرُوضُ لِأَنَّهُ الْمَعْرُوفُ فِي الشَّرْعِ الْمُسَمَّى بِذَلِكَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ الْمُرَادُ مِنَ الزَّكَاةِ طَاعَةُ اللَّه تَعَالَى وَالْإِخْلَاصُ، وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ [مَرْيَمَ: ٥٥] وَقَوْلِهِ: ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ [النُّورِ: ٢١] وَقَوْلِهِ: تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها [التَّوْبَةِ: ١٠٣] وَهَذَا ضَعِيفٌ لِمَا تَقَدَّمَ وَلِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ الزَّكَاةَ بِالْإِيتَاءِ، وَهَذَا لَا يُحْمَلُ إِلَّا عَلَى مَا يُعْطَى مِنْ حُقُوقِ الْمَالِ.
ON BİRİNCİ MESELE: Namaz hususunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi bunun farz namazlar olduğunu söylemiş, kimi de İbn Abbas'tan kuşluk namazı hakkında naklettiğimiz üzere nafileyi de buna dahil etmiştir. Birinci görüş daha uygundur, zira marifeye (bilinen asıl manaya) daha yakındır. Aynı şekilde zekât hakkındaki söz de böyledir; murat farz olan zekâttır, çünkü şeriatta bu isimle anılan meşhur olan odur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ zekâttan muradın Allah Teâlâ'ya itaat ve ihlas olduğunu söylemiştir; nitekim: { وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “Halkına namazı ve zekâtı emrederdi” [Meryem 55], { ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ } “içinizden hiçbir kimse temize çıkamazdı” [Nûr 21] ve { تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها } “onları bununla temizleyip arındırırsın” [Tevbe 103] kavillerinde de böyledir. Ancak daha önce geçen gerekçeden ötürü ve Yüce Allah'ın zekâtı vermeye (îtâ) bağlamış olması sebebiyle bu zayıftır; zira bu ifade ancak mal haklarından verilen şeylere hamledilir.
المسألة الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الرِّجَالَ وَإِنْ تَعَبَّدُوا بِذِكْرِ اللَّه وَالطَّاعَاتِ فَإِنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ مَوْصُوفُونَ بِالْوَجَلِ وَالْخَوْفِ فَقَالَ: يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ وَذَلِكَ الْخَوْفُ إِنَّمَا كَانَ لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَا عَبَدُوا اللَّه حَقَّ عِبَادَتِهِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِتَقَلُّبِ القوب وَالْأَبْصَارِ عَلَى أَقْوَالٍ: فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُلُوبَ تَضْطَرِبُ مِنَ الْهَوْلِ وَالْفَزَعِ وَتَشْخَصُ الْأَبْصَارُ لِقَوْلِهِ: وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ [الْأَحْزَابِ: ١٠] الثَّانِي: أَنَّهَا تَتَغَيَّرُ أَحْوَالُهَا فَتَفْقَهُ الْقُلُوبُ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَطْبُوعًا عَلَيْهَا لَا تَفْقَهُ وَتُبْصِرُ الْأَبْصَارُ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ لَا تُبْصِرُ، فَكَأَنَّهُمُ انْقَلَبُوا مِنَ الشَّكِّ إِلَى الظَّنِّ، وَمِنَ الظَّنِّ إِلَى الْيَقِينِ، وَمِنَ الْيَقِينِ إِلَى الْمُعَايَنَةِ، لِقَوْلِهِ:
ON İKİNCİ MESELE: Yüce Allah, bu adamların Allah'ı anmak ve taatlerle ibadet etseler bile bununla birlikte ürperti ve korku ile vasıflandıklarını beyan ederek: { يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ } “Onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar” buyurmuştur. Bu korku ise ancak Allah'a hakkıyla ibadet edemediklerini bilmelerinden kaynaklanmaktadır. Kalplerin ve gözlerin dönmesinden ne kastedildiği hususunda birtakım görüşler üzerinde ihtilaf etmişlerdir: Birinci görüş: Dehşet ve korkudan kalplerin çarpıp çırpınması ve gözlerin dikilip kalmasıdır; nitekim: { وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Hani gözler kaymış ve kalpler gırtlaklara dayanmıştı” [Ahzâb 10] buyurmuştur. İkincisi: Durumlarının değişmesidir; böylece kalpler mühürlenmiş olup anlamazken anlar hale gelir ve gözler görmezken görür hale gelir. Sanki onlar şüpheden zanna, zandan yakîne, yakînden de bizzat müşahedeye dönmüş gibi olurlar; nitekim:
وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ/ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ [الزُّمَرِ: ٤٧] وَقَوْلِهِ: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ [ق: ٢٢] ، الثَّالِثُ: أَنَّ الْقُلُوبَ تَتَقَلَّبُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ طَمَعًا في النجابة وَحَذَرًا مِنَ الْهَلَاكِ وَالْأَبْصَارَ تَنْقَلِبُ مِنْ أَيِّ نَاحِيَةٍ يُؤْمَرُ بِهِمْ، أَمِنْ نَاحِيَةِ الْيَمِينِ أَمْ مِنْ نَاحِيَةِ الشَّمَالِ؟ وَمِنْ أَيِّ نَاحِيَةٍ يُعْطُونَ كِتَابَهُمْ أَمِنْ قِبَلِ الْأَيْمَانِ أَمْ مِنْ قِبَلِ الشَّمَائِلِ؟ وَالْمُعْتَزِلَةُ لَا يَرْضَوْنَ بِهَذَا التَّأْوِيلِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ أَهْلَ الثَّوَابِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمُ الْبَتَّةَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَأَهْلَ الْعِقَابِ لَا يَرْجُونَ الْعَفْوَ، لَكِنَّا بَيَّنَّا فَسَادَ هَذَا الْمَذْهَبِ غَيْرَ مَرَّةٍ الرَّابِعُ: أَنَّ الْقُلُوبَ تَزُولُ عَنْ أَمَاكِنِهَا فَتَبْلُغُ الْحَنَاجِرَ، وَالْأَبْصَارُ تَصِيرُ زُرْقًا، قَالَ الضَّحَّاكُ: يُحْشَرُ الْكَافِرُ وَبَصَرُهُ حَدِيدٌ وَتَزْرَقُّ عَيْنَاهُ ثُمَّ يَعْمَى، وَيَتَقَلَّبُ الْقَلْبُ مِنَ الْخَوْفِ حَيْثُ لَا يَجِدُ مُخَلِّصًا حَتَّى يَقَعَ فِي الْحَنْجَرَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ [غَافِرٍ: ١٨] ، الْخَامِسُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ الْمُرَادُ بِتَقَلُّبِ الْقُلُوبِ والأبصار تغير هيئاتهما بِسَبَبِ مَا يَنَالُهَا مِنَ الْعَذَابِ، فَتَكُونُ مَرَّةً بِهَيْئَةِ مَا أُنْضِجَ بِالنَّارِ وَمَرَّةً بِهَيْئَةِ مَا احْتَرَقَ، قَالَ وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِهِ تَقَلُّبَهَا عَلَى جَمْرِ جَهَنَّمَ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ [الْأَنْعَامِ: ١١٠] .
{ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Ve hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkar” [Zümer 47] ve { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ } “Andolsun sen bundan gaflette idin; derhal senden perdeni kaldırdık” [Kāf 22] buyurmuştur. Üçüncüsü: O günde kalpler kurtuluş umuduyla ve helak olma korkusuyla döner durur; gözler de kendilerine hangi taraftan emir verileceğine, sağ taraftan mı yoksa sol taraftan mı [yönlendirileceklerine] ve amel defterlerinin hangi taraftan, sağ taraftan mı yoksa sol taraftan mı verileceğine bakar. Mu'tezile bu yoruma razı olmaz; zira onlar sevap ehli için o günde kesinlikle hiçbir korku olmadığını, ceza ehlinin de affedilmeyi ummayacağını söylemişlerdir; fakat biz bu mezhebin batıllığını defalarca beyan ettik. Dördüncüsü: Kalplerin yerlerinden çıkıp gırtlaklara dayanması ve gözlerin göğerip körleşmesidir. Dahhâk şöyle demiştir: “Kâfir, gözü keskinleşmiş olarak haşrolunur, sonra gözleri göğerir, ardından kör olur; kalp de hiçbir kurtarıcı bulamadığı için korkudan döne döne nihayet gırtlağa dayanır.” İşte O'nun: { إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ كاظِمِينَ } “Hani kalpler gırtlaklara dayanmış, yutkunup durmaktadırlar” [Mü'min 18] sözü budur. Beşincisi: Cübbâî, kalplerin ve gözlerin dönmesinden muradın, kendilerine ulaşan azap sebebiyle şekillerinin değişmesi olduğunu söylemiştir; bazen ateşte pişmiş gibi bir şekilde, bazen de yanmış gibi bir şekilde olurlar. O, bununla onların cehennem koru üzerinde döndürülmelerinin kastedilmesinin de caiz olduğunu söylemiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Ona ilk defa iman etmedikleri gibi yine kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz” [En'âm 110] kavlinin manası da budur.
المسألة الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا أَيْ يَفْعَلُونَ هَذِهِ الْقُرُبَاتِ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّه وَيُثِيبَهُمْ عَلَى أَحْسَنِ مَا عَمِلُوا، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِالْأَحْسَنِ الْحَسَنَاتُ أَجْمَعُ، وَهِيَ الطَّاعَاتُ فَرْضُهَا وَنَفْلُهَا، قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّمَا ذَكَرَ الْأَحْسَنَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا يُجَازِيهِمْ عَلَى مَسَاوِئِ أَعْمَالِهِمْ بَلْ يَغْفِرُهَا لَهُمْ. الثَّانِي:
ON ÜÇÜNCÜ MESELE: { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “[Bunu yaparlar ki] Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın” sözü; yani Allah'ın kendilerini mükâfatlandırması ve yaptıklarının en güzeline karşılık onlara sevap vermesi için bu taatleri yaparlar demektir. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: “En güzeli” (ahsen) ifadesinden murat, farzıyla ve nafilesiyle taatler olan iyiliklerin tamamıdır. Mukâtil şöyle demiştir: “Yaptıklarının en güzelini zikretmesi, amellerinin kötülüklerinden ötürü onları cezalandırmayıp bilakis onları kendilerine bağışlayacağına dikkat çekmek içindir.” İkincisi:
أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَجْزِيهِمْ جَزَاءَ أَحْسَنِ مَا عَمِلُوا عَلَى الْوَاحِدِ عَشْرًا إِلَى سَبْعِمِائَةٍ الثَّالِثُ: قَالَ الْقَاضِي: الْمُرَادُ بِذَلِكَ أَنْ تَكُونَ الطَّاعَاتُ مِنْهُمْ مُكَفِّرَةً لِمَعَاصِيهِمْ وَإِنَّمَا يَجْزِيهِمُ اللَّه تَعَالَى بِأَحْسَنِ الْأَعْمَالِ، وَهَذَا مُسْتَقِيمٌ عَلَى مَذْهَبِهِ فِي الْإِحْبَاطِ وَالْمُوَازَنَةِ.
Yüce Allah'ın onlara, yaptıklarının en güzelinin karşılığını bire ondan yedi yüze kadar mükâfatla vermesidir. Üçüncüsü: Kādî şöyle demiştir: “Bundan murat, onların yaptıkları taatlerin günahlarına kefaret olması ve Allah Teâlâ'nın onları ancak en güzel amelleriyle mükâfatlandırmasıdır.” Bu, onun ihbât (amellerin boşa gitmesi) ve muvâzene (günah ve sevapların tartılması) konusundaki mezhebine uygundur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَجْزِيهِمْ بِأَحْسَنِ الْأَعْمَالِ وَلَا يَقْتَصِرُ عَلَى قَدْرِ
Yüce Allah'ın: { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “ve onlara lütfundan fazlasını versin” sözüne gelince; mana, Allah Teâlâ'nın onları en güzel amelleriyle mükâfatlandırıp sadece hak ettikleri miktar ile yetinmeyerek
اسْتِحْقَاقِهِمْ بَلْ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي سَائِرِ الْآيَاتِ مِنَ التَّضْعِيفِ، فَإِنْ قِيلَ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِفِعْلِ الطَّاعَةِ أَثَرًا فِي اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى مَيَّزَ الْجَزَاءَ عَنِ الْفَضْلِ وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِذَلِكَ، فَإِنَّ عِنْدَكُمُ الْعَبْدَ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَى رَبِّهِ شَيْئًا، قُلْنَا نَحْنُ نُثْبِتُ الِاسْتِحْقَاقَ لَكِنْ بِالْوَعْدِ فَذَاكَ الْقَدْرُ هُوَ الْمُسْتَحَقُّ وَالزَّائِدُ عَلَيْهِ هُوَ الْفَضْلُ ثم قال: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ نَبَّهَ بِهِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَكَمَالِ جُودِهِ وَنَفَاذِ مَشِيئَتِهِ وَسَعَةِ إِحْسَانِهِ، فَكَانَ سُبْحَانَهُ لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالْجِدِّ وَالِاجْتِهَادِ فِي الطَّاعَةِ، وَمَعَ ذَلِكَ يَكُونُونَ فِي نِهَايَةِ الْخَوْفِ، فَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ يُعْطِيهِمُ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ عَلَى طَاعَاتِهِمْ، وَيَزِيدُهُمُ الْفَضْلَ الَّذِي لَا حَدَّ لَهُ فِي مقابلة خوفهم.
bilakis diğer ayetlerde kat kat artırma olarak zikrettiği husus üzere lütfundan onlara fazlasını vermesidir. Şayet: “Bu durum, taati işlemenin sevabı hak etmede bir tesiri olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ mükâfatı lütuftan ayırt etmiştir, siz ise bunu kabul etmiyorsunuz; zira size göre kul, Rabbi üzerinde hiçbir şeyi hak edemez” denilirse, şöyle deriz: Biz hak edişi (istihkakı) kabul ederiz, fakat bu vaat sebebiyledir; dolayısıyla o miktar hak edilen kısımdır, onun üzerindeki fazlalık ise lütuftur. Sonra O: { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır” buyurarak bununla kudretinin ve cömertliğinin kemaline, meşietinin geçerliliğine ve ihsanının genişliğine dikkat çekmiştir. Sanki Yüce Allah onları taatte ciddiyet ve gayretle niteleyip bununla birlikte son derece korku içinde olduklarını belirtince, Hak Teâlâ da onların taatlerine karşılık büyük bir sevap vermekte ve korkularının karşılığında onlara sınırsız lütfunu artırmaktadır.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Nûr Suresi (24), 39 ila 40. Ayetler]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠) } “İnkâr edenlerin amelleri ise düzlükteki serap gibidir; susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz; ancak yanında Allah'ı bulur, O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı pek çabuk görendir. (39) Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, onun üstünden bir dalga, onun da üstünden bir bulut... Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar! Elini çıkardığı zaman neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur. (40)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْمُؤْمِنِ، وَأَنَّهُ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ فِي النُّورِ وَبِسَبَبِهِ يَكُونُ مُتَمَسِّكًا بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ فِي الْآخِرَةِ يَكُونُ فَائِزًا بِالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ وَالثَّوَابِ الْعَظِيمِ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرَ يَكُونُ فِي الْآخِرَةِ فِي أَشَدِّ الْخُسْرَانِ، وَفِي الدُّنْيَا فِي أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الظُّلُمَاتِ، وَضَرَبَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَثَلًا، أَمَّا الْمَثَلُ الدَّالُّ عَلَى خَيْبَتِهِ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: السَّرَابُ مَا يَتَرَاءَى لِلْعَيْنِ وَقْتَ الضُّحَى الْأَكْبَرِ فِي الْفَلَوَاتِ شَبِيهَ الْمَاءِ الْجَارِي وَلَيْسَ بِمَاءٍ وَلَكِنَّ الَّذِي يَنْظُرُ إِلَيْهِ مِنْ بِعِيدٍ يَظُنُّهُ مَاءً جَارِيًا يُقَالُ سَرَبَ الْمَاءُ يَسْرُبُ سُرُوبًا إِذَا جَرَى فَهُوَ سَارِبٌ، أَمَّا الْآلُ فَهُوَ مَا يَتَرَاءَى لِلْعَيْنِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ فَيَرَى النَّاظِرُ الصَّغِيرَ كَبِيرًا، وَظَاهِرُ كَلَامِ الْخَلِيلِ أَنَّ الْآلَ وَالسَّرَابَ وَاحِدٌ، وَأَمَّا الْقِيعَةُ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ جَمْعُ قَاعٍ مِثْلُ جَارِ وَجِيرَةٍ وَالْقَاعُ الْمُنْبَسِطُ الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْقِيعَةُ بِمَعْنَى الْقَاعِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ الظَّمْآنُ: قَدْ يُخَفَّفُ هَمْزُهُ، وَهُوَ الشَّدِيدُ الْعَطَشِ، ثُمَّ وَجْهُ التَّشْبِيهِ أَنَّ الَّذِي يَأْتِي بِهِ الْكَافِرُ إِنْ كَانَ مِنْ أَفْعَالِ الْبِرِّ فَهُوَ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ ثَوَابًا، مَعَ أَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ لَهُ ثَوَابًا عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَفْعَالِ الْإِثْمِ فَهُوَ يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ عِقَابًا مَعَ أَنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ ثَوَابًا، فَكَيْفَ كَانَ فَهُوَ يَعْتَقِدُ أَنَّ لَهُ ثَوَابًا عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، فَإِذَا وَافَى عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ، وَلَمْ يَجِدِ الثَّوَابَ بَلْ وَجَدَ الْعِقَابَ الْعَظِيمَ عَظُمَتْ حَسْرَتُهُ وَتَنَاهَى غَمُّهُ، فَيُشْبِهُ حَالُهُ حَالَ الظَّمْآنِ الَّذِي تَشْتَدُّ حَاجَتُهُ إِلَى الْمَاءِ فَإِذَا شَاهَدَ السَّرَابَ تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِهِ وَيَرْجُو بِهِ النَّجَاةَ وَيَقْوَى طَمَعُهُ فَإِذَا جَاءَهُ وَأَيِسَ مِمَّا كَانَ يَرْجُوهُ فَيَعْظُمُ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَهَذَا الْمِثَالُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، قَالَ مُجَاهِدٌ السَّرَابُ عَمَلُ الْكَافِرِ وَإِتْيَانُهُ إِيَّاهُ مَوْتُهُ وَمُفَارَقَةُ الدُّنْيَا فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَهُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ شَيْئًا وَقَوْلُهُ: لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً مُنَاقِضٌ لَهُ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا نَافِعًا كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ مَا عَمِلَ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ قَدِ اجْتَهَدَ الثَّانِي: / حَتَّى إِذَا جَاءَهُ أَيْ جَاءَ مَوْضِعَ السَّرَابِ لَمْ يَجِدِ السَّرَابَ شَيْئًا فَاكْتَفَى بِذِكْرِ السَّرَابِ عَنْ ذِكْرِ مَوْضِعِهِ الثَّالِثُ: الْكِنَايَةُ لِلسَّرَابِ لِأَنَّ السَّرَابَ يُرَى مِنْ بَعِيدٍ بِسَبَبِ الْكَثَافَةِ كَأَنَّهُ ضَبَابٌ وَهَبَاءٌ وَإِذَا قَرُبَ مِنْهُ رَقَّ وَانْتَثَرَ وَصَارَ كَالْهَوَاءِ.
[Yüce Allah'ın: “İnkâr edenlerin amelleri ise düzlükteki serap gibidir; susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz...” kavli hakkında] Bil ki Yüce Allah, müminin halini, onun dünyada nur içinde olduğunu ve bu sayede salih amele sarıldığını beyan edip ardından onun ahirette ebedî nimete ve büyük sevaba nail olacağını açıkladıktan sonra; kâfirin ahirette en şiddetli hüsran içinde, dünyada ise karanlık türlerinin en büyüğü içinde olacağını beyan etmeyi bunun peşinden getirmiş ve bu ikisinin her biri için birer misal vermiştir. Onun ahiretteki hüsranına delalet eden misale gelince, bu O'nun: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ } “İnkâr edenlerin amelleri ise düzlükteki serap gibidir” sözüdür. Ezherî şöyle demiştir: Serap, çöllerin ortasında kuşluk vaktinin en hararetli zamanında göze akan su gibi görünen şeydir; fakat su değildir, uzaktan bakan kimse onu akan su zanneder. [Arapçada] su aktığı zaman “serabe'l-mâu yesrubü sürûben fe-hüve sâribün” denilir. Âle gelince; o, günün başlangıcında göze görünen ve bakanın küçüğü büyük gördüğü şeydir. Halîl'in sözünün zahiri ise âl ile serabın aynı şey olduğudur. Kī'a (الْقِيعَةُ) kelimesine gelince, Ferrâ şöyle demiştir: Câr ve cîre kelimelerinde olduğu gibi kā' (قَاع) kelimesinin çoğuludur; kā' ise yeryüzünün düz ve engin alanıdır. el-Keşşâf sahibi, kī'anın kā' manasında olduğunu söylemiştir. Zeccâc ise: “Zam'ân (الظَّمْآنُ) kelimesinin hemzesi bazen hafifletilerek okunur; o, son derece susamış kimsedir” demiştir. Teşbihin (benzetmenin) vechine gelince: Kâfirin yaptığı fiil şayet iyilik türünden fiillerdense, kendisi bundan dolayı sevap alacağına inandığı halde hiçbir sevabı hak etmez. Şayet günah fiillerdense, kendisi bundan dolayı sevap hak ettiğine inandığı halde cezayı hak eder. Durum her nasıl olursa olsun o, Allah Teâlâ katında kendisi için bir sevap olduğunu zanneder. Kıyamet meydanlarına vardığında ise hiçbir sevap bulamayıp aksine büyük bir ceza ile karşılaşınca hasreti büyür ve kederi son noktaya ulaşır. Dolayısıyla onun durumu, suya ihtiyacı şiddetlenen; serabı gördüğünde kalbi ona bağlanan, onunla kurtuluşu uman ve arzusu güçlenen, fakat yanına vardığında umduğu şeyden ümidini kesip bu durum kendisine pek ağır gelen susuz kimsenin durumuna benzer. Bu misal son derece güzeldir. Mücâhid şöyle demiştir: “Serap kâfirin amelidir, onun yanına varması ise ölümü ve dünyadan ayrılmasıdır.” Şayet: “O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَهُ } ‘Nihayet ona vardığında’ sözü onun bir şey olduğuna delalet eder; { لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } ‘hiçbir şey bulamaz’ sözü ise onunla çelişir?” denilirse, şöyle deriz: Bunun cevabı üç yöndendir: Birincisi: Manasından muradın, tıpkı gayret sarf ettiği halde ‘filanca hiçbir şey yapmadı’ denilmesi gibi onun faydalı hiçbir şey bulamadığıdır. İkincisi: { حَتَّى إِذا جاءَهُ } yani serabın bulunduğu yere vardığında serabı hiçbir şey olarak bulamaz; böylece yerini zikretmek yerine sadece serabı zikretmekle yetinmiştir. Üçüncüsü: Zamir seraba aittir; çünkü serap yoğunluğundan dolayı uzaktan sanki bir sis ve toz bulutu gibi görünür, yanına yaklaşıldığında ise incelir, dağılır ve hava gibi olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ أَيْ وَجَدَ عِقَابَ اللَّه الَّذِي تَوَعَّدَ بِهِ الْكَافِرَ عِنْدَ ذَلِكَ فَتَغَيَّرَ مَا كَانَ فِيهِ مِنْ ظَنِّ النَّفْعِ الْعَظِيمِ إِلَى تَيَقُّنِ الضَّرَرِ الْعَظِيمِ، أَوْ وَجَدَ زَبَانِيَةَ اللَّه عِنْدَهُ يَأْخُذُونَهُ فَيُقْبِلُونَ بِهِ إِلَى جَهَنَّمَ فَيَسْقُونَهُ
O'nun: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } “ancak yanında Allah'ı bulur, O da onun hesabını tastamam görür” sözüne gelince; yani kâfirin o esnada Allah'ın kendisini tehdit ettiği azabını bulmasıdır; böylece büyük bir menfaat zannı içinde olduğu durumu büyük bir zararın kesinliğine dönüşür. Yahut yanında Allah'ın zebanilerini bulur; onlar onu yakalayıp cehenneme doğru götürürler ve ona
الْحَمِيمَ وَالْغَسَّاقَ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّه تَعَالَى فِيهِمْ عامِلَةٌ ناصِبَةٌ [الْغَاشِيَةِ: ٣] ، وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً [الْكَهْفِ: ١٠٤] ، وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ [الْفُرْقَانِ: ٢٣] وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ أُمَيَّةَ، كَانَ قَدْ تَعَبَّدَ وَلَبِسَ الْمُسُوحَ وَالْتَمَسَ الدِّينَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ ثُمَّ كَفَرَ فِي الْإِسْلَامِ.
kaynar su ile irini içirirler. Onlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: { عامِلَةٌ ناصِبَةٌ } “Çalışmış, yorulmuştur” [Gāşiye 3], { وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً } “Onlar ise iyi bir iş yaptıklarını sanırlar” [Kehf 104] ve { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ } “Yaptıkları her amelin önüne geçtik...” [Furkān 23] buyurduğu kimselerdir. Bu ayetin, cahiliye devrinde ibadet edip çul giyen ve dini arayan, sonra da İslam döneminde inkâr eden Utbe b. Rebîa b. Ümeyye hakkında indiği de söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ فَذَاكَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَلَا يَشُقُّ عَلَيْهِ الْحِسَابُ، وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعْنَاهُ لَا يَشْغَلُهُ مُحَاسَبَةُ وَاحِدٍ عَنْ آخَرٍ كَنَحْنُ، وَلَوْ كَانَ يَتَكَلَّمُ بِآلَةٍ كَمَا يَقُولُهُ الْمُشَبِّهَةُ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ، وَأَمَّا الْمَثَلُ الثَّانِي فَهُوَ قَوْلُهُ: أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ وفي لفظة (أو) هاهنا وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ أَعْمَالَ الْكُفَّارِ إِنْ كَانَتْ حَسَنَةً فَمِثْلُهَا السَّرَابُ وَإِنْ كَانَتْ قَبِيحَةً فَهِيَ الظُّلُمَاتُ وَثَانِيهَا: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ إِمَّا كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ وَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ وَإِمَّا كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ وَذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَثَالِثُهَا: الْآيَةُ الْأُولَى فِي ذِكْرِ أَعْمَالِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَا يَتَحَصَّلُونَ مِنْهَا عَلَى شَيْءٍ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ فِي ذِكْرِ عَقَائِدِهِمْ فَإِنَّهَا تشبه الظلمات كما قال: يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [البقرة: ٢٥٧] أَيْ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
O'nun: { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Allah hesabı pek çabuk görendir” sözüne gelince; bu, Allah Teâlâ'nın bütün bilinenleri bilmesinden ötürüdür; dolayısıyla hesap O'na zor gelmez. Kelamcılardan bazıları bunun manasının, tıpkı bizim gibi birinin hesabını görmenin O'nu diğerinden alıkoymaması olduğunu söylemişlerdir; müşebbihenin söylediği gibi eğer O bir aletle konuşuyor olsaydı bu sahih olmazdı. İkinci misale gelince, bu O'nun: { أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir” sözüdür. Buradaki “yahut” (ev) lafzında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin amelleri şayet güzelse misalinin serap olduğunu, şayet çirkinse karanlıklar olduğunu beyan etmiştir. İkincisi: Sözün takdiri, onların amellerinin ya ahirette düzlükteki bir serap gibi ya da dünyada bir denizdeki karanlıklar gibi olduğudur. Üçüncüsü: Birinci ayet onların amellerinin zikri ve ondan hiçbir şey elde edemeyecekleri hakkındadır; ikinci ayet ise onların inançlarının zikri hakkındadır, zira bu inançlar tıpkı: { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Onları karanlıklardan nura çıkarır” [Bakara 257] yani küfürden imana [çıkarır] buyurduğu gibi karanlıklara benzer. Yüce Allah'ın şu kavli de buna delalet etmektedir: