Binûn

Nûr Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ [النور: ٤٠] وَأَمَّا الْبَحْرُ اللُّجِّيُّ فَهُوَ ذُو اللُّجَّةِ الَّتِي هِيَ مُعْظَمُ الْمَاءِ الْغَمْرِ الْبَعِيدِ الْقَعْرِ، وَفِي اللُّجِّيِّ لُغَتَانِ كَسْرُ اللَّامِ وَضَمُّهَا، وَأَمَّا تَقْرِيرُ الْمِثْلِ فَهُوَ أَنَّ الْبَحْرَ اللُّجِّيَّ يَكُونُ قَعْرُهُ مُظْلِمًا جِدًّا بِسَبَبِ غُمُورَةِ الْمَاءِ، فَإِذَا تَرَادَفَتْ عَلَيْهِ الْأَمْوَاجُ ازْدَادَتِ الظُّلْمَةُ فَإِذَا كَانَ فَوْقَ الْأَمْوَاجِ سَحَابٌ بَلَغَتِ الظُّلْمَةُ النِّهَايَةَ الْقُصْوَى، فَالْوَاقِعُ فِي قَعْرِ هَذَا الْبَحْرِ اللُّجِّيِّ يَكُونُ فِي نِهَايَةِ شِدَّةِ الظُّلْمَةِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْعَادَةُ فِي الْيَدِ أَنَّهَا مِنْ أَقْرَبِ مَا يَرَاهَا وَمِنْ أَبْعَدِ مَا يَظُنُّ أَنَّهُ لَا يَرَاهَا فَقَالَ تَعَالَى: لَمْ يَكَدْ يَراها وَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ بِهَذَا البلوغ تِلْكَ الظُّلْمَةِ إِلَى أَقْصَى النِّهَايَاتِ ثُمَّ شَبَّهَ بِهِ الْكَافِرَ فِي اعْتِقَادِهِ وَهُوَ ضِدُّ الْمُؤْمِنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نُورٌ عَلى نُورٍ [النُّورِ: ٣٥] وَفِي قَوْلِهِ: يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ [الْحَدِيدِ: ١٢] وَلِهَذَا قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ الْكَافِرُ يَتَقَلَّبُ فِي خَمْسٍ مِنَ الظُّلَمِ كَلَامُهُ وَعَمَلُهُ وَمَدْخَلُهُ وَمَخْرَجُهُ وَمَصِيرُهُ إِلَى النَّارِ، وَفِي كَيْفِيَّةِ هَذَا التَّشْبِيهِ وُجُوهٌ أُخَرُ: أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ مِنَ الظُّلُمَاتِ ظُلْمَةَ الْبَحْرِ وَظُلْمَةَ الْأَمْوَاجِ وَظُلْمَةَ السَّحَابِ وَكَذَا الْكَافِرُ لَهُ ظُلُمَاتٌ ثَلَاثَةٌ ظُلْمَةُ الِاعْتِقَادِ وَظُلْمَةُ الْقَوْلِ وَظُلْمَةُ الْقَوْلِ وَظُلْمَةُ الْعَمَلِ عَنِ الْحَسَنِ وَثَانِيهَا: شَبَّهُوا قَلْبَهُ وَبَصَرَهُ وَسَمْعَهُ بِهَذِهِ الظُّلُمَاتِ الثَّلَاثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكَافِرَ لَا يدري أنه وَلَا يَدْرِي أَنَّهُ لَا يَدْرِي وَيَعْتَقِدُ أَنَّهُ يدري، فهذه المراتب الثالث تُشْبِهُ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ متراكمة فكذا الكفار لِشِدَّةِ إِصْرَارِهِ عَلَى كُفْرِهِ، قَدْ تَرَاكَمَتْ عَلَيْهِ/ الضَّلَالَاتُ حَتَّى أَنَّ أَظْهَرَ الدَّلَائِلِ إِذَا ذُكِرَتْ عِنْدَهُ لَا يَفْهَمُهَا وَخَامِسُهَا: قَلْبٌ مُظْلِمٌ فِي صَدْرٍ مُظْلِمٍ.

{ وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur” [Nûr 40]. Lüccî (لُجِّيٍّ) denize gelince; o, derin ve engin suyun çoğunluğu demek olan “lücce” sahibi denizdir. Lüccî kelimesinde lâm harfinin kesresiyle ve zammesiyle iki lügat vardır. Temsilin takririne gelince; engin denizin dibi, suyun derinliğinden ve bolluğundan ötürü son derece karanlık olur. Üzerine dalgalar peş peşe bindiğinde karanlık daha da artar. Dalgaların üstünde bir de bulut olursa karanlık en son dereceye ulaşır. Dolayısıyla bu engin denizin dibinde bulunan kimse, karanlığın son derece şiddetli hâlindedir. İnsanın âdetine göre el, görebildiği en yakın şeylerden biri iken ve onu göremediğini zannetmek en uzak ihtimal iken, Yüce Allah: { لَمْ يَكَدْ يَراها } buyurmuştur. Böylece O, bu karanlığın en uç noktalara ulaştığını beyan etmiştir. Sonra inancı hususunda kâfiri buna benzetmiştir ki bu durum, Yüce Allah'ın: { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur” [Nûr 35] kavlindeki ve: { يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “Nurları önlerinde ve sağlarında koşar” [Hadîd 12] kavlindeki müminin zıddıdır. İşte bu sebeple Übey b. Kâ‘b şöyle demiştir: “Kâfir beş karanlık içinde dönüp durur: Sözü, ameli, girişi, çıkışı ve ateşe varışı.” Bu benzetmenin keyfiyetinde başka vecihler de vardır: Birincisi: Allah Teâlâ üç çeşit karanlık zikretmiştir; denizin karanlığı, dalgaların karanlığı ve bulutun karanlığı. Kâfirin de Hasan'dan [rivayet edildiğine göre] üç karanlığı vardır: İnanç karanlığı, söz karanlığı, söz karanlığı ve amel karanlığı. İkincisi: İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre] onun kalbini, gözünü ve kulağını bu üç karanlığa benzetmişlerdir. Üçüncüsü: Kâfir bilmez, bilmediğini de bilmez ve bildiğini zanneder; işte bu üç mertebe söz konusu karanlıklara benzer. Dördüncüsü: Bu karanlıklar üst üste yığılmıştır; kâfir de küfründeki aşırı ısrarı sebebiyle/ üzerine sapıklıklar öyle yığılmıştır ki en açık deliller yanında zikredilse bile onları anlamaz. Beşincisi: Karanlık bir göğüste karanlık bir kalp.

أَمَّا قَوْلُهُ: ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَرَأَ (سَحَابٍ) وَقَرَأَ (ظُلُمَاتٍ) بِالْجَرِّ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ كَظُلُماتٍ وَعَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَرَأَ سَحابٌ ظُلُماتٌ كَمَا يُقَالُ سَحَابُ رَحْمَةٍ وَسَحَابُ عَذَابٍ عَلَى الْإِضَافَةِ وَقِرَاءَةُ الْبَاقِينَ سَحابٌ ظُلُماتٌ كِلَاهُمَا بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ وَتَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ: سَحابٌ ثُمَّ ابْتَدَأَ ظُلُماتٌ أَيْ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ.

O'nun: { ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } sözüne gelince; İbn Kesîr'den, { أَوْ كَظُلُماتٍ } sözünden bedel olarak (سَحَابٍ) ve cer ile (ظُلُمَاتٍ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan, tıpkı rahmet bulutu ve azap bulutu denildiği gibi izâfet üzere { سَحابٌ ظُلُماتٌ } şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Diğerlerinin kıraati ise her ikisinin de ref ve tenvin ile okunması suretiyle { سَحابٌ ظُلُماتٌ } şeklindedir; kelam { سَحابٌ } kavlinde tamamlanmakta, sonra { ظُلُماتٌ } diye başlamaktadır; yani daha önce zikredilenler, birbiri üstüne yığılmış karanlıklardır.

أَمَّا قَوْلُهُ: لَمْ يَكَدْ يَراها فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ كَادَ نَفْيُهُ إِثْبَاتٌ وَإِثْبَاتُهُ نَفْيٌ فَقَوْلُهُ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [الْبَقَرَةِ: ٧١] نَفْيٌ فِي اللَّفْظِ وَلَكِنَّهُ إِثْبَاتٌ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ

O'nun: { لَمْ يَكَدْ يَراها } sözüne gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kâde (كَادَ) fiilinin olumsuzu olumlu, olumlusu ise olumsuzdur; dolayısıyla O'nun: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı” [Bakara 71] kavli lafızda olumsuzdur fakat anlamda olumludur, zira onlar bunu yapmışlardır.

وَقَوْلُهُ ﵊: «كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْرًا»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Neredeyse fakirlik küfür olacaktı» sözü de,

إِثْبَاتٌ فِي اللَّفْظِ لَكِنَّهُ نَفْيٌ فِي المعنى لأنه لم يكفر فكذا هاهنا قَوْلُهُ: لَمْ يَكَدْ يَراها

lafızda olumludur fakat anlamda olumsuzdur, zira küfre düşmemiştir; işte burada da O'nun: { لَمْ يَكَدْ يَراها } sözü,

مَعْنَاهُ أَنَّهُ رَآهَا وَالثَّانِي: أَنَّ كَادَ مَعْنَاهُ الْمُقَارَبَةُ فَقَوْلُهُ: لَمْ يَكَدْ يَراها مَعْنَاهُ لَمْ يُقَارِبِ الْوُقُوعَ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الَّذِي لَمْ يُقَارِبِ الْوُقُوعَ لَمْ يَقَعْ أَيْضًا وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُخْتَارُ وَالْأَوَّلُ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَا يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ فَإِنَّهُ لَا يُرَى فِيهِ شَيْءٌ فَكَيْفَ مَعَ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ الثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ الْمُبَالَغَةُ فِي جَهَالَةِ الْكُفَّارِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا لَمْ تُوجَدِ الرُّؤْيَةُ الْبَتَّةَ مَعَ هَذِهِ الظُّلُمَاتِ.

onu gördü anlamındadır. İkincisi: Kâde (كَادَ) fiili mukarebe (yaklaşma) anlamındadır; dolayısıyla O'nun: { لَمْ يَكَدْ يَراها } sözü, [görme fiilinin] gerçekleşmeye yaklaşmadığı anlamına gelir. Bilinmektedir ki gerçekleşmeye yaklaşmayan şey gerçekleşmemiştir de. Tercih edilen görüş de budur. Birinci görüş ise iki yönden zayıftır: Birincisi: Bu karanlıklardan daha az olan durumlarda bile hiçbir şey görülemezken, bu karanlıklarla beraber nasıl görülsün? İkincisi: Bu temsilden maksat kâfirlerin cehaletinde mübalağa yapmaktır ve bu da ancak bu karanlıklarla beraber görmenin kesinlikle bulunmaması durumunda hâsıl olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ فَقَالَ أَصْحَابُنَا إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا وَصَفَ هِدَايَةَ الْمُؤْمِنِ بِأَنَّهَا فِي نِهَايَةِ الْجَلَاءِ وَالظُّهُورِ عَقَّبَهَا بِأَنْ قَالَ: يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَلَمَّا وَصَفَ ضَلَالَةَ الْكَافِرِ بِأَنَّهَا فِي نِهَايَةِ الظُّلْمَةِ عَقَّبَهَا بِقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَعْرِفَ الْإِنْسَانُ أَنَّ ظُهُورَ الدَّلَائِلِ لَا يُفِيدُ الْإِيمَانَ وَظُلْمَةُ الطَّرِيقِ لَا تَمْنَعُ مِنْهُ، فَإِنَّ الْكُلَّ مَرْبُوطٌ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى وَهِدَايَتِهِ وَتَكْوِينِهِ، وَقَالَ الْقَاضِي الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً أَيْ فِي الدُّنْيَا بِالْأَلْطَافِ فَما لَهُ مِنْ نُورٍ أَيْ لَا يَهْتَدِي فَيَتَحَيَّرُ وَيُحْتَمَلُ وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً أَيْ مَخْلَصًا فِي الْآخِرَةِ وَفَوْزًا بِالثَّوَابِ فَما لَهُ مِنْ نُورٍ والكلام عليه تزييفا وتقريرا معلوم.

O'nun: { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur” sözüne gelince; ashabımız şöyle demiştir: Allah Teâlâ müminin hidayetini son derece açık ve zahir olarak niteleyince, peşinden: { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini nuruna iletir” buyurmuştur. Kâfirin dalaletini de son derece karanlık olarak niteleyince, peşinden: { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur” buyurmuştur. Bundan maksat insanın, delillerin açık oluşunun imanı temin etmediğini ve yolun karanlık oluşunun da ona engel olmadığını; zira her şeyin Allah Teâlâ'nın yaratmasına, hidayetine ve var etmesine bağlı olduğunu bilmesidir. Kādî ise şöyle demiştir: O'nun: { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً } sözünden murat, yani dünyada lütuflarla [nur vermemişse], { فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } yani hidayet bulamaz ve şaşırıp kalır; { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً } yani ahirette bir kurtuluş ve sevaba erişme [kılmamışsa], { فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } şeklinde olması da muhtemeldir. Bu görüşün iptali ve tespiti hakkındaki söz malumdur.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Nûr Suresi (24), 41 ila 42. Ayetler]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) } “Göklerde ve yerde olanların ve kanatlarını çırparak uçan kuşların Allah'ı tesbih ettiğini görmedin mi? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (41) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır ve dönüş yalnız Allah'adır. (42)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا وَصَفَ أَنْوَارَ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ وَظُلُمَاتِ قُلُوبِ الْجَاهِلِينَ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِدَلَائِلِ التَّوْحِيدِ:

Bil ki Allah Teâlâ müminlerin kalplerinin nurlarını ve cahillerin kalplerinin karanlıklarını niteleyince, bunu tevhid delilleriyle takip etti:

فَالنوع الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الآية [في قَوْلُهُ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ] وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ أَلَمْ تَعْلَمْ لِأَنَّ التَّسْبِيحَ لَا/ تَتَنَاوَلُهُ الرُّؤْيَةُ بِالْبَصَرِ وَيَتَنَاوَلُهُ الْعِلْمُ بِالْقَلْبِ، وَهَذَا الْكَلَامُ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ اسْتِفْهَامًا فَالْمُرَادُ التَّقْرِيرُ وَالْبَيَانُ، فَنَبَّهَ تَعَالَى عَلَى مَا يَلْزَمُ مِنْ تَعْظِيمِهِ بِأَنَّ مَنْ فِي السموات يُسَبِّحُ لَهُ وَكَذَلِكَ مَنْ فِي الْأَرْضِ.

Birinci tür: Bu ayette zikrettiğidir [Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanların Allah'ı tesbih ettiğini görmedin mi?” kavlinde]. Şüphe yoktur ki murat “bilmedin mi?” demektir; çünkü tesbihi/ göz ile görmek mümkün değildir, onu kalbin bilgisi kavrar. Bu sözün zahiri her ne kadar soru gibi görünse de maksat takrir ve beyandır. Yüce Allah, göklerde olanların ve aynı şekilde yerde olanların Kendisini tesbih etmesi sebebiyle Zâtına gösterilmesi gereken tazime dikkat çekmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ التَّسْبِيحِ دَلَالَةُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ النَّقَائِصِ مَوْصُوفًا بِنُعُوتِ الْجَلَالِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهَا تَنْطِقُ بِالتَّسْبِيحِ وَتَتَكَلَّمُ بِهِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ فِي حَقِّ الْبَعْضِ الدَّلَالَةَ عَلَى التَّنْزِيهِ وَفِي حَقِّ الْبَاقِينَ النُّطْقَ بِاللِّسَانِ، وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّ الْقِسْمَ الثَّانِي مُتَعَذِّرٌ، لِأَنَّ فِي الْأَرْضِ مَنْ لَا يَكُونُ مُكَلَّفًا لَا يُسَبِّحُ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَالْمُكَلَّفُونَ مِنْهُمْ مَنْ لَا يُسَبِّحُ أَيْضًا بِهَذَا الْمَعْنَى كَالْكُفَّارِ، أَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ وَهُوَ أَنْ يقال إن من في السموات وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِاللِّسَانِ، وَأَمَّا الَّذِينَ فِي الْأَرْضِ فَمِنْهُمْ مَنْ يُسَبِّحُ بِاللِّسَانِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُسَبِّحُ عَلَى سَبِيلِ الدَّلَالَةِ فَهَذَا يَقْتَضِي اسْتِعْمَالَ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ مَعًا وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مُشْتَرِكَةٌ فِي أَنَّ أَجْسَامَهَا وَصِفَاتِهَا دَالَّةٌ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّه ﷾ وَعَلَى قُدْرَتِهِ وَإِلَهِيَّتِهِ وَتَوْحِيدِهِ وَعَدْلِهِ فَسُمِّيَ ذَلِكَ تَنْزِيهًا عَلَى وَجْهِ التَّوَسُّعِ. فَإِنْ قِيلَ فَالتَّسْبِيحُ بِهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ لِجَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ فَمَا وجه تخصيصه هاهنا بِالْعُقَلَاءِ؟ قُلْنَا لِأَنَّ خِلْقَةَ الْعُقَلَاءِ أَشَدُّ دَلَالَةً عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ سُبْحَانَهُ لِأَنَّ الْعَجَائِبَ وَالْغَرَائِبَ فِي خَلْقِهِمْ أَكْثَرُ وَهِيَ الْعَقْلُ وَالنُّطْقُ وَالْفَهْمُ.

Bil ki tesbihten maksat ya bu varlıkların Allah Teâlâ'nın noksanlıklardan münezzeh ve celâl sıfatlarıyla mevsuf olduğuna delalet etmesidir, ya ondan maksat bizzat tesbihi konuşup seslendirmeleridir, ya da bir kısmı hakkında tenzihe delalet etmesi, diğerleri hakkında ise dil ile konuşmak olmasıdır. Birinci kısım daha uygundur; çünkü ikinci kısım imkânsızdır, zira yeryüzünde mükellef olmayan ve bu anlamda tesbih etmeyen varlıklar vardır; mükelleflerden de kâfirler gibi bu anlamda tesbih etmeyenler bulunmaktadır. Üçüncü kısma, yani göklerdekilerin -ki onlar meleklerdir- lisan ile tesbih ettiği, yeryüzündekilerin ise bir kısmının lisan ile, bir kısmının da delalet yoluyla tesbih ettiği görüşüne gelince; bu durum, tek bir lafzın aynı anda hem hakikat hem de mecaz manasında kullanılmasını gerektirir ki bu caiz değildir. Dolayısıyla geriye birinci kısımdan başkası kalmaz. Zira bu varlıklar, cisimleri ve sıfatlarıyla Allah azze ve celle'nin tenzihine, kudretine, ilahlığına, birliğine ve adaletine delalet etme hususunda ortaktırlar; işte bu, mecaz yoluyla tenzih olarak isimlendirilmiştir. Eğer: “Bu anlamdaki tesbih bütün yaratılmışlar için geçerlidir; o halde burada akıl sahiplerine tahsis edilmesinin vechi nedir?” denilirse; deriz ki: Çünkü akıl sahiplerinin yaratılışı, Sâni Teâlâ'nın varlığına daha güçlü delalet eder; zira onların yaratılışındaki akıl, konuşma ve anlama gibi hayret verici ve ilginç özellikler daha fazladır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ مَا وَجْهُ اتِّصَالِ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ أَهْلَ السموات وَأَهْلَ الْأَرْضِ يُسَبِّحُونَ ذَكَرَ أَنَّ الَّذِينَ اسْتَقَرُّوا فِي الْهَوَاءِ الَّذِي هُوَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ

Yüce Allah'ın: { وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } “ve kanatlarını çırparak uçan kuşların...” kavline gelince; bir kimse: “Bunun öncesiyle irtibatının vechi nedir?” diyebilir. Cevap şudur: Allah Teâlâ gök halkının ve yer halkının tesbih ettiğini zikredince, gök ile yer arasındaki boşlukta yer tutanların da,

وَهُوَ الطَّيْرُ يُسَبِّحُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِعْطَاءَ الْجِرْمِ الثَّقِيلِ الْقُوَّةَ الَّتِي بِهَا يَقْوَى عَلَى الْوُقُوفِ فِي جَوِّ السَّمَاءِ صَافَّةً بَاسِطَةً أَجْنِحَتَهَا بِمَا فِيهَا مِنَ الْقَبْضِ وَالْبَسْطِ مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى قُدْرَةِ الصَّانِعِ الْمُدَبِّرِ سُبْحَانَهُ وَجَعْلِ طَيَرَانِهَا سُجُودًا مِنْهَا لَهُ سُبْحَانَهُ، وَذَلِكَ يُؤَكِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّسْبِيحِ دَلَالَةُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلَى التَّنْزِيهِ لَا النُّطْقُ اللِّسَانِيُّ.

yani kuşların da tesbih ettiğini zikretmiştir. Zira ağır bir cisme gök boşluğunda durabilmesini sağlayacak gücün verilmesi, kanatlarını açıp yummasıyla beraber kanat açarak süzülmesi; Sâni ve Müdebbir Teâlâ'nın kudretine en büyük delillerdendir ve onların uçuşu O'na bir secde kılınmıştır. Bu da, tesbihten muradın dille konuşmak değil, bu durumların tenzihe delalet etmesi olduğuna dair zikrettiğimiz hususu teyit etmektedir.

أَمَّا قَوْلُهُ: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ اللَّه صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ قَالُوا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ وَهُوَ اخْتِيَارُ جُمْهُورِ الْمُتَكَلِّمِينَ وَالثَّانِي: أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ فِي الصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيحِ عَلَى لَفْظِ كُلٌّ أَيْ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنَ الصَّلَاةِ وَالتَّسْبِيحِ وَالثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ الْهَاءُ رَاجِعَةً عَلَى ذِكْرِ اللَّه يَعْنِي قَدْ عَلِمَ كُلُّ مُسَبِّحٍ وَكُلُّ مُصَلٍّ صَلَاةَ اللَّه الَّتِي كَلَّفَهُ إِيَّاهَا وَعَلَى هَذَيْنِ التَّقْدِيرَيْنِ فَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ اسْتِئْنَافٌ

O'nun: { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } “Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir” sözüne gelince; bunda üç vecih vardır: Birincisi: Murat, Allah'ın her birinin namazını/duasını ve tesbihini bilmiş olmasıdır. Dediler ki: Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” kavli de buna delalet eder; bu, kelamcıların çoğunluğunun tercihidir. İkincisi: Namaz ve tesbih lafızlarındaki zamirlerin { كُلٌّ } lafzına dönmesidir; yani onlar kendilerine vacip olan namazı ve tesbihi bilirler. Üçüncüsü: Zamirin (hâ) Allah'ın zikrine raci olmasıdır; yani her tesbih eden ve her namaz kılan kimse, Allah'ın kendisini mükellef kıldığı namazı bilmiştir. Bu iki takdire göre: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } kavli isti'nâftır (yeni bir cümledir).

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ﵁ فَقَالَ لِي: أَتَدْرِي مَا تَقُولُ هَذِهِ الْعَصَافِيرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَبَعْدَ طُلُوعِهَا؟ قَالَ لَا، قَالَ فَإِنَّهُنَّ يُقَدِّسْنَ رَبَّهُنَّ وَيَسْأَلْنَهُ قُوتَ يَوْمِهِنَّ.

Ebû Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Muhammed b. Ca'fer el-Bâkır radıyallâhu anh'ın yanında oturuyordum, bana: “Bu serçelerin güneş doğarken ve doğduktan sonra ne dediklerini biliyor musun?” dedi. “Hayır” dedim. Şöyle buyurdu: “Onlar Rablerini takdis ederler ve O'ndan o günkü rızıklarını isterler.”

وَاسْتَبْعَدَ الْمُتَكَلِّمُونَ ذَلِكَ فَقَالُوا الطَّيْرُ لَوْ كَانَتْ عَارِفَةً باللَّه تَعَالَى لَكَانَتْ كَالْعُقَلَاءِ الَّذِينَ يَفْهَمُونَ كَلَامَنَا وَإِشَارَتَنَا لَكِنَّهَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَإِنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهَا أَشَدُّ نُقْصَانًا مِنَ الصَّبِيِّ الَّذِي/ لَا يَعْرِفُ هَذِهِ الْأُمُورَ فَبِأَنْ يَمْتَنِعَ ذَلِكَ فِيهَا أَوْلَى، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهَا لَا تَعْرِفُ اللَّه تَعَالَى اسْتَحَالَ كَوْنُهَا مُسَبِّحَةً لَهُ بِالنُّطْقِ، فَثَبَتَ أَنَّهَا لَا تُسَبِّحُ اللَّه إِلَّا بِلِسَانِ الْحَالِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ.

Kelamcılar bunu uzak görerek şöyle dediler: Kuşlar şayet Allah Teâlâ'yı tanıyor olsalardı, sözümüzü ve işaretimizi anlayan akıl sahipleri gibi olurlardı; fakat onlar böyle değildir. Biz zorunlu olarak biliyoruz ki onlar, bu işleri bilmeyen çocuktan/ daha noksandırlar; dolayısıyla bunun onlarda imkânsız olması evleviyetledir. Onların Allah Teâlâ'yı tanımadıkları sabit olunca, konuşarak O'nu tesbih etmeleri imkânsız olur. Böylece daha önce takrir edildiği üzere, onların Allah'ı ancak hâl diliyle tesbih ettikleri sabit olur.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ إِنَّا نُشَاهِدُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَلْهَمَ الطُّيُورُ وَسَائِرَ الْحَشَرَاتِ أَعْمَالًا لَطِيفَةً يَعْجَزُ عَنْهَا أَكْثَرُ الْعُقَلَاءِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُلْهِمَهَا مَعْرِفَتَهُ وَدُعَاءَهُ وَتَسْبِيحَهُ، وَبَيَانُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَلْهَمَهَا الْأَعْمَالَ اللَّطِيفَةَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: احْتِيَالُهَا فِي كَيْفِيَّةِ الِاصْطِيَادِ فَتَأَمَّلْ فِي الْعَنْكَبُوتِ كَيْفَ يَأْتِي بِالْحِيَلِ اللَّطِيفَةِ فِي اصْطِيَادِ الذُّبَابِ، وَيُقَالُ إِنَّ الدُّبَّ يَسْتَلْقِي فِي مَمَرِّ الثَّوْرِ فَإِذَا أَرَامَ نَطْحَهُ شَبَّثَ ذِرَاعَيْهِ بقرينه وَلَا يَزَالُ يَنْهَشُ مَا بَيْنَ ذِرَاعَيْهِ حَتَّى يُثْخِنَهُ، وَأَنَّهُ يَرْمِي بِالْحِجَارَةِ وَيَأْخُذُ الْعَصَا وَيَضْرِبُ الْإِنْسَانَ حَتَّى يَتَوَهَّمَ أَنَّهُ مَاتَ فَيَتْرُكُهُ وَرُبَّمَا عاود يتشممه ويتجسس نَفَسَهُ وَيَصْعَدُ الشَّجَرَ أَخَفَّ صُعُودٍ وَيُهَشِّمُ الْجَوْزَ بَيْنَ كَفَّيْهِ تَعْرِيضًا بِالْوَاحِدَةِ وَصَدْمَةً بِالْأُخْرَى ثُمَّ يَنْفُخُ فِيهِ فَيَذَرُ قِشْرَهُ وَيَسْتَفُّ لُبَّهُ، وَيُحْكَى عَنِ الْفَأْرِ فِي سَرِقَتِهِ أُمُورٌ عَجِيبَةٌ. وَثَانِيهَا: أمر النحل ومالها مِنَ الرِّيَاسَةِ وَبِنَاءِ الْبُيُوتِ الْمُسَدَّسَةِ الَّتِي لَا بتمكن مِنْ بِنَائِهَا أَفَاضِلُ الْمُهَنْدِسِينَ وَثَالِثُهَا: انْتِقَالُ الْكَرَاكِيِّ مِنْ طَرَفٍ مِنْ أَطْرَافِ الْعَالَمِ إِلَى الطَّرَفِ الْآخَرِ طَلَبًا لِمَا يُوَافِقُهَا مِنَ الْأَهْوِيَةِ، وَيُقَالُ إِنَّ مِنْ خَوَاصِّ الْخَيْلِ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَعْرِفُ صَوْتَ الْفَرَسِ الَّذِي قَابَلَهُ وَقْتًا مَا وَالْكِلَابُ تَتَصَايَحُ بِالْعَيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ لَهَا، وَالْفَهْدُ إِذَا سُقِيَ أَوْ شَرِبَ مِنَ الدَّوَاءِ الْمَعْرُوفِ بِخَانِقِ الْفَهْدِ عَمَدَ إِلَى زِبْلِ الْإِنْسَانِ فَأَكَلَهُ، وَالتَّمَاسِيحُ تَفْتَحُ أَفْوَاهَهَا لِطَائِرٍ يَقَعُ عَلَيْهَا كَالْعَقْعَقِ وَيُنَظِّفُ مَا بَيْنَ أَسْنَانِهَا، وَعَلَى رَأْسِ ذَلِكَ الطَّيْرِ كَالشَّوْكِ فَإِذَا هَمَّ التِّمْسَاحُ بِالْتِقَامِ ذَلِكَ الطَّيْرَ تَأَذَّى مِنْ ذَلِكَ الشَّوْكِ فَيَفْتَحُ فَاهُ فَيَخْرُجُ الطَّائِرُ، وَالسُّلَحْفَاةُ تَتَنَاوَلُ بَعْدَ أَكْلِ الْحَيَّةِ صَعْتَرًا جَبَلِيًّا ثُمَّ تَعُودُ وَقَدْ عُوفِيَتْ مِنْ ذَلِكَ، وَحَكَى بَعْضُ الثِّقَاتِ الْمُجَرِّبِينَ لِلصَّيْدِ أَنَّهُ شَاهَدَ الْحُبَارَى تُقَاتِلُ الْأَفْعَى وَتَنْهَزِمُ عَنْهُ إِلَى بَقْلَةٍ تَتَنَاوَلُ مِنْهَا ثُمَّ تَعُودُ وَلَا يَزَالُ ذَلِكَ دَأْبُهُ فَكَانَ ذَلِكَ الشَّيْخُ قَاعِدًا فِي كُنٍّ غَائِرٍ فِعْلَ الْقَنَصَةِ وَكَانَتِ الْبَقْلَةُ قَرِيبَةً مِنْ مَكْمَنِهِ فَلَمَّا اشْتَغَلَ الْحُبَارَى بِالْأَفْعَى قَلَعَ الْبَقْلَةَ فَعَادَتِ الْحُبَارَى إِلَى مَنْبَتِهَا فَفَقَدَتْهُ وَأَخَذَتْ تَدُورُ حَوْلَ مَنْبَتِهَا دَوَرَانًا مُتَتَابِعًا حَتَّى خَرَّ مَيِّتًا فَعَلِمَ الشَّيْخُ أَنَّهُ كَانَ يَتَعَالَجُ بِأَكْلِهَا مِنَ اللَّسْعَةِ، وَتِلْكَ الْبَقْلَةُ كَانَتْ هِيَ الْجِرْجِيرُ الْبَرِّيُّ، وَأَمَّا ابْنُ عِرْسٍ فَيَسْتَظْهِرُ فِي قِتَالِ

Bazı âlimler şöyle demiştir: Biz müşahede etmekteyiz ki Allah Teâlâ kuşlara ve diğer hayvanlara akıl sahiplerinin çoğunun yapmaktan âciz kaldığı ince sanatlar ilham etmiştir. Durum böyle olunca, onlara Kendisini tanımayı, Kendisine dua etmeyi ve tesbihi ilham etmesi niçin caiz olmasın? O'nun bu ince fiilleri hayvanlara ilham ettiğinin beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Avlanma keyfiyetindeki hileleridir; örümceğin sineği avlamada nasıl ince hileler yaptığına bak. Denilir ki ayı, boğanın geçeceği yere uzanır; boğa onu boynuzlamak isteyince kollarını boynuzlarına dolar ve onu halsiz bırakıncaya kadar iki kolunun arasını ısırmaya devam eder. Yine o taş atar, sopa alıp insana vurur, ta ki öldüğünü zannedene kadar; [sonra] onu bırakır, bazen dönüp onu koklar ve nefesini yoklar, ağaçlara son derece çevik tırmanır, cevizleri iki avucu arasında -birine dokunup diğeriyle çarparak- kırar, sonra içine üfler, kabuğunu savurur ve içini yer. Farenin hırsızlığı hakkında da acayip şeyler anlatılır. İkincisi: Arıların durumu, onların sahip olduğu liderlik ve en üstün mühendislerin bile yapamayacağı altıgen petekleri inşa etmeleridir. Üçüncüsü: Turnaların kendilerine uygun havaları aramak amacıyla dünyanın bir ucundan diğer ucuna göç etmeleridir. Denilir ki atların hususiyetlerinden biri de her birinin daha önce karşılaştığı atın sesini tanımasıdır. Köpekler kendilerine has havlamayla birbirlerine seslenirler. Pars, “kātilü'l-fehd” diye bilinen zehirden içtiği veya içirildiği zaman hemen insan dışkısına yönelir ve onu yer. Timsahlar, saksağan gibi bir kuşun üzerlerine konup dişlerinin arasını temizlemesi için ağızlarını açarlar. Bu kuşun başında diken gibi bir şey vardır; timsah bu kuşu yutmaya kalkışırsa o dikenden rahatsız olur ve ağzını açar, kuş da çıkar. Kaplumbağa yılan yedikten sonra dağ kekiği yer, sonra iyileşmiş olarak geri döner. Avcılıkta tecrübeli güvenilir bazı kimseler, toy kuşunun engerek yılanıyla dövüştüğünü, yılanın yanından kaçıp bir bitkiden yediğini, sonra geri döndüğünü ve bunu sürekli adet edindiğini gördüğünü anlatmıştır. O yaşlı adam avcıların yaptığı gibi gizli bir çukurda oturuyordu ve o bitki saklandığı yerin yakınındaydı. Toy kuşu yılanla meşgulken adam bitkiyi kökünden kopardı; toy kuşu bittiği yere döndü fakat onu bulamadı ve ölüp düşene kadar bittiği yerin etrafında peş peşe dönmeye başladı. Yaşlı adam anladı ki o bitkiyi yılan sokmasına karşı tedavi olmak için yiyordu. O bitki ise yabani teredir. Gelincik ise yılanla dövüşürken,

الْحَيَّةِ بِأَكْلِ السَّذَابِ فَإِنَّ النَّكْهَةَ السَّذَابِيَّةَ مِمَّا تَنْفِرُ مِنْهَا الْأَفْعَى وَالْكِلَابُ إِذَا دَوَّدَتْ بُطُونُهَا أَكَلَتْ سُنْبُلَ الْقَمْحِ، وَإِذَا جَرَحَتِ اللَّقَالِقُ بَعْضُهَا بَعْضًا دَاوَتْ جِرَاحَهَا بِالصَّعْتَرِ الْجَبَلِيِّ وَرَابِعُهَا: الْقَنَافِذُ قَدْ تُحِسُّ بِالشَّمَالِ وَالْجَنُوبِ قَبْلَ الْهُبُوبِ فَتُغَيِّرُ الْمَدْخَلَ إِلَى جُحْرِهَا وَكَانَ بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ رَجُلٌ قَدْ أَثْرَى بِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ يُنْذِرُ بِالرِّيَاحِ قَبْلَ هُبُوبِهَا وَيَنْتَفِعُ النَّاسُ بِإِنْذَارِهِ وَكَانَ السَّبَبُ فِيهِ قُنْفُذًا فِي دَارِهِ يَفْعَلُ الصَّنِيعَ الْمَذْكُورَ فَيَسْتَدِلُّ بِهِ، وَالْخُطَّافُ صَانِعٌ جَيِّدٌ فِي اتِّخَاذِ الْعُشِّ مِنَ الطِّينِ وَقِطَعِ الْخَشَبِ فَإِنْ أَعْوَزَهُ الطِّينُ ابْتَلَّ وَتَمَرَّغَ فِي التُّرَابِ لِيَحْمِلَ جَنَاحَاهُ قَدْرًا مِنَ الطِّينِ، وَإِذَا أَفْرَخَ بَالَغَ فِي تَعَهُّدِ الْفِرَاخِ وَيَأْخُذُ ذَرْقَهَا بِمِنْقَارِهِ وَيَرْمِيهَا عَنِ الْعُشِّ، ثُمَّ يُعَلِّمُهَا إِلْقَاءَ الذَّرْقِ نَحْوَ طَرَفِ الْعُشِّ، وَإِذَا دَنَا الصَّائِدُ مِنْ مَكَانِ فِرَاخِ الْقَبَجَةِ ظَهَرَتْ لَهُ الْقَبَجَةُ وَقَرُبَتْ مِنْهُ مُطَمِّعَةً لَهُ/ لِيَتْبَعَهَا ثُمَّ تَذْهَبُ إِلَى جَانِبٍ آخَرَ سِوَى جَانِبِ فِرَاخِهَا، وَنَاقِرُ الْخَشَبِ قَلَّمَا يَقَعُ عَلَى الْأَرْضِ بَلْ عَلَى الشَّجَرِ يَنْقُرُ الْمَوْضِعَ الَّذِي يَعْلَمُ أَنَّ فِيهِ دُودًا، وَالْغَرَانِيقُ تَصْعَدُ فِي الْجَوِّ جِدًّا عِنْدَ الطَّيَرَانِ فَإِنْ حَجَبَ بَعْضَهَا عَنْ بَعْضٍ ضَبَابٌ أَوْ سَحَابٌ أَحْدَثَتْ عَنْ أَجْنِحَتِهَا حَفِيفًا مَسْمُوعًا يَلْزَمُ بِهِ بَعْضُهَا بَعْضًا، فإذا نامت على جبل فإنها تضع رؤوسها تَحْتَ أَجْنِحَتِهَا إِلَّا الْقَائِدُ فَإِنَّهُ يَنَامُ مَكْشُوفَ الرَّأْسِ فَيُسْرِعُ انْتِبَاهُهُ، وَإِذَا سَمِعَ حَرَسًا صَاحَ، وَحَالُ النَّمْلِ فِي الذَّهَابِ إِلَى مَوَاضِعِهَا عَلَى خَطٍّ مُسْتَقِيمٍ يَحْفَظُ بَعْضُهَا بَعْضًا أَمْرٌ عَجِيبٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِقْصَاءَ فِي هَذَا الْبَابِ مَذْكُورٌ فِي كِتَابِ طَبَائِعِ الْحَيَوَانِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْأَكْيَاسَ مِنَ الْعُقَلَاءِ يَعْجِزُونَ عَنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْحِيَلِ فَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا مُلْهَمَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى بِمَعْرِفَتِهِ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ عَارِفَةٍ بِسَائِرِ الْأُمُورِ الَّتِي يَعْرِفُهَا النَّاسُ؟ وللَّه دَرُّ شِهَابِ الْإِسْلَامِ السَّمْعَانِيِّ حَيْثُ قَالَ: جَلَّ جَنَابُ الْجَلَالِ عَنْ أَنْ يُوزَنَ بِمِيزَانِ الِاعْتِزَالِ.

sedef otu yiyerek güç toplar; çünkü sedef otunun kokusu yılanın kaçtığı şeylerdendir. Köpeklerin karınları kurtlandığında buğday başağı yerler. Leylekler birbirlerini yaraladıklarında yaralarını dağ kekiği ile tedavi ederler. Dördüncüsü: Kirpiler rüzgâr esmeden önce kuzey ve güney rüzgârlarını hissedebilir ve yuvalarının girişini değiştirirler. Kostantiniyye'de rüzgârlar esmeden önce onları haber veren ve insanların bu haberden istifade ettiği zenginleşmiş bir adam vardı; bunun sebebi ise evindeki bir kirpinin mezkûr fiili yapması ve adamın da bundan istidlal etmesiydi. Kırlangıç kuşu çamurdan ve tahta parçalarından yuva yapmada mahir bir ustadır; eğer çamur bulamazsa ıslanır ve kanatlarının bir miktar çamur tutması için toprakta yuvarlanır. Yavruladığı zaman yavruların bakımında son derece titiz davranır; onların dışkılarını gagasıyla alıp yuvadan uzağa atar, sonra onlara dışkılarını yuvanın kenarına doğru bırakmayı öğretir. Avcı kekliğin yavrularının bulunduğu yere yaklaşırsa keklik ona görünür, peşinden gelmesi için/ onu ümitlendirerek yaklaşır, sonra da yavrularının bulunduğu tarafın dışındaki başka bir tarafa doğru gider. Ağaçkakan yere pek konmaz, aksine ağaç üzerine konar ve içinde kurtçuk olduğunu bildiği yeri gagalar. Turnalar uçarken göğe çok yükselirler; eğer sis veya bulut birbirlerini görmelerini engellerse, kanatlarıyla birbirlerini takip etmelerini sağlayan işitilebilir bir ses çıkarırlar. Dağda uyuduklarında başlarını kanatlarının altına koyarlar; sadece liderleri başı açık uyur, böylece çabuk uyanır ve bir ses işittiğinde bağırır. Karıncaların birbirlerini koruyarak düz bir çizgi halinde yuvalarına gitmeleri ise şaşılacak bir durumdur. Bil ki bu konunun etraflıca incelenmesi Tabâiu'l-Hayavân kitabında zikredilmiştir. Maksat şudur: Akıl sahiplerinin en zekileri bile bu gibi hilelerden âciz kalırlar. Bu caiz olduğuna göre, insanların bildiği diğer işleri bilmeseler bile onların Allah Teâlâ tarafından Kendisini tanıma ve O'nu övme konusunda ilham olunmuş varlıklar olduğu neden söylenemez olsun? Şihâbü'l-İslâm es-Sem'ânî ne güzel söylemiştir: “Celâl Zâtının şânı, Mu'tezile'nin mizanıyla tartılmaktan pek yücedir.”

أَمَّا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ فَهُوَ مَعَ وَجَازَتِهِ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى تَمَامِ عِلْمِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، فَقَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنْهُ لِأَنَّ كُلَّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ وَمُحْدَثٌ وَالْمُمْكِنُ وَالْمُحْدَثُ لَا يُوجَدَانِ إِلَّا عِنْدَ الِانْتِهَاءِ إِلَى الْقَدِيمِ الْوَاجِبِ فَدَخَلَ فِي هَذِهِ الْقَضِيَّةِ جَمِيعُ الْأَجْرَامِ وَالْأَعْرَاضِ وَأَفْعَالُ الْعِبَادِ وَأَقْوَالُهُمْ وَخَوَاطِرُهُمْ.

Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır ve dönüş yalnız Allah'adır” kavline gelince; bu ifade vecizliğiyle birlikte başlangıç ve son (mebde ve meâd) ilminin tamamına delalet etmektedir. O'nun: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, her şeyin O'ndan olduğuna bir tenbihtir; çünkü O'nun dışındaki her şey mümkin ve hâdistir (sonradan olmadır); mümkin ve hâdis olanlar ise ancak Kadîm ve Vâcib [olan Zât]'a dayandığında var olabilirler. Dolayısıyla bütün cisimler, arazlar, kulların fiilleri, sözleri ve hatırları bu hükmün içine girmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ فَهُوَ عِبَارَةٌ تَامَّةٌ فِي مَعْرِفَةِ الْمَعَادِ وَهُوَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ مَصِيرِ الْكُلِّ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ، وَلَهُ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْوُجُودَ يَبْدَأُ مِنَ الْأَشْرَفِ فَالْأَشْرَفِ نَازِلًا إِلَى الْأَخَسِّ فَالْأَخَسِّ ثُمَّ يَأْخُذُ مِنَ الْأَخَسِّ فَالْأَخَسِّ مُتَرَقِّيًا إِلَى الْأَشْرَفِ فَالْأَشْرَفِ، فَإِنَّهُ يَكُونُ جِسْمًا ثُمَّ يُصَيِّرُهُ مَوْصُوفًا بِالنَّبَاتِيَّةِ ثُمَّ الْحَيَوَانِيَّةِ ثُمَّ الْإِنْسَانِيَّةِ ثُمَّ الْمَلَكِيَّةِ ثُمَّ يَنْتَهِي إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، فَالِاعْتِبَارُ الْأَوَّلُ هُوَ قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ والثاني هو قوله: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ.

O'nun: { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Ve dönüş yalnız Allah'adır” sözüne gelince; bu, meâdı (ahirete dönüşü) bilme konusunda tam bir ifadedir ki o da her şeyin dönüşünün mutlaka O'na olacağıdır. Bunun başka bir vechi daha vardır: Varlık en şerefliden başlayarak en aşağıya doğru iner, sonra en aşağıdan başlayarak en şerefli olana doğru yükselir. Zira [madde önce] cisim olur, sonra onu bitkisel, ardından hayvansal, ardından insani, ardından meleki niteliklere büründürür ve nihayet bizzat Vâcibü'l-Vücûd olan Zât'a ulaşır. İşte birinci itibar O'nun: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlidir, ikincisi ise: { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } kavlidir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Nûr Suresi (24), 43 ila 44. Ayetler]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤) } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürmekte, sonra aralarını birleştirmekte, sonra da onları üst üste yığmaktadır. Nihayet yağmurun onların arasından çıktığını görürsün. O, gökten, oradaki dağlar gibi [bulutlar]dan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu çevirip uzaklaştırır. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecektir. (43) Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır. (44)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ الدَّلَائِلِ [في قَوْلُهُ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ] وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki bu, delillerin ikinci türüdür [Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürmekte, sonra aralarını birleştirmekte, sonra da onları üst üste yığmaktadır. Nihayet yağmurun onların arasından çıktığını görürsün” kavlinde]. Bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ بِعَيْنِ عَقْلِكَ وَالْمُرَادُ التَّنْبِيهُ وَالْإِزْجَاءُ السَّوْقُ قَلِيلًا قَلِيلًا، وَمِنْهُ الْبِضَاعَةُ الْمُزْجَاةُ الَّتِي يُزْجِيهَا كُلُّ أَحَدٍ وَإِزْجَاءُ السَّيْرِ فِي الْإِبِلِ الرِّفْقُ بِهَا حَتَّى تَسِيرَ شَيْئًا فَشَيْئًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ، قال الفراء

Birinci Mesele: O'nun: { أَلَمْ تَرَ } “görmedin mi” kavli, aklının gözüyle demektir ve murat uyarmaktır. el-İzcâ (الْإِزْجَاءُ) azar azar sürmektir; herkesin az az sevk ettiği “bi-bidaatin müzcâtin” (değersiz/az sermaye) tabiri ve develeri azar azar yürütmek için onlara yumuşak davranmak demek olan “izcâu's-seyr” tabiri de bundandır. { ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ } “sonra arasını birleştirir” kavline gelince; Ferrâ şöyle demiştir:

(بَيْنَ) لَا يَصْلُحُ إِلَّا مُضَافًا إِلَى اسْمَيْنِ فَمَا زَادَ، وَإِنَّمَا قَالَ بَيْنَهُ لِأَنَّ السَّحَابَ وَاحِدٌ فِي اللَّفْظِ، وَمَعْنَاهُ الْجَمْعُ وَالْوَاحِدُ سَحَابَةٌ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ [الرَّعْدِ: ١٢] وَالتَّأْلِيفُ ضَمُّ شَيْءٍ إِلَى شَيْءٍ أَيْ يَجْمَعُ بَيْنَ قِطَعِ السَّحَابِ فَيَجْعَلُهَا سَحَابًا وَاحِدًا ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً أَيْ مُجْتَمِعًا، وَالرَّكْمُ جَمْعُكَ شَيْئًا فَوْقَ شَيْءٍ حَتَّى تَجْعَلَهُ مَرْكُومًا، وَالْوَدْقُ: الْمَطَرُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَنْ مُجَاهِدٍ: الْقَطْرُ، وَعَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ: الْمَاءُ.

Beyne (بَيْنَ) lafzı ancak iki veya daha fazla isme izafe edildiğinde uygun düşer; burada { بَيْنَهُ } demesi ise sehab (سَحَاب) lafzının lafızda tekil fakat anlamda çoğul olmasındandır, tekili ise sehabedir (سَحَابَة). Allah Teâlâ: { وَيُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ } “Ağır yüklü bulutları meydana getirir” [Ra'd 12] buyurmuştur. Te'lif (التَّأْلِيفُ) bir şeyi bir şeye eklemektir; yani bulut parçalarını bir araya getirip onları tek bir bulut yapar. { ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً } “sonra onu üst üste yığar”; yani toplanmış [kılar]. Rekm (الرَّكْمُ) bir şeyi başka bir şeyin üstüne yığıp onu üst üste konmuş hale getirmendir. Vedk (الْوَدْقُ) ise yağmurdur; bunu İbn Abbâs söylemiştir; Mücâhid'den “damla”, Ebû Müslim el-İsfahânî'den ise “su” rivayeti yapılmıştır.

مِنْ خِلالِهِ مِنْ (شُقُوقِهِ وَمَخَارِقِهِ) جَمْعُ خَلَلٍ كَجِبَالٍ فِي جَمْعِ جَبَلٍ، وَقُرِئَ مِنْ خَلَلِهِ.

{ مِنْ خِلالِهِ } “aralarından”; yarıklarından ve deliklerinden demektir. Cebel'in çoğulunun cibâl gelmesi gibi, hale'in (خَلَل) çoğulu hilâldir (خِلَال). { مِنْ خَلَلِهِ } şeklinde de okunmuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: يُزْجِي سَحاباً يَحْتَمِلُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُنْشِئُهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُغَيِّرَهُ مِنْ سَائِرِ الْأَجْسَامِ لَا فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ، فَعَلَى الوجه الْأَوَّلِ يَكُونُ نَفْسُ السَّحَابِ مُحْدَثًا، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ يُؤَلِّفُ بَيْنَ أَجْزَائِهِ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ الْمُحْدِثُ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى تِلْكَ الصِّفَاتُ الَّتِي بِاعْتِبَارِهَا صَارَتْ تِلْكَ الْأَجْسَامُ سَحَابًا، وَفِي قَوْلِهِ: ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ دَلَالَةً عَلَى وُجُودِهَا مُتَقَدِّمًا مُتَفَرِّقًا إِذِ التَّأْلِيفُ لَا يَصِحُّ إِلَّا بَيْنَ مَوْجُودَيْنِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ يَجْعَلُهُ رُكَامًا، وَذَلِكَ بِتَرَكُّبٍ بَعْضِهَا عَلَى الْبَعْضِ، وَهَذَا مِمَّا لَا بُدَّ مِنْهُ لِأَنَّ السَّحَابَ إِنَّمَا يَحْمِلُ الْكَثِيرَ مِنَ الْمَاءِ إِذَا كَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ عَجَائِبِ خَلْقِهِ وَدَلَالَةِ مُلْكِهِ وَاقْتِدَارِهِ، قَالَ أَهْلُ الطَّبَائِعِ إِنَّ تَكَوُّنَ السَّحَابِ وَالْمَطَرِ وَالثَّلْجِ وَالْبَرَدِ وَالطَّلِّ وَالصَّقِيعِ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ يَكُونُ مِنْ تَكَاثُفِ الْبُخَارِ وَفِي الْأَقَلِّ مِنْ تَكَاثُفِ الْهَوَاءِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَالْبُخَارُ الصَّاعِدُ إِنْ كَانَ قَلِيلًا وَكَانَ فِي الْهَوَاءِ مِنَ الْحَرَارَةِ مَا يُحَلِّلُ ذَلِكَ الْبُخَارَ فَحِينَئِذٍ يَنْحَلُّ وَيَنْقَلِبُ هَوَاءً. وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْبُخَارُ كَثِيرًا وَلَمْ يَكُنْ فِي الْهَوَاءِ مِنَ الْحَرَارَةِ مَا يُحَلِّلُ ذَلِكَ الْبُخَارَ فَتِلْكَ الْأَبْخِرَةُ الْمُتَصَاعِدَةُ إِمَّا أَنْ تَبْلُغَ فِي صُعُودِهَا إِلَى الطَّبَقَةِ الْبَارِدَةِ مِنَ الْهَوَاءِ أَوْ لَا تَبْلُغَ فَإِنْ بَلَغَتْ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْبَرَدُ هُنَاكَ قَوِيًّا أَوْ لَا يَكُونُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْبَرَدُ هُنَاكَ قَوِيًّا تَكَاثَفَ ذَلِكَ الْبُخَارُ بِذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْبَرَدِ، وَاجْتَمَعَ وَتَقَاطَرَ فَالْبُخَارُ الْمُجْتَمِعُ هُوَ السَّحَابُ، وَالْمُتَقَاطِرُ هُوَ الْمَطَرُ، وَالدِّيمَةُ وَالْوَابِلُ إِنَّمَا يَكُونُ مِنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْغُيُومِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْبَرَدُ شَدِيدًا فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَصِلَ الْبَرَدُ إِلَى الْأَجْزَاءِ الْبُخَارِيَّةِ قَبْلَ اجتماعها وانحلالها جبات كِبَارًا أَوْ بَعْدَ صَيْرُورَتِهَا كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ عَلَى الوجه الْأَوَّلِ نَزَلَ ثَلْجًا، وَإِنْ كَانَ عَلَى الوجه الثَّانِي نَزَلَ بَرْدًا، وَأَمَّا إِذَا لم تبلغ الأبخرة إِلَى الطَّبَقَةِ الْبَارِدَةِ فَهِيَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ كَثِيرَةً أَوْ تَكُونَ قَلِيلَةً، فَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً فَهِيَ قَدْ تَنْعَقِدُ سَحَابًا مَاطِرًا وَقَدْ لَا تَنْعَقِدُ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَذَاكَ لِأَحَدِ أَسْبَابٍ خَمْسَةٍ: أَحَدُهَا: إِذَا مَنَعَ هُبُوبُ الرِّيَاحِ عَنْ تَصَاعُدِ تِلْكَ الْأَبْخِرَةِ وَثَانِيهَا: أَنْ تَكُونَ الرِّيَاحُ ضَاغِطَةً إِيَّاهَا إِلَى الِاجْتِمَاعِ بِسَبَبِ وُقُوفِ جِبَالٍ قُدَّامَ الرِّيحِ. وَثَالِثُهَا: / أَنْ تَكُونَ هُنَاكَ رِيَاحٌ مُتَقَابِلَةٌ مُتَصَادِمَةٌ فَتَمْنَعُ صُعُودَ الْأَبْخِرَةِ حِينَئِذٍ وَرَابِعُهَا: أَنْ يَعْرِضَ لِلْجُزْءِ الْمُتَقَدِّمِ وُقُوفٌ لِثِقَلِهِ وَبُطْءِ حَرَكَتِهِ، ثم يلتصق به سائر الأجزاء الكثيرة العدد وَخَامِسُهَا: لِشِدَّةِ بَرْدِ الْهَوَاءِ الْقَرِيبِ مِنَ الْأَرْضِ. وَقَدْ نُشَاهِدُ الْبُخَارَ يَصْعَدُ فِي بَعْضِ الْجِبَالِ صُعُودًا يَسِيرًا حَتَّى كَأَنَّهُ مِكَبَّةٌ مَوْضُوعَةٌ عَلَى وَهْدَةٍ، وَيَكُونُ النَّاظِرُ إِلَيْهَا فَوْقَ تِلْكَ الْغَمَامَةِ وَالَّذِينَ يَكُونُونَ تَحْتَ الْغَمَامَةِ يُمْطَرُونَ وَالَّذِينَ يَكُونُونَ فَوْقَهَا يَكُونُونَ فِي الشَّمْسِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَتِ الْأَبْخِرَةُ الْقَلِيلَةُ الِارْتِفَاعِ قَلِيلَةً لَطِيفَةً فَإِذَا ضَرَبَهَا بَرْدُ اللَّيْلِ كَثَّفَهَا وَعَقَدَهَا مَاءً مَحْسُوسًا فَنَزَلَ نُزُولًا مُتَفَرِّقًا لَا يُحِسُّ بِهِ إِلَّا عِنْدَ اجْتِمَاعِ شَيْءٍ يُعْتَدُّ بِهِ، فَإِنْ لَمْ يَجْمُدْ كَانَ طَلًّا، وَإِنْ جَمَدَ كَانَ صَقِيعًا، وَنِسْبَةُ الصَّقِيعِ إِلَى الطَّلِّ نِسْبَةُ الثَّلْجِ إِلَى الْمَطَرِ، وَأَمَّا تَكَوُّنُ السَّحَابِ مِنَ انْقِبَاضِ الْهَوَاءِ فَذَلِكَ عند ما يَبْرُدُ الْهَوَاءُ وَيَنْقَبِضُ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ مِنْهُ الْأَقْسَامُ الْمَذْكُورَةُ وَالْجَوَابُ: أَنَّا لَمَّا دَلَّلْنَا عَلَى حُدُوثِ الْأَجْسَامِ وَتَوَسَّلْنَا بِذَلِكَ إِلَى كَوْنِهِ قَادِرًا مُخْتَارًا يمكنه إيجاد

İkinci Mesele: Bil ki O'nun; { يُزْجِي سَحاباً } “bulutları sevk eder” kavli, O sübhânehu'nun bulutu peyderpey var etmesi ihtimalini taşıdığı gibi, onu tek bir anda olmaksızın diğer cisimlerden dönüştürmüş olması ihtimalini de taşır. Birinci ihtimale göre bizzat bulutun kendisi ihdas edilmiş (sonradan yaratılmış) olur, ardından O sübhânehu onun parçalarını birbiriyle birleştirir. İkinci ihtimale göre ise Allah Teâlâ tarafından ihdas edilen şey, o cisimlerin kendisi sebebiyle bulut haline geldiği niteliklerdir. O'nun: { ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ } “sonra aralarını birleştirir” kavlinde, onların daha önce dağınık halde var olduklarına delalet vardır; zira birleştirme (te'lif) ancak var olan iki şey arasında sahih olur. Daha sonra O sübhânehu onu birbiri üzerine yığılmış hale getirir (rukâm kılar); bu da parçaların birbiri üzerine binmesiyle gerçekleşir. Bu ise zorunlu olan bir durumdur; çünkü bulut ancak bu vasıfta olduğunda çok miktarda su taşır. Bütün bunlar O'nun yaratışındaki harikalardan ve mülkünün ve kudretinin delillerindendir. Tabiat âlimleri derler ki: Bulutun, yağmurun, karın, dolunun, çiyin (tal) ve kırağının (sakî') oluşumu çoğunlukla buharın yoğunlaşmasından, daha az oranda ise havanın yoğunlaşmasından kaynaklanır. Birincisine gelince; yükselen buhar az olur ve havada bu buharı tahlil edecek (çözecek) miktarda hararet bulunursa, o vakit [buhar] çözülür ve havaya dönüşür. Şayet buhar çok olur ve havada o buharı tahlil edecek hararet bulunmazsa, bu yükselen buharlar yükselişleri esnasında ya havanın soğuk tabakasına ulaşır ya da ulaşamaz. Eğer ulaşırsa, oradaki soğukluk (berd) ya güçlü olur ya da olmaz. Şayet oradaki soğukluk güçlü değilse, o buhar o derecedeki soğukluk sebebiyle yoğunlaşır, toplanır ve damlalar halinde dökülür; işte toplanan buhar buluttur, damlalar halinde dökülen ise yağmurdur. Dîme (kesintisiz ince yağmur) ve vâbil (sağanak yağmur) ancak bu tür bulutlardan meydana gelir. Şayet soğukluk şiddetli olursa, bu durum ya soğukluğun buhar parçalarına onlar toplanıp büyük damlalar haline gelmeden önce ulaşması ya da bu hale geldikten sonra ulaşması şeklinde olur. Eğer birinci şekilde olursa kar olarak iner; ikinci şekilde olursa dolu olarak iner. Buharlar soğuk tabakaya ulaşamazsa, bunlar ya çok olur ya da az olur. Şayet çok olursa yağmur bulutu şeklinde yoğunlaşabilir de yoğunlaşmayabilir de. Birincisi beş sebepten birine dayanır: Birincisi: Rüzgârların esişi o buharların yükselmesine engel olduğunda. İkincisi: Rüzgârın önünde dağların durması sebebiyle rüzgârların o buharları sıkıştırıp toplaması. Üçüncüsü: Orada birbiriyle karşılaşan ve çarpışan rüzgârların bulunması ve bu esnada buharların yükselmesine mani olması. Dördüncüsü: Öndeki parçaya ağırlığından ve hareketinin yavaşlığından ötürü bir duraksama gelmesi, ardından sayıca çok olan diğer parçaların ona yapışması. Beşincisi: Yere yakın havanın aşırı soğuk olmasıdır. Nitekim bazen buharın birtakım dağlarda, sanki bir çukur üzerine konmuş yayvan bir kapak gibi pek az yükseldiğini müşahede ederiz; ona bakan kimse o bulutun üstünde kalır, bulutun altında kalanların üzerine yağmur yağarken, üstünde olanlar ise güneşte bulunurlar. Yükseltisi az olan buharlar az ve latif olduğunda ise gece soğuğu onlara çarptığında onları yoğunlaştırır ve hissedilir bir su haline getirir; böylece kayda değer bir miktar toplanmadıkça hissedilemeyecek şekilde dağınık olarak iner. Şayet donmazsa çiy (tal) olur, donarsa kırağı (sakî') olur; kırağının çiye oranı, karın yağmura oranı gibidir. Bulutun havanın büzüşmesinden meydana gelmesine gelince; bu durum hava soğuyup büzüştüğünde gerçekleşir ve o vakit bundan söz konusu kısımlar hâsıl olur. Cevap şudur: Biz cisimlerin sonradan var olduğunu (hudûsunu) delillendirip bunu O'nun cisimleri var etmeye muktedir ve muhtar olduğuna vesile kıldığımızda...

الْأَجْسَامِ لَمْ يُمْكِنَّا الْقَطْعُ بِمَا ذَكَرْتُمُوهُ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ أَجْزَاءَ السَّحَابِ دُفْعَةً لَا بِالطَّرِيقِ الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ، وَأَيْضًا فَهَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْتُمْ، وَلَكِنَّ الْأَجْسَامَ بِالِاتِّفَاقِ مُمْكِنَةٌ فِي ذَوَاتِهَا فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ مُؤَثِّرٍ. ثُمَّ إِنَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ، فَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا بِصِفَتِهِ الْمُعَيَّنَةِ مِنَ الصُّعُودِ وَالْهُبُوطِ وَاللَّطَافَةِ وَالْكَثَافَةِ وَالْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُخَصِّصٍ، فَإِذَا كَانَ هُوَ سُبْحَانَهُ خَالِقًا لِتِلْكَ الطَّبَائِعِ وَتِلْكَ الطَّبَائِعُ مُؤَثِّرَةٌ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَخَالِقُ السَّبَبِ خَالِقُ الْمُسَبَّبِ، فَكَانَ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي يُزْجِي سَحَابًا، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَ تِلْكَ الطَّبَائِعَ الْمُحَرِّكَةَ لِتِلْكَ الْأَبْخِرَةِ مِنْ بَاطِنِ الْأَرْضِ إِلَى جَوِّ الْهَوَاءِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْأَبْخِرَةَ إِذَا تَرَادَفَتْ فِي صُعُودِهَا وَالْتَصَقَ بَعْضُهَا بِالْبَعْضِ فَهُوَ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي جَعَلَهَا رُكَامًا، فَثَبَتَ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ أَنَّ وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَلَى الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ ظَاهِرٌ بَيِّنٌ.

cisimleri [var etmeye kādir ve muhtar olduğuna vesile kıldığımızda], sizin zikrettiğiniz hususun kesinliğine hükmedemeyiz; zira O sübhânehu'nun bulutun parçalarını sizin zikrettiğiniz yolla değil de bir defada yaratmış olması muhtemeldir. Ayrıca meselenin sizin zikrettiğiniz gibi olduğunu varsaysak bile, cisimler ittifakla zatları gereği mümkindir; dolayısıyla onlar için mutlaka bir müessir (etki eden) lazımdır. Sonra onlar birbirine benzerdir; her birinin yükselme, inme, letafet, kesafet, sıcaklık ve soğukluk gibi belirli sıfatına tahsis edilmesi mutlaka bir muhassıs (tercih edici) gerektirir. O sübhânehu o tabiatların yaratıcısı olduğuna, o tabiatlar da bu hallerde etkili olduğuna ve sebebin yaratıcısı müsebbibin de yaratıcısı olduğuna göre, bulutu sevk eden O sübhânehudur; zira o buharları yerin bağrından gök boşluğuna doğru harekete geçiren tabiatları yaratan O'dur. Sonra o buharlar yükselişlerinde peş peşe gelip birbirine yapıştığında onları üst üste yığılmış kılan da O sübhânehudur. Böylece her ihtimale göre bu şeylerle kudret ve hikmete istidlal etme yönünün açık ve aşikâr olduğu sabit olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

O sübhânehu'nun: { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “Gökten, oradaki dağlar gibi [bulutlar]dan dolu indirir” kavline gelince; bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ فِي السَّمَاءِ جِبَالًا مِنْ بَرَدٍ خَلَقَهَا اللَّه تَعَالَى كَذَلِكَ، ثُمَّ يُنَزِّلُ مِنْهَا مَا شَاءَ وَهَذَا الْقَوْلُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ: جِبَالٌ مِنْ بَرَدٍ فِي السَّمَاءِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي:

Birinci Mesele: Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi: Gökte Allah Teâlâ'nın bu şekilde yarattığı doludan dağlar vardır, sonra O bunlardan dilediğini indirir; müfessirlerin çoğu bu görüştedir. Mücâhid ve Kelbî: “Gökte doludan dağlar vardır” demişlerdir. İkinci görüş ise:

أَنَّ السماء هو الغيم المرتفع على رؤوس النَّاسِ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِسُمُوِّهِ وَارْتِفَاعِهِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ مِنْ هَذَا الْغَيْمِ الَّذِي هُوَ سَمَاءٌ الْبَرَدَ وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ مِنْ جِبالٍ السَّحَابَ الْعِظَامَ لِأَنَّهَا إِذَا عَظُمَتْ أَشْبَهَتِ الْجِبَالَ، كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ يَمْلِكُ جِبَالًا مِنْ مَالٍ وَوُصِفَتْ بِذَلِكَ تَوَسُّعًا وَذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْبَرَدَ مَاءٌ جَامِدٌ خَلَقَهُ اللَّه تَعَالَى فِي السَّحَابِ، ثُمَّ أَنْزَلَهُ إِلَى الْأَرْضِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا سَمَّى اللَّه ذَلِكَ الْغَيْمَ جِبَالًا، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَهَا مِنَ الْبَرَدِ، وَكُلُّ جِسْمٍ شَدِيدٍ مُتَحَجِّرٍ فَهُوَ مِنَ الْجِبَالِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٨٤] وَمِنْهُ فُلَانٌ مَجْبُولٌ عَلَى كَذَا، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ السَّمَاءَ اسْمٌ لِهَذَا الْجِسْمِ الْمَخْصُوصِ، فَجَعْلُهُ اسْمًا لِلسَّحَابِ بِطَرِيقَةِ الِاشْتِقَاقِ مَجَازٌ، وَكَمَا يَصِحُّ أَنْ يَجْعَلَ اللَّه الْمَاءَ فِي السَّحَابِ ثُمَّ يُنْزِلُهُ بَرَدًا، فَقَدْ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ فِي/ السَّمَاءِ جِبَالٌ مِنْ بَرَدٍ، وَإِذَا صَحَّ فِي الْقُدْرَةِ كِلَا الْأَمْرَيْنِ فَلَا وَجْهَ لِتَرْكِ الظَّاهِرِ.

Semanın, insanların başları üzerindeki yüksek bulut olduğu yönündedir; yüksekliği ve yüceliğinden ötürü bu şekilde isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ sema olan bu buluttan doluyu indirmiştir ve { مِنْ جِبالٍ } sözüyle de büyük bulutları kastetmiştir; çünkü onlar büyüdüklerinde dağlara benzerler, nitekim “filanın dağlar kadar malı var” denilir; bu, mecaz yoluyla böyle nitelenmiştir. Onlar dolunun, Allah Teâlâ'nın bulutta yarattığı, sonra da yere indirdiği donmuş bir su olduğu görüşüne varmışlardır. Bazıları da şöyle demiştir: Allah o bulutu ancak doludan yarattığı için dağlar diye isimlendirmiştir; katı ve taşlaşmış her cisim dağlardandır. Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkun” [Şuarâ 184] kavli ve “filan kişi şu fıtrat üzere yaratılmıştır (mecbûl)” sözü de bundandır. Müfessirler dediler ki: Birinci görüş daha evladır, çünkü sema bu muayyen cismin ismidir; onu iştikak yoluyla bulutun ismi kılmak mecazdır. Allah'ın bulutta suyu var edip sonra onu dolu olarak indirmesi caiz olduğu gibi, gökte/ doludan dağların bulunması da pekâlâ caizdir. Kudret dahilinde her iki durum da caiz olduğuna göre zahiri terk etmenin hiçbir vechi yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَمِنَ الْأُولَى لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الْإِنْزَالِ مِنَ السَّمَاءِ، وَالثَّانِيَةُ لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ مَا يُنَزِّلُهُ اللَّه بَعْضَ تِلْكَ الْجِبَالِ الَّتِي فِي السَّمَاءِ وَالثَّالِثَةُ لِلتَّبْيِينِ لِأَنَّ جِنْسَ تِلْكَ الْجِبَالِ جِنْسُ الْبَرَدِ، ثم قال وَمَفْعُولُ الْإِنْزَالِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ، إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهِ.

İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } kavlindeki birinci “min” harfi ibtida-i gaye (başlangıç) içindir, çünkü indirmenin başlangıcı semadandır; ikincisi teb'îz (kısmilik) içindir, çünkü Allah'ın indirdiği şey gökteki o dağların bir kısmıdır; üçüncüsü ise tebyîn (açıklama) içindir, çünkü o dağların cinsi dolu cinsidir. Sonra şöyle dedi: İndirmenin mef'ûlü hazfedilmiştir, takdiri ise: “Ve gökten, oradaki dağlardan dolu cinsinden [bir miktar] indirir” şeklindedir; ancak ona delalet ettiği için hazfedilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تعالى: فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ فالظاهر أنه راجح إِلَى الْبَرَدِ، وَمَعْلُومٌ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ قَدْ يَضُرُّ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ مِنْ حَيَوَانٍ وَنَبَاتٍ، فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ عَلَى وَفْقِ الْمَصْلَحَةِ وَيَصْرِفُهُ، أَيْ يَصْرِفُ ضَرَرَهُ عَمَّنْ يَشَاءُ بِأَنْ لَا يَسْقُطَ عَلَيْهِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ الْبَرَدَ عَلَى الْحَجَرِ وَجَعَلَ نُزُولَهُ جَارِيًا مَجْرَى عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ وَذَلِكَ بِعِيدٌ.

Yüce Allah'ın: { فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ } “Onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu çevirip uzaklaştırır” kavline gelince; zahir olan, zamirin doluya raci olmasıdır. Onun durumundan bilinmektedir ki o, üzerine düştüğü hayvan ve bitkilere zarar verebilir; Allah Teâlâ hikmete uygun olarak onu dilediğine isabet ettirdiğini ve dilediğinden de çevirdiğini, yani üzerine düşürmemek suretiyle zararını dilediğinden uzaklaştırdığını beyan etmiştir. İnsanlardan bazıları doluyu taşa hamletmiş ve inişini kökünü kazıyan bir azap kabilinden saymışlardır ki bu uzaktır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah'ın: { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } “Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecektir” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قُرِئَ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ عَلَى الْإِدْغَامِ وَقُرِئَ (بُرُقِهِ) جَمْعُ بُرْقَةٍ وَهِيَ الْمِقْدَارُ مِنَ الْبَرْقِ وَبُرُقِهِ بِضَمَّتَيْنِ لِلْإِتْبَاعِ كَمَا قِيلَ فِي جَمْعِ فُعْلَةٍ فُعُلَاتٍ كَظُلُمَاتٍ، وَ (سَنَاءُ بَرْقِهِ) عَلَى الْمَدِّ وَالْمَقْصُورُ بِمَعْنَى الضَّوْءِ وَالْمَمْدُودُ بِمَعْنَى الْعُلُوِّ وَالِارْتِفَاعِ مِنْ قولك سنى للمرتفع ويَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ عَلَى زِيَادَةِ الْبَاءِ كَقَوْلِهِ: وَلا

Birinci Mesele: { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ } idgam ile okunmuştur. { بُرُقِهِ } şeklinde de okunmuştur ki bu, bir şimşek miktarı demek olan burkanın çoğuludur; { بُرُقِهِ } kelimesindeki iki zamme, tıpkı fu'le kalıbının çoğulunun zulümât gibi fu'ulât gelmesinde söylendiği gibi ittibâ' içindir. { سَنَاءُ بَرْقِهِ } med ile de okunmuştur; maksûr olan (senâ) ışık manasında, memdûd olan (senâ') ise yüksek olan için söylediğin senî kelimesinden türeyerek yücelik ve yükseklik manasındadır. { يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } ifadesindeki bâ harfi ise tıpkı:

تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ

{ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “...kendi ellerinizle tehlikeye [atmayın]”

[الْبَقَرَةِ: ١٩٥] عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْمَدَنِيِّ.

“Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [Bakara 195] kavlinde olduğu gibi zâiddir; bu Ebû Ca'fer el-Medenî'den rivayet edilmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ: يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ أَنَّ الْبَرْقَ الَّذِي يَكُونُ صِفَتُهُ ذَلِكَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ نَارًا عَظِيمَةً خَالِصَةً، وَالنَّارُ ضِدُّ الْمَاءِ وَالْبَرَدِ فَظُهُورُهُ مِنَ الْبَرَدِ يَقْتَضِي ظُهُورَ الضِّدِّ مِنَ الضِّدِّ، وَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِقُدْرَةِ قَادِرٍ حَكِيمٍ.

İkinci Mesele: O'nun: { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } “Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecektir” kavliyle istidlal etmenin vechi şudur: Niteliği böyle olan şimşeğin mutlaka büyük ve halis bir ateş olması gerekir; ateş ise suyun ve dolunun zıddıdır; dolayısıyla onun doludan ortaya çıkması, zıddın zıttan çıkmasını gerektirir ki bu da ancak kādir ve hakîm olan bir varlığın kudretiyle mümkündür.

المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ إِلَى الدَّارِ فَهَلْ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ ذَاهِبًا مَعَهُ إِلَى الدَّارِ، فَالْمُنْكِرُونَ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ.

Üçüncü Mesele: Nahivciler, “Zeyd'i eve götürdüm” (zehebtü bi-Zeydin ile'd-dâr) dediğinde senin de onunla beraber eve gitmiş olmanın gerekip gerekmediği konusunda ihtilaf etmişlerdir; bunu inkâr edenler bu ayeti delil getirmişlerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ: يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ فَقِيلَ فِيهِ وُجُوهٌ: مِنْهَا تَعَاقُبُهُمَا وَمَجِيءُ أَحَدِهِمَا بَعْدَ الْآخَرِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً [الْفُرْقَانِ: ٦٢] وَمِنْهَا وُلُوجُ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ وَأَخْذُ أَحَدِهِمَا مِنَ الْآخَرِ. وَمِنْهَا تَغَيُّرُ أَحْوَالِهِمَا فِي الْبَرْدِ وَالْحَرِّ وَغَيْرِهِمَا وَلَا يَمْتَنِعُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ أَنْ يُرِيدَ تَعَالَى مَعَانِيَ الْكُلِّ لِأَنَّهُ فِي الْإِنْعَامِ وَالِاعْتِبَارِ أَوْلَى وَأَقْوَى.

O'nun: { يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir” sözüne gelince; bu konuda bazı vecihler söylenmiştir: Bunlardan biri, onların birbiri ardınca gelmesi ve birinin diğerinin ardından gelmesidir ki bu, O'nun: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “O, gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” [Furkān 62] kavli gibidir. Bir diğeri, birinin diğerine girmesi ve birinin diğerinden almasıdır. Bir diğeri de soğukta, sıcakta ve diğer durumlarda hallerinin değişmesidir. Böyle bir yerde Allah Teâlâ'nın bunların tamamının anlamını murat etmesi imkânsız değildir; zira bu, nimet verme ve ibret alma bakımından daha evla ve daha kuvvetlidir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ فَالْمَعْنَى أَنَّ فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ دَلَالَةً لِمَنْ يَرْجِعُ إِلَى بَصِيرَةٍ، فَمِنْ هَذَا الوجه يَدُلُّ أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْمَرْءِ أَنْ يَتَدَبَّرَ وَيَتَفَكَّرَ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ، وَيَدُلَّ أَيْضًا عَلَى فَسَادِ التقليد.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ } “Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır” kavline gelince; mana şudur: Daha önce zikredilenlerde basirete başvuran kimse için bir delalet vardır; bu açıdan bakıldığında kişinin bu hususlarda tefekkür ve tedebbür etmesinin vacip olduğuna ve taklidin de bâtıl olduğuna delalet eder.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Nûr Suresi (24), 45 ila 46. Ayetler]

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦)

{ وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) } “Allah her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört [ayağı] üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye kādirdir. (45) Andolsun ki açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir. (46)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنْ الدَّلَائِلِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا اسْتَدَلَّ أَوَّلًا بِأَحْوَالِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَثَانِيًا بِالْآثَارِ الْعُلْوِيَّةِ اسْتَدَلَّ ثَالِثًا بِأَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ، وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Bil ki bu, vahdaniyete dair delillerin üçüncü türüdür; zira [Allah Teâlâ] önce yer ve göğün halleriyle, ikinci olarak ulvî eserlerle delil getirdikten sonra, üçüncü olarak hayvanların halleriyle delil getirmiştir. Bil ki bu ayet hakkında birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ مَعَ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْحَيَوَانَاتِ غَيْرُ مَخْلُوقَةٍ مِنَ الْمَاءِ؟ أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَهُمْ أَعْظَمُ الْحَيَوَانَاتِ عَدَدًا وَهُمْ مَخْلُوقُونَ مِنَ النُّورِ، وَأَمَّا الْجِنُّ فَهُمْ مَخْلُوقُونَ مِنَ النَّارِ، وَخَلَقَ اللَّه آدَمَ مِنَ التُّرَابِ لِقَوْلِهِ: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] وَخَلَقَ عِيسَى مِنَ الرِّيحِ لِقَوْلِهِ: فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا [التَّحْرِيمِ: ١٢] وَأَيْضًا نَرَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْحَيَوَانَاتِ مُتَوَلِّدٌ لَا عَنِ النُّطْفَةِ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ:

Birinci Soru: Hayvanların çoğu sudan yaratılmamışken Allah Teâlâ niçin: { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } “Allah her canlıyı sudan yarattı” buyurmuştur? Zira melekler sayıca hayvanların en çoğudur ve onlar nurdan yaratılmışlardır; cinler ise ateşten yaratılmışlardır; Allah Âdem'i topraktan yaratmıştır, nitekim: { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı” [Âl-i İmrân 59] buyurmuştur; Îsâ'yı da rüzgârdan yaratmıştır, nitekim: { فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا } “Ona ruhumuzdan üfledik” [Tahrîm 12] buyurmuştur. Ayrıca hayvanların çoğunun meniden olmaksızın türediğini görmekteyiz. Cevap birkaç yöndendir:

أَحَدُهَا: وَهُوَ الْأَحْسَنُ مَا قَالَهُ الْقَفَّالُ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ ماءٍ صِلَةُ كُلِّ دَابَّةٍ وَلَيْسَ هُوَ مِنْ صِلَةِ خَلَقَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ دَابَّةٍ مُتَوَلِّدَةٌ مِنَ الْمَاءِ فَهِيَ مَخْلُوقَةٌ للَّه تَعَالَى وَثَانِيهَا: أَنَّ أَصْلَ جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ الْمَاءُ عَلَى مَا

Birincisi -ki en güzel olanıdır-: Kaffâl'in söylediğidir; o da { مِنْ ماءٍ } sözünün { كُلَّ دَابَّةٍ } ifadesinin sılası (nitelik tamlayıcısı) olduğu ve { خَلَقَ } fiilinin sılası olmadığıdır. Anlam şudur: Sudan türeyen her canlı Allah Teâlâ'nın yaratığıdır. İkincisi: Bütün yaratılmışların aslının,

يُرْوَى «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّه تَعَالَى جَوْهَرَةٌ فَنَظَرَ إِلَيْهَا بِعَيْنِ الْهَيْبَةِ فَصَارَتْ مَاءً ثُمَّ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ خَلَقَ النَّارَ وَالْهَوَاءَ وَالنُّورَ» ،

«Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı şey bir cevherdir; ona heybet gözüyle baktı da su oldu; sonra o sudan ateşi, havayı ve nuru yarattı» şeklinde rivayet edilen hadise göre su olmasıdır.

وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ أَصْلِ الْخِلْقَةِ وَكَانَ الْأَصْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمَاءُ لَا جَرَمَ ذَكَرَهُ عَلَى هَذَا الوجه وَثَالِثُهَا:

Bu ayetten maksat yaratılışın aslını beyan etmek olunca ve ilk asıl da su olunca, elbette onu bu vecih üzere zikretmiştir. Üçüncüsü:

أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الدَّابَّةِ الَّتِي تَدِبُّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَمَسْكَنُهُمْ هُنَاكَ فَيَخْرُجُ عَنْهُ الْمَلَائِكَةُ وَالْجِنُّ، وَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ جِدًّا مِنْ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ كَوْنُهُمْ مَخْلُوقِينَ مِنَ الْمَاءِ، إِمَّا لِأَنَّهَا مُتَوَلِّدَةٌ مِنَ النُّطْفَةِ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا لَا تَعِيشُ إِلَّا بِالْمَاءِ لَا جَرَمَ أَطْلَقَ لَفْظَ الْكُلِّ تَنْزِيلًا لِلْغَالِبِ مَنْزِلَةَ الْكُلِّ.

Dâbbeden murat yeryüzünde debelenen ve meskenleri orada olan varlıklardır; dolayısıyla melekler ve cinler bunun dışındadır. Bu hayvanların ezici çoğunluğu ya meniden türedikleri ya da ancak su ile yaşadıkları için sudan yaratılmış olunca, çoğunluğu bütünün yerine koyarak genelleyici olan “küll” (her) lafzını mutlak olarak zikretmiştir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ نَكَّرَ الْمَاءَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ ماءٍ وَجَاءَ مُعَرَّفًا فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] وَالْجَوَابُ: إنما جاء هاهنا مُنَكَّرًا لِأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ نَوْعٍ مِنَ الْمَاءِ يَخْتَصُّ بِتِلْكَ الدَّابَّةِ، وَإِنَّمَا جَاءَ مُعَرَّفًا فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُنَاكَ كونهم مخلوقين من هذا الجنس، وهاهنا بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الْجِنْسَ يَنْقَسِمُ إِلَى أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ.

İkinci Soru: { مِنْ ماءٍ } “sudan” buyruğunda su niçin belirsiz (nekre) olarak getirilmişken, { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “Her canlı şeyi sudan yaptık” [Enbiyâ 30] buyruğunda ise belirli (marife) olarak gelmiştir? Cevap: Burada belirsiz gelmiştir; çünkü anlam, O'nun her canlıyı o canlıya mahsus bir su türünden yarattığıdır. { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } buyruğunda belirli gelmesi ise, oradaki maksadın onların bu cinsten yaratılmış olmaları; buradaki maksadın ise o cinsin pek çok türe ayrıldığını açıklamak olmasındandır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ ضَمِيرُ الْعُقَلَاءِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: مِنْ فَلِمَ اسْتَعْمَلَهُ فِي غَيْرِ الْعُقَلَاءِ؟

Üçüncü Soru: Ayetteki { فَمِنْهُمْ } “onlardan kimi...” [ifadesindeki zamir] akıl sahiplerinin zamiridir, aynı şekilde { مَنْ } “kimi / kimse” kelimesi de öyledir; o halde niçin akıl sahibi olmayan varlıklar için kullanılmıştır?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا لَا يَعْقِلُ مَعَ مَنْ يَعْقِلُ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ فَغَلَبَ/ اللَّفْظُ اللَّائِقُ بِمَنْ يَعْقِلُ، لِأَنَّ جَعْلَ الشَّرِيفِ أَصْلًا وَالْخَسِيسِ تَبَعًا أَوْلَى مِنَ الْعَكْسِ، وَيُقَالُ فِي الْكَلَامِ: مَنِ الْمُقْبِلَانِ؟ لِرَجُلٍ وَبَعِيرٍ.

Cevap: Allah Teâlâ akıl sahibi olmayanları, akıl sahibi olan melekler, insanlar ve cinlerle birlikte zikretmiş, bu yüzden akıl sahiplerine layık olan lafız baskın gelmiştir (tağlîb yapılmıştır). Zira şerefli olanı asıl, değersiz olanı ise ona tabi kılmak, bunun aksinden daha evladır. Nitekim konuşma dilinde bir adam ve deve için: “Gelen o iki kişi kimdir?” denilir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ سَمَّى الزَّحْفَ عَلَى الْبَطْنِ مَشْيًا؟ وَيُبَيِّنُ صِحَّةَ هَذَا السُّؤَالِ أَنَّ الصَّبِيَّ قَدْ يُوصَفُ بِأَنَّهُ يَحْبُو وَلَا يُقَالُ إِنَّهُ يَمْشِي وَإِنْ زَحَفَ عَلَى حَدِّ مَا تَزْحَفُ الْحَيَّةُ وَالْجَوَابُ: هَذَا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ كَمَا قَالُوا فِي الْأَمْرِ الْمُسْتَمِرِّ قَدْ مَشَى هَذَا الْأَمْرُ، وَيُقَالُ فُلَانٌ لَا يَتَمَشَّى لَهُ أَمْرٌ أَوْ عَلَى طَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ (لِذَلِكَ) الزَّاحِفِ مَعَ الْمَاشِينَ.

Dördüncü Soru: Karın üzerinde sürünmeyi niçin yürüme olarak isimlendirmiştir? Bu sorunun doğruluğunu şu açıklar: Çocuk emeklediğinde onun hakkında emekliyor denilir de yılanın süründüğü gibi sürünse bile yürüyor denilmez. Cevap: Bu, istiare yoluyladır; nitekim sürüp giden bir iş hakkında: “Bu iş yürüdü” dedikleri gibi “Falancanın hiçbir işi yürümüyor” da denilir. Yahut yürüyenlerle birlikte [anıldığı için] o sürünen varlık için müşâkele (ifade uyumu) yoluyladır.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ لَمْ يَسْتَوْفِ الْقِسْمَةَ لِأَنَّا نَجِدُ مَا يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ من أربع مثال الْعَنَاكِبِ وَالْعَقَارِبِ وَالرُّتَيْلَاتِ بَلْ مِثْلُ الْحَيَوَانِ الَّذِي لَهُ أَرْبَعَةٌ وَأَرْبَعُونَ رِجْلًا الَّذِي يُسَمَّى دَخَّالُ الْأُذُنِ وَالْجَوَابُ: الْقِسْمُ الَّذِي ذَكَرْتُمْ كَالنَّادِرِ فَكَانَ مُلْحَقًا بِالْعَدَمِ وَلِأَنَّ الْفَلَاسِفَةَ يُقِرُّونَ بِأَنَّ مَا لَهُ قَوَائِمُ كَثِيرَةٌ فَاعْتِمَادُهُ إِذَا مَشَى عَلَى أَرْبَعِ جِهَاتِهِ لَا غَيْرَ فَكَأَنَّهُ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى سَائِرِ الْأَقْسَامِ.

Beşinci Soru: [Ayet] taksimi tam yapmamıştır; zira biz örümcekler, akrepler, zehirli örümcekler ve hatta kulağakaçan denilen kırk dört ayaklı hayvan gibi dörtten fazla [ayak] üzerinde yürüyenleri de görmekteyiz. Cevap: Zikrettiğiniz kısım nadir mesabesindedir, dolayısıyla yok hükmünde sayılmıştır. Ayrıca filozoflar da kabul ederler ki çok ayağı olan bir varlık yürüdüğünde dayanağı yalnızca dört yönü üzerindedir, dolayısıyla sanki dört ayak üzerinde yürümektedir. Bir de Allah Teâlâ'nın: { يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini yaratır” buyruğu, diğer bütün kısımlara bir uyarı ve işaret gibidir.

السُّؤَالُ السَّادِسُ: لم جاءت الأجناس الثابثة عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ؟ وَالْجَوَابُ: قَدْ قَدَّمَ مَا هُوَ (أَعْجَبُ) وَهُوَ الْمَاشِي بِغَيْرِ آلَةِ مَشْيٍ من أجل أَوْ قَوَائِمَ ثُمَّ الْمَاشِي عَلَى رِجْلَيْنِ ثُمَّ الْمَاشِي عَلَى أَرْبَعٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْحَيَوَانَاتِ كَمَا اخْتَلَفَتْ بِحَسَبِ كَيْفِيَّةِ الْمَشْيِ فَكَذَا هِيَ مختلفة بحسب أمور أخر، فلنذكر هاهنا بَعْضَ التَّقْسِيمَاتِ:

Altıncı Soru: Üç cins niçin bu sıra üzere gelmiştir? Cevap: Daha hayret verici olanı, yani bacak yahut ayak gibi bir yürüme aleti olmaksızın yürüyeni, ardından iki ayak üzerinde yürüyeni, sonra da dört ayak üzerinde yürüyeni öne almıştır. Bil ki [ayetteki]: { يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini yaratır” buyruğu, hayvanların yürüme biçimleri bakımından farklılaştıkları gibi başka hususlar bakımından da farklı olduklarına bir uyarıdır. O halde burada bazı taksimleri zikredelim:

التَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ: الْحَيَوَانَاتُ قَدْ تَشْتَرِكُ فِي أَعْضَاءٍ وَقَدْ تَتَبَايَنُ بِأَعْضَاءٍ، أَمَّا الشَّرِكَةُ فَمِثْلُ اشْتِرَاكِ الْإِنْسَانِ وَالْفَرَسِ فِي أَنَّ لَهُمَا لَحْمًا وَعَصَبًا وَعَظْمًا، وَأَمَّا التَّبَايُنُ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي نَفْسِ الْعُضْوِ أَوْ فِي صِفَتِهِ، أَمَّا التَّبَايُنُ فِي نَفْسِ الْعُضْوِ فَعَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَكُونَ الْعُضْوُ حَاصِلًا لِلْآخَرِ، وَإِنْ كَانَتْ أَجْزَاؤُهُ حَاصِلَةً لِلثَّانِي كَالْفَرَسِ وَالْإِنْسَانِ، فَإِنَّ الْفَرَسَ لَهُ ذَنَبٌ وَالْإِنْسَانُ لَيْسَ لَهُ ذَنَبٌ وَلَكِنَّ أَجْزَاءَ الذَّنَبِ لَيْسَتْ إِلَّا الْعَظْمَ وَالْعَصَبَ وَاللَّحْمَ وَالْجِلْدَ وَالشَّعْرَ، وَكُلُّ ذَلِكَ حَاصِلٌ لِلْإِنْسَانِ وَالثَّانِي: أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ الْعُضْوُ حَاصِلًا لِلثَّانِي لَا بِذَاتِهِ وَلَا بِأَجْزَائِهِ مِثْلُ أَنَّ لِلسُّلَحْفَاةِ صَدَفًا يُحِيطُ بِهِ وَلَيْسَ لِلْإِنْسَانِ ذَلِكَ وَكَذَا لِلسَّمَكِ فُلُوسٌ وَلِلْقُنْفُذِ شَوْكٌ وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْهَا لِلْإِنْسَانِ وَأَمَّا التَّبَايُنُ فِي صِفَةِ الْعُضْوِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ الْكَمِّيَّةِ أَوِ الْكَيْفِيَّةِ أَوِ الْوَضْعِ أَوِ الْفِعْلِ أَوِ الِانْفِعَالِ، أَمَّا الَّذِي فِي الْكَمِّ، فَإِمَّا أَنْ يَتَعَلَّقَ بِالْمِقْدَارِ مِثْلَ أَنَّ عَيْنَ الْبُومِ كَبِيرَةٌ وَعَيْنَ الْعُقَابِ صَغِيرَةٌ أَوْ بِالْعَدَدِ مِثْلَ أَنَّ أرجل

Birinci Taksim: Hayvanlar bazen organlarda ortak olur, bazen de organlar bakımından birbirinden farklılaşır. Ortaklığa gelince; bu, insanın ve atın et, sinir ve kemiğe sahip olmalarındaki ortaklıkları gibidir. Farklılaşmaya gelince; bu ya organın kendisinde ya da niteliğinde olur. Organın kendisindeki farklılaşma iki şekildedir: Birincisi: Bir organın cüzleri diğerinde bulunsa bile organın kendisinin diğerinde bulunmamasıdır; at ile insan gibi. Zira atın bir kuyruğu vardır, insanın ise kuyruğu yoktur; fakat kuyruğun cüzleri kemik, sinir, et, deri ve kıldan ibarettir ve bunların hepsi insanda da mevcuttur. İkincisi: O organın ne zatı ne de cüzleri bakımından diğerinde bulunmamasıdır; örneğin kaplumbağayı çevreleyen bir kabuğu vardır, insanda ise bu yoktur. Aynı şekilde balığın pulları, kirpinin dikenleri vardır; insanda ise bunlardan hiçbiri yoktur. Organın niteliğindeki farklılaşmaya gelince; bu ya nicelik, ya nitelik, ya konum, ya etki (fiil) ya da etkilenme (infiâl) babındandır. Nicelikteki farklılığa gelince; bu ya büyüklükle ilgilidir; baykuşun gözünün büyük, kartalın gözünün küçük olması gibi. Ya da sayıyla ilgilidir; bir tür

ضَرْبٍ مِنَ الْعَنَاكِبِ سِتَّةٌ وَأَرْجُلَ ضَرْبٍ آخَرَ ثَمَانِيَةٌ أَوْ عَشْرَةٌ، وَالَّذِي فِي الْكَيْفِ فَكَاخْتِلَافِهَا فِي الْأَلْوَانِ وَالْأَشْكَالِ وَالصَّلَابَةِ وَاللِّينِ، وَالَّذِي فِي الْوَضْعِ فَمِثْلُ اخْتِلَافِ وَضْعِ ثَدْيِ الْفِيلِ فَإِنَّهُ يَكُونُ قَرِيبًا مِنَ الصَّدْرِ وَثَدْيِ الْفَرَسِ فَإِنَّهُ عِنْدَ السُّرَّةِ. وَأَمَّا الَّذِي فِي الْفِعْلِ فَمِثْلُ كَوْنِ أُذُنِ الْفِيلِ صَالِحًا لِلذَّبِّ مَعَ كَوْنِهِ آلَةً لِلسَّمْعِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ فِي الْإِنْسَانِ وَكَوْنِ/ أَنْفِهِ آلَةً لِلْقَبْضِ دُونَ أَنْفِ غَيْرِهِ. وَأَمَّا الَّذِي فِي الِانْفِعَالِ فَمِثْلُ كَوْنِ عَيْنِ الْخُفَّاشِ سَرِيعَةَ التَّحَيُّرِ فِي الضَّوْءِ وَعَيْنُ الْخُطَّافِ بِخِلَافِ ذَلِكَ.

örümceğin ayaklarının altı, diğer bir türünün ayaklarının sekiz veya on olması gibi. Nitelikteki ise renklerde, şekillerde, sertlik ve yumuşaklıktaki farklılıkları gibidir. Konumdaki ise filin memesinin göğse yakın, atın memesinin ise göbek hizasında olması gibi memelerinin konumundaki farklılık gibidir. İşlevdeki ise filin kulağının işitme aleti olmakla birlikte kovma/sinek savma işine de yaraması -ki insanda böyle değildir- ve burnunun diğerlerinin burnundan farklı olarak bir şeyleri yakalama aleti olması gibidir. Etkilenimdeki ise yarasının gözünün ışıkta çarçabuk kamaşması, kırlangıcın gözünün ise böyle olmaması gibidir.

التَّقْسِيمُ الثَّانِي: الْحَيَوَانُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَائِيًّا بِمَعْنَى أَنَّ مَسْكَنَهُ الْأَصْلِيَّ هُوَ الْمَاءُ أَوْ أَرْضِيًّا أَوْ يَكُونُ مَائِيًّا ثُمَّ يَصِيرُ أَرْضِيًّا، أَمَّا الْحَيَوَانَاتُ الْمَائِيَّةُ فَتَغَيُّرُ أَحْوَالِهَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَكَانُهُ وَغِذَاؤُهُ وَنَفَسُهُ مَائِيًّا فَلَهُ بَدَلُ التَّنَفُّسِ فِي الْهَوَاءِ التَّنَشُّقُ الْمَائِيُّ فَهُوَ يَقْبَلُ الْمَاءَ إِلَى بَاطِنِهِ ثُمَّ يَرُدُّهُ وَلَا يَعِيشُ إِذَا فَارَقَهُ، وَالسَّمَكُ كُلُّهُ كَذَلِكَ وَمِنْهُ مَا مَكَانُهُ وَغِذَاؤُهُ مَائِيٌّ وَلَكِنَّهُ يَتَنَفَّسُ مِنَ الْهَوَاءِ مِثْلُ السُّلَحْفَاةِ الْمَائِيَّةِ، وَمِنْهُ مَا مَكَانُهُ وَغِذَاؤُهُ مَائِيٌّ وَلَيْسَ يَتَنَفَّسُ وَلَا يَسْتَنْشِقُ مِثْلُ أَصْنَافٍ مِنَ الصَّدَفِ لَا تَظْهَرُ لِلْهَوَاءِ وَلَا تَسْتَدْخِلُ الْمَاءَ إِلَى بَاطِنِهَا الوجه الثَّانِي:

İkinci Taksim: Hayvan ya asıl meskeni su olması anlamında suculdur, ya karasaldır, ya da önce sucul olup sonra karasal olandır. Sucul hayvanlara gelince; onların hallerinin farklılığı birkaç yöndendir: Birincisi: Ya mekânı, besini ve nefesi sudan olandır; dolayısıyla havada nefes almak yerine su çekme/soluma [yeteneği] vardır. O, suyu içine alır sonra geri verir ve sudan ayrıldığında yaşayamaz. Bütün balıklar böyledir. Kimisinin mekânı ve besini sudandır fakat kaplumbağa gibi havadan nefes alır. Kimisinin ise mekânı ve besini sudandır ama ne nefes alır ne de su çeker; havaya çıkmayan ve içine su almayan kabuklu deniz canlısı türleri gibi. İkinci Vecih:

الْحَيَوَانَاتُ الْمَائِيَّةُ بَعْضُهَا مَأْوَاهَا مِيَاهُ الْأَنْهَارِ الْجَارِيَةِ وَبَعْضُهَا مِيَاهُ الْبَطَائِحِ مِثْلُ الضَّفَادِعِ وَبَعْضُهَا مَأْوَاهَا مِيَاهُ الْبَحْرِ الوجه الثَّالِثُ: مِنْهَا لُجِّيَّةٌ وَمِنْهَا شَطِّيَّةٌ وَمِنْهَا طِينِيَّةٌ وَمِنْهَا صَخْرِيَّةٌ الوجه الرَّابِعُ: الْحَيَوَانُ الْمُنْتَقِلُ فِي الْمَاءِ مِنْهُ مَا يَعْتَمِدُ فِي غَوْصِهِ عَلَى رَأْسِهِ وَفِي السِّبَاحَةِ عَلَى أَجْنِحَتِهِ كَالسَّمَكِ وَمِنْهُ مَا يَعْتَمِدُ فِي السِّبَاحَةِ عَلَى رِجْلَيْهِ كَالضِّفْدَعِ وَمِنْهُ مَا يَمْشِي فِي قَعْرِ الْمَاءِ كَالسَّرَطَانِ وَمِنْهُ مَا يَزْحَفُ مِثْلَ ضَرْبٍ مِنَ السَّمَكِ لَا جَنَاحَ لَهُ وَكَالدُّودِ، أَمَّا الْحَيَوَانَاتُ الْبَرِّيَّةُ فَتُغَيِّرُ أَحْوَالَهَا أَيْضًا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مِنْهَا مَا يَتَنَفَّسُ مِنْ طَرِيقٍ وَاحِدٍ كَالْفَمِ وَالْخَيْشُومِ وَمِنْهَا مَا لَا يَتَنَفَّسُ كَذَلِكَ بَلْ عَلَى نَحْوٍ آخَرَ مِنْ مَسَامِّهِ مِثْلَ الزُّنْبُورِ وَالنَّحْلِ الثَّانِي: أَنَّ الْحَيَوَانَاتِ الْأَرْضِيَّةَ مِنْهَا مَا لَهُ مَأْوًى مَعْلُومٌ، وَمِنْهَا مَا مَأْوَاهُ كَيْفَ اتُّفِقَ إِلَّا أَنْ يَلِدَ فَيُقِيمُ لِلْحَضَانَةِ وَاللَّوَاتِي لَهَا مَأْوَى فَبَعْضُهَا مَأْوَاهُ شَقٌّ وَبَعْضُهَا حُفَرٌ وَبَعْضُهَا مَأْوَاهُ قُلَّةٌ رَابِيَةٌ وَبَعْضُهَا مَأْوَاهُ وَجْهُ الْأَرْضِ الثَّالِثُ: الْحَيَوَانُ الْبَرِّيُّ كُلُّ طَائِرٍ مِنْهُ ذُو جَنَاحٍ فَإِنَّهُ يَمْشِي بِرِجْلَيْهِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا مَشْيُهُ صَعْبٌ عَلَيْهِ كَالْخُطَّافِ الْكَبِيرِ الْأَسْوَدِ وَالْخُفَّاشِ. وَأَمَّا الَّذِي جَنَاحُهُ جِلْدٌ أَوْ غِشَاءٌ فَقَدْ يَكُونُ عَدِيمَ الرِّجْلِ كَضَرْبٍ مِنَ الْحَيَّاتِ الْحَبَشِيَّةِ يَطِيرُ الرَّابِعُ: الطَّيْرُ يَخْتَلِفُ فَبَعْضُهَا يَتَعَايَشُ مَعًا كَالْكَرَاكِيِّ وَبَعْضُهَا يُؤْثِرُ التَّفَرُّدَ كَالْعُقَابِ وَجَمِيعِ الْجَوَارِحِ الَّتِي تَتَنَازَعُ عَلَى الطُّعْمِ لِاحْتِيَاجِهَا إِلَى الِاحْتِيَالِ لِتَصِيدَ وَمُنَافَسَتِهَا فِيهِ، وَمِنْهَا مَا يَتَعَايَشُ زَوْجًا وَيَكُونُ مَعًا كَالْقَطَا، وَمِنْهُ مَا يَجْتَمِعُ تَارَةً وَيَنْفَرِدُ أُخْرَى وَالْحَيَوَانَاتُ الْمُنْفَرِدَةُ قَدْ تَكُونُ مَدَنِيَّةً وَقَدْ تَكُونُ بَرِّيَّةً صِرْفَةً وَقَدْ تَكُونُ بُسْتَانِيَّةً وَالْإِنْسَانُ مِنْ بَيْنِ الْحَيَوَانِ هُوَ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَعِيشَ وَحْدَهُ فَإِنَّ أَسْبَابَ حَيَاتِهِ وَمَعِيشَتِهِ تَلْتَئِمُ بِالْمُشَارَكَةِ الْمَدَنِيَّةِ وَالنَّحْلُ وَالنَّمْلُ وَبَعْضُ الْغَرَانِيقِ يُشَارِكُ الْإِنْسَانَ فِي ذَلِكَ لَكِنَّ النَّحْلَ وَالْكَرَاكِيَّ تُطِيعُ رَئِيسًا وَاحِدًا وَالنَّمْلَ لَهُ اجْتِمَاعٌ وَلَا رَئِيسَ الْخَامِسُ: الطَّيْرُ مِنْهُ آكِلُ لحم ومنه لا قط حَبٍّ وَمِنْهُ آكِلُ عُشْبٍ، وَقَدْ يَكُونُ لِبَعْضِ الطَّيْرِ طَعْمٌ مُعَيَّنٌ كَالنَّحْلِ فَإِنَّ غِذَاءَهُ زَهْرٌ وَالْعَنْكَبُوتِ فَإِنَّ غِذَاءَهُ الذُّبَابُ وَقَدْ يَكُونُ بَعْضُهُ مُتَّفِقُ الطَّعْمِ أَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْحَيَوَانُ الَّذِي يَكُونُ تَارَةً مَائِيًّا، وَأُخْرَى بَرِّيًّا فَيُقَالُ إِنَّهُ حَيَوَانٌ يَكُونُ فِي الْبَحْرِ وَيَعِيشُ فِيهِ ثُمَّ إِنَّهُ يَبْرُزُ إِلَى الْبَرِّ وَيَبْقَى فِيهِ.

Sucul hayvanların kimisinin barınağı akan nehir suları, kimisinin kurbağalar gibi bataklık suları, kimisinin barınağı ise deniz sularıdır. Üçüncü Vecih: Onlardan bir kısmı derin denizlerde, bir kısmı kıyılarda, bir kısmı çamurlu yerlerde, bir kısmı da kayalıklarda yaşar. Dördüncü Vecih: Suda hareket eden hayvanlardan kimi dalışında başına, yüzmesinde ise balık gibi yüzgeçlerine/kanatlarına dayanır; kimi kurbağa gibi yüzmede bacaklarına dayanır; kimi yengeç gibi suyun dibinde yürür; kimi de kanatsız bir balık türü ve kurt gibi sürünür. Kara hayvanlarına gelince; onların halleri de iki yönden farklılaşır: Birincisi: Onlardan bir kısmı ağız ve burun gibi tek bir yoldan nefes alır; bir kısmı ise böyle nefes almayıp eşek arısı ve bal arısı gibi gözeneklerinden başka bir şekilde nefes alır. İkincisi: Kara hayvanlarından kiminin belirli bir barınağı vardır; kiminin ise barınağı rastgeledir, ancak doğum yapınca yavruyu büyütmek için [bir yerde] kalır. Barınağı olanların kimisinin barınağı bir yarık, kimisinin çukurlar, kimisinin yüksek bir tepe, kimisinin barınağı ise yeryüzüdür. Üçüncüsü: Kara hayvanlarından iki kanatlı her kuş iki ayağıyla yürür. Bunların arasında büyük siyah kırlangıç ve yarasa gibi yürümesi kendisine zor gelenler de vardır. Kanadı deri veya zar olanlara gelince; bunlar Habeşistan'daki uçan bir yılan türü gibi ayaksız olabilir. Dördüncüsü: Kuşlar farklılık gösterir; bir kısmı turnalar gibi birlikte yaşar; bir kısmı ise avlanmak için hileye ihtiyaç duymaları ve av konusunda birbirleriyle rekabet etmeleri sebebiyle yiyecek üzerinde çekişen kartal ve bütün yırtıcı kuşlar gibi tek yaşamayı tercih eder. Onlardan bir kısmı bağırtlak kuşu gibi çift olarak yaşar ve bir arada bulunurlar. Kimi ise bazen toplanır, bazen tek kalır. Tek yaşayan hayvanlar bazen evcil/şehre yakın, bazen sırf yabani, bazen de bağlık-bahçelik yerlerde olabilir. Hayvanlar arasında yalnızca insan tek başına yaşayamaz; çünkü onun hayatının ve geçiminin sebepleri toplumsal dayanışma ile tamamlanır. Arı, karınca ve bazı turnalar bu hususta insana ortak olurlar; ancak arı ve turnalar tek bir lidere itaat ederler, karıncanın ise topluluğu vardır fakat lideri yoktur. Beşincisi: Kuşların kimi et yer, kimi dane/tohum toplar, kimi ot yer. Bazı kuşların besini arının besininin çiçek, örümceğin besininin sinek olması gibi belirlidir; bazısının besini ise müşterektir. Üçüncü kısım olan bazen sucul, bazen karasal olan hayvana gelince; onun denizde bulunan ve orada yaşayan, sonra karaya çıkıp orada kalan bir hayvan olduğu söylenir.

التَّقْسِيمُ الثَّالِثُ: الْحَيَوَانُ مِنْهُ مَا هُوَ إِنْسِيٌّ بِالطَّبْعِ كَالْإِنْسَانِ وَمِنْهُ مَا هُوَ إِنْسِيٌّ بِالْمَوْلِدِ كَالْهِرَّةِ وَالْفَرَسِ وَمِنْهُ مَا هُوَ إِنْسِيٌّ بِالْقَسْرِ كَالْفَهْدِ وَمِنْهُ مَا لَا يَأْنَسُ كَالنَّمِرِ وَالْمُسْتَأْنَسُ بِالْقَسْرِ مِنْهُ مَا يُسْرِعُ اسْتِئْنَاسُهُ وَيَبْقَى مُسْتَأْنَسًا كَالْفِيلِ وَمِنْهُ مَا يُبْطِئُ كَالْأَسَدِ وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ صِنْفٌ إِنْسِيٌّ وَصِنْفٌ وَحْشِيٌّ حَتَّى مِنَ النَّاسِ.

Üçüncü Taksim: Hayvanlardan kimi insan gibi fıtraten evcildir; kimi kedi ve at gibi doğuştan evcildir; kimi pars gibi zorla evcilleştirilir; kimi de kaplan gibi hiç alışmaz. Zorla evcilleştirilenlerden fil gibi çabuk alışıp evcil kalanlar olduğu gibi aslan gibi geç alışanlar da vardır. Her türden -insanlar dahil- bir evcil, bir de vahşi sınıfın bulunması muhtemeldir.

التَّقْسِيمُ الرَّابِعُ: مِنَ الْحَيَوَانِ مَا هُوَ مُصَوِّتٌ وَمِنْهُ مَا لَا صَوْتَ لَهُ وَكُلُّ مُصَوِّتٍ فَإِنَّهُ يَصِيرُ عِنْدَ الِاغْتِلَامِ وَحَرَكَةِ شَهْوَةِ الْجِمَاعِ أَشَدَّ تَصْوِيتًا إِلَّا الْإِنْسَانُ، وَأَيْضًا لِبَعْضِ الْحَيَوَانِ شَبَقٌ يَشْتَدُّ كُلَّ وَقْتٍ كَالدِّيكِ وَمِنْهُ عَفِيفٌ لَهُ وَقْتٌ مُعَيَّنٌ.

Dördüncü Taksim: Hayvanlardan ses çıkaranlar olduğu gibi hiç sesi olmayanlar da vardır. Ses çıkaran her hayvan, çiftleşme arzusu ve şehveti kabardığında insan hariç daha şiddetli ses çıkarır. Ayrıca bazı hayvanların horoz gibi her vakit şiddetlenen aşırı bir şehveti vardır; bazısı ise iffetlidir ve [çiftleşmesi için] belirli bir vakti vardır.

التَّقْسِيمُ الْخَامِسُ: بِحَسَبِ الْأَخْلَاقِ بَعْضُ الْحَيَوَانَاتِ هَادِئُ الطَّبْعِ قَلِيلُ الْغَضَبِ مِثْلُ الْبَقَرَةِ وَبَعْضُهُ شَدِيدُ الْجَهْلِ حَادُّ الْغَضَبِ كَالْخِنْزِيرِ الْبَرِّيِّ وَبَعْضُهَا حَلِيمٌ خَدُوعٌ كَالْبَعِيرِ وَبَعْضُهَا رَدِيءُ الْحَرَكَاتِ مُغْتَالٌ كَالْحَيَّةِ وَبَعْضُهَا جَرِيءٌ قَوِيٌّ شَهْمٌ كَبِيرُ النَّفْسِ كَرِيمُ الطَّبْعِ كَالْأَسَدِ وَمِنْهَا قَوِيٌّ مُغْتَالٌ وَحْشِيٌّ كَالذِّئْبِ وَبَعْضُهَا مُحْتَالٌ مَكَّارٌ رَدِيءُ الْحَرَكَاتِ كَالثَّعْلَبِ وَبَعْضُهَا غَضُوبٌ شَدِيدُ الْغَضَبِ سَفِيهٌ إِلَّا أَنَّهُ مَلِقٌ مُتَوَدِّدٌ كَالْكَلْبِ وَبَعْضُهَا شَدِيدُ الْكَيْسِ مُسْتَأْنَسٌ كَالْفِيلِ وَالْقِرْدِ وَبَعْضُهَا حَسُودٌ مُتَبَاهٍ بِجَمَالِهِ كَالطَّاوُوسِ وَبَعْضُهَا شَدِيدُ التَّحَفُّظِ كَالْجَمَلِ وَالْحِمَارِ.

Beşinci Taksim: Huylarına göredir; bazı hayvanlar inek gibi sakin tabiatlı ve az öfkelidir; bazısı yaban domuzu gibi son derece nobran ve şiddetli öfkelidir; bazısı deve gibi uysal ve aldatıcıdır; bazısı yılan gibi kötü hareketli ve suikastçidir/sinsidir; bazısı aslan gibi cesur, güçlü, atılgan, yüce gönüllü ve asil tabiatlıdır; bazısı kurt gibi güçlü, suikastçi/sinsi ve yabanidir; bazısı tilki gibi hilekâr, kurnaz ve kötü hareketlidir; bazısı köpek gibi çok öfkeli, şiddetli kızgın ve beyinsizdir, ancak yılışık ve sevgisini gösterendir; bazısı fil ve maymun gibi son derece zeki ve uysaldır; bazısı tavus kuşu gibi kıskanç ve güzelliğiyle övünendir; bazısı da deve ve eşek gibi son derece temkinlidir/sakınandır.

التَّقْسِيمُ السَّادِسُ: مِنَ الْحَيَوَانِ مَا تَنَاسُلُهُ بِأَنْ تَلِدَ أُنْثَاهُ حَيَوَانًا وَبَعْضُهَا مَا تَنَاسُلُهُ بِأَنْ تَلِدَ أُنْثَاهُ دُودًا كَالنَّحْلِ وَالْعَنْكَبُوتِ فَإِنَّهَا تَلِدُ دُودًا، ثُمَّ إِنَّ أَعْضَاءَهُ تُسْتَكْمَلُ بَعْدُ وَبَعْضُهَا تَنَاسُلُهُ بِأَنْ تَبِيضَ أُنْثَاهُ بَيْضًا.

Altıncı Taksim: Hayvanlardan kimi dişisinin hayvan doğurmasıyla çoğalır; bazısı ise arı ve örümcek gibi dişisinin kurtçuk doğurmasıyla çoğalır; zira onlar kurtçuk doğurur, sonra onun organları bilahare tamamlanır; bazısı ise dişisinin yumurtlamasıyla çoğalır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُقُولَ قَاصِرَةٌ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِأَحْوَالِ أَصْغَرِ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى سَبِيلِ الْكَمَالِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى الصَّانِعِ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ بِتَرْكِيبِ الطَّبَائِعِ الْأَرْبَعِ فَذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ عَلَى السَّوِيَّةِ فَاخْتِصَاصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ بِأَعْضَائِهَا وَقُوَاهَا وَمَقَادِيرِ أَبْدَانِهَا وَأَعْمَارِهَا وَأَخْلَاقِهَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِتَدْبِيرِ مُدَبِّرٍ قَاهِرٍ حَكِيمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُ الْجَاحِدُونَ. وَأَحْسَنُ كَلَامٍ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لِأَنَّهُ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى الْكُلِّ وَالْعَالِمُ بِالْكُلِّ فَهُوَ الْمُطَّلِعُ عَلَى أَحْوَالِ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ، فَأَيُّ عَقْلٍ يَقِفُ عَلَيْهَا وَأَيُّ خَاطِرٍ يَصِلُ إِلَى ذَرَّةٍ مِنْ أَسْرَارِهَا، بَلْ هُوَ الَّذِي يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَلَا يَمْنَعُهُ مِنْهُ مَانِعٌ وَلَا دَافِعٌ.

Bil ki akıllar, en küçük hayvanların hallerini bile eksiksiz olarak kuşatmaktan acizdir. Onlarla Sanatkâr'a (Yaratıcı'ya) delil getirme yönü gayet açıktır; çünkü şayet mesele dört tabiatın (unsurun) birleşiminden ibaret olsaydı, bu durum hepsine nispetle eşit olurdu. O halde bu hayvanların her birinin organları, güçleri, beden ölçüleri, ömürleri ve huyları bakımından özelleşmesi, mutlaka galip ve hikmet sahibi bir Müdebbir'in (idare edenin) tedbiriyle olmalıdır; inkârcıların söylediklerinden O münezzeh ve yücedir. Bu makamda sözlerin en güzeli, Sübhânehu'nun: { يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğudur. Çünkü O, her şeye güç yetirendir ve her şeyi bilendir; bu hayvanların hallerine muttali olan O'dur. O halde hangi akıl bunları kavrayabilir ve hangi zihin O'nun sırlarından bir zerreye ulaşabilir? Bilakis O dilediğini yaratandır; hiçbir engelleyici ve hiçbir savuşturucu O'na mani olamaz.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ فَالْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى كُلِّ الْأَدِلَّةِ وَالْعِبَرِ، وَلَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ كَالْمُشْتَمِلِ عَلَى كُلِّ ذَلِكَ صَحَّ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُرَادُ.

O'nun: { لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ } “Andolsun ki biz açıklayıcı ayetler indirdik” buyruğuna gelince; bunu bütün delillere ve ibretlere hamletmek en evladır. Kur'an da bunların tamamını içerir gibi olduğundan, muradın o olması sahihtir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فَاسْتِدْلَالُ أَصْحَابِنَا بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ وَالْجَوَابُ: أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ يَهْدِي مَنْ بَلَغَهُ حَدُّ التَّكْلِيفِ دُونَ غَيْرِهِ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ مَنْ أَطَاعَهُ وَاسْتَحَقَّ الثَّوَابَ فَيَهْدِيهِ إِلَى الْجَنَّةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ، وَجَوَابُنَا عَنْ هَذَا الْجَوَابِ أَيْضًا كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ واللَّه أعلم.

O'nun: { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir” buyruğuna gelince; ashabımızın bununla delil getirmesi daha önce geçtiği gibidir. Cevap: Kādî buna, muradın başkası değil teklif çağına ulaşan kimseler olduğu veya daha önceki benzerlerinde geçtiği üzere muradın O'na itaat edip sevabı hak edenler olduğu ve onları cennete ilettiği şeklinde cevap vermiştir. Bizim bu cevaba karşılığımız da benzerlerinde daha önce geçtiği gibidir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٧ الى ٥٠]

[Nûr Suresi (24), Ayetler 47-50]

وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠)

{ وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) } “«Allah'a ve Peygamber'e inandık, itaat ettik» derler; sonra da bunun ardından onlardan bir kısmı yüz çevirir. İşte bunlar mümin değillerdir. (47) Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir kısmı yüz çevirip geri durur. (48) Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler. (49) Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yoksa Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir! (50)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ أَتْبَعَهُ بِذَمِّ قَوْمٍ اعْتَرَفُوا بِالدِّينِ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَقْبَلُوهُ بِقُلُوبِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Sübhânehu tevhit delillerini zikrettikten sonra, bunun peşinden dilleriyle dini ikrar eden fakat kalpleriyle kabul etmeyen bir topluluğu yermeyi getirmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بِشْرٍ الْمُنَافِقِ وَكَانَ قَدْ خَاصَمَ يَهُودِيًّا فِي أَرْضٍ وَكَانَ الْيَهُودِيُّ يَجُرُّهُ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمَا، وَجَعَلَ الْمُنَافِقُ يَجُرُّهُ إِلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَيَقُولُ إِنَّ محمدا

Birinci Mesele: Mukātil şöyle demiştir: Bu ayet, bir arazi hususunda bir Yahudi ile davalaşan münafık Bişr hakkında inmiştir. Yahudi, aralarında hüküm vermesi için onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çekiyor; münafık ise onu Kâ‘b b. el-Eşref'e çekmeye çalışıyor ve: “Muhammed

يَحِيفُ عَلَيْنَا وَقَدْ مَضَتْ قِصَّتُهُمَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ،

bize haksızlık eder” diyordu. İkisinin kıssası Nisâ Suresi'nde geçmişti.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي الْمُغِيرَةِ بْنِ وَائِلٍ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَرْضٌ فَتَقَاسَمَا فَوَقَعَ إِلَى عَلِيٍّ مِنْهَا مَا لَا يُصِيبُهُ الْمَاءُ إِلَّا بِمَشَقَّةٍ، فَقَالَ المغيرة بمعني أَرْضَكَ فَبَاعَهَا إِيَّاهُ وَتَقَابَضَا فَقِيلَ لِلْمُغِيرَةِ أَخَذْتَ سَبْخَةً لَا يَنَالُهَا الْمَاءُ. فَقَالَ لِعَلِيٍّ اقْبِضْ أَرْضَكَ فَإِنَّمَا اشْتَرَيْتُهَا إِنْ رَضِيتُهَا وَلَمْ أَرْضَهَا فَلَا يَنَالُهَا الْمَاءُ فَقَالَ عَلِيٌّ بَلِ اشْتَرَيْتَهَا وَرَضِيتَهَا وَقَبَضْتَهَا وَعَرَفْتَ حَالَهَا لَا أَقْبَلُهَا مِنْكَ، وَدَعَاهُ إِلَى أَنْ يُخَاصِمَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَقَالَ الْمُغِيرَةُ أَمَّا مُحَمَّدٌ فَلَسْتُ آتِيهِ وَلَا أُحَاكِمُ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ يُبْغِضُنِي وَأَنَا أَخَافُ أَنْ يَحِيفَ عَلَيَّ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،

Dahhâk ise şöyle demiştir: [Ayet] Mugīre b. Vâil hakkında inmiştir. Kendisiyle Ali b. Ebî Tâlib arasında bir arazi vardı ve onu paylaştılar; Ali'ye araziden ancak zahmetle su ulaşan bir pay düştü. Mugīre: “Arazini bana sat” dedi. [Ali] onu kendisine sattı ve karşılıklı teslim aldılar. Mugīre'ye: “Su ulaşmayan çorak bir arazi aldın” denildi. Bunun üzerine Ali'ye: “Arazini geri al; ben onu ancak beğenirsem satın almıştım, beğenmedim, çünkü ona su ulaşmıyor” dedi. Ali: “Aksine sen onu satın aldın, beğendin, teslim aldın ve durumunu bildin; onu senden geri kabul etmem” dedi ve onu davasını görmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurmaya çağırdı. Mugīre: “Muhammed'e gelince; ona gitmem ve davamı ona götürmem; çünkü o bana buğzediyor ve ben bana haksızlık etmesinden korkuyorum” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.

وَقَالَ الْحَسَنُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ وَيُسِرُّونَ الْكُفْرَ.

Hasan ise şöyle demiştir: Bu ayet, imanı açığa vurup küfrü gizleyen münafıklar hakkında inmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَيَقُولُونَ آمَنَّا إِلَى قَوْلِهِ: وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَكُونُ بِالْقَوْلِ إِذْ لَوْ كَانَ بِهِ لَمَا صَحَّ أَنْ يَنْفِيَ كَوْنَهُمْ مُؤْمِنِينَ. وَقَدْ فَعَلُوا مَا هُوَ إِيمَانٌ فِي الْحَقِيقَةِ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ كُلِّهِمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا، ثُمَّ حَكَى عَنْ فَرِيقٍ مِنْهُمُ التَّوَلِّيَ/ فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يَقُولَ فِي جَمِيعِهِمْ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ مَعَ أَنَّ الَّذِي تَوَلَّى مِنْهُمْ هُوَ الْبَعْضُ؟ قُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ: وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَاجِعٌ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا لَا إِلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَأَيْضًا فَلَوْ رَجَعَ إِلَى الْأَوَّلِ يَصِحُّ وَيَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ أَيْ يَرْجِعُ هَذَا الْفَرِيقُ إِلَى الْبَاقِينَ مِنْهُمْ فَيُظْهِرُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ الرُّجُوعَ عَمَّا أَظْهَرُوهُ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّه وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ، وَهَذَا تَرْكٌ لِلرِّضَا بِحُكْمِ الرَّسُولِ، وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُعْرِضُونَ مَتَى عَرَفُوا الْحَقَّ لِغَيْرِهِمْ أَوْ شَكُّوا فَأَمَّا إِذَا عَرَفُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ عَدَلُوا عَنِ الْإِعْرَاضِ بَلْ سَارَعُوا إِلَى الْحُكْمِ وَأَذْعَنُوا بِبَذْلِ الرِّضَا، وَفِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِهِمُ اتِّبَاعُ الْحَقِّ، وَإِنَّمَا يُرِيدُونَ النَّفْعَ الْمُعَجَّلَ، وَذَلِكَ أَيْضًا نِفَاقٌ.

İkinci Mesele: { وَيَقُولُونَ آمَنَّا } “«İnandık» derler” sözünden { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “İşte bunlar mümin değillerdir” sözüne kadar olan kısım, imanın sırf sözden ibaret olmadığına delalet eder; zira öyle olsaydı, hakikatte iman olan şeyi yapmış oldukları halde onların mümin oluşlarını nefyetmesi sahih olmazdı. Eğer: “Allah Teâlâ onların hepsinin { آمَنَّا } «inandık» dediklerini hikaye etmiş, sonra onlardan bir grubun yüz çevirdiğini bildirmiştir. O halde yüz çevirenler sadece bir grup olduğu halde hepsi hakkında nasıl: { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } «İşte bunlar mümin değillerdir» demesi sahih olur?” denilirse; deriz ki: { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } sözü ilk cümlenin geneline değil, yüz çevirenlere aittir. Ayrıca bu ilkine raci olsa bile sahihtir ve { ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “sonra onlardan bir grup yüz çevirir” buyruğunun anlamı; yani bu grubun içlerinden geri kalanlara dönmesi ve böylece açığa vurdukları şeyden döndüklerini birbirlerine izhar etmeleri demektir. Sonra Sübhânehu aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Resulü'ne çağrıldıklarında içlerinden bir grubun yüz çevirdiğini açıklamıştır. Bu ise Resul'ün hükmüne rıza göstermeyi terk etmektir. Allah Teâlâ: { وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ } “Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler” buyruğuyla, onların ancak hakkın başkasına ait olduğunu bildiklerinde veya şüpheye düştüklerinde yüz çevirdiklerine; hak kendi lehlerine olduğunu bildiklerinde ise yüz çevirmekten vazgeçip bilakis hükme koştuklarına ve rıza göstererek boyun eğdiklerine dikkat çekmiştir. Bunda, onların gayesinin hakka uymak olmadığına, sadece peşin menfaat istediklerine delalet vardır; bu ise yine münafıklıktır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ } “Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yoksa Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar?” buyruğuna gelince; bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَلِمَةُ (أَمْ) لِلِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَالْجَوَابُ: اللَّفْظُ اسْتِفْهَامٌ وَمَعْنَاهُ الْخَبَرُ كَمَا قَالَ جَرِيرٌ:

Birinci Soru: “Em” (أَمْ) kelimesi soru içindir; bu ise Allah Teâlâ hakkında caiz değildir? Cevap: Lafız istifham (soru) olup anlamı haberdir. Nitekim Cerîr şöyle demiştir:

أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... [وَأَنْدَى الْعَالِمِينَ بُطُونَ رَاحِ ]

Binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı siz değil misiniz? ... [Ve el ayaları cömertlikte alemlerin en bol olanı değil misiniz?]

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ لَوْ خَافُوا أَنْ يَحِيفَ اللَّه عَلَيْهِمْ فقد ارتابوا في الدين وإذا ارْتَابُوا فَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، فَالْكُلُّ وَاحِدٌ، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي التَّعْدِيدِ؟ الْجَوَابُ: قَوْلُهُ: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ إِشَارَةٌ إِلَى النِّفَاقِ وَقَوْلُهُ: أَمِ ارْتابُوا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ حَدَثَ هَذَا الشَّكُّ وَالرَّيْبُ بَعْدَ تَقْرِيرِ الْإِسْلَامِ فِي الْقَلْبِ، وَقَوْلُهُ: أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي حُبِّ الدُّنْيَا إِلَى حَيْثُ يَتْرُكُونَ الدِّينَ بِسَبَبِهِ.

İkinci Soru: Eğer Allah'ın kendilerine haksızlık yapmasından korktularsa dinde şüpheye düşmüşlerdir; şüpheye düştüklerinde ise kalplerinde bir hastalık vardır. O halde hepsi birdir, bunları birer birer saymanın faydası nedir? Cevap: { أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık mı var?” buyruğu nifaka işarettir. { أَمِ ارْتابُوا } “Yoksa şüpheye mi düştüler?” buyruğu, bu şüphe ve tereddüdün İslam kalpte yerleştikten sonra meydana geldiğine işarettir. { أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Yoksa Allah'ın kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar?” buyruğu ise, dünya sevgisinde dinlerini bu uğurda terk edecek bir dereceye ulaştıklarına işarettir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ مُتَغَايِرَةٌ وَلَكِنَّهَا مُتَلَازِمَةٌ فَكَيْفَ أَدْخَلَ عَلَيْهَا كَلِمَةَ (أَمْ) ؟ الْجَوَابُ:

Üçüncü Soru: Faraza bu üçü birbirinden farklı olsa bile birbirini gerektiren şeylerdir; öyleyse bunların arasına “em” (أَمْ / yoksa) kelimesi nasıl dahil edilmiştir? Cevap:

الْأَقْرَبُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّهُمْ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَوْصَافِ فَكَانَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَهُوَ النِّفَاقُ، وَكَانَ فِيهَا شَكٌّ وَارْتِيَابٌ، وَكَانُوا يَخَافُونَ الْحَيْفَ مِنَ الرَّسُولِ ﵊ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذَلِكَ كُفْرٌ وَنِفَاقٌ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ بُطْلَانَ مَا هُمْ عَلَيْهِ لِأَنَّ الظُّلْمَ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَعْصِيَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] إِذِ الْمَرْءُ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا لِنَفْسِهِ أَوْ ظَالِمًا لِغَيْرِهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ أَيْضًا لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى فِي الْأَقْسَامِ كَوْنَهُمْ خَائِفِينَ مِنَ الْحَيْفِ، أَبْطَلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ أَيْ لَا يَخَافُونَ أن يحيف

En uygun [görüş], Yüce Allah'ın onları bu vasıfların her biri sebebiyle yermiş olmasıdır. Nitekim kalplerinde bir hastalık vardı ki o da nifaktır; kalplerinde şüphe ve tereddüt vardı ve Resûl aleyhisselâm'ın haksızlık yapmasından korkuyorlardı. Bunların her biri birer küfür ve nifaktır. Sonra Yüce Allah, { بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Hayır, asıl zalimler onların ta kendileridir!” buyruğuyla içinde bulundukları durumun bâtıl olduğunu beyan etmiştir. Çünkü zulüm, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk, pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurduğu gibi her günahı kapsar; zira kişi ya kendi nefsine zulmedici ya da başkasına zulmedici olmaktan hâli kalmaz. Şöyle de denilebilir: Yüce Allah, taksimat içerisinde onların haksızlıktan korktuklarını zikredince, { بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Hayır, asıl zalimler onların ta kendileridir!” buyruğuyla bunu iptal etmiştir; yani onlar [aslında Peygamber'in] haksızlık yapmasından korkmuyorlar,

الرَّسُولُ ﵊ عَلَيْهِمْ لِمَعْرِفَتِهِمْ بِأَمَانَتِهِ وَصِيَانَتِهِ وَإِنَّمَا هُمْ ظَالِمُونَ يُرِيدُونَ أَنْ يَظْلِمُوا مَنْ لَهُ الْحَقُّ عَلَيْهِمْ وَهُمْ لَهُ جُحُودٌ، وَذَلِكَ شَيْءٌ لَا يَسْتَطِيعُونَهُ فِي مَجْلِسِ رَسُولِ اللَّه ﷺ ثُمَّ يَأْبَوْنَ المحاكمة إليه.

Resûl aleyhisselâm'ın güvenilirliğini ve masumiyetini bildikleri için onun kendilerine haksızlık edeceğinden korkmazlar; bilakis onlar, üzerlerinde hakkı bulunan kimseye zulmetmek ve o hakkı inkâr etmek isteyen zalimlerdir. Bu ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda güç yetiremeyecekleri bir şeydir; bundan ötürü davanın onun huzurunda görülmesinden kaçınırlar.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥١ الى ٥٤]

[Nûr Suresi (24), Ayetler 51-54]

إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)

{ إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤) } “Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, müminlerin sözü ancak «İşittik ve itaat ettik» demeleridir. İşte kurtuluşa erenler bunlardır. (51) Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa, işte onlar kurtulanların ta kendileridir. (52) [Münafıklar], kendilerine emrettiğin takdirde mutlaka [savaşa] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: «Yemin etmeyin; [sizden istenen] bilinen bir itaattir. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.» (53) De ki: «Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin.» Eğer yüz çevirirseniz bilin ki ona yüklenen ancak kendi yüklendiğidir, size yüklenen de sizin yüklendiğinizdir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir. (54)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى قَوْلَ الْمُنَافِقِينَ وَمَا قَالُوهُ وَمَا فَعَلُوهُ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَا كَانَ يَجِبُ أَنْ يَفْعَلُوهُ وَمَا يَجِبُ أَنْ يَسْلُكَهُ الْمُؤْمِنُونَ فَقَالَ تَعَالَى: إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Teâlâ münafıkların sözünü, söylediklerini ve yaptıklarını hikaye edince, bunun ardından yapmaları gereken şeyi ve müminlerin izlemesi gereken yolu zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerin sözü ancak şudur...”. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ بِالرَّفْعِ، وَالنَّصْبُ أَقْوَى لِأَنَّ أَوْلَى الِاسْمَيْنِ بِكَوْنِهِ اسما لكان أو غلهما في التعريف وأَنْ يَقُولُوا أَوْغَلُ لِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ عَلَيْهِ لِلتَّنْكِيرِ بِخِلَافِ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ.

Birinci Mesele: Hasan { قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ } ibaresini merfû olarak (kavlü) okumuştur; mansub okunması (kavle) ise daha kuvvetlidir; çünkü kâne'nin ismi olmaya en layık olanı belirlilikte (marifelik derecesinde) daha ileri olanıdır. { أَنْ يَقُولُوا } ise belirlilikte daha ileridir, çünkü { قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinin aksine onun nekre kılınmasına hiçbir imkan yoktur.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ مَعْنَاهُ كَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ وَطَرِيقَتُهُمْ إِذَا دُعُوا إِلَى حُكْمِ كِتَابِ اللَّه وَرَسُولِهِ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، فَيَكُونُ إِتْيَانُهُمْ إِلَيْهِ وَانْقِيَادُهُمْ لَهُ سَمْعًا وَطَاعَةً، وَمَعْنَى سَمِعْنا أَجَبْنَا عَلَى تَأْوِيلِ قَوْلِ الْمُسْلِمِينَ سَمِعَ اللَّه لِمَنْ حَمِدَهُ أَيْ قَبِلَ وَأَجَابَ، ثم قال: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَيْ فِيمَا سَاءَهُ وَسَرَّهُ وَيَخْشَ اللَّهَ فِيمَا صَدَرَ عَنْهُ مِنَ الذُّنُوبِ فِي الْمَاضِي وَيَتَّقْهِ فِيمَا بَقِيَ مِنْ عُمْرِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ وَهَذِهِ الْآيَةُ عَلَى إِيجَازِهَا حَاوِيَةٌ لِكُلِّ مَا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَفْعَلُوهُ.

İkinci Mesele: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğunun anlamı şudur: Allah'ın Kitabı'nın ve Resulü'nün hükmüne çağrıldıklarında onların sözünün ve tutumunun «İşittik ve itaat ettik» şeklinde olması gerekir. Böylece onların ona gelmeleri ve boyun eğmeleri işitmek ve itaat etmek üzere olur. { سَمِعْنا } “İşittik” ifadesinin anlamı, Müslümanların “Semiallāhu limen hamideh” sözünün tevilinde olduğu gibi “kabul ettik ve icabet ettik” manasında “icabet ettik” demektir. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat ederse” yani hoşuna gitmeyen ve giden hususlarda; { وَيَخْشَ اللَّهَ } “ve Allah'tan korkarsa” geçmişte kendisinden sadır olan günahlardan ötürü; { وَيَتَّقْهِ } “ve O'ndan sakınırsa” ömrünün kalan kısmında; { فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “işte onlar kurtulanların ta kendileridir.” Bu ayet, vecizliğine rağmen müminlerin yapması gereken her şeyi kuşatmaktadır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَ

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَ } “[Münafıklar], kendilerine emrettiğin takdirde mutlaka [savaşa] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” buyruğuna gelince;

فَقَالَ مُقَاتِلٌ: مَنْ حَلَفَ باللَّه/ فَقَدْ أَجْهَدَ فِي الْيَمِينِ، ثم قال لَمَّا بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى كَرَاهِيَةَ الْمُنَافِقِينَ لِحُكْمِ رَسُولِ اللَّه، فَقَالُوا واللَّه لَئِنْ أَمَرْتَنَا أَنْ نَخْرُجَ مِنْ دِيَارِنَا وَأَمْوَالِنَا وَنِسَائِنَا لَخَرَجْنَا، وَإِنْ أَمَرْتَنَا بِالْجِهَادِ جَاهَدْنَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يَنْهَاهُمْ عَنْ هَذَا الْقَسَمِ بِقَوْلِهِ:

Mukātil şöyle demiştir: Kim Allah adına yemin ederse yeminde var gücünü sarf etmiştir. Sonra şöyle dedi: Allah Teâlâ münafıkların Resûlullah'ın hükmünden hoşlanmadıklarını beyan edince onlar: “Vallahi eğer bize yurtlarımızdan, mallarımızdan ve kadınlarımızdan çıkıp gitmemizi emredersen mutlaka çıkarız; bize cihat emredersen cihat ederiz” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Resulü'ne:

قُلْ لَا تُقْسِمُوا

{ قُلْ لَا تُقْسِمُوا } “De ki: Yemin etmeyin” buyruğuyla onları bu yeminden nehyetmesini emretti.

وَلَوْ كَانَ قَسَمُهُمْ كَمَا يَجِبُ لَمْ يَجُزِ النَّهْيُ عَنْهُ لِأَنَّ مَنْ حَلَفَ عَلَى الْقِيَامِ بِالْبِرِّ وَالْوَاجِبِ لَا يَجُوزُ أَنْ يُنْهَى عَنْهُ، وَإِذَا ثَبَتَ ذلك أَنَّ قَسَمَهُمْ كَانَ لِنِفَاقِهِمْ وَأَنَّ بَاطِنَهُمْ خِلَافُ ظَاهِرِهِمْ، وَمَنْ نَوَى الْغَدْرَ لَا الْوَفَاءَ فَقَسَمُهُ لَا يَكُونُ إِلَّا قَبِيحًا.

Şayet onların yeminleri olması gerektiği gibi olsaydı bundan nehyedilmeleri caiz olmazdı; zira iyiliği ve vazifeyi yerine getirmeye yemin eden kimsenin bundan nehyedilmesi caiz değildir. Bu durum sabit olunca anlaşıldı ki onların yeminleri nifaklarından ileri geliyordu ve içleri dışlarına aykırıydı. Vefayı değil de hıyaneti niyet eden kimsenin yemini ise ancak çirkin olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

{ طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } “[Sizden istenen] bilinen bir itaattir” buyruğuna gelince;

فَهُوَ إِمَّا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ الْمَطْلُوبُ مِنْكُمْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ لَا أَيْمَانٌ كَاذِبَةٌ، أَوْ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ أَيْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ أَمْثَلُ مِنْ قَسَمِكُمْ بِمَا لَا تَصْدُقُونَ فِيهِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ دَعُوا الْقَسَمَ وَلَا تَغْتَرُّوا بِهِ وَعَلَيْكُمْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ فَتَمَسَّكُوا بِهَا. وَقَرَأَ الْيَزِيدِيُّ طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

bu, ya mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “Sizden istenen, yalan yeminler değil bilinen bir itaattir”; ya da haberi mahzuf bir müptedadır; yani “Bilinen bir itaat, içinde dürüst olmadığınız yemininizden daha uygundur”. Bir görüşe göre anlamı şudur: Yemini bırakın ve ona aldanmayın; size gereken bilinen bir itaattir, öyleyse ona sarılın. Yezîdî ise { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } ifadesini,

بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى أَطِيعُوا طَاعَةَ (اللَّه)

“Allah'a itaat edin” manasında nasb ile [yani mensub olarak] okumuştur.

إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ

{ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

أَيْ بَصِيرٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ سَرَائِرِكُمْ، وَإِنَّهُ فَاضِحُكُمْ لَا مَحَالَةَ وَمُجَازِيكُمْ عَلَى نِفَاقِكُمْ.

Yani O görendir, sırlarınızdan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; O sizi muhakkak rezil edecek ve münafıklığınızın cezasını verecektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى صَرَفَ الْكَلَامَ عَنِ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، وَهُوَ أَبْلَغُ فِي تَبْكِيتِهِمْ فَإِنْ تَوَلَّوْا يَعْنِي إِنْ تَوَلَّوْا عَنْ طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ رَسُولِهِ فَإِنَّمَا عَلَى الرَّسُولِ مَا حُمِّلَ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ مِنَ الطَّاعَةِ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا أَيْ تُصِيبُوا الْحَقَّ وَإِنْ عَصَيْتُمُوهُ فَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ، وَالْبَلَاغُ بِمَعْنَى التَّبْلِيغِ، وَالْمُبِينُ الْوَاضِحُ، وَالْمُوَضِّحُ لِمَا بِكُمْ إِلَيْهِ الْحَاجَةُ، وَعَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ قَرَأَ فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالتَّخْفِيفِ أَيْ فَعَلَيْهِ إثم ما حمل من المعصية.

{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ } “De ki: Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz bilin ki ona yüklenen ancak kendi yüklendiğidir, size yüklenen de sizin yüklendiğinizdir” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ iltifat sanatı yoluyla sözü gāibden (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) çevirmiştir ki bu onları paylama konusunda daha etkilidir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz” yani Allah'a ve Resulü'ne itaatten yüz çevirirseniz; peygambere düşen ancak risaleti tebliğ etmekle yüklendiği görevdir, size düşen de itaatle yüklendiğiniz görevdir. { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” yani hakka isabet edersiniz. Eğer ona isyan ederseniz { وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Peygamber'e düşen apaçık bir tebliğden başkası değildir.” Belâğ (الْبَلَاغُ) tebliğ etmek manasındadır; mübîn (الْمُبِينُ) ise açık ve muhtaç olduğunuz şeyleri açıklayan demektir. Nâfi'den rivayet edildiğine göre o, { فَإِنَّما عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ } ibaresini hâ harfinin fethası ve şeddesiz (hamele) olarak okumuştur; yani “yüklendiği günahın vebali ancak onun üzerinedir”.

[سورة النور (٢٤) : آية ٥٥]

[Nûr Suresi (24), Ayet 55]

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥)

{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene erdirecektir. Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (55)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ] اعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ النَّظْمِ بَلِّغْ أَيُّهَا الرَّسُولُ وَأَطِيعُوهُ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، فَقَدْ وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَيِ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ أَنْ يَسْتَخْلِفَهُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَجْعَلَهُمُ الْخُلَفَاءَ وَالْغَالِبِينَ وَالْمَالِكِينَ كَمَا اسْتَخْلَفَ عَلَيْهَا مَنْ قَبْلَهُمْ فِي زَمَنِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉ وَغَيْرَهُمَا، وَأَنَّهُ يُمَكِّنُ لَهُمْ دِينَهُمْ وَتَمْكِينُهُ ذَلِكَ هُوَ أَنْ يُؤَيِّدَهُمْ بِالنُّصْرَةِ وَالْإِعْزَازِ وَيُبَدِّلَهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ مِنَ الْعَدُوِّ أَمْنًا بِأَنْ يَنْصُرَهُمْ عَلَيْهِمْ فَيَقْتُلُوهُمْ وَيَأْمَنُوا بِذَلِكَ شَرَّهُمْ، فَيَعْبُدُونَنِي آمِنِينَ لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَلَا يَخَافُونَ وَمَنْ كَفَرَ أَيْ مِنْ بَعْدِ هَذَا الْوَعْدِ وَارْتَدَّ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ.

[Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, onları yeryüzünde mutlaka egemen kılacaktır” buyruğuna dair] Bil ki sözün takdiri şöyledir: Ey Peygamber tebliğ et, ey müminler siz de ona itaat edin! Zira Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere -yani iman ile salih ameli bir araya getirenlere-, Dâvûd ve Süleyman aleyhimesselâm ile başkalarının döneminde kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka halifeler (egemenler), galipler ve malikler kılacağını vadetmiştir. Yine onlar için dinlerini sapasağlam yerleştireceğini vadetmiştir; bunu yerleştirmesi ise onları zafer ve izzetle teyit etmesidir. Düşmandan duydukları korkularının ardından onları düşmanlarına karşı muzaffer kılıp öldürmelerini ve böylece onların şerrinden emin olmalarını sağlamak suretiyle mutlaka güvene erdirecektir. Böylece bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ve korkmaksızın güven içinde ibadet ederler. { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim inkâr ederse” yani bu vaatten sonra inkâr edip dinden dönerse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “işte onlar fasıkların ta kendileridir.”