Binûn

Nûr Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَيَانِ أَكْثَرِ الْمَسَائِلِ الْأُصُولِيَّةِ الدِّينِيَّةِ فَلْنُشِرْ إِلَى مَعَاقِدِهَا:

Bil ki bu ayet, dini usul meselelerinin çoğunun açıklamasını içermektedir. Şimdi bunların temel noktalarına işaret edelim:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُتَكَلِّمٌ لِأَنَّ الْوَعْدَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَلَامِ وَالْمَوْصُوفُ بِالنوع مَوْصُوفٌ بِالْجِنْسِ، وَلِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَلِكٌ مُطَاعٌ وَالْمَلِكُ الْمُطَاعُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يُمْكِنُهُ وَعْدَ أَوْلِيَائِهِ وَوَعِيدَ أَعْدَائِهِ فَثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُتَكَلِّمٌ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah, içinizden iman edenlere vadetmiştir” buyruğu, O Sübhânehu'nun mütekellim (konuşan) olduğuna delalet eder. Çünkü vaat, kelamın türlerinden bir türdür; türe sahip olan ise cinsin vasfına da sahip olur. Ayrıca O Sübhânehu, itaat olunan bir hükümdardır; itaat olunan hükümdarın ise dostlarına vaatte bulunması, düşmanlarını da tehdit etmesi (vaîd) mümkün olmalıdır. Böylece O Sübhânehu'nun mütekellim olduğu sabit olmuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ وُقُوعِهَا خِلَافًا لِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ، فَإِنَّهُ قَالَ لَا يَعْلَمُهَا قَبْلَ وُقُوعِهَا وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِ شَيْءٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِخْبَارًا عَلَى التَّفْصِيلِ وَقَدْ وَقَعَ الْمُخْبَرُ مُطَابِقًا لِلْخَبَرِ وَمِثْلُ هَذَا الْخَبَرِ لَا يَصِحُّ إِلَّا مَعَ الْعِلْمِ.

İkinci Mesele: Bu ayet, Hişâm b. el-Hakem'in hilafına, O Sübhânehu'nun şeyleri vuku bulmadan önce bildiğine delalet eder. Zira o, [Allah'ın] şeyleri vuku bulmadan önce bilmediğini söylemiştir. Bununla delil getirmenin yönü şudur: O Sübhânehu, gelecekte bir şeyin vuku bulacağını ayrıntılı bir şekilde haber vermiş ve haber verilen şey habere uygun olarak gerçekleşmiştir; bu tür bir haber ise ancak ilim ile sahih olur.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَيٌّ قَادِرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ لِأَنَّهُ قَالَ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ... وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً وَقَدْ فَعَلَ كُلَّ ذَلِكَ وَصُدُورُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يَصِحُّ إِلَّا مِنَ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayet, O Sübhânehu'nun diri olduğuna ve bütün mümkinâta kadir olduğuna delalet eder. Çünkü O: { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ... وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “...onları yeryüzünde mutlaka egemen kılacak... onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene erdirecektir” buyurmuş ve bütün bunları yapmıştır. Bu şeylerin sadır olması ise ancak bütün kudret dahilindeki şeylere kadir olan zâttan sahih olur.

المسألة الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلْعِبَادَةِ لِأَنَّهُ قَالَ يَعْبُدُونَنِي، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ اللَّه تَعَالَى مُعَلَّلٌ بِالْغَرَضِ لِأَنَّ الْمَعْنَى لِكَيْ يَعْبُدُونِي وَقَالُوا أَيْضًا الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُرِيدُ الْعِبَادَةَ مِنَ الْكُلِّ، لِأَنَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لِغَرَضٍ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُرِيدًا لِذَلِكَ الْغَرَضِ.

Dördüncü Mesele: Bu ayet, O Sübhânehu'nun ibadete layık tek zât olduğuna delalet eder; zira { يَعْبُدُونَنِي } “Bana kulluk ederler” buyurmuştur. Mutezile ise ayetin, Allah Teâlâ'nın fiilinin bir gayeye (garaza) dayalı olduğuna delalet ettiğini söylemiştir; çünkü mana "Bana kulluk etsinler diye" şeklindedir. Yine onlar, ayetin O Sübhânehu'nun herkesten ibadet etmesini dilediğine delalet ettiğini söylemişlerdir; çünkü bir fiili bir gaye için işleyen kimsenin, o gayeyi irade ediyor olması gerekir.

المسألة الْخَامِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الشَّرِيكِ لِقَوْلِهِ: لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْإِلَهِ الثَّانِي، وَعَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عِبَادَةُ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى سَوَاءٌ كَانَ كَوْكَبًا كَمَا تَقَوَّلَهُ الصَّابِئَةُ أَوْ صَنَمًا كَمَا تَقَوَّلَهُ عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ.

Beşinci Mesele: Ayet, { لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } “Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” buyruğu gereğince O Teâlâ'nın ortaktan münezzeh olduğuna delalet etmiştir. Bu da ikinci bir ilahın nefyine ve Sâbiîlerin iddia ettiği gibi yıldız olsun, putperestlerin iddia ettiği gibi put olsun, Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet etmenin caiz olmadığına delalet eder.

المسألة السَّادِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِأَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ الغيب في قوله: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ... وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً وَقَدْ وُجِدَ هَذَا الْمُخْبَرُ مُوَافِقًا لِلْخَبَرِ وَمِثْلُ هَذَا الْخَبَرِ مُعْجِزٌ، وَالْمُعْجِزُ دَلِيلُ الصِّدْقِ فَدَلَّ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Altıncı Mesele: Ayet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin sıhhatine delalet etmiştir. Çünkü o, { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ ... وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “...onları yeryüzünde mutlaka egemen kılacak... onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene erdirecektir” buyruğunda gaybdan haber vermiştir. Haber verilen bu durum da habere uygun şekilde gerçekleşmiştir. Böyle bir haber ise mucizedir; mucize de doğruluğun delilidir, dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delalet etmiştir.

المسألة السَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ خَارِجٌ عَنْ مُسَمَّى الْإِيمَانِ، خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّهُ عَطَفَ الْعَمَلَ الصالح عن الإيمان والمعطوف عَلَيْهِ.

Yedinci Mesele: Ayet, Mutezile'nin hilafına, salih amelin imanın müsemmasından (kapsamından) hariç olduğuna delalet etmiştir. Çünkü [Allah], salih ameli imana atfetmiştir; matuf ise matufun aleyhten başkadır.

المسألة الثَّامِنَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى إِمَامَةِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الْحَاضِرِينَ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَأَنْ يُمَكِّنَ لَهُمْ دِينَهُمُ الْمَرْضِيَّ وَأَنْ يُبَدِّلَهُمْ بَعْدَ الْخَوْفِ أَمْنًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْوَعْدِ بَعْدَ الرَّسُولِ هَؤُلَاءِ لِأَنَّ اسْتِخْلَافَ غَيْرِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ لِأَنَّهُ خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ، فَإِذَنِ الْمُرَادُ بِهَذَا الِاسْتِخْلَافِ طَرِيقَةُ الْإِمَامَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ بَعْدَ الرَّسُولِ الِاسْتِخْلَافُ الَّذِي هَذَا وَصْفُهُ إِنَّمَا كَانَ فِي أَيَّامِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ لِأَنَّ فِي أَيَّامِهِمْ كَانَتِ الْفُتُوحُ الْعَظِيمَةُ وَحَصَلَ التَّمْكِينُ وَظُهُورُ الدِّينِ وَالْأَمْنِ وَلَمْ يَحْصُلْ ذَلِكَ فِي أَيَّامِ عَلِيٍّ ﵁ لِأَنَّهُ لَمْ يَتَفَرَّغْ لِجِهَادِ الْكُفَّارِ لِاشْتِغَالِهِ بِمُحَارَبَةِ مَنْ خَالَفَهُ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ فَثَبَتَ بِهَذَا دَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ خِلَافَةِ هَؤُلَاءِ، فَإِنْ قِيلَ الْآيَةُ مَتْرُوكَةُ الظَّاهِرِ لِأَنَّهَا تَقْتَضِي حُصُولَ الْخِلَافَةِ لِكُلِّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ نَزَلْنَا عَنْهُ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يُسْكِنُهُمُ الْأَرْضَ وَيُمَكِّنُهُمْ مِنَ التَّصَرُّفِ لَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ خِلَافَةُ اللَّه تَعَالَى وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَاسْتِخْلَافُ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ لَمْ يَكُنْ بِطَرِيقِ الْإِمَامَةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ فِي حَقِّهِمْ أَيْضًا كَذَلِكَ نَزَلْنَا عنه، لكن هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى خِلَافَةِ رَسُولِ اللَّه لِأَنَّ مِنْ مَذْهَبِكُمْ أَنَّهُ ﵊ لَمْ يَسْتَخْلِفْ أَحَدًا

Sekizinci Mesele: Ayet, dört imamın (hulefâ-yi râşidîn'in) hilafetine delalet etmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde hazır bulunanlardan iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak” buyruğunun muradı da budur; ayrıca onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştireceğini ve korkularının ardından onları güvene erdireceğini vadetmiştir. Bilinmektedir ki Resûl'den sonra bu vaatle kastedilenler bunlardır; zira bir başkasının halife kılınması ancak ondan sonra olur. Yine bilinmektedir ki o, peygamberlerin sonuncusu olduğu için ondan sonra hiçbir peygamber yoktur. O halde bu halife kılınmaktan murat, imamet yoludur. Bilinmektedir ki Resûl'den sonra vasfı böyle olan halife kılınma, ancak Ebû Bekir, Ömer ve Osman zamanında gerçekleşmiştir. Çünkü onların döneminde büyük fetihler olmuş, temkin (hakimiyet), dinin galebesi ve emniyet hasıl olmuştur. Bu durum Ali radıyallâhu anh zamanında gerçekleşmemiştir; zira o, kıble ehlinden kendisine muhalefet edenlerle savaşmakla meşgul olduğundan kâfirlerle cihada vakit bulamamıştır. Böylece ayetin, bunların hilafetinin sıhhatine delaleti sabit olmuştur. Eğer denilirse ki: "Ayetin zahiri terkedilmiştir; zira ayet iman edip salih amel işleyen herkes için hilafetin gerçekleşmesini gerektirir, oysa durum böyle olmamıştır. Bundan vazgeçtik diyelim; peki { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } buyruğundan muradın, Allah Teâlâ'nın onları yeryüzüne yerleştirmesi ve tasarrufta bulunmalarına imkan vermesi olup da buradan kastın Allah Teâlâ'nın [dini] hilafeti olmaması niçin caiz olmasın? Nitekim { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi” buyruğu da buna delalet eder; zira onlardan öncekilerin istihlafı imamet yoluyla olmamıştı, dolayısıyla onlar hakkındaki durumun da böyle olması gerekirdi. Bundan da vazgeçtik diyelim; fakat burada bunun Resûlullah'ın halifeliğine hamledilmesinin caiz olmadığını gösteren bir husus vardır; zira sizin mezhebinize göre o aleyhisselâm hiç kimseyi halife tayin etmemiştir...

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ أَتْرُكُكُمْ كَمَا تَرَكَكُمْ رَسُولُ اللَّه.

Nitekim Ali aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Resûlullah sizi nasıl bıraktıysa ben de sizi öyle bırakıyorum.'

نَزَلْنَا عَنْهُ، لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَلِيًّا ﵇ وَالْوَاحِدُ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] وَقَالَ فِي حَقِّ عَلِيٍّ ﵇: الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ [الْمَائِدَةِ: ٥٥] نَزَلْنَا عَنْهُ، وَلَكِنْ نَحْمِلُهُ عَلَى الْأَئِمَّةِ الْإِثْنَى عَشَرَ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ كَلِمَةَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ فَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْخِطَابِ بَعْضُهُمْ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِخْلَافَ بالمعنى الذي ذكرتموه حاصل لجميع الخلق فالذكور هاهنا فِي مَعْرِضِ الْبِشَارَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لَهُ.

Bundan da vazgeçtik diyelim; peki bununla Ali aleyhisselâm'ın kastedilmiş olması niçin caiz olmasın? Zira tekil bir kimse, tazim amacıyla çoğul lafzıyla ifade edilebilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } [Kadr 1] “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” buyurmuştur. Yine Ali aleyhisselâm hakkında: { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ } [Mâide 55] “...namazı dosdoğru kılan, rükû ederken zekât veren...” buyurmuştur. Bundan da vazgeçtik diyelim, fakat biz bunu On İki İmam'a hamlediyoruz [denilirse]." Birinci [itiraza] cevap şudur: { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir. Dolayısıyla { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğu, bu hitapla onların bir kısmının kastedildiğine delalet eder. İkinci [itiraza] cevap: Zikrettiğiniz manadaki istihlaf bütün yaratılmışlar için geçerlidir; oysa burada müjdeleme makamında zikredilen şeyin bundan farklı olması gerekir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَالَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ كَانُوا خُلَفَاءَ تَارَةً بِسَبَبِ النُّبُوَّةِ وَتَارَةً بِسَبَبِ الْإِمَامَةِ وَالْخِلَافَةُ حَاصِلَةٌ فِي الصُّورَتَيْنِ وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ مَذْهَبِنَا أَنَّهُ ﵊ لَمْ يَسْتَخْلِفْ أَحَدًا بِالتَّعْيِينِ وَلَكِنَّهُ قَدِ اسْتَخْلَفَ بِذِكْرِ الْوَصْفِ وَالْأَمْرِ بِالِاخْتِيَارِ فَلَا يَمْتَنِعُ فِي هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَسْتَخْلِفُهُمْ وَأَنَّ الرَّسُولَ اسْتَخْلَفَهُمْ، وَعَلَى هَذَا الوجه قَالُوا فِي أَبِي بَكْرٍ يَا خَلِيفَةَ رَسُولِ اللَّه، فَالَّذِي قِيلَ إِنَّهُ

Allah Teâlâ'nın: { كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi” buyruğuna gelince; onlardan öncekiler bazen peygamberlik sebebiyle, bazen de imamet sebebiyle halife olmuşlardır ve hilafet her iki surette de mevcuttur. Üçüncü [itiraza] cevap: Her ne kadar bizim mezhebimize göre o aleyhisselâm bizzat isim belirterek (tayin yoluyla) kimseyi halife bırakmamış olsa da, vasıfları zikrederek ve seçim yapılmasını emrederek halife bırakmıştır. Dolayısıyla bu dört imam hakkında Allah Teâlâ'nın onları halife kılması ve Resûl'ün de onları halife bırakmış olması imkânsız değildir. İşte bu vecihten dolayı Ebû Bekir hakkında 'Ey Resûlullah'ın halifesi' demişlerdir. O halde onun [Peygamber'in]

عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمْ يَسْتَخْلِفْ أُرِيدَ بِهِ عَلَى وَجْهِ التَّعْيِينِ وَإِذَا قِيلَ اسْتَخْلَفَ فَالْمُرَادُ عَلَى طَرِيقَةِ الْوَصْفِ وَالْأَمْرِ وَعَنِ الرَّابِعِ: أَنَّ حَمْلَ لَفْظِ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ مَجَازٌ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ وَعَنِ الْخَامِسِ: أَنَّهُ بَاطِلٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

aleyhisselâm halife bırakmadığı söylendiğinde bununla bizzat isim belirleme kastedilmiştir; halife bıraktığı söylendiğinde ise vasıf ve emir yolu kastedilmiştir. Dördüncü [itiraza] cevap: Çoğul lafzını tekile hamletmek mecazdır ve bu aslolanın hilafınadır. Beşinci [itiraza] cevap: Bu iki vecihten dolayı batıldır: Birincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ كَانَ مَعَ الْحَاضِرِينَ وَهَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةُ مَا كَانُوا حَاضِرِينَ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَهُمُ الْقُوَّةَ وَالشَّوْكَةَ وَالنَّفَاذَ فِي الْعَالَمِ وَلَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ فِيهِ فَثَبَتَ بِهَذَا صِحَّةُ إِمَامَةِ الْأَئِمَّةِ/ الْأَرْبَعَةِ وَبَطَلَ قَوْلُ الرَّافِضَةِ الطَّاعِنِينَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْخَوَارِجِ الطَّاعِنِينَ عَلَى عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ.

Allah Teâlâ'nın: { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğu, bu hitabın [o sırada] hazır bulunanlara yönelik olduğuna delalet eder; oysa bu imamlar [o sırada] hazır değillerdi. İkincisi: Allah Teâlâ onlara dünyada güç, kuvvet ve nüfuz vadetmiştir; oysa bu durum onlar hakkında gerçekleşmemiştir. Böylece bu delillerle dört imamın imametinin sıhhati sabit olmuş; Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ı taan eden Râfızîlerin sözü ile Osman ve Ali'yi taan eden Haricîlerin sözünün batıl olduğu ortaya çıkmıştır. Şimdi tefsire geri dönelim.

أَمَّا قَوْلُهُ: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ أَيْنَ الْقَسَمُ الْمُتَلَقَّى بِاللَّامِ وَالنُّونِ فِي لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ، قُلْنَا: هُوَ محذوف تقديره: وعدهم اللَّه [وأقسم] لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ أَوْ نَزَلَ وَعْدُ اللَّه فِي تَحَقُّقِهِ مَنْزِلَةَ الْقَسَمِ فَتُلُقِّيَ بِمَا يُتَلَقَّى بِهِ الْقَسَمُ كَأَنَّهُ قَالَ أَقْسَمَ اللَّه لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ.

{ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } “onları mutlaka egemen kılacak” buyruğuna gelince; bir kimse şöyle diyebilir: “{ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } kelimesindeki lâm ve nûn ile karşılanan yemin nerededir?” Deriz ki: O hazfedilmiştir; takdiri 'Allah onlara vadetti ve [yemin etti ki] onları mutlaka egemen kılacaktır' şeklindedir. Yahut Allah'ın vaadi, tahakkuk etmesi bakımından yemin menzilesine konmuş, bu yüzden de sanki 'Allah onları mutlaka egemen kılacağına yemin etti' demiş gibi yemin nasıl karşılanırsa öyle karşılanmıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ: كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَعْنِي كَمَا اسْتَخْلَفَ هَارُونَ وَيُوشَعَ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَتَقْدِيرُ النَّظْمِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمُ اسْتِخْلَافًا كَاسْتِخْلَافِ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَقُرِئَ كَمَا اسْتُخْلِفَ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ، وَقُرِئَ بِالْفَتْحِ.

{ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi” buyruğuna gelince; yani Hârûn, Yûşa', Dâvûd ve Süleyman'ı egemen kıldığı gibi demektir. İfadenin takdiri: 'Onları, kendilerinden önceki bu peygamberlerin aleyhimüsselâm halife kılınışı gibi bir halife kılınışla mutlaka halife kılacaktır' şeklindedir. [Bu kelime] tâ'nın zammesi ve lâm'ın kesresi ile { كَمَا اسْتُخْلِفَ } (ustuhlife) şeklinde meçhul olarak da okunmuştur; fetha ile [malum olarak] da okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُثَبِّتُ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَهُوَ الْإِسْلَامُ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ ويعقوب وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ ومن الْإِبْدَالِ بِالتَّخْفِيفِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها [النِّسَاءِ: ٥٦] .

Allah Teâlâ'nın: { وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ } “onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecektir” buyruğuna gelince; mana, onlar için razı olduğu dini -ki o İslâm'dır- kendileri için sabit ve muhkem kılacaktır demektir. İbn Kesîr, Âsım ve Ya'kūb { وَلَيُبْدِلَنَّهُمْ } şeklinde ibdâl mastarından tahfif ile (şeddesiz) okumuşlar, diğer kıraat imamları ise teşdid ile (şeddeli) okumuşlardır. Bu ikisi arasındaki farkı Allah Teâlâ'nın: { بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } [Nisâ 56] “onlara başka deriler vereceğiz” buyruğunda zikretmiştik.

أَمَّا قَوْلُهُ: يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً فَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ عَنَاهُمْ لَا يَتَغَيَّرُونَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى إِلَى الشِّرْكِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ عَلَى مَعْنَى: وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي حَالِ عِبَادَتِهِمْ وَإِخْلَاصِهِمْ للَّه لَيَفْعَلَنَّ بِهِمْ كَيْتَ وَكَيْتَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا عَلَى طَرِيقِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ.

{ يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } “Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” buyruğuna gelince; bunda, [ayette] kastedilen kimselerin Allah Teâlâ'ya kulluktan şirke sapmayacaklarına delalet vardır. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun; 'Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, Allah'a ibadet edip ihlasla bağlandıkları hâlde kendilerine şöyle şöyle yapacağını vadetmiştir' manasında hâl konumunda olması caizdir. Onları övme sadedinde müstakil bir cümle (isti'nâf) olması da caizdir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ أَيْ جَحَدَ حَقَّ هَذِهِ النِّعَمِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أي العاصون.

{ وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ } “Bundan sonra kim inkâr ederse” buyruğuna gelince; yani kim bu nimetlerin hakkını inkâr ederse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “işte onlar fasıkların ta kendileridir” yani isyankârların ta kendileridir.

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Nûr Suresi (24), Âyetler 56-57]

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (56) İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sanma! Onların varacağı yer ateştir. O ne kötü bir gidiş yeridir! (57)”

أَمَّا تَفْسِيرُ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَلَفْظَةِ لَعَلَّ وَلَفْظَةِ الرَّحْمَةِ، فَالْكُلُّ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا.

Namazın ikame edilmesi ve zekâtın verilmesinin tefsirine, { لَعَلَّ } (umulur ki) lafzına ve rahmet lafzına gelince; bunların hepsi defalarca geçmişti.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ فَالْمَعْنَى لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ كَفَرُوا سَابِقِينَ فَائِقِينَ حَتَّى يُعْجِزُونَنِي عَنْ إِدْرَاكِهِمْ. وَقُرِئَ لَا يَحْسَبَنَّ بِالْيَاءِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ تَحْتِهَا، وَفِيهِ أَوْجُهٌ:

{ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sanma” buyruğuna gelince; mana, ey Muhammed, inkâr edenlerin beni kendilerini yakalamaktan aciz bırakacak derecede öne geçip kurtulacaklarını sanma demektir. Alttan iki noktalı yâ ile { لَا يَحْسَبَنَّ } şeklinde de okunmuştur; bunda birkaç vecih vardır:

أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ هُمَا الْمَفْعُولَانِ، وَالْمَعْنَى لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا/ أَحَدًا يُعْجِزُ اللَّه فِي الْأَرْضِ حَتَّى يَطْمَعُوا هُمْ فِي مِثْلِ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ فِيهِ ضَمِيرُ الرَّسُولِ ﷺ لتقدم ذكره في قوله: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [النور: ٥٤] وَالْمَعْنَى: لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْأَصْلُ وَلَا يَحْسَبَنَّهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ، ثُمَّ حُذِفَ الضَّمِيرُ الَّذِي هُوَ الْمَفْعُولُ الأول.

Birincisi: { مُعْجِزِينَ } ve { فِي الْأَرْضِ } kelimelerinin iki mef'ûl (nesne) olmasıdır; mana şöyledir: İnkâr edenler, kendileri de böylesi bir şeye tamah etsinler diye yeryüzünde bir kimsenin Allah'ı aciz bırakacağını sanmasınlar. İkincisi: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } [Nûr: 54] buyruğunda daha önce zikredilmiş olmasından ötürü fiilde Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem zamirinin bulunmasıdır; mana ise, [Resûl] inkâr edenlerin [bizi] aciz bırakacaklarını sanmasın demektir. Üçüncüsü: Aslının { وَلَا يَحْسَبَنَّهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ } olup ardından birinci mef'ûl olan zamirin hazfedilmiş (düşürülmüş) olmasıdır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ فَقَالَ صَاحِبُ [الْكَشَّافِ] : النَّظْمُ لَا يَحْتِمِلُ أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ: لَا تَحْسَبَنَّ لِأَنَّ ذَلِكَ نَفِيٌ وَهَذَا إِيجَابٌ، فَهُوَ إِذَنْ مَعْطُوفٌ بِالْوَاوِ عَلَى مُضْمَرٍ قَبْلَهُ تَقْدِيرُهُ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ بَلْ هُمْ مَقْهُورُونَ وَمَأْوَاهُمُ النار.

{ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Onların varacağı yer ateştir. O ne kötü bir gidiş yeridir!” buyruğuna gelince; Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Diziliş (nazım), bunun { لَا تَحْسَبَنَّ } buyruğuna bitişik olmasını kaldırmaz; çünkü o nefy, bu ise ispat (icap) bildirmektedir. Dolayısıyla bu, vâv ile kendisinden önceki mukadder bir cümleye matuftur; takdiri ise şöyledir: 'İnkâr edenlerin yeryüzünde [bizi] aciz bırakacaklarını sanma; bilakis onlar kahredilmişlerdir ve varacakları yer ateştir.'

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]

[Nûr Suresi (24), Âyetler 58-60]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köleleriniz) ile içinizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin için üç avret (mahrem) vaktidir. Bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip çıkmanızda ne size ne de onlara bir günah vardır; zira onlar sizin etrafınızda çokça dönüp dolaşan kimselerdir, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah size ayetleri böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (58) İçinizdeki çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında ise, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi [her vakitte] izin istesinler. İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (59) Nikâh ümidi kalmamış, oturup kalmış yaşlı kadınların ise, ziynetlerini açıp saçmaksızın dış elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (60)”

[يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

[{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğuna dair] Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قال القاضي: قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ الرِّجَالَ فَالْمُرَادُ بِهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ لِأَنَّ التَّذْكِيرَ يُغَلَّبُ عَلَى التَّأْنِيثِ فإذا لم يميز فيدخل تحت قوله:

Birinci Mesele: Kadı şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğunun zahiri erkeklere yönelik olsa da bununla kastedilen erkekler ve kadınlardır. Çünkü müzekkerlik (erillik), müennesliğe (dişilliğe) tağlib edilir (baskın kılınır). Bir ayrım yapılmadığı zaman O'nun:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الْكُلُّ وَيُبَيِّنُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ يُقَالُ فِي الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْأَوْلَى عِنْدِي أَنَّ الْحُكْمَ ثَابِتٌ فِي النِّسَاءِ بِقِيَاسٍ جَلِيٍّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النِّسَاءَ فِي بَابِ حِفْظِ الْعَوْرَةِ أَشَدُّ حَالًا مِنَ الرِّجَالِ، فَهَذَا الْحُكْمُ لَمَّا ثَبَتَ فِي الرِّجَالِ فَثُبُوتُهُ فِي النِّسَاءِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، كَمَا أَنَّا نُثْبِتُ حُرْمَةَ الضَّرْبِ بِالْقِيَاسِ الْجَلِيِّ عَلَى حُرْمَةِ التَّأْفِيفِ.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ } “Ey iman edenler! [Onlar] sizden izin istesinler” buyruğu altına hepsi girer. Bunu, Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sağ ellerinizin malik olduğu kimseler” buyruğu da açıklar; zira bu ifade hem erkekler hem de kadınlar için kullanılır. Bana göre ise en uygun olanı, bu hükmün kadınlar hakkında kıyâs-ı celî ile sabit olmasıdır. Şöyle ki: Avretin korunması konusunda kadınların durumu erkeklerinkinden daha hassastır/katıdır; dolayısıyla bu hüküm erkekler hakkında sabit olunca, kadınlar hakkında evleviyet yoluyla sabit olur; nitekim [anne babaya] vurmanın haramlığını da 'öf' demenin haramlığına kıyâs-ı celî yoluyla sabit kılmaktayız.

المسألة الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَدْخُلُ فِيهِ الْبَالِغُونَ وَالصِّغَارُ، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ الْمُرَادَ الصِّغَارُ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ الْكَبِيرَ مِنَ الْمَمَالِيكِ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ مِنَ الْمَالِكِ إِلَّا إلى ما يجوز للحر أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ، قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: لَا يَغُرَّنَّكُمْ قَوْلُهُ: وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ لَا يَنْبَغِي لِلْمَرْأَةِ أَنْ يَنْظُرَ عَبْدُهَا إِلَى قُرْطِهَا وَشَعْرِهَا وَشَيْءٍ مِنْ مَحَاسِنِهَا، وَقَالَ الْآخَرُونَ: بَلِ الْبَالِغُ مِنَ الْمَمَالِيكِ لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى شَعْرِ مَالِكَتِهِ وَمَا شَاكَلَهُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِ عَبِيدِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَطْفَالِ مِنَ الْأَحْرَارِ بِإِبَاحَةِ مَا حَظَرَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ قَبْلُ عَلَى جَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ [النُّورِ: ٢٧] فَإِنَّهُ أَبَاحَ لَهُمْ إِلَّا فِي الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ وَجَوَّزَ دُخُولَهُمْ مَعَ مَنْ لَمْ يَبْلُغْ بِغَيْرِ إِذْنٍ وَدُخُولَ الْمَوَالِي عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ أَيْ يَطُوفُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِيمَا عَدَا الْأَوْقَاتَ الثَّلَاثَةَ، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنْ أَوْجَبَ عَلَى مَنْ بَلَغَ الْحُلُمَ الْجَرْيَ عَلَى سُنَّةِ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْبَالِغِينَ فِي الِاسْتِئْذَانِ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ وَأَلْحَقَهُمْ بِمَنْ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها.

İkinci Mesele: { الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sağ ellerinizin malik olduğu kimseler” buyruğunun zahirine ergen olanlar da küçükler de girer. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan muradın küçükler olduğu rivayet edilmiştir; onlar kölelerin yetişkin olanının, sahibinden ancak hür birinin bakması caiz olan yerlere bakabileceğini delil getirmişlerdir. İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: '{ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } buyruğu sizi aldatmasın; bir kadının kölesinin onun küpesine, saçına ve güzelliklerinden herhangi bir şeye bakması uygun değildir.' Diğerleri ise şöyle demiştir: 'Bilakis kölelerden ergen olan kimse, hanım sahibinin saçına ve benzeri yerlerine bakabilir.' Ayetin zahiri, müminlerin kölelerine ve hürlerin çocuklarına, Allah Teâlâ'nın daha önce müminler topluluğuna: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } [Nûr 27] “kendi evlerinizden başka evlere girmeyin” buyruğuyla yasakladığı şeyin mübah kılınması hususunda bir tahsis yapıldığına delalet eder. Zira O, bu üç vakit müstesna olmak üzere onlara izin vermiş; ergenliğe ulaşmamış olanlarla birlikte onların izinsiz girmelerini ve efendilerin onların yanına girmelerini Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } “Bu vakitlerin dışında ne size ne de onlara bir günah vardır; zira onlar sizin etrafınızda çokça dönüp dolaşan kimselerdir” yani bu üç vaktin dışında birbirinizin yanına girip çıkarsınız buyruğuyla tecviz etmiştir. Bunu da, ergenlik çağına ulaşan kimseye diğer bütün vakitlerde kendilerinden önceki yetişkinlerin izin isteme sünnetine uymayı farz kılarak ve onları: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “Kendi evlerinizden başka evlere, izin alıp ev halkına selam vermedikçe girmeyin” buyruğunun kapsamına giren kimselere ilhak ederek pekiştirmiştir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنْ أُرِيدَ بِهِ الْعَبِيدُ وَالْإِمَاءُ إِذَا كَانُوا بَالِغِينَ فَغَيْرُ

Üçüncü Mesele: O'nun: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” buyruğundan eğer bülûğa ermiş olduklarında erkek ve kadın köleler kastedilmişse,

مُمْتَنِعٍ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ، وإن أريد الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لَهُمْ، وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لَنَا بأن نأمرهم بذلك ونبعثهم عليه كَمَا أَمَرْنَا بِأَمْرِ الصَّبِيِّ، وَقَدْ عَقَلَ الصَّلَاةَ أَنْ يَفْعَلَهَا لَا عَلَى وَجْهِ التَّكْلِيفِ لَهُمْ، لَكِنَّهُ تَكْلِيفٌ لَنَا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ لَنَا وَلَهُمْ بَعْدَ الْبُلُوغِ، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ الْأَمْرِ وَإِنْ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مُتَوَجِّهًا عَلَيْهِمْ إِلَّا أَنَّهُ يَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ مُتَوَجِّهًا عَلَى الْمَوْلَى كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ: لِيَخَفْكَ أَهْلُكَ وَوَلَدُكَ، فَظَاهِرُ الْأَمْرِ لَهُمْ وَحَقِيقَةُ الْأَمْرِ لَهُ بِفِعْلِ مَا يَخَافُونَ عِنْدَهُ.

bunun hakikatte onlara yönelik bir emir olması imkânsız değildir. Şayet ergenlik çağına ermemiş olanlar kastedilmişse, bunun onlara doğrudan bir emir olması caiz olmaz; namazı kavrayacak çağa gelmiş çocuğa namaz kılmasını emretmekle emrolunduğumuz gibi, onlara bunu emretmemiz ve onları buna yöneltmemiz hususunda bize yönelik bir emir olması gerekir. Bu onlara bir teklif (sorumluluk) olarak değil, bülûğdan sonra bizim ve onların yararına olan maslahattan dolayı bize yönelik bir tekliftir. Emir lafzının zahirde onlara yöneltilmiş olsa da hakikatte efendiye yönelik olması uzak bir ihtimal değildir; nitekim bir adama: 'Ailen ve çocuğun senden çekinsin' demen gibidir; emrin zahiri onlaradır, ancak hakikati [o adamın] onların kendisinden çekineceği şekilde davranması yönünde adamın kendisinedir.

المسألة الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Mesele:

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ إِنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ بَعَثَ غُلَامًا مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَى عُمَرَ لِيَدْعُوهُ فَوَجَدَهُ نَائِمًا فِي الْبَيْتِ فَدَفَعَ الْبَابَ وَسَلَّمَ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ عُمَرُ فَعَادَ وَرَدَّ الْبَابَ/ وَقَامَ مِنْ خَلْفِهِ وَحَرَّكَهُ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ فَقَالَ الْغُلَامُ اللَّهُمَّ أَيْقِظْهُ لِي وَدَفَعَ الْبَابَ ثُمَّ نَادَاهُ فَاسْتَيْقَظَ وَجَلَسَ وَدَخَلَ الْغُلَامُ فَانْكَشَفَ مِنْ عُمَرَ شَيْءٌ وَعَرَفَ عُمَرُ أَنَّ الْغُلَامَ رَأَى ذَلِكَ مِنْهُ فَقَالَ وَدِدْتُ أَنَّ اللَّه نَهَى أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا وَخَدَمَنَا أَنْ يَدْخُلُوا عَلَيْنَا فِي هَذِهِ السَّاعَاتِ إِلَّا بِإِذْنٍ ثُمَّ انْطَلَقَ مَعَهُ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ فَوَجَدَهُ قَدْ نَزَلَ عَلَيْهِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَحَمِدَ اللَّه تَعَالَى عُمَرُ عِنْدَ ذَلِكَ فَقَالَ ﵇ وَمَا ذَاكَ يَا عُمَرُ؟ فَأَخْبَرَهُ بِمَا فَعَلَ الْغُلَامُ فَتَعَجَّبَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مِنْ صُنْعِهِ وَتَعَرَّفَ اسْمَهُ وَمَدَحَهُ، وَقَالَ: إِنَّ اللَّه يُحِبُّ الْحَلِيمَ الحي الْعَفِيفَ الْمُتَعَفِّفَ، وَيُبْغِضُ الْبَذِيءَ الْجَرِيءَ السَّائِلَ الْمُلْحِفَ»

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer'i çağırması için ensardan bir çocuğu gönderdi. Çocuk onu evde uyurken buldu, kapıyı itip selam verdi fakat Ömer uyanmadı. Çocuk geri dönüp kapıyı kapattı, arkasından durup kapıyı sarstı ama yine uyanmadı. Bunun üzerine çocuk: 'Allahım, onu benim için uyandır!' dedi, kapıyı itti ve ona seslendi. Ömer uyandı ve oturdu. Çocuk içeri girdi; o sırada Ömer'in [avret yerinden] bir kısım açılmıştı ve Ömer çocuğun bunu gördüğünü anladı. Bunun üzerine: 'Çocuklarımızın, kadınlarımızın ve hizmetçilerimizin bu saatlerde izin almadan yanımıza girmelerini Allah'ın yasaklamasını ne kadar isterdim!' dedi. Sonra çocukla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitti ve ona: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” ayetinin inmiş olduğunu gördü. Bunun üzerine Ömer Allah Teâlâ'ya hamdetti. [Peygamber] aleyhisselâm: 'Bu nedir ey Ömer?' buyurdu. Ömer çocuğun ne yaptığını haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çocuğun davranışına hayret etti, adını öğrendi, onu övdü ve şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah halim, hayâ sahibi, iffetli ve iffetini koruyan kimseyi sever; ağzı bozuk, cüretkâr ve ısrarla dilenen kimseye ise buğzeder.”

فَهَذِهِ الْآيَةُ إِحْدَى الْآيَاتِ الْمُنَزَّلَةِ بِسَبَبِ عُمَرَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَزَلَتْ فِي أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي مَرْثَدٍ قَالَتْ إِنَّا لَنَدْخُلُ عَلَى الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ وَلَعَلَّهُمَا يَكُونَانِ فِي لِحَافٍ وَاحِدٍ، وَقِيلَ دَخَلَ عَلَيْهَا غُلَامٌ لَهَا كَبِيرٌ فِي وَقْتٍ كَرِهَتْ دُخُولَهُ فِيهِ فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّه ﷺ فَقَالَتْ إِنَّ خَدَمَنَا وَغِلْمَانَنَا يَدْخُلُونَ عَلَيْنَا فِي حَالٍ نَكْرَهُهَا فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

İşte bu ayet, Ömer sebebiyle indirilen ayetlerden biridir. Bazıları da şöyle demiştir: Ayet Esmâ bint Ebî Mersed hakkında inmiştir. Esmâ: 'Biz erkeğin ve kadının yanına giriyoruz, oysa onlar aynı örtünün altında olabiliyorlar' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Kendisine ait yetişkin bir kölesi girmesini hoş görmediği bir vakitte yanına girmiş, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Hizmetçilerimiz ve kölelerimiz hoşlanmadığımız bir durumda yanımıza giriyorlar' demiş ve bu ayet nazil olmuştur.

المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَمُجَاهِدٌ قَوْلُهُ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ عَنَى بِهِ الذُّكُورَ دُونَ الْإِنَاثِ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Beşinci Mesele: İbn Ömer ve Mücâhid, { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ } “sizden izin istesinler” buyruğu ile dişiler değil erkeklerin kastedildiğini söylemişlerdir; çünkü O'nun:

الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ صِيغَةُ الذُّكُورِ لَا صِيغَةُ الْإِنَاثِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ هِيَ فِي الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ يَسْتَأْذِنُونَ عَلَى كُلِّ حَالٍ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ يَجِبُ إِثْبَاتُ هَذَا الْحُكْمِ فِي النِّسَاءِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ كَمَا يَكْرَهُ اطِّلَاعَ الذُّكُورِ عَلَى أَحْوَالِهِ فَقَدْ يَكْرَهُ أَيْضًا اطِّلَاعَ النِّسَاءِ عَلَيْهَا وَلَكِنَّ الْحُكْمَ يَثْبُتُ فِي النِّسَاءِ بِالْقِيَاسِ لَا بِظَاهِرِ اللَّفْظِ عَلَى مَا قَدَّمْنَاهُ.

{ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sağ ellerinizin malik olduğu kimseler” buyruğu dişilerin değil erkeklerin sîgasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ise bunun erkekler ve kadınlar hakkında olduğu, gece ve gündüz her halükârda izin isteyecekleri rivayet edilmiştir. Sahih olan ise bu hükmün kadınlar hakkında da sabit kılınmasının gerekliliğidir; zira insan erkeklerin kendi mahrem hallerine muttali olmasını istemediği gibi kadınların da muttali olmasını istemez. Ancak daha önce açıkladığımız üzere bu hüküm kadınlar hakkında lafzın zahiriyle değil kıyas yoluyla sabit olur.

المسألة السَّادِسَةُ: مِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ الْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ عَلَى النَّدْبِ وَالِاسْتِحْبَابِ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ عَلَى الْإِيجَابِ وَهَذَا أَوْلَى، لِمَا ثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ.

Altıncı Mesele: Âlimlerden bir kısmı: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ } “sizden izin istesinler” buyruğundaki emrin mendupluk ve istihbap ifade ettiğini söylemiş, bir kısmı da vücûb ifade ettiğini söylemiştir ki evla olan da budur; zira emrin zahirinin vücûb için olduğu sabit olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ } “ve içinizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğuna gelince; bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عُمَرَ الْحُلْمَ بِالسُّكُونِ.

Birinci Mesele: İbn Ömer [bu kelimeyi lâm harfinin] sükûnu ile { الْحُلْمَ } (el-hulm) şeklinde okumuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: اتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الِاحْتِلَامَ بُلُوغٌ وَاخْتَلَفُوا إِذَا بَلَغَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً وَلَمْ يَحْتَلِمْ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَكُونُ الْغُلَامُ بَالِغًا حَتَّى يَبْلُغَ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً وَيَسْتَكْمِلَهَا وَفِي الْجَارِيَةِ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ ﵏ فِي الْغُلَامِ وَالْجَارِيَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Fakihler ihtilam olmanın (ergenliğe girmenin) bülûğ sayıldığı hususunda ittifak etmişlerdir. Ancak on beş yaşına ulaşıp da ihtilam olmayan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh, erkek çocuğunun on sekiz yaşına ulaşıp bunu tamamlamadıkça bülûğa ermiş sayılmayacağını, kız çocuğunda ise bunun on yedi yaş olduğunu söylemiştir. Şâfiî, Ebû Yûsuf ve Muhammed rahmetullâhi aleyhim ise erkek ve kız çocuğu için sınırın on beş yaş olduğunu söylemişlerdir. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın:

وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ جَعَلَ حَدَّ الْبُلُوغِ خَمْسَ عَشْرَةَ إِذَا لَمْ يَحْتَلِمْ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ مَنْ بَلَغَهَا وَبَيْنَ مَنْ قَصَرَ عَنْهَا بَعْدَ أَنْ لَا يَكُونَ قَدْ بَلَغَ الْحُلُمَ،

{ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ } “ve içinizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğu, ihtilam olmadığı takdirde bülûğ sınırını on beş yaş kılan kimsenin sözünün batıl olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ, ergenlik çağına (ihtilama) ulaşmadığı sürece bu yaşa ulaşan ile bu yaşın altında kalan arasında bir ayrım yapmamıştır.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يُفِيقَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den pek çok tarik ile şöyle rivayet edilmiştir: “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, iyileşinceye kadar deliden ve ihtilam oluncaya kadar çocuktan.”

وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ مَنْ بَلَغَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً وَبَيْنَ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهَا، فَإِنْ قِيلَ فَهَذَا الْكَلَامُ يُبْطِلُ التَّقْدِيرَ أَيْضًا بِثَمَانِي عَشْرَةَ سَنَةً

[Hadiste] on beş yaşına ulaşan ile ulaşmayan arasında bir ayrım yapılmamıştır. Eğer denilirse ki: “Bu söz, [bülûğ yaşını] on sekiz olarak takdir etmeyi de iptal eder.”

أَجَابَ بِأَنَّا قَدْ عَلِمْنَا بِأَنَّ الْعَادَةَ فِي الْبُلُوغِ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً وَكُلُّ مَا كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى طَرِيقِ الْعَادَاتِ فَقَدْ تَجُوزُ الزِّيَادَةُ فِيهِ وَالنُّقْصَانُ مِنْهُ، وَقَدْ وَجَدْنَا مَنْ بَلَغَ فِي اثْنَتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى/ الْمُعْتَادِ جَائِزَةٌ كَالنُّقْصَانِ مِنْهُ فَجَعَلَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ الزِّيَادَةَ كَالنُّقْصَانِ، وَهِيَ ثَلَاثُ سِنِينَ، وَقَدْ حُكِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ تِسْعَ عَشْرَةَ سَنَةً لِلْغُلَامِ، وَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى اسْتِكْمَالِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً وَالدُّخُولِ فِي التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ مَا رَوَى ابْنُ عُمَرَ أَنَّهُ عُرِضَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ وَلَهُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةً فَلَمْ يُجِزْهُ وَعُرِضَ عَلَيْهِ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَلَهُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَأَجَازَهُ اعْتَرَضَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَيْهِ فَقَالَ هَذَا الْخَبَرُ مُضْطَرِبٌ لِأَنَّ أُحُدًا كَانَ فِي سَنَةِ ثَلَاثٍ وَالْخَنْدَقَ فِي سَنَةِ خَمْسٍ فَكَيْفَ يَكُونُ بَيْنَهُمَا سَنَةٌ؟ ثُمَّ مَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ الْإِجَازَةَ فِي الْقِتَالِ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالْبُلُوغِ لِأَنَّهُ قَدْ يَرُدُّ الْبَالِغَ لِضَعْفِهِ وَيُؤْذِنُ غَيْرَ الْبَالِغِ لِقُوَّتِهِ وَلِطَاقَتِهِ حَمْلَ السِّلَاحِ وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ ﵊ مَا سَأَلَهُ عَنِ الِاحْتِلَامِ وَالسِّنِّ.

Şöyle cevap vermiştir: Biz bülûğda âdetin on beş yaş olduğunu bilmekteyiz; âdetler üzerine bina kılınan her şeyde ise fazlalık ve noksanlık caiz olabilir. Nitekim on iki yaşında bülûğa ereni de görmüş bulunmaktayız. Alışılagelene fazlalık olmasının, noksanlık olması gibi caiz olduğunu açıklamıştık; dolayısıyla Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh fazlalığı noksanlık gibi kabul etmiş ve bunu üç yıl olarak belirlemiştir. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'ten erkek çocuğu için on dokuz yaş da rivayet edilmiştir; bu ise on sekiz yaşını tamamlayıp on dokuzuncu yıla girmesine hamledilir. Şâfiî rahmetullâhi aleyh'in hücceti ise İbn Ömer'in rivayet ettiği şu haberdir: Kendisi Uhud günü on dört yaşındayken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz edilmiş, o da kendisine izin vermemiştir; Hendek günü ise on beş yaşındayken arz edilmiş ve ona izin vermiştir. Ebû Bekir er-Râzî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu haber muzdariptir; çünkü Uhud üçüncü yılda, Hendek ise beşinci yıldaydı; öyleyse aralarında nasıl bir yıl olabilir? Kaldı ki savaşa izin verilmesinin bülûğ ile bir ilgisi yoktur; zira [komutan] zayıflığından dolayı bülûğa ermiş birini geri çevirebileceği gibi, kuvveti ve silah taşıma gücü sebebiyle bülûğa ermemiş birine izin de verebilir. Bunun delili de o aleyhisselâm'ın ona ihtilamı ve yaşı sormamış olmasıdır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْإِنْبَاتِ هَلْ يَكُونُ بُلُوغًا، فَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ مَا جَعَلُوهُ بُلُوغًا وَالشَّافِعِيُّ ﵀ جَعَلَهُ بُلُوغًا، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ ﵀ ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ يَنْفِي أَنْ يَكُونَ الْإِنْبَاتُ بُلُوغًا إِذَا لَمْ يَحْتَلِمْ كَمَا نَفَى كَوْنَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً بُلُوغًا وَكَذَلِكَ

İkinci Araştırma: [Kasık kıllarının] bitmesinin bülûğ sayılıp sayılmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe ve ashabı bunu bülûğ saymamış, Şâfiî rahmetullâhi aleyh ise bülûğ saymıştır. Ebû Bekir er-Râzî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: { وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ } “ve içinizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar” buyruğunun zahiri, on beş yaşın bülûğ oluşunu nefyettiği gibi, ihtilam olmadıkça kıl bitmesinin de bülûğ sayılmasını nefyeder. Aynı şekilde

قَوْلُهُ ﵇ «وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ»

O aleyhisselâm'ın “...ve ihtilam oluncaya kadar çocuktan” buyruğu da [bunu nefyeder].

حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى مَا

Şâfiî rahmetullâhi aleyh'in hücceti ise şudur:

رَوَى عَطِيَّةُ الْقُرَظِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِقَتْلِ مَنْ أَنْبَتَ مِنْ قُرَيْظَةَ وَاسْتِحْيَاءِ مَنْ لَمْ يُنْبِتْ قَالَ فَنَظَرُوا إِلَيَّ فَلَمْ أَكُنْ قَدْ أَنْبَتُّ فَاسْتَبَقَانِي

Atıyye el-Kurazî şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyzaoğulları'ndan [kasığında kıl] bitenlerin öldürülmesini, bitmeyenlerin ise sağ bırakılmasını emretti. Dedi ki: 'Bana baktılar, henüz kıl bitmemişti; bu yüzden beni sağ bıraktı.'

قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ هَذَا الْحَدِيثُ لَا يَجُوزُ إِثْبَاتُ الشَّرْعِ بِهِ وَبِمِثْلِهِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ عَطِيَّةَ هَذَا مَجْهُولٌ لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْخَبَرِ لَا سِيَّمَا مَعَ اعْتِرَاضِهِ عَلَى الْآيَةِ، وَالْخَبَرُ فِي نَفْيِ الْبُلُوغِ إِلَّا بِالِاحْتِلَامِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مُخْتَلِفُ الْأَلْفَاظِ فَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ أَمَرَ بِقَتْلِ مَنْ جَرَتْ عَلَيْهِ الْمُوسَى، وَفِي بَعْضِهَا مَنِ اخْضَرَّ عِذَارُهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَبْلُغُ هَذِهِ الْحَالَ إِلَّا وَقَدْ تَقَدَّمَ بُلُوغُهُ وَلَا يَكُونُ قَدْ جَرَتْ عَلَيْهِ الْمُوسَى إِلَّا وَهُوَ رَجُلٌ كَبِيرٌ، فَجَعْلُ الْإِنْبَاتِ وَجَرْيِ الْمُوسَى عَلَيْهِ كِنَايَةٌ عَنْ بُلُوغِ الْقَدْرِ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنَ السِّنِّ وَهِيَ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً فَأَكْثَرَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْبَاتَ يَدُلُّ عَلَى الْقُوَّةِ الْبَدَنِيَّةِ فَالْأَمْرُ بِالْقَتْلِ لِذَاكَ لَا لِلْبُلُوغِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتُ مَرْدُودَةٌ بِمَا رُوِيَ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ سُئِلَ عَنْ غُلَامٍ فَقَالَ هَلِ اخْضَرَّ عِذَارُهُ؟ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَانَ كَالْأَمْرِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ فِيمَا بَيْنَ الصَّحَابَةِ.

Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu hadisle ve benzerleriyle şer‘î bir hükmün sabit olması şu yönlerden câiz değildir: Birincisi: Bu Atıyye meçhuldür, bu haber dışında tanınmaz; bilhassa bülûğun ancak ihtilam ile olacağını bildiren ayete ve habere muhalif olması durumunda bu daha da böyledir. İkincisi: Hadisin lafızları farklı farklıdır; bazısında 'üzerinde ustura yürüyenin (kılları tıraş edilecek hale gelenin)' öldürülmesini emrettiği, bazısında ise 'sakalı/bıyığı terleyenin' öldürülmesini emrettiği geçer. Malumdur ki kişi ancak bülûğu daha önceden gerçekleşmişse bu duruma ulaşır ve ancak yetişkin bir adam olduğunda üzerinde ustura yürümüş olur. Dolayısıyla kıl bitmesi ve üzerinde ustura yürümesi ifadesinin kullanılması, zikrettiğimiz yaş haddi olan on sekiz yaş ve yukarısına ulaşmaktan kinayedir. Üçüncüsü: Kıl bitmesi bedenî kuvvete delalet eder; dolayısıyla öldürme emri bülûğ sebebiyle değil, bundandır. Şâfiî rahmetullâhi aleyh ise şöyle demiştir: Bu ihtimaller, Osman b. Affân radıyallâhu anh'a bir çocuk hakkında sorulduğunda 'Sakalı/bıyığı terledi mi?' diye sormuş olduğu rivayetiyle merduttur. Bu da söz konusu hususun sahabe arasında ittifak edilmiş bir mesele gibi olduğunu gösterir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: وَيُرْوَى عَنْ قَوْمٍ مِنَ السَّلَفِ أَنَّهُمُ اعْتَبَرُوا فِي الْبُلُوغِ أَنْ يَبْلُغَ الْإِنْسَانُ فِي طُولِهِ خَمْسَةَ أَشْبَارٍ،

Üçüncü Araştırma: Seleften bir topluluktan, bülûğ konusunda insanın boyunun beş karışa ulaşmasını muteber saydıkları rivayet edilmiştir.

رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ إِذَا بَلَغَ الْغُلَامُ خَمْسَةَ أَشْبَارٍ فَقَدْ وَقَعَتْ عَلَيْهِ الْحُدُودُ وَيُقْتَصُّ لَهُ وَيُقْتَصُّ مِنْهُ،

Ali aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Erkek çocuk beş karışa ulaştığında had cezaları üzerine uygulanır, onun lehine ve aleyhine kısas yapılır.'

وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ أُتِيَ أَبُو بَكْرٍ بِغُلَامٍ قَدْ سَرَقَ فَأَمَرَ بِهِ فَشُبِرَ فَنَقَصَ أُنْمُلَةً فَخَلَّى عَنْهُ، وَهَذَا الْمَذْهَبُ أَخَذَ بِهِ الْفَرَزْدَقُ فِي قَوْلِهِ:

İbn Sîrîn'den, o da Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir'e hırsızlık yapmış bir çocuk getirildi, emretti ve [boyu] karışlandı; bir parmak boğumu eksik çıktı, bunun üzerine onu serbest bıraktı. Bu mezhebi Ferazdak şu sözünde benimsemiştir:

مَا زَالَ مُذْ عَقَدَتْ يَدَاهُ إِزَارَهُ ... وَسَمَا فَأَدْرَكَ خَمْسَةَ الْأَشْبَارِ

'İki eli izârını bağladığından ve boy atıp beş karışı bulduğundan beri...'

وَأَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ لَا يَقُولُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَكُونُ دُونَ الْبُلُوغِ وَيَكُونُ طَوِيلًا، وَفَوْقَ الْبُلُوغِ وَيَكُونُ قَصِيرًا فَلَا عِبْرَةَ بِهِ.

Fakihlerin çoğunluğu bu mezhebi kabul etmezler; çünkü insan bülûğ çağından küçük olduğu halde uzun boylu olabilir, bülûğ çağının üstünde olduğu halde kısa boylu olabilir. Dolayısıyla buna itibar edilmez.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَبْلُغْ، وَقَدْ عَقَلَ يُؤْمَرُ بِفِعْلِ الشَّرَائِعِ وَيُنْهَى عَنِ ارْتِكَابِ الْقَبَائِحِ فَإِنَّ اللَّه أَمَرَهُمْ بِالِاسْتِئْذَانِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ،

Üçüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu ayet, bülûğa ermemiş fakat temyiz çağına girmiş kimseye şeriatın gereklerini yapmasının emredileceğine ve çirkin işleri yapmaktan nehyedileceğine delalet etmiştir; zira Allah onlara bu vakitlerde izin istemeyi emretmiştir.

وَقَالَ ﵇: «مُرُوهُمْ بِالصَّلَاةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعٍ وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا وَهُمْ أَبْنَاءُ عَشْرٍ»

O aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Yedi yaşındayken onlara namazı emredin, on yaşındayken de [kılmazlarsa] bunun üzerine onları dövün.»

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵁ قَالَ نُعَلِّمُ الصَّبِيَّ الصَّلَاةَ إِذَا عَرَفَ يَمِينَهُ

İbn Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Biz çocuğa sağını

مِنْ شِمَالِهِ،

solundan ayırt ettiği zaman namazı öğretiriz.'

وَعَنْ زَيْنِ الْعَابِدِينَ أَنَّهُ كَانَ يَأْمُرُ الصِّبْيَانَ أَنْ يُصَلُّوا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا، فَقِيلَ لَهُ يُصَلُّونَ الصَّلَاةَ لغير وقتها فقال خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَتَنَاهَوْا عَنْهَا،

Zeynelâbidîn'den rivayet edildiğine göre o, çocuklara öğle ile ikindiyi birlikte, akşam ile yatsıyı da birlikte kılmalarını emrederdi. Kendisine 'Namazı vaktinin dışında kılıyorlar' denilince, 'Namazdan tamamen uzak kalmalarından daha hayırlıdır' demiştir.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ إِذَا بَلَغَ الصَّبِيُّ عَشْرَ سِنِينَ كُتِبَتْ لَهُ الْحَسَنَاتُ وَلَا تُكْتَبُ عَلَيْهِ السَّيِّئَاتُ حَتَّى يَحْتَلِمَ، ثم قال أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ إِنَّمَا يُؤْمَرُ بِذَلِكَ عَلَى وَجْهِ التَّعْلِيمِ وَلِيَعْتَادَهُ وَيَتَمَرَّنَ عَلَيْهِ فَيَكُونَ أَسْهَلَ عَلَيْهِ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَأَقَلَّ نُفُورًا مِنْهُ، وَكَذَلِكَ يُجَنَّبُ شُرْبَ الْخَمْرِ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَيُنْهَى عَنْ سَائِرِ الْمَحْظُورَاتِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُمْنَعْ مِنْهُ فِي الصِّغَرِ لَصَعُبَ عَلَيْهِ الِامْتِنَاعُ بَعْدَ الْكِبَرِ، وَقَالَ اللَّه تَعَالَى: قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا [التَّحْرِيمِ: ٦] قِيلَ فِي التَّفْسِيرِ أَدِّبُوهُمْ وَعَلِّمُوهُمْ.

İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Çocuk on yaşına ulaştığında lehine sevaplar yazılır, fakat ihtilam oluncaya kadar aleyhine günahlar yazılmaz.' Sonra Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Çocuğa bu, sadece öğretmek, alışması ve pratik yapması amacıyla emredilir; ta ki bülûğdan sonra onun için daha kolay olsun ve ondan nefret etmesi daha az olsun. Aynı şekilde şarap içmekten ve domuz etinden uzak tutulur, diğer yasaklardan da nehyedilir; zira küçüklüğünde bundan menedilmezse büyüdükten sonra sakınması zor olur. Allah Teâlâ: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun” [Tahrîm: 6] buyurmuştur. Tefsirde 'Onları terbiye edin ve onlara öğretin' denilmiştir.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ فِي الْحِلْمِ حَلَمَ الرَّجُلُ بِفَتْحِ اللَّامِ، يَحْلُمُ حِلْمًا بِضَمِّ اللَّامِ، وَمِنَ الْحُلُمِ حَلُمَ بِضَمِّ اللَّامِ، يَحْلِمُ حِلْمًا بِكَسْرِ اللَّامِ.

Dördüncü Mesele: Ahfeş şöyle demiştir: Hilm (ağırbaşlılık) hakkında, lâm harfinin fethasıyla haleme'r-raculü (حَلَمَ الرَّجُلُ), muzaride lâmın zammesiyle yehlumü hilmen (يَحْلُمُ حِلْمًا) denir. Hulum (ergenlik/ihtilam) anlamında ise lâmın zammesiyle halume (حَلُمَ), muzaride lâmın kesresiyle yehlimü hulmen (يَحْلِمُ حُلْمًا) denir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ } “üç defa: Sabah namazından önce, öğle vakti elbiselerinizi çıkardığınızda ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin için üç avret [vaktidir]” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: ثَلاثَ مَرَّاتٍ يَعْنِي ثَلَاثَ أَوْقَاتٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى فَسَّرَهُنَّ بِالْأَوْقَاتِ، وَإِنَّمَا قِيلَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لِلْأَوْقَاتِ لِأَنَّهُ أَرَادَ مَرَّةً فِي كُلِّ وَقْتٍ مِنْ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ، لِأَنَّهُ يَكْفِيهِمْ أَنْ يَسْتَأْذِنُوا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ مَرَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ بَيَّنَ الْأَوْقَاتَ فَقَالَ: مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ، يَعْنِي الْغَالِبُ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُتَجَرِّدًا عَنِ الثِّيَابِ مَكْشُوفَ الْعَوْرَةِ.

Birinci Mesele: O'nun { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } “üç defa” buyruğu, üç vakit demektir; zira Allah Teâlâ bunları vakitlerle tefsir etmiştir. Vakitler için 'üç defa' denilmesi, bu vakitlerin her birinde birer defa [izin istemeyi] kastettiğindendir; çünkü onların bu vakitlerin her birinde birer defa izin istemeleri yeterlidir. Sonra vakitleri beyan ederek şöyle buyurmuştur: { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } “Sabah namazından önce, öğle vakti elbiselerinizi çıkardığınızda ve yatsı namazından sonra”. Yani bu üç vakitte galip olan durum, insanın elbiselerinden soyunmuş ve avreti açılmış olmasıdır.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: ثَلاثُ عَوْراتٍ قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: ثَلَاثَ بِالنَّصْبِ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ: ثَلاثَ مَرَّاتٍ وَكَأَنَّهُ قَالَ فِي أَوْقَاتِ ثَلَاثِ عَوْرَاتٍ لَكُمْ، فَلَمَّا حَذَفَ الْمُضَافَ أَعْرَبَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ بِإِعْرَابِهِ وَقِرَاءَةُ الْبَاقِينَ بِالرَّفْعِ أَيْ: هِيَ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ فَارْتَفَعَ لِأَنَّهُ خَبَرُ مبتدأ محذوف، قال القفال فكأن الْمَعْنَى ثَلَاثَ انْكِشَافَاتٍ وَالْمُرَادُ وَقْتَ الِانْكِشَافِ.

İkinci Mesele: O'nun { ثَلاثُ عَوْراتٍ } buyruğunu Kûfeliler, { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } ifadesinden bedel olarak nasb ile { ثَلاثَ } şeklinde okumuşlardır. Sanki 'sizin için üç avret vaktinde' demiş gibidir; muzaf hazfedilince muzafun ileyhe onun irabı verilmiştir. Diğer kurrânın kıraati ise ref iledir; yani 'bunlar üç avrettir' takdirindedir ve mahzuf mübtedanın haberi olduğu için merfû olmuştur. Kaffâl şöyle demiştir: Sanki mana 'üç açılma' demektir ve kastedilen de açılma vaktidir.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْعَوْرَةُ الْخَلَلُ وَمِنْهُ اعْوَرَّ الْفَارِسُ وَاعَوَرَّ الْمَكَانُ وَالْأَعْوَرُ الْمُخْتَلُّ الْعَيْنِ، فَسَمَّى اللَّه تَعَالَى كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ عَوْرَةً، لِأَنَّ النَّاسَ يَخْتَلُّ حِفْظُهُمْ وَتَسَتُّرُهُمْ فِيهَا.

Üçüncü Mesele: Avret, halel (gedik, kusur, açık) demektir. 'Süvaride açık/kusur meydana geldi' anlamında i‘verra'l-fârisü (اعْوَرَّ الْفَارِسُ), 'mekânda gedik/açık oldu' anlamında i‘verra'l-mekânü (اعَوَرَّ الْمَكَانُ) ve gözü kusurlu olan kimseye de el-a‘ver (الْأَعْوَرُ) buradan gelir. Allah Teâlâ bu durumların her birini 'avret' olarak isimlendirmiştir; çünkü insanlar bu vakitlerde korunma ve örtünmelerinde kusura düşerler.

المسألة الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ اعْتِبَارُ الْعِلَلِ فِي الْأَحْكَامِ إِذَا أَمْكَنَ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ عَلَى الْعِلَّةِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ وَالثَّانِي: بِالتَّنْبِيهِ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ وَبَيْنَ مَا عَدَاهَا بِأَنَّهُ لَيْسَ ذَاكَ إِلَّا لِعِلَّةِ التَّكَشُّفِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ، وَأَنَّهُ لَا يُؤْمَنُ وُقُوعُ التَّكَشُّفِ فِيهَا وَلَيْسَ كَذَلِكَ مَا عَدَا هَذِهِ الْأَوْقَاتَ.

Dördüncü Mesele: Bu ayet, mümkün olduğunda hükümlerde illetlerin muteber tutulmasının vacip olduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ bu üç vakitteki illete iki yönden dikkat çekmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ } “Bunlar sizin için üç avret [vaktidir]” buyruğuyla. İkincisi: Bu üç vakit ile bunların dışındaki vakitler arasındaki farka dikkat çekerek bunun ancak bu üç vakitteki açılma illetinden dolayı olduğunu, bu vakitlerde açılmanın meydana gelmesinden emin olunamayacağını, bunların dışındaki vakitlerde ise durumun böyle olmadığını bildirmesiyledir.

المسألة الْخَامِسَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النُّورِ: ٢٧] فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِئْذَانَ وَاجِبٌ فِي كُلِّ حَالٍ، وَصَارَ ذَلِكَ مَنْسُوخًا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْآيَةُ الْأُولَى أُرِيدَ بِهَا الْمُكَلَّفُ لِأَنَّهُ خِطَابٌ لِمَنْ آمَنَ، وَمَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ فِيمَنْ لَيْسَ بِمُكَلَّفٍ فَقِيلَ فِيهِ إِنَّ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ لَا يَدْخُلُ إِلَّا بِإِذْنٍ، وَفِي بَعْضِهَا بِغَيْرِ إِذْنٍ. فَلَا وَجْهَ لِحَمْلِ ذَلِكَ عَلَى النَّسْخِ، لِأَنَّ مَا تَنَاوَلَتْهُ الْآيَةُ الْأُولَى مِنَ الْمُخَاطَبِينَ لَمْ تَتَنَاوَلْهُ الْآيَةُ الثَّانِيَةُ أَصْلًا، فَإِنْ قِيلَ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَدْخُلُ فِيهِ مَنْ قَدْ بَلَغَ

Beşinci Mesele: İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin” [Nûr: 27] buyruğu, izin istemenin her halükarda vacip olduğuna delalet eder; bu durum ise bu üç halin dışındakiler hakkında bu ayetle mensuh olmuştur. Bazı insanlar ise şöyle demiştir: Birinci ayetle mükellef olan kastedilmiştir, zira o iman edenlere bir hitaptır; Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği ise mükellef olmayan kimseler hakkındadır. Dolayısıyla onlar hakkında bazı durumlarda ancak izinle girebilecekleri, bazı durumlarda ise izinsiz girebilecekleri söylenmiştir. Bu sebeple bunu neshe hamletmenin bir dayanağı yoktur; zira birinci ayetin muhatapları kapsamına aldığı kimseleri, ikinci ayet asla kapsamamıştır. Şayet: Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } buyruğunun bülûğa ermiş olanları da kapsadığı farz edilirse,

فَالنَّسْخُ لَازِمٌ، قُلْنَا لَا يَجِبُ ذَلِكَ أَيْضًا، لأن قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ لَا يَدْخُلُ إِلَّا مَنْ يَمْلِكُ الْبُيُوتَ لِحَقِّ هَذِهِ الْإِضَافَةِ، وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ، فَلَا يَجِبُ النَّسْخُ أَيْضًا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَأَمَّا إِنْ حُمِلَ الْكَلَامُ عَلَى صِغَارِ الْمَمَالِيكِ فَالْقَوْلُ فِيهِ أَبْيَنُ.

nesh gerekli olur denilirse, biz deriz ki: Bu da zorunlu değildir; çünkü O'nun { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere... girmeyin” buyruğu bu izafet hakkından dolayı ancak evlere sahip olan kimseleri kapsar; bu sabit olunca da köle ve cariyeler bunun altına girmez. Dolayısıyla bu görüşe göre de nesh zorunlu olmaz. Şayet söz küçük yaştaki kölelere hamledilirse, bu konudaki söz daha da açıktır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَمْ يَصِرْ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالِاسْتِئْذَانِ مَنْسُوخٌ.

Altıncı Mesele: Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Âlimlerden hiç kimse izin isteme emrinin mensuh olduğu görüşüne varmamıştır.

وَرَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: ثَلَاثُ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّه تَرَكَهُنَّ النَّاسُ وَلَا أَرَى أَحَدًا يَعْمَلُ بِهِنَّ، قَالَ عَطَاءٌ حَفِظْتُ اثْنَتَيْنِ وَنَسِيتُ واحدة، وقرأ هذه الآية وقوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى [الْحُجُرَاتِ:

Atâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah'ın Kitabı'ndan üç ayet vardır ki insanlar onları terk etti ve hiç kimsenin onlarla amel ettiğini görmüyorum.' Atâ dedi ki: 'İkisini ezberledim, birini ise unuttum.' Ve bu ayeti ile şu buyruğunu okudu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى } [Hucurât:

١٣] وَذَكَرَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ أَنَّ الْآيَةَ الثَّالِثَةَ قوله: وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى [النِّسَاءِ: ٨] الْآيَةَ.

13] “Ey insanlar! Doğrusu biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık”. Saîd b. Cübeyr ise üçüncü ayetin { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى } [Nisâ: 8] “Bölüşme sırasında akrabalar hazır bulunursa...” ayeti olduğunu zikretmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ فَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır. Birbirinizin yanına sıkça girip çıkan kimselersiniz” buyruğuna gelince, bunda birkaç soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَتَقُولُونَ فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ أَنَّهُ يَقْتَضِي الْإِبَاحَةَ عَلَى كُلِّ حَالٍ؟

Birinci Soru: O'nun { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ } “Ne size ne de onlara bir günah vardır” buyruğu hakkında, bunun her halükarda mubahlığı gerektirdiğini mi söylüyorsunuz?

الْجَوَابُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ فِي الصِّغَارِ خَاصَّةً، فَمُبَاحٌ لَهُمُ الدُّخُولُ لِلْخِدْمَةِ بِغَيْرِ الْإِذْنِ فِي غَيْرِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ، وَمُبَاحٌ لَنَا تَمْكِينُهُمْ مِنْ ذَلِكَ وَالدُّخُولُ عَلَيْهِمْ أَيْضًا.

Cevap: Biz bunun özellikle küçükler hakkında olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla üç vaktin dışında hizmet için izinsiz girmeleri onlara mubahtır, bizim de buna imkan tanımamız ve onların yanına girmemiz mubahtır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: فَهَلْ يَقْتَضِي ذَلِكَ إِبَاحَةُ كَشْفِ الْعَوْرَةِ لَهُمْ؟ الْجَوَابُ: لَا وَإِنَّمَا أَبَاحَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ كَانَتِ الْعَادَةُ أَنْ لَا تُكْشَفَ الْعَوْرَةُ فِي غَيْرِ تِلْكَ الْأَوْقَاتِ، فَمَتَى كَشَفَتِ الْمَرْأَةُ عَوْرَتَهَا مَعَ ظَنِّ دُخُولِ الْخَدَمِ إِلَيْهَا فَذَلِكَ يَحْرُمُ عَلَيْهَا، فَإِنْ كَانَ الْخَادِمُ مِمَّنْ يَتَنَاوَلُهُ التَّكْلِيفُ فَيَحْرُمُ عَلَيْهِ الدُّخُولُ أَيْضًا إِذَا ظَنَّ أَنَّ هُنَاكَ كَشْفَ عَوْرَةٍ، فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ مِنَ النَّاسِ مَنْ جَوَّزَ لِلْبَالِغِ مِنَ الْمَمَالِيكِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى شَعْرِ مَوْلَاتِهِ؟ قُلْنَا مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ أَخْرَجَ الشَّعْرَ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَوْرَةً لِحَقِّ الْمِلْكِ، كَمَا يَخْرُجُ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَوْرَةً لِحَقِّ الرَّحِمِ، إِذِ الْعَوْرَةُ تَنْقَسِمُ فَفِيهِ مَا يَكُونُ عَوْرَةً عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَفِيهِ مَا يَخْتَلِفُ حَالُهُ بِالْإِضَافَةِ فيكون عورة مع الأجنبي غير عورة عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ.

İkinci Soru: Peki bu, onlar için avret yerlerini açmanın mubah olduğunu mu gerektirir? Cevap: Hayır. Allah Teâlâ bunu, ancak o vakitlerin dışında avretin açılmaması adet olduğu cihetle mubah kılmıştır. Bu yüzden kadın, hizmetçilerin yanına gireceğini zannettiği halde avretini açarsa bu ona haram olur. Hizmetçi de teklifin kapsamına giren kimselerdense, orada avretin açık olduğunu zannettiği takdirde onun da içeri girmesi haram olur. Şayet: 'İnsanlardan, bülûğa ermiş kölelerin hanımefendilerinin saçına bakmasını câiz gören yok mudur?' denilirse, biz deriz ki: Bunu câiz gören kimse, tıpkı akrabalık hakkı sebebiyle avret olmaktan çıktığı gibi mülkiyet hakkı sebebiyle de saçı avret olmaktan çıkarmıştır. Çünkü avret kısımlara ayrılır; öyle kısım vardır ki her halükarda avrettir, öyle kısım da vardır ki duruma nispetle hali değişir, yabancıya göre avret olurken [başka durumda] daha önce zikredildiği üzere avret olmaz.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَتَقُولُونَ هَذِهِ الْإِبَاحَةُ مَقْصُورَةٌ عَلَى الْخَدَمِ دُونَ غَيْرِهِمْ؟ الْجَوَابُ: نَعَمْ/ وَفِي قَوْلِهِ:

Üçüncü Soru: Bu mubahlığın başkalarına değil de sadece hizmetçilere has olduğunu mu söylüyorsunuz? Cevap: Evet. Ve O'nun:

لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ يَخْتَصُّ بِالصِّغَارِ دُونَ الْبَالِغِينَ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَقَدْ نَصَّ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ مِنْ بَعْدُ فَقَالَ: وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ والمراد من تجدد منه البلوغ يجب أَنْ يَكُونَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ تَقَدَّمَ بُلُوغُهُ فِي وُجُوبِ الِاسْتِئْذَانِ، فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ مَنْ خَدَمَ فِي حَالِ الصِّغَرِ، فَإِذَا بَلَغَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ لَا يَسْتَأْذِنَ وَيُفَارِقُ حَالُهُ حَالَ مَنْ لَمْ يَخْدِمْ وَلَمْ يُمَلَّكْ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَمَا حَظَرَ عَلَى الْبَالِغِينَ الدُّخُولَ إِلَّا بِالِاسْتِئْذَانِ فَكَذَلِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ إِذَا بَلَغُوا وَإِنْ تَقَدَّمَتْ لَهُمْ خِدْمَةٌ أَوْ ثَبَتَ فِيهِمْ مِلْكٌ لَهُنَّ.

{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ } “Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır” buyruğunda, daha önce zikredildiği üzere bu hükmün bülûğa erenlere değil, küçüklere mahsus olduğuna delalet vardır. Nitekim Allah Teâlâ bundan sonra bunu açıkça belirtmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “İçinizdeki çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler”. Kastedilen şudur: Yeni bülûğa eren kimsenin, izin istemenin vacip oluşunda daha önce bülûğa ermiş kimse konumunda olması gerekir; işte { كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi” buyruğunun anlamı budur. Zira bir zanda bulunan kimse, küçüklük halinde hizmet etmiş birinin bülûğa erdiğinde izin istememesinin câiz olduğunu ve halinin hizmet etmemiş ve mülk edinilmemiş kimsenin halinden farklı olduğunu zannedebilirdi. Allah Teâlâ bülûğa erenlerin izinsiz girmesini yasakladığı gibi, geçmişte bir hizmetleri bulunsa veya üzerlerinde kadınların bir mülkiyeti sabit olsa bile bu kimseler bülûğa erdiklerinde durumun aynı olduğunu beyan etmiştir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: الْأَمْرُ بِالِاسْتِئْذَانِ هَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالْمَمْلُوكِ وَمَنْ لَمْ يَبْلُغِ الْحُلُمَ أَوْ يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ مِنْ ذَوِي الرَّحِمِ؟ وَالْأَجْنَبِيُّ أَيْضًا لَوْ كَانَ الْمَمْلُوكُ مِنْ ذَوِي الرَّحِمِ هَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ الِاسْتِئْذَانُ؟ الْجَوَابُ: أَمَّا الصُّورَةُ الْأُولَى فَنَعَمْ، إِمَّا لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا [النور: ٢٧] أَوْ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْمَمْلُوكِ، وَمَنْ لَمْ يَبْلُغِ الْحُلُمَ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَأَمَّا الصُّورَةُ الثَّانِيَةُ فَيَجِبُ عَلَيْهِ الِاسْتِئْذَانُ لِعُمُومِ الْآيَةِ.

Dördüncü Soru: İzin isteme emri köleye ve ergenlik çağına ulaşmamış kimseye mi mahsustur, yoksa akrabalardan olan herkesi kapsar mı? Ve yabancı kimse de böyle midir? Eğer köle akrabadan ise onun da izin istemesi gerekir mi? Cevap: Birinci surete gelince; evet, ya Allah Teâlâ'nın: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “Kendi evlerinizden başka evlere izin almadıkça girmeyin” [Nûr: 27] buyruğunun umumundan dolayı, yahut da evleviyet yoluyla köleye ve ergenlik çağına ermemiş olana kıyasla [kapsar]. İkinci surete gelince; ayetin umumundan dolayı onun da izin istemesi gerekir.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا مَحَلُّ لَيْسَ عَلَيْكُمْ؟ الْجَوَابُ: إِذَا رُفِعَتْ ثَلاثُ عَوْراتٍ كَانَ ذَلِكَ فِي مَحَلِّ

Beşinci Soru: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ } ifadesinin iraptaki yeri nedir? Cevap: { ثَلاثُ عَوْراتٍ } ref okunduğunda bu,

الرَّفْعِ عَلَى الْوَصْفِ، وَالْمَعْنَى هُنَّ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ مَخْصُوصَةٌ بِالِاسْتِئْذَانِ، وَإِذَا نُصِبَتْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَحَلٌّ، وَكَانَ كَلَامًا مُقَرَّرًا لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِئْذَانِ فِي تِلْكَ الْأَحْوَالِ خَاصَّةً.

sıfat olarak ref mahallinde olur; mana 'onlar, izin istemeye mahsus üç avrettir' şeklindedir. Nasb okunduğunda ise iraptan mahalli olmaz ve sadece o durumlarda izin isteme emrini tekit eden bir kelam olur.

السُّؤَالُ السَّادِسُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ؟ الْجَوَابُ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ إِنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ كَقَوْلِكَ فِي الْكَلَامِ إِنَّمَا هُمْ خَدَمُكُمْ وَطَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ، وَالطَّوَّافُونَ الَّذِينَ يُكْثِرُونَ الدُّخُولَ وَالْخُرُوجَ وَالتَّرَدُّدَ، وَأَصْلُهُ مِنَ الطَّوَافِ، وَالْمَعْنَى يَطُوفُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ بِغَيْرِ إِذْنٍ.

Altıncı Soru: O'nun { طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } “Birbirinizin yanına sıkça girip çıkanlarsınız” buyruğunun manası nedir? Cevap: Ferrâ ve Zeccâc bunun müste'nef (yeni bir başlangıç) kelamı olduğunu söylemişlerdir; nitekim kelamda 'onlar ancak sizin hizmetçilerinizdir ve yanınıza sıkça girip çıkanlardır' demen gibidir. Tavvâfûn, çokça girip çıkan ve dolaşan kimselerdir, aslı tavaftandır. Mana: 'Birbirinizin yanına izinsiz girip dolaşırlar' demektir.

السُّؤَالُ السَّابِعُ: بِمَ ارْتَفَعَ بَعْضُكُمْ؟ الْجَوَابُ: بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ عَلى بَعْضٍ عَلَى مَعْنَى طَائِفٌ عَلَى بَعْضٍ، وَإِنَّمَا حُذِفَ لِأَنَّ طَوَّافُونَ يَدُلُّ عَلَيْهِ.

Yedinci Soru: { بَعْضُكُمْ } kelimesi ne ile merfû olmuştur? Cevap: Mübteda olmakla merfûdur, haberi ise 'birbirini dolaşan' manasında { عَلى بَعْضٍ } ifadesidir; { طَوَّافُونَ } kelimesi ona delalet ettiği için hazfedilmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: { وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكاحاً } “Kadınlardan evlilik ümidi kalmamış oturan (yaşlı)lar...” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: امْرَأَةٌ قَاعِدٌ إِذَا قَعَدَتْ عَنِ الْحَيْضِ وَالْجَمْعُ قَوَاعِدُ، وَإِذَا أَرَدْتَ الْقُعُودَ قُلْتَ قَاعِدَةٌ، وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْقَوَاعِدُ هُنَّ اللَّوَاتِي قَعَدْنَ عَنِ الْحَيْضِ وَالْوَلَدِ مِنَ الْكِبَرِ وَلَا مَطْمَعَ لَهُنَّ فِي الْأَزْوَاجِ، وَالْأَوْلَى أَنْ لَا يُعْتَبَرَ قُعُودُهُنَّ عَنِ الْحَيْضِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَنْقَطِعُ وَالرَّغْبَةُ فِيهِنَّ بَاقِيَةٌ، فَالْمُرَادُ قُعُودُهُنَّ عَنْ حَالِ الزَّوْجِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا إِذَا بَلَغْنَ فِي السِّنِّ بِحَيْثُ لَا يَرْغَبُ فِيهِنَّ الرِّجَالُ.

Birinci Mesele: İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Kadın hayızdan kesildiğinde imraetün kâ‘ıdün (امْرَأَةٌ قَاعِدٌ) denir, çoğulu kavâ‘id (قَوَاعِدُ) gelir. Oturmayı kastettiğinde ise kâ‘ıdetün (قَاعِدَةٌ) dersin. Müfessirler şöyle demiştir: Kavaid, yaşlılıktan dolayı hayızdan ve çocuk doğurmaktan kesilmiş, kocaya karşı da bir ümitleri bulunmayan kadınlardır. En evlâ olanı, hayızdan kesilmelerinin muteber tutulmamasıdır; çünkü bu kesilir ama onlara rağbet baki kalabilir. Kastedilen, koca arama durumundan kesilmeleridir; bu da ancak erkeklerin kendilerine rağbet etmeyeceği bir yaşa ulaştıklarında olur.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي النِّسَاءِ: لَا يَرْجُونَ كَقَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] .

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın kadınlar hakkında { لَا يَرْجُونَ } buyurması, { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } [Bakara: 237] buyruğu gibidir.

المسألة الثَّالِثَةُ: لَا شُبْهَةَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَأْذَنْ فِي أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ أَجْمَعَ لِمَا فِيهِ مِنْ كَشْفِ كُلِّ عَوْرَةٍ، فَلِذَلِكَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ بِالثِّيَابِ هاهنا الْجِلْبَابُ وَالْبُرُدُ وَالْقِنَاعُ الَّذِي فَوْقَ الْخِمَارِ، وَرُوِيَ/ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَرَأَ أَنْ يَضَعْنَ جَلَابِيبَهُنَّ وَعَنِ السُّدِّيِّ عَنْ شيوخه (أن يضعن خمرهن رؤوسهن) وَعَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَرَأَ (أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ) ، وَإِنَّمَا خَصَّهُنَّ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ لِأَنَّ التُّهْمَةَ مُرْتَفِعَةٌ عَنْهُنَّ، وَقَدْ بَلَغْنَ هَذَا الْمَبْلَغَ فَلَوْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِنَّ خِلَافُ ذَلِكَ لَمْ يَحِلَّ لَهُنَّ وَضْعُ الثِّيَابِ وَلِذَلِكَ قَالَ: وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَإِنَّمَا جَعَلَ ذَلِكَ أَفْضَلَ مِنْ حَيْثُ هُوَ أَبْعَدُ مِنَ الْمَظِنَّةِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ عِنْدَ الْمَظِنَّةِ يَلْزَمُهُنَّ أَنْ لَا يَضَعْنَ ذَلِكَ كَمَا يَلْزَمُ مِثْلُهُ فِي الشَّابَّةِ.

Üçüncü Mesele: Bütün avret yerlerinin açılmasına yol açacağından ötürü Allah Teâlâ'nın bütün elbiselerini çıkarmalarına izin vermediğinde şüphe yoktur. Bu sebeple müfessirler şöyle demişlerdir: Burada elbiselerden kasıt cilbâb (dış giysi), bürde (üst örtüsü) ve başörtüsünün üzerine takılan örtüdür. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan 'cilbâblarını çıkarsınlar' şeklinde okuduğu, Süddî'den, onun da hocalarından 'başörtülerini, baş [örtülerini] çıkarsınlar' şeklinde rivayet edilmiş, bazılarından da 'elbiselerinden [bir kısmını] çıkarsınlar' şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ bu kadınları özellikle buna tahsis etmiştir; çünkü onlar hakkında töhmet ortadan kalkmıştır ve onlar bu yaşa ulaşmışlardır. Şayet zihinlerinde bunun aksi galip gelseydi elbiselerini çıkarmaları kendilerine helal olmazdı. Bu sebeple: { وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ } “İffetli davranmaları kendileri için daha hayırlıdır” buyurmuştur. Bunun daha faziletli kılınması, töhmet mahallinden daha uzak olması cihetiyledir; bu da töhmet durumunda genç kadında olduğu gibi bunların da o elbiseleri çıkarmamalarının gerekeceğini iktiza eder.

المسألة الرَّابِعَةُ: حَقِيقَةُ التَّبَرُّجِ تَكَلُّفُ إِظْهَارِ مَا يَجِبُ إِخْفَاؤُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ سَفِينَةٌ بَارِجٌ لَا غطاء عليها، والبرج سِعَةُ الْعَيْنِ الَّتِي يُرَى بَيَاضُهَا مُحِيطًا بِسَوَادِهَا كُلِّهِ، لَا يَغِيبُ مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا أَنَّهُ اخْتَصَّ بِأَنْ تَنْكَشِفَ الْمَرْأَةُ لِلرِّجَالِ بِإِبْدَاءِ زِينَتِهَا وإظهار محاسنها.

Dördüncü Mesele: Teberrücün hakikati, gizlenmesi gereken şeyi külfete girerek açığa vurmaktır; nitekim üzerinde örtü bulunmayan gemiye sefînetün bâricün (سَفِينَةٌ بَارِجٌ) denmesinden gelir. Berec (بَرَجٌ) ise, beyazı siyahını tamamen çevrelemiş olarak görünen ve hiçbir kısmı gizli kalmayan gözün genişliğidir; ancak bu lafız kadının ziynetini ve güzelliklerini göstererek erkeklere açılmasına has kılınmıştır.

[سورة النور (٢٤) : آية ٦١]

[Nûr Suresi (24), Âyet 61]

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)

{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Köre güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya da güçlük yoktur. Sizin için de gerek kendi evlerinizden, gerek babalarınızın evlerinden, gerek annelerinizin evlerinden, gerek erkek kardeşlerinizin evlerinden, gerek kız kardeşlerinizin evlerinden, gerek amcalarınızın evlerinden, gerek halalarınızın evlerinden, gerek dayılarınızın evlerinden, gerek teyzelerinizin evlerinden, gerek anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden, gerekse arkadaşlarınızın evlerinden yemenizde bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz vakit, Allah katından bereketli ve pek güzel bir sağlık dileği olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.” (61)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ إلى قوله أَوْ صَدِيقِكُمْ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

[Allah Teâlâ'nın { لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ } buyruğundan { أَوْ صَدِيقِكُمْ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bil ki bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ رَفْعِ الْحَرَجِ عَنِ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ فَقَالَ/ ابْنُ زَيْدٍ:

Birinci Mesele: Körden, topaldan ve hastadan güçlüğün kaldırılmasıyla neyin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Zeyd şöyle demiştir:

الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا حَرَجَ عَلَيْهِمْ وَلَا إِثْمَ فِي تَرْكِ الْجِهَادِ، وَقَالَ الْحَسَنُ نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ وَضَعَ اللَّه الْجِهَادَ عَنْهُ وَكَانَ أَعْمَى وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: أَنْ تَأْكُلُوا فَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا رُفِعَ الْحَرَجُ فِي ذَلِكَ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَحْظَرُونَ الْأَكْلَ مَعَ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ وَفِي هَذِهِ الْمَنَازِلِ، فاللَّه تَعَالَى رَفَعَ ذَلِكَ الْحَظْرَ وَأَزَالَهُ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمْ لِأَيِّ سَبَبٍ اعْتَقَدُوا ذَلِكَ الْحَظْرَ، أَمَّا فِي حَقِّ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ مَعَ الْأَعْمَى لِأَنَّهُ لَا يُبْصِرُ الطَّعَامَ الْجَيِّدَ فَلَا يَأْخُذُهُ، وَلَا مَعَ الْأَعْرَجِ لِأَنَّهُ لَا يَتَمَكَّنُ مِنَ الْجُلُوسِ فَإِلَى أَنْ يَأْكُلَ لُقْمَةً يَأْكُلُ غَيْرُهُ لُقْمَتَيْنِ، وَكَذَا الْمَرِيضُ لِأَنَّهُ لَا يَتَأَتَّى لَهُ أَنْ يَأْكُلَ كَمَا يَأْكُلُ الصَّحِيحُ، قَالَ الْفَرَّاءُ: فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ تَكُونُ (عَلَى) بِمَعْنَى فِي يَعْنِي لَيْسَ عَلَيْكُمْ فِي مُوَاكَلَةٍ هَؤُلَاءِ حَرَجٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعُمْيَانَ وَالْعُرْجَانَ وَالْمَرْضَى تَرَكُوا مُوَاكَلَةَ الْأَصِحَّاءِ، أَمَّا الْأَعْمَى فَقَالَ إِنِّي لَا أَرَى شَيْئًا فَرُبَّمَا آخُذُ الْأَجْوَدَ وَأَتْرُكُ الْأَرْدَأَ، وَأَمَّا الْأَعْرَجُ وَالْمَرِيضُ فَخَافَا أَنْ يُفْسِدَا الطَّعَامَ عَلَى الْأَصِحَّاءِ لِأُمُورٍ تَعْتَرِي الْمَرْضَى، وَلِأَجْلِ أَنَّ الْأَصِحَّاءَ يَتَكَرَّهُونَ مِنْهُمْ وَلِأَجْلِ أَنَّ الْمَرِيضَ رُبَّمَا حَمَلَهُ الشَّرَهُ عَلَى أَنْ يَتَعَلَّقَ نَظَرُهُ وَقَلْبُهُ بِلُقْمَةِ الْغَيْرِ، وَذَلِكَ مِمَّا يَكْرَهُهُ ذَلِكَ الْغَيْرُ فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ احْتَرَزُوا عَنْ مُوَاكَلَةِ الْأَصِحَّاءِ، فاللَّه تَعَالَى أَطْلَقَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعُبَيْدِ اللَّه بْنِ عَبْدِ اللَّه فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا إِذَا غَزَوْا خَلَّفُوا زَمْنَاهُمْ وَكَانُوا يُسَلِّمُونَ إِلَيْهِمْ مَفَاتِيحَ أَبْوَابِهِمْ وَيَقُولُونَ لَهُمْ قَدْ أَحْلَلْنَا لَكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِمَّا فِي بُيُوتِنَا فَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ قَالُوا لَا نَدْخُلُهَا وَهُمْ غَائِبُونَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رُخْصَةً لَهُمْ وَهَذَا قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂ فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ نَفْيُ الْحَرَجِ عَنِ الزَّمْنَى فِي أَكْلِهِمْ مِنْ بَيْتِ مَنْ يَدْفَعُ إِلَيْهِمُ الْمِفْتَاحَ إِذَا خَرَجَ إِلَى الْغَزْوِ وَرَابِعُهَا: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو وَذَلِكَ أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ غازيا وخلف بن مَالِكِ بْنِ زَيْدٍ عَلَى أَهْلِهِ فَلَمَّا رَجَعَ وَجَدَهُ مَجْهُودًا فَسَأَلَهُ عَنْ حَالِهِ فَقَالَ تَحَرَّجْتُ أَنْ آكُلَ مِنْ طَعَامِكَ بِغَيْرِ إِذْنِكَ، وَأَمَّا فِي حَقِّ سَائِرِ النَّاسِ فَذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: كَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَذْهَبُونَ بِالضُّعَفَاءِ وَذَوِي الْعَاهَاتِ إِلَى بُيُوتِ أَزْوَاجِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ وَقَرَابَاتِهِمْ وَأَصْدِقَائِهِمْ فَيُطْعِمُونَهُمْ مِنْهَا، فَلَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً [النِّسَاءِ: ٢٩] أَيْ بَيْعًا فَعِنْدَ ذَلِكَ امْتَنَعَ النَّاسُ أَنْ يَأْكُلَ بَعْضُهُمْ مِنْ طَعَامِ بَعْضٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الثَّانِي: قَالَ قَتَادَةُ: كَانَتِ الْأَنْصَارُ فِي أَنْفُسِهَا قَزَازَةٌ وَكَانَتْ لَا تَأْكُلُ مِنْ هَذِهِ الْبُيُوتِ إِذَا اسْتَغْنَوْا، قَالَ السُّدِّيُّ كَانَ الرَّجُلُ يَدْخُلُ بَيْتَ أَبِيهِ أَوْ بَيْتَ أَخِيهِ أَوْ أُخْتِهِ فَتُتْحِفُهُ الْمَرْأَةُ بِشَيْءٍ مِنَ الطَّعَامِ فَيَتَحَرَّجُ، لِأَنَّهُ لَيْسَ ثَمَّ رَبُّ الْبَيْتِ. فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الرُّخْصَةَ.

Kastedilen, cihadı terk etmelerinde kendilerine bir güçlük ve günah olmadığıdır. Hasan ise: Ayet İbn Ümmi Mektûm hakkında indi; Allah ondan cihadı kaldırdı, o ise kör idi demiştir. Bu görüş zayıftır; çünkü Allah Teâlâ bunun üzerine { أَنْ تَأْكُلُوا } “yemenizde” buyruğunu atfetmiş ve bununla güçlüğün ancak yemek konusunda kaldırıldığına dikkat çekmiştir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Bundan kastedilen şudur: İnsanlar bu üç zümreyle ve bu evlerde yemek yemeyi yasak sayıyorlardı; Allah Teâlâ da bu yasağı kaldırdı ve giderdi. Onların bu yasağı hangi sebepten dolayı benimsedikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kör, topal ve hasta hakkındaki sebeplere gelince, bunda birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Körle birlikte yemiyorlardı; çünkü o iyi yemeği göremez ve onu alamazdı. Topalla da yemiyorlardı; çünkü o düzgün oturamazdı da o bir lokma yiyinceye kadar başkası iki lokma yerdi. Hasta da böyledir; çünkü o sağlam kimsenin yediği gibi yemeye güç yetiremezdi. Ferrâ şöyle demiştir: Bu tefsire göre [ayetteki] 'alâ' (عَلَى) edatı 'fî' (فِي) manasındadır; yani 'bunlarla birlikte yemek yemenizde size bir güçlük yoktur' demektir. İkincisi: Körler, topallar ve hastalar sağlam kimselerle birlikte yemek yemeyi terk etmişlerdi. Köre gelince, o: 'Ben hiçbir şey görmüyorum, belki en iyisini alır, en kötüsünü bırakırım' derdi. Topal ve hasta ise, hastalara arız olan hallerden ötürü sağlam kimselerin yemeğini ifsat etmekten, sağlam kimselerin kendilerinden tiksinmesinden ve hastayı hırsın başkasının lokmasına gözünü ve gönlünü dikmeye sevk edebileceğinden —ki bu da o kimsenin hoşlanmadığı bir şeydir— korkarlardı. İşte bu sebeplerden ötürü sağlam kimselerle birlikte yemek yemekten sakındılar; Allah Teâlâ da onlara bu konuda serbestlik tanıdı. Üçüncüsü: Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb ve Ubeydullâh b. Abdillâh'tan bu ayet hakkında şöyle rivayet etmiştir: Müslümanlar savaşa çıktıklarında geride kötürümlerini bırakırlar, kapılarının anahtarlarını onlara teslim ederler ve kendilerine: 'Evlerimizde bulunan şeylerden yemenizi size helal kıldık' derlerdi. Onlar ise bundan çekinirler ve 'Onlar yokken evlerine girmeyiz' derlerdi; bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak bu ayet indi. Bu, Âişe radıyallâhu anhâ'nın kavlidir. Buna göre ayetin manası, savaşa çıktığı vakit anahtarı kendilerine teslim eden kimsenin evinden yemek hususunda kötürümlerden güçlüğün nefyedilmesidir. Dördüncüsü: İbn Abbâs ve Mukātil b. Hayyân'dan nakledildiğine göre bu ayet Hâris b. Amr hakkında inmiştir; şöyle ki o, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıkmış ve Mâlik b. Zeyd'i ailesinin başına bırakmıştı. Döndüğünde onu bitkin bir halde buldu ve durumunu sordu; o da 'Senin iznin olmadan yemeğinden yemeye çekindim' dedi. Diğer insanlar hakkındaki sebebe gelince, iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Müminler zayıfları ve engellileri eşlerinin, çocuklarının, akrabalarının ve arkadaşlarının evlerine götürüp oralardan onları doyururlardı. Allah Teâlâ'nın: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak ticaret olması müstesna” [Nisâ: 29] yani satış olması müstesna buyruğu inince, insanlar birbirinin yemeğinden yemekten geri durdular; bunun üzerine bu ayet indi. İkincisi: Katâde şöyle demiştir: Ensarın içinde bir çekingenlik vardı; zengin olduklarında bu evlerden yemezlerdi. Süddî ise şöyle demiştir: Adam babasının, erkek kardeşinin yahut kız kardeşinin evine girerdi de kadın ona yiyecek bir şey ikram ederdi; fakat ev sahibi orada bulunmadığı için çekinirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ruhsatı indirdi.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ الْحَرَجُ فِي اللُّغَةِ الضِّيقُ وَمَعْنَاهُ فِي الدِّينِ الْإِثْمُ.

İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Harec (الْحَرَجُ) lügatte darlık, dindeki anlamı ise günahtır.

المسألة الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَبَاحَ الْأَكْلَ لِلنَّاسِ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى/ أَنَّ إِبَاحَةَ الْأَكْلِ لَا تَتَوَقَّفُ عَلَى الِاسْتِئْذَانِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ فَنُقِلَ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ الْأَكْلَ مُبَاحٌ وَلَكِنْ لَا يَجْمُلُ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: كَانَ ذَلِكَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ

Üçüncü Mesele: O Sübhânehu bu yerlerden insanların yemek yemesini mubah kılmıştır; ayetin zahiri ise yemek yemenin mubah olmasının izin istemeye bağlı olmadığına delalet eder. Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Katâde'den yemenin mubah olduğu fakat şık olmadığı nakledilmiştir; âlimlerin çoğunluğu ise bunu reddetmiş, sonra da şu vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bu durum İslâm'ın ilk dönemindeydi, sonra bu,

بِقَوْلِهِ ﵊: «لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا عَنْ طِيبِ نَفْسٍ مِنْهُ»

O aleyhisselâm'ın «Müslüman bir kimsenin malı, ancak kendi gönül rızasıyla helal olur» buyruğuyla neshedildi.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا النَّسْخِ قَوْلُهُ: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الْأَحْزَابِ: ٥٣] وَكَانَ فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ مَنْ لَهُنَّ الْآبَاءُ وَالْإِخْوَةُ

Bu neshe delalet eden hususlardan biri de O'nun: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “Peygamber'in evlerine, yemeğe çağrılmaksızın ve vaktine bakmaksızın girmeyin” [Ahzâb: 53] buyruğudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri arasında babaları, erkek kardeşleri

وَالْأَخَوَاتُ، فَعَمَّ بِالنَّهْيِ عَنْ دُخُولِ بُيُوتِهِنَّ إِلَّا بَعْدَ الْإِذْنِ فِي الدُّخُولِ وَفِي الْأَكْلِ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّمَا أَذِنَ تَعَالَى فِي هَذَا لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَكُونُوا يَمْنَعُونَ قَرَابَاتِهِمْ هَؤُلَاءِ مِنْ أَنْ يَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِهِمْ حَضَرُوا أَوْ غَابُوا، فَجَازَ أَنْ يُرَخِّصَ فِي ذَلِكَ، قُلْنَا لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِ هَؤُلَاءِ الْأَقَارِبِ بِالذِّكْرِ مَعْنًى لَأَنَّ غَيْرَهُمْ كَهُمْ فِي ذَلِكَ الثَّانِي:

ve kız kardeşleri olanlar vardı; dolayısıyla hem girme hem de yeme konusunda izin verilmedikçe onların evlerine girmeyi genel olarak yasaklamıştır. Şayet: 'Allah Teâlâ buna ancak Müslümanların bu akrabalarını gerek hazır bulunduklarında gerekse bulunmadıklarında kendi evlerinden yemekten men etmedikleri için izin vermiştir; dolayısıyla bunda ruhsat tanınması câiz olmuştur' denilirse, biz deriz ki: Eğer durum böyle olsaydı bu akrabaların özellikle zikredilmesinin bir manası olmazdı; zira başkaları da bu konuda onlar gibidir. İkincisi:

قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الْمُرَادُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَقَارِبِ إِذَا لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى نَهَى مِنْ قَبْلُ عَنْ مُخَالَطَتِهِمْ بِقَوْلِهِ: لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَبَاحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا حَظَرَهُ هُنَاكَ، قَالَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَمْرٌ بِالتَّسْلِيمِ عَلَى أَهْلِ الْبُيُوتِ فَقَالَ: حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النور: ٢٧] وَفِي بُيُوتِ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ لَمْ يَأْمُرْ بِذَلِكَ، بَلْ أَمَرَ أَنْ يُسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِثْبَاتُ الْإِبَاحَةِ فِي الْجُمْلَةِ، لَا إِثْبَاتُ الْإِبَاحَةِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا عَلِمَ بِالْعَادَةِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ تَطِيبُ أَنْفُسُهُمْ بِأَكْلِ مَنْ يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ وَالْعَادَةُ كَالْإِذْنِ فِي ذَلِكَ، فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ خَصَّهُمُ اللَّه بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْعَادَةَ فِي الْأَغْلَبِ تُوجَدُ فِيهِمْ وَلِذَلِكَ ضَمَّ إِلَيْهِمُ الصَّدِيقَ، وَلَمَّا عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْإِبَاحَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لِأَجْلِ حُصُولِ الرِّضَا فِيهَا، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْقَوْلِ بِالنَّسْخِ.

Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Bu akrabalardan kasıt, mümin olmadıkları zamandır. Çünkü Allah Teâlâ daha önce: { لَا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun, Allah'a ve Resûlüne karşı gelenlerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin” [Mücâdele: 22] buyruğuyla onlarla içli dışlı olmayı yasaklamıştı; sonra O Sübhânehu bu ayette orada yasakladığı şeyi mubah kıldı. Dedi ki: Buna delil, bu surede ev halkına selam verme emrinin bulunması ve O'nun: { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “izin alıp halkına selam vermedikçe” [Nûr: 27] buyurması, zikredilen bu kimselerin evlerinde ise bunu emretmeyip bilakis kendi kendilerine selam vermelerini emretmiş olmasıdır. Netice olarak, bu ayetten maksat mubahlığı her vakitte değil, genel olarak (aslen) sabit kılmaktır. Üçüncüsü: Âdeten bilindiği üzere bu kimselerin yanlarına giren kişinin yemesinden gönülleri hoşnut olur ve âdet de bu konuda izin gibidir. Dolayısıyla Allah'ın onları özellikle zikretmesinin sebebi, bu âdetin çoğunlukla onlarda bulunmasıdır; bu yüzden onların yanına arkadaşı da katmıştır denilebilir. Biz bu mubahlığın bu surette ancak rızanın bulunmasından ötürü hasıl olduğunu bildiğimiz için nesh görüşüne ihtiyaç yoktur.