Binûn

Furkân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المسألة الْأُولَى: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِثْبَاتِ الِاسْتِحْقَاقِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اسْمَ الْجَزَاءِ لَا يَتَنَاوَلُ إِلَّا الْمُسْتَحِقَّ، فَأَمَّا الْوَعْدُ بِمَحْضِ التَّفْضِيلِ فَإِنَّهُ لَا يُسَمَّى جَزَاءً، وَالثَّانِي: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْجَزَاءِ الْأَمْرَ الَّذِي يَصِيرُونَ إِلَيْهِ بِمُجَرَّدِ الْوَعْدِ فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى بَيْنَ قوله: جَزاءً وبين قوله: مَصِيراً تَفَاوُتٌ فَيَصِيرُ ذَلِكَ تَكْرَارًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ. قَالَ أَصْحَابُنَا ﵏ لَا نِزَاعَ فِي كَوْنِهِ جَزاءً، إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّ كَوْنَهُ جَزَاءً ثَبَتَ بِالْوَعْدِ أَوْ بِالِاسْتِحْقَاقِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى التَّعْيِينِ.

Birinci Mesele: Mutezile, istihkakı (hak etmeyi) ispat hususunda bu ayetle iki yönden delil getirmiştir: Birincisi: Cezâ (karşılık/mükâfat) ismi ancak hak edilen şeyi kapsar. Sırf lütuf ve ihsan olan vaat ise cezâ olarak adlandırılmaz. İkincisi: Eğer cezâdan maksat sırf vaat sebebiyle varacakları durum olsaydı, o takdirde O'nun: {جَزاءً} “bir mükâfat” kavli ile {مَصِيراً} “varılacak bir yer” kavli arasında bir fark kalmaz ve bu faydasız bir tekrar olurdu. Ashabımız [rahimehumullâh] şöyle demiştir: Onun bir cezâ (karşılık) olduğu hususunda ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak onun cezâ oluşunun vaatle mi yoksa hak etmeyle mi sabit olduğu hususundadır ve ayette bunu tayin eden bir delil yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَعْفُو عَنْ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

İkinci Mesele: Mutezile, ayetin Allah Teâlâ'nın büyük günah işleyeni affetmeyeceğine iki yönden delalet ettiğini söylemiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مُسْتَحِقًّا لِلثَّوَابِ، لِأَنَّ الثَّوَابَ هُوَ النَّفْعُ الدَّائِمُ الْخَالِصُ عَنْ شَوْبِ الضَّرَرِ، وَالْعِقَابُ هُوَ الضَّرَرُ الدَّائِمُ الْخَالِصُ عَنْ شَوْبِ النَّفْعِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ، وَمَا كَانَ مُمْتَنِعَ الْوُجُودِ امْتَنَعَ أَنْ يَحْصُلَ اسْتِحْقَاقُهُ، فَإِذَنْ مَتَى ثَبَتَ اسْتِحْقَاقُ الْعِقَابِ وَجَبَ أَنْ يَزُولَ اسْتِحْقَاقُ الثَّوَابِ فَنَقُولُ: لَوْ عَفَا اللَّه عَنْ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يُخْرِجَهُ مِنَ النَّارِ وَلَا يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ لِأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِمَّا أَنْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ أَوْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Birincisi: Büyük günah işleyen kimse cezayı hak eder; dolayısıyla sevabı hak etmemesi gerekir. Çünkü sevap, zarar şaibesinden arınmış sürekli faydadır; ceza ise fayda şaibesinden arınmış sürekli zarardır. İkisinin bir arada bulunması imkânsızdır. Varlığı imkânsız olan bir şeyin ise hak edilmesi de imkânsızdır. Öyleyse cezanın hak edildiği sabit olunca, sevabı hak etmenin zail olması gerekir. Deriz ki: Şayet Allah büyük günah işleyeni affetseydi, ya onu cehennemden çıkarıp cennete sokmazdı -ki bu icma ile batıldır; zira kıyamet gününde mükelleflerin ya cennet ehlinden ya da cehennem ehlinden olacağı hususunda icma etmişlerdir, çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:-

فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشُّورَى: ٧] وَإِمَّا أَنْ يُخْرِجَهُ مِنَ النَّارِ وَيُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْجَنَّةَ حَقُّ الْمُتَّقِينَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَمَصِيراً فَجَعَلَ الْجَنَّةَ لَهُمْ وَمُخْتَصَّةً بِهِمْ وَبَيَّنَ أَنَّهَا إِنَّمَا كَانَتْ لَهُمْ لِكَوْنِهَا جَزَاءً لَهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ فَكَانَتْ حَقًّا لَهُمْ، وَإِعْطَاءُ حَقِّ الْإِنْسَانِ لِغَيْرِهِ لَا يَجُوزُ، وَلَمَّا بَطَلَتِ الْأَقْسَامُ ثَبَتَ أَنَّ الْعَفْوَ غَيْرُ جَائِزٍ أَجَابَ أَصْحَابُنَا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: الْمُتَّقُونَ يَرْضَوْنَ بِإِدْخَالِ اللَّه أَهْلَ الْعَفْوِ فِي الْجَنَّةِ؟

{فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ} “Bir kısmı cennette, bir kısmı da çılgın alevli cehennemdedir” [Şûrâ 7]. Ya da onu cehennemden çıkarıp cennete sokardı; bu da batıldır, zira Allah Teâlâ'nın: {كانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَمَصِيراً} “Orası onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yer olmuştur” kavli gereğince cennet takva sahiplerinin hakkıdır. Çünkü O, cenneti onlara kılmış ve onlara hasretmiştir; amellerine bir karşılık olması sebebiyle oranın onlara ait olduğunu açıklamıştır, böylece cennet onların hakkı olmuştur. Bir insanın hakkının başkasına verilmesi ise caiz değildir. Şıklar batıl olunca affın caiz olmadığı sabit olur. Ashabımız şöyle cevap vermiştir: "Takva sahipleri, Allah'ın af ehlini cennete sokmasına razı olurlar" denilmesi niçin caiz olmasın?

فَحِينَئِذٍ لَا يَمْتَنِعُ دُخُولُهُمْ فِيهَا، الوجه الثَّانِي: قَالُوا: الْمُتَّقِي فِي عُرْفِ الشَّرْعِ مُخْتَصٌّ بِمَنِ اتَّقَى الْكُفْرَ وَالْكَبَائِرَ، وَإِنِ اخْتَلَفْنَا فِي أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ هَلْ يُسَمَّى مُؤْمِنًا أَمْ لَا، لَكِنَّا اتَّفَقْنَا عَلَى أَنَّهُ لَا يُسَمَّى مُتَّقِيًا، ثم قال فِي وَصْفِ الْجَنَّةِ إِنَّهَا كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا وَهَذَا لِلْحَصْرِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهَا مَصِيرٌ لِلْمُتَّقِينَ لَا لِغَيْرِهِمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَدْخُلَهَا صَاحِبُ الْكَبِيرَةِ، قُلْنَا أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ صَرِيحٌ فِي الْوَعِيدِ فَتَخُصُّهُ بِآيَاتِ الْوَعْدِ.

Bu takdirde onların oraya girmesi imkânsız olmaz. İkinci Yön: Şöyle dediler: Şeriat örfünde müttakî (takva sahibi), küfürden ve büyük günahlardan sakınan kimseye mahsustur. Büyük günah işleyenin mümin olarak isimlendirilip isimlendirilemeyeceği hususunda ihtilaf etmiş olsak bile, onun müttakî olarak isimlendirilmeyeceği hususunda ittifak ettik. Sonra Allah cennetin vasfında onun onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yer olduğunu söylemiştir ki bu hasr (sınırlama) bildirir. Anlamı, orası başkalarının değil takva sahiplerinin varacağı yerdir. Böyle olunca büyük günah işleyenin oraya girmemesi gerekir. Biz de deriz ki: Bu konudaki en ileri husus, bu umumun tehdit (vaîd) bildirmede açık olmasıdır; öyleyse sen onu vaat ayetleriyle tahsis edersin.

المسألة الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ الْجَنَّةَ سَتَصِيرُ لِلْمُتَّقِينَ جَزَاءً وَمَصِيرًا، لَكِنَّهَا بعد ما صَارَتْ كَذَلِكَ، فَلِمَ قَالَ اللَّه تَعَالَى: كانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَمَصِيراً؟ جَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَا وَعَدَ اللَّه فَهُوَ فِي تَحَقُّقِهِ كَأَنَّهُ قَدْ كَانَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ مَكْتُوبًا فِي اللَّوْحِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُمُ/ اللَّه تَعَالَى بِأَزْمِنَةٍ مُتَطَاوِلَةٍ أَنَّ الْجَنَّةَ جَزَاؤُهُمْ وَمَصِيرُهُمْ.

Üçüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: "Cennet takva sahipleri için ileride bir mükâfat ve varılacak bir yer olacaktır, fakat henüz öyle olmamıştır; o hâlde Allah Teâlâ niçin: {كانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَمَصِيراً} [Orası onlar için bir mükâfat ve varılacak bir yer olmuştur] buyurmuştur?" Bunun cevabı iki yöndendir: Birincisi: Allah'ın vadettiği şey, kesinliği bakımından sanki vuku bulmuş gibidir. İkincisi: Allah Teâlâ onları yaratmadan çok uzun zaman önce Levh'te cennetin onların mükâfatı ve varacakları yer olduğu yazılmıştı.

أَمَّا قوله تعالى: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ خالِدِينَ فهو نطير قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ

Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ خالِدِينَ} “Onlar için orada ebedî kalıcılar olarak diledikleri her şey vardır” kavline gelince; bu, O'nun şu kavlinin benzeridir: {وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ}

[فُصِّلَتْ: ٣١] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

“Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir” [Fussilet 31]. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ أَهْلُ الدَّرَجَاتِ النَّازِلَةِ إِذَا شَاهَدُوا الدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةَ لَا بُدَّ وَأَنْ يُرِيدُوهَا، فَإِذَا سَأَلُوهَا رَبَّهُمْ، فَإِنْ أَعْطَاهُمْ إِيَّاهَا لَمْ يَبْقَ بَيْنَ النَّاقِصِ وَالْكَامِلِ تَفَاوُتٌ فِي الدَّرَجَةِ، وَإِنْ لَمْ يُعْطِهَا قَدَحَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ فِيها مَا يَشاؤُنَ وَأَيْضًا فَالْأَبُ إِذَا كَانَ وَلَدُهُ فِي دَرَجَاتِ النِّيرَانِ وَأَشَدُّ الْعَذَابِ إِذَا اشْتَهَى أَنْ يُخَلِّصَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَسْأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُخَلِّصَهُ مِنْهُ، فَإِنْ فَعَلَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ قَدَحَ فِي أَنَّ عَذَابَ الْكَافِرِ مُخَلَّدٌ، وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَدَحَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ

Birinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Aşağı derecelerde olanlar yüksek dereceleri gördüklerinde mutlaka onları isterler; onları Rablerinden istediklerinde, eğer [Rableri] onlara bunu verirse eksik ile kâmil olan arasında derece bakımından bir fark kalmaz; şayet vermezse bu durum O'nun: {لَهُمْ فِيها مَا يَشاؤُنَ} “Onlar için orada diledikleri her şey vardır” kavline halel getirir. Keza evladı cehennemin derekelerinde ve en şiddetli azapta olan bir baba, Allah Teâlâ'nın onu o azaptan kurtarmasını arzuladığında mutlaka Rabbinden onu kurtarmasını isteyecektir; şayet Allah Teâlâ bunu yaparsa kâfirin azabının ebedî oluşuna halel gelir; şayet yapmazsa bu durum O'nun: {وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ} “Orada canlarınızın çektiği her şey sizindir” kavline

وفي قوله: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ وَجَوَابُهُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى يُزِيلُ ذَلِكَ الْخَاطِرَ عَنْ قُلُوبِ أَهْلِ الْجَنَّةِ بَلْ يَكُونُ اشْتِغَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمَا فِيهِ مِنَ اللَّذَّاتِ شَاغِلًا عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى حَالِ غَيْرِهِ.

ve: {لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ} “Onlar için orada diledikleri her şey vardır” kavline halel getirir. Cevap şudur: Allah Teâlâ bu düşünceyi cennet ehlinin kalplerinden giderir; bilakis onlardan her birinin içinde bulunduğu lezzetlerle meşgul olması, başkasının hâline dönüp bakmaktan onu alıkoyar.

المسألة الثَّانِيَةُ: شَرْطُ نَعِيمِ الْجَنَّةِ أَنْ يَكُونَ دَائِمًا، إِذْ لَوِ انْقَطَعَ لَكَانَ مَشُوبًا بِضَرْبٍ مِنَ الْغَمِّ وَلِذَلِكَ قَالَ الْمُتَنَبِّي:

İkinci Mesele: Cennet nimetinin şartı sürekli olmasıdır. Zira kesilseydi, bir tür kederle karışık olurdu. Nitekim Mütenebbî şöyle demiştir:

أَشَدُّ الْغَمِّ عِنْدِي فِي سُرُورٍ ... تَيَقَّنَ عَنْهُ صَاحِبُهُ انْتِقَالَا

Bana göre en şiddetli keder, sahibinin yok olup gideceğini kesin olarak bildiği bir sevinçtedir.

وَلِذَلِكَ اعْتَبَرَ الْخُلُودَ فِيهِ فَقَالَ: لَهُمْ فِيها مَا يَشاؤُنَ خالِدِينَ.

İşte bu yüzden orada ebedî kalmayı muteber saymış ve: {لَهُمْ فِيها مَا يَشاؤُنَ خالِدِينَ} “Orada ebedî kalıcılar olarak diledikleri her şey onlarındır” buyurmuştur.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ كَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْمُرَادَاتِ بِأَسْرِهَا لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْجَنَّةِ فَأَمَّا فِي غَيْرِهَا فَلَا يَحْصُلُ ذَلِكَ، بَلْ لَا بُدَّ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَنْ تَكُونَ رَاحَاتُهَا مَشُوبَةً بِالْجِرَاحَاتِ، وَلِذَلِكَ

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ} “Orada diledikleri her şey onlarındır” kavli, murat edilen şeylerin tamamının gerçekleşmesinin ancak cennette olacağına, cennetin dışındaysa bunun gerçekleşmeyeceğine dair bir uyarı gibidir; bilakis dünyadaki rahatlıkların mutlaka yaralarla/acı kederlerle karışık olması kaçınılmazdır. Nitekim

قَالَ ﵇: «مَنْ طَلَبَ مَا لَمْ يُخْلَقْ أَتْعَبَ نَفْسَهُ وَلَمْ يُرْزَقْ، فَقِيلَ وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّه؟ فَقَالَ سُرُورُ يَوْمٍ» .

O [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: "Yaratılmamış olanı arayan kimse kendini yorar ve ona rızık olarak da verilmez." "O nedir ey Allah'ın Resulü?" denilince: "Tam bir günün [kesintisiz] sevinci" buyurdu.

أَمَّا قَوْلُهُ: كانَ عَلى رَبِّكَ وَعْداً مَسْؤُلًا فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: {كانَ عَلى رَبِّكَ وَعْداً مَسْؤُلًا} “Bu, Rabbinin üzerine istenen/sorumluluğu üstlenilen bir vaat olmuştur” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَلِمَةُ (عَلَى) لِلْوُجُوبِ

Birinci Mesele: “Alâ” (عَلَى) kelimesi vücub (gereklilik/zorunluluk) bildirir.

قَالَ ﵇: «مَنْ نَذَرَ وَسَمَّى فَعَلَيْهِ الْوَفَاءُ بِمَا سَمَّى»

[Nitekim Peygamber] aleyhisselâm: "Kim adakta bulunur ve [adadığı şeyi] isimlendirip belirlerse, belirlediği şeyi yerine getirmek onun üzerine bir borçtur" buyurmuştur.

فَقَوْلُهُ:

Dolayısıyla O'nun:

كانَ عَلى رَبِّكَ يُفِيدُ أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَالْوَاجِبُ هُوَ الَّذِي لَوْ لَمْ يُفْعَلْ لَاسْتَحَقَّ تَارِكُهُ بِفِعْلِهِ الذَّمَّ، أَوْ أَنَّهُ الَّذِي يَكُونُ عَدَمُهُ مُمْتَنِعًا، فَإِنْ كَانَ الْوُجُوبُ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ كَانَ تَرْكُهُ مُحَالًا، لِأَنَّ تَرْكَهُ لَمَّا

{كانَ عَلى رَبِّكَ} “Rabbinin üzerine olmuştur” kavli, bunun Allah Teâlâ üzerine vacip olduğunu ifade eder. Vacip ise yapılmadığı takdirde terk edenin bu fiilinden dolayı kınanmayı hak ettiği veya yokluğu imkânsız olan şeydir. Şayet vücub birinci açıklamaya göre olursa onun terki muhaldir; çünkü onun terki

اسْتَلْزَمَ اسْتِحْقَاقَ الذَّمِّ وَاسْتِحْقَاقُ اللَّه تَعَالَى الذَّمَّ مُحَالٌ، وَمُسْتَلْزَمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ كَانَ ذَلِكَ التَّرْكُ مُحَالًا وَالْمُحَالُ غَيْرُ مَقْدُورٍ، فَلَمْ يَكُنِ اللَّه تَعَالَى قَادِرًا عَلَى أَنْ لَا يَفْعَلَ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُلْجَأً إِلَى الْفِعْلِ، وَإِنْ كَانَ الْوُجُوبُ عَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يُقَالَ الْوَاجِبُ مَا يَكُونُ عَدَمُهُ مُمْتَنِعًا يَكُونُ الْقَوْلُ بِالْإِلْجَاءِ لَازِمًا، فَلَمْ يَكُنِ اللَّه قَادِرًا، فَإِنْ قِيلَ إِنَّهُ ثَبَتَ بِحُكْمِ الْوَعْدِ، فَنَقُولُ لَوْ لم يفعل لا نقلب خَبَرُهُ الصِّدْقُ كَذِبًا وَعِلْمُهُ جَهْلًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَالْمُؤَدِّي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ فَالتَّرْكُ مُحَالٌ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مُلْجَأً إِلَى الْفِعْلِ وَالْمُلْجَأُ إِلَى الْفِعْلِ لَا يَكُونُ قَادِرًا، وَلَا يَكُونُ مُسْتَحِقًّا لِلثَّنَاءِ وَالْمَدْحِ، / تَمَامُ السُّؤَالِ وَجَوَابُهُ: أَنَّ فِعْلَ الشَّيْءِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ فِعْلِهِ وَعَنِ الْعِلْمِ بِفِعْلِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْفِعْلُ فِعْلًا لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ، فَكَانَ قَادِرًا وَمُسْتَحِقًّا لِلثَّنَاءِ وَالْمَدْحِ.

kınanmayı hak etmeyi gerektirdiğinden ve Allah Teâlâ'nın kınanmayı hak etmesi muhal olup muhali gerektiren şey de muhal olduğundan, o terk muhal olurdu; muhal ise kudret dahilinde değildir. Dolayısıyla Allah Teâlâ yapmamaya kâdir olamazdı ve fiile mecbur (mülce') olması gerekirdi. Şayet vücub ikinci açıklamaya göre olup vacip, "yokluğu imkânsız olan şeydir" denilirse yine icbar (ilcâ) fikrini kabul etmek gerekecektir ve Allah kâdir olmayacaktır. Eğer: "Bu, vaat hükmüyle sabit olmuştur" denilirse deriz ki: Şayet yapmasaydı O'nun doğru haberi yalana, ilmi ise cehalete dönüşürdü; bu ise muhaldir ve muhale götüren şey de muhaldir; dolayısıyla terk muhal olur ve O'nun fiile mecbur olması gerekir; fiile mecbur olan ise kâdir olamaz, övgü ve senayı hak edemez. -Sorunun tamamı budur.- Cevap ise şudur: Bir şeyin fiili, onun yapıldığını haber vermekten ve onun yapıldığına dair ilimden öncedir; dolayısıyla bu fiil icbar yoluyla olmayan bir fiil olur, böylece O kâdirdir ve övgü ile senayı hak edendir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَعْداً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ حَصَلَتْ بِحُكْمِ الْوَعْدِ لَا بِحُكْمِ الِاسْتِحْقَاقِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ.

İkinci Mesele: O'nun: {وَعْداً} “bir vaat” kavli, cennetin hak etme (istihkak) hükmüyle değil, vaat hükmüyle elde edildiğine delalet eder; bunun açıklaması daha önce geçmişti.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مَسْؤُلًا ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ سَأَلُوهُ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٤] ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُكَلَّفِينَ سَأَلُوهُ بِلِسَانِ الْحَالِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا تَحَمَّلُوا الْمَشَقَّةَ الشَّدِيدَةَ فِي طَاعَتِهِ كَانَ ذَلِكَ قَائِمًا مَقَامَ السُّؤَالِ، قَالَ الْمُتَنَبِّي:

Üçüncü Mesele: O'nun: {مَسْؤُلًا} “istenen/sorulan” kavli hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Mükellefler bunu: {رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ} “Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver” [Âl-i İmrân 194] diyerek istemişlerdir. İkincisi: Mükellefler bunu hâl diliyle istemişlerdir; çünkü O'na itaatte şiddetli meşakkate katlandıklarında bu, isteme yerine geçmiştir. Nitekim Mütenebbî şöyle demiştir:

وَفِي النَّفْسِ حَاجَاتٌ وَفِيكَ فَطَانَةٌ ... سُكُوتِي كَلَامٌ عِنْدَهَا وَخِطَابُ

Gönülde nice ihtiyaçlar var, sende de anlayış... Bu durumda suskunluğum bir söz ve hitaptır.

وَثَالِثُهَا: الْمَلَائِكَةُ سَأَلُوا اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ [غافر: ٨] ورابعها:

Üçüncüsü: Melekler Allah Teâlâ'dan bunu: {رَبَّنا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Rabbimiz! Onları Adn cennetlerine koy” [Mü'min/Gâfir 8] diyerek istemişlerdir. Dördüncüsü:

وَعْداً مَسْؤُلًا أي واجبا، يقال لأعطينك ألفا وعدا مسؤولا أي واجبا وإن لم تسأل، قال الْفَرَّاءُ. وَسَائِرُ الْوُجُوهِ أَقْرَبُ مِنْ هَذَا لِأَنَّ سَائِرَ الْوُجُوهِ أَقْرَبُ إِلَى الْحَقِيقَةِ، وَمَا قَالَهُ الفراء مجاز وخامسها: مسؤولا أي من حقه أن يكون مسؤولا لِأَنَّهُ حَقٌّ وَاجِبٌ، إِمَّا بِحُكْمِ الِاسْتِحْقَاقِ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، أَوْ بِحُكْمِ الْوَعْدِ عَلَى قَوْلِ أهل السنة.

{وَعْداً مَسْؤُلًا} yani vacip demektir. Ferrâ şöyle demiştir: "Sen istemesen de mutlaka yerine getirilmesi gereken bir vaat olarak sana bin [dirhem] vereceğim" denilir. Diğer vecihler bundan daha yakındır; çünkü diğer vecihler hakikate daha yakındır, Ferrâ'nın dediği ise mecazdır. Beşincisi: {مَسْؤُلًا} yani Mutezile'nin görüşüne göre hak etme hükmüyle, Ehl-i Sünnet'in görüşüne göre ise vaat hükmüyle vacip bir hak olduğu için istenmesi hak olan şeydir.

[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ١٧ الى ٢٠]

[Furkân Suresi (25), 17-20. Ayetler]

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ (١٧) قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكانُوا قَوْماً بُوراً (١٨) فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلا نَصْراً وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذاباً كَبِيراً (١٩) وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً (٢٠)

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ (١٧) قالُوا سُبْحانَكَ مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكانُوا قَوْماً بُوراً (١٨) فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلا نَصْراً وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذاباً كَبِيراً (١٩) وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً (٢٠)} “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün [Allah], 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?' der. (17) Onlar derler ki: 'Seni tenzih ederiz! Senden başka dostlar edinmek bize yakışmazdı. Fakat sen onları ve babalarını o kadar nimetlendirdin ki sonunda [seni] anmayı unuttular ve helak olmuş bir topluluk oldular.' (18) [Allah inkârcılara şöyle der:] 'İşte [taptıklarınız], söyledikleriniz konusunda sizi yalancı çıkardılar. Artık ne [azabı] savmaya ne de bir yardıma güç yetirebilirsiniz. İçinizden kim zulmederse ona büyük bir azap tattırırız.' (19) Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı. Birbirinizi sabredecek misiniz diye deneme vesilesi kıldık. Rabbin her şeyi hakkıyla görendir. (20)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ] اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً [الْفُرْقَانِ: ٣] ثم هاهنا مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün [Allah], 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?' der” Kavli Hakkında] Bil ki Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} “Onları toplayacağı gün” kavli, O'nun: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً} “O'ndan başka ilahlar edindiler” [Furkân 3] kavline racidir. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: يَحْشُرُهُمْ فَنَقُولُ كِلَاهُمَا بِالنُّونِ وَالْيَاءِ وَقُرِئَ نَحْشِرُهُمْ بِكَسْرِ الشِّينِ.

Birinci Mesele: {يَحْشُرُهُمْ} hakkında deriz ki; hem nun ile hem de yâ ile [yani {يَحْشُرُهُمْ} ve {نَحْشُرُهُمْ} şeklinde] okunmuştur; ayrıca şın harfinin kesresiyle {نَحْشِرُهُمْ} şeklinde de okunmuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَما يَعْبُدُونَ أَنَّهَا الْأَصْنَامُ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي أَنَّهُ مَنْ عُبِدَ مِنَ الْأَحْيَاءِ كَالْمَلَائِكَةِ وَالْمَسِيحِ وَغَيْرِهِمَا، لِأَنَّ الْإِضْلَالَ وَخِلَافَهُ مِنْهُمْ يَصِحُّ فَلِأَجْلِ هَذَا اخْتَلَفُوا، فَمِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْأَوْثَانِ، فَإِنْ قِيلَ لَهُمُ الْوَثَنُ جَمَادٌ فَكَيْفَ خَاطَبَهُ اللَّه تَعَالَى، وَكَيْفَ قَدَرَ عَلَى الْجَوَابِ؟

İkinci Mesele: O'nun: {وَما يَعْبُدُونَ} “taptıkları şeyleri” kavlinin zahiri bunların putlar olduğunu; {فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي} “[Allah], 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız?' der” kavlinin zahiri ise melekler, Mesih ve diğerleri gibi dirilerden tapınılan kimseler olduğunu gösterir. Çünkü saptırmak ve bunun zıddı ancak onlardan sahih olur. İşte bu sebeple ihtilaf etmişlerdir; insanlardan bir kısmı bunu putlara hamletmiştir. Şayet onlara: "Put cansızdır; Allah Teâlâ ona nasıl hitap etti ve o nasıl cevap vermeye güç yetirdi?" denilirse;

فَعِنْدَ ذَلِكَ ذَكَرُوا وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَخْلُقُ فِيهِمُ الْحَيَاةَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يُخَاطِبُهُمْ فَيَرُدُّونَ الْجَوَابَ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْكَلَامُ لَا بِالْقَوْلِ اللِّسَانِيِّ بَلْ عَلَى سَبِيلِ لِسَانِ الْحَالِ كَمَا ذَكَرَ بَعْضُهُمْ فِي تَسْبِيحِ الْمَوَاتِ وَكَلَامِ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ، وَكَمَا قِيلَ: سَلِ الْأَرْضَ مَنْ شَقَّ أَنْهَارَكِ، وَغَرَسَ أَشْجَارَكِ؟ فَإِنْ لَمْ تُجِبْكَ حِوَارًا، أَجَابَتْكَ اعْتِبَارًا! وَأَمَّا الْأَكْثَرُونَ فَزَعَمُوا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْمَلَائِكَةُ وَعِيسَى وَعُزَيْرٌ ﵈، قَالُوا وَيَتَأَكَّدُ هَذَا الْقَوْلُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سَبَأٍ: ٤٠] وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: لَفْظَةُ (مَا) لَا تُسْتَعْمَلُ فِي الْعُقَلَاءِ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كَلِمَةَ (مَا) لِمَا لَا يَعْقِلُ بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ قَالُوا (مَنْ) لِمَا لَا يَعْقِلُ وَالثَّانِي: أُرِيدَ بِهِ الْوَصْفُ كَأَنَّهُ قِيلَ (وَمَعْبُودَهُمْ) ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشَّمْسِ: ٥] وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ [الْكَافِرُونَ: ٣] لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا عَلَى أَحَدِ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، وَكَيْفَ كَانَ فَالسُّؤَالُ سَاقِطٌ.

Bu durumda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ onlarda hayat yaratır, böylece onlara hitap eder ve onlar da cevap verirler. İkincisi: Bu konuşma lisanî bir sözle değil, hâl diliyle olur; nitekim bazılarının cansızların tesbihi ve el ile ayakların konuşması hakkında zikrettiği ve şöyle denildiği gibi: "Yere sor: Nehirlerini kim yardı, ağaçlarını kim dikti? Şayet sana sözlü bir diyalogla cevap vermezse, ibret diliyle cevap verir!" Âlimlerin çoğunluğu ise muradın melekler, İsa ve Üzeyir [aleyhimesselâm] olduğunu ileri sürmüşlerdir. Onlar şöyle demiştir: Bu görüş, Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ} “Hepsini toplayacağı gün, sonra meleklere: 'Şunlar size mi tapıyorlardı?' der” [Sebe 40] kavliyle de teyit edilir. Şayet onlara: "Mâ (مَا) lafzı akıl sahipleri için kullanılmaz" denilirse, buna iki yönden cevap verirler: Birincisi: “Mâ” (مَا) kelimesinin gayr-ı âkiller (akıl sahibi olmayanlar) için olduğunu kabul etmiyoruz; nitekim gayr-ı âkiller için “men” (مَنْ) de demişlerdir. İkincisi: Bununla vasıf kastedilmiştir; sanki "ve ma'budlarını" denilmiş gibidir. Allah Teâlâ'nın: {وَالسَّماءِ وَما بَناها} “Göğe ve onu bina edene” [Şems 5] ve {وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} “Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz” [Kâfirûn 3] kavilleri ancak bu iki vecihten biriyle müstakim olur. Her hâlükârda bu soru düşmüştür.

المسألة الثَّالِثَةُ: حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَحْشُرُ الْمَعْبُودِينَ، ثُمَّ يَقُولُ لَهُمْ أَأَنْتُمْ أَوْقَعْتُمْ عِبَادِي فِي الضَّلَالِ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، أَمْ هُمْ ضَلُّوا عَنْهُ بِأَنْفُسِهِمْ؟ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَفِيهِ كَسْرٌ بَيِّنٌ لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ اللَّه يُضِلُّ عِبَادَهُ فِي الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ أَنْ يَقُولُوا إلهنا هاهنا قِسْمٌ ثَالِثٌ غَيْرُهُمَا هُوَ الْحَقُّ وَهُوَ أَنَّكَ أَنْتَ أَضْلَلْتَهُمْ، فَلَمَّا لَمْ يَقُولُوا ذَلِكَ بَلْ نَسَبُوا إِضْلَالَهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، عَلِمْنَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يُضِلُّ أَحَدًا مِنْ عِبَادِهِ. فَإِنْ قِيلَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمَعْبُودِينَ مَا تَعَرَّضُوا لِهَذَا الْقِسْمِ بَلْ ذَكَرُوهُ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ ضَلَالَهُمْ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَجْلِ مَا فَعَلَ اللَّه بِهِمْ وَهُوَ أَنَّهُ ﷾ مَتَّعَهُمْ وَآبَاءَهُمْ بِنَعِيمِ الدُّنْيَا. قُلْنَا: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَكَانَ يَلْزَمُهُمْ أَنْ يَصِيرَ اللَّه مَحْجُوبًا فِي يَدِ أُولَئِكَ الْمَعْبُودِينَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ ذَلِكَ بَلِ الْغَرَضُ أَنْ يَصِيرَ الْكَافِرُ مَحْجُوجًا مُفْحَمًا مُلْزَمًا هَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي الْآيَةِ، أَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الضَّلَالِ إِنْ لَمْ تَصْلُحْ لِلِاهْتِدَاءِ فَالْإِضْلَالُ مِنَ اللَّه تعالى، وإن صحلت لَهُ لَمْ تَتَرَجَّحْ مَصْدَرِيَّتُهَا لِلْإِضْلَالِ عَلَى مَصْدَرِيَّتِهَا لِلِاهْتِدَاءِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَعِنْدَ/ لذلك يَعُودُ السُّؤَالُ، وَأَمَّا ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ وَإِنْ كَانَ لَهُمْ لَكِنَّهُ مُعَارَضٌ بِسَائِرِ الظَّوَاهِرِ الْمُطَابِقَةِ لِقَوْلِنَا.

Üçüncü Mesele: Sözün özü şudur: Allah Teâlâ tapınılanları haşreder, sonra onlara: "Kullarımı hak yoldan sapıklığa siz mi düşürdünüz, yoksa kendileri mi saptılar?" der. Mutezile şöyle demiştir: "Bunda, Allah'ın kullarını hakikatte saptırdığını söyleyenlerin sözünü açıkça çürüten bir delil vardır. Çünkü şayet durum öyle olsaydı, doğru cevap: 'Ey İlahımız! Bu ikisinin dışında hak olan üçüncü bir kısım vardır, o da şudur ki onları bizzat sen saptırdın' demeleri olurdu. Onlar bunu demeyip onların sapmasını kendilerine nispet edince, anladık ki Allah Teâlâ kullarından hiçbirini saptırmaz." Şayet: "Tapınılanların bu kısma değinmediklerini kabul etmiyoruz, bilakis zikretmişlerdir; zira onlar: {وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ} [Fakat sen onları ve babalarını nimetlendirdin, öyle ki zikri unuttular] demişlerdir. Bu ise onların sapıklığının sırf Allah'ın onlara yaptığı şey sebebiyle -ki o da O celle celâluhunun onları ve atalarını dünya nimetiyle nimetlendirmesidir- hâsıl olduğuna dair açık bir ifadedir" denilirse; deriz ki: Şayet durum böyle olsaydı, Allah'ın o tapınılanların huzurunda delille susturulması gerekirdi. Hâlbuki maksadın bu olmadığı, bilakis maksadın kâfirin delille susturulup susturulmuş ve ilzam edilmiş olması olduğu malumdur. İşte Mutezile'nin ayetle ilgili takririnin tamamı budur. Ashabımız ise şöyle cevap vermiştir: Dalalet (sapıklık) üzerindeki kudret şayet hidayete elverişli değilse, saptırma Allah Teâlâ'dandır. Şayet ona elverişli ise, onun sapmaya kaynaklık etmesi hidayete kaynaklık etmesine ancak Allah Teâlâ'dan bir tercih edici (müreccih) ile üstün gelebilir; bu durumda da soru aynen geri döner. Bu ayetin zahirine gelince; bu her ne kadar onların lehine gibi görünse de bizim kavlimize uygun olan diğer nas zahirleriyle muarazalıdır.

المسألة الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَإِنِ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى. بَقِيَ عَلَى الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ.

Dördüncü Mesele: Ayetin zahiri bu sorunun bizzat Allah Teâlâ tarafından sorulduğuna delalet eder; bunun Allah Teâlâ'nın emriyle melekler tarafından sorulmuş olması ihtimali de vardır. Ayet hakkında geriye bazı sorular kalmaktadır:

الْأَوَّلُ: مَا فَائِدَةُ أَنْتُمْ وَهُمْ؟ وَهَلَّا قِيلَ أَأَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ؟ الْجَوَابُ: لَيْسَ السُّؤَالُ عَنِ الْفِعْلِ وَوُجُودِهِ، لِأَنَّهُ لَوْلَا وُجُودُهُ لَمَا تَوَجَّهَ هَذَا الْعِتَابُ، وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ فَاعِلِهِ فَلَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِهِ وَإِيلَائِهِ حرف الاستفهام حتى يعلم أنه المسؤول عَنْهُ.

Birincisi: [Ayet-i kerimedeki] “entüm” (أَنْتُمْ) ve “hüm” (هُمْ) [zamirlerinin] faydası nedir? "Şu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa yoldan mı saptılar?" [şeklinde zamirsiz] denilse olmaz mıydı? Cevap: Soru, fiilin kendisi ve varlığı hakkında değildir; zira onun varlığı olmasaydı bu azarlama yöneltilmezdi. Soru ancak onun faili hakkındadır; dolayısıyla sorulanın o olduğu bilinsin diye failin zikredilmesi ve istifham (soru) harfinin hemen peşine getirilmesi zorunludur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ كَانَ عَالِمًا في الأزل بحال المسؤول عَنْهُ فَمَا فَائِدَةُ هَذَا السُّؤَالِ؟ الْجَوَابُ: هَذَا

İkinci Soru: O [Allah] Sübhânehu, hakkında soru sorulanın durumunu ezelde bildiğine göre bu sorunun faydası nedir? Cevap: Bu,

اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ التَّقْرِيعِ لِلْمُشْرِكِينَ كَمَا قَالَ لِعِيسَى: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] وَلِأَنَّ أُولَئِكَ الْمَعْبُودِينَ لَمَّا بَرَّءُوا أَنْفُسَهُمْ، وَأَحَالُوا ذَلِكَ الضَّلَالَ عَلَيْهِمْ صَارَ تَبَرُّؤُ الْمَعْبُودِينَ عَنْهُمْ أَشَدَّ فِي حَسْرَتِهِمْ وَحَيْرَتِهِمْ.

müşrikleri kınama ve azarlama yollu bir sorudur; nitekim İsa'ya da: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “İnsanlara, 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diyen sen misin?” [Mâide 116] demiştir. Bir de o tapınılanlar kendilerini temize çıkarıp o sapıklığı onlara havale edince, tapınılanların onlardan uzaklaşması onların hasret ve şaşkınlıklarını daha da şiddetlendirmiştir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قَالَ تَعَالَى: أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ وَالْقِيَاسُ أَنْ يُقَالَ ضَلَّ عَنِ السَّبِيلِ، الْجَوَابُ: الْأَصْلُ ذَلِكَ، إِلَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا كَانَ مُتَنَاهِيًا فِي التَّفْرِيطِ وَقِلَّةِ الِاحْتِيَاطِ، يُقَالُ ضَلَّ السَّبِيلَ.

Üçüncü Soru: Allah Teâlâ: {أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ} “Yoksa kendileri mi yoldan saptılar?” buyurmuştur; kurala uygun olan ise "dalle ani's-sebîl" (yoldan saptı) denilmesidir. Cevap: Asıl olan odur; ancak insan aşırı derecede ihmalkâr ve tedbirsiz olduğunda "dalle's-sebîl" denilir.

أَمَّا قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَى جَوَابَهُمْ، وَفِي قَوْلِهِ: سُبْحانَكَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَجَّبَ مِنْهُمْ فَقَدْ تَعَجَّبُوا مِمَّا قِيلَ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ وَأَنْبِيَاءُ مَعْصُومُونَ فَمَا أَبْعَدَهُمْ عَنِ الْإِضْلَالِ الَّذِي هُوَ مُخْتَصٌّ بِإِبْلِيسَ وَحِزْبِهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ نَطَقُوا بِسُبْحَانَكَ لِيَدُلُّوا عَلَى أَنَّهُمُ الْمُسَبِّحُونَ (الْمُقَدِّسُونَ الْمُؤْمِنُونَ) بِذَلِكَ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِحَالِهِمْ أَنْ يُضِلُّوا عِبَادَهُ وَثَالِثُهَا: قَصَدُوا بِهِ تَنْزِيهَهُ عَنِ الْأَنْدَادِ، سَوَاءً كَانَ وَثَنًا أَوْ نَبِيًّا أَوْ مَلَكًا وَرَابِعُهَا:

O'nun: {سُبْحانَكَ} “Seni tenzih ederiz” kavline gelince; bil ki O Sübhânehu onların cevabını nakletmiştir. {سُبْحانَكَ} sözünde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu, onlardan bir taaccüptür (hayret ifadesidir); nitekim kendilerine söylenene şaşırmışlardır. Zira onlar masum melekler ve peygamberlerdir; İblis'e ve fırkasına mahsus olan saptırmaktan ne kadar da uzaktırlar! İkincisi: Onlar, kendilerinin tesbih eden (takdis eden ve inanan) kimseler olduğuna delalet etsin diye “Sübhâneke” demişlerdir; böyleyken O'nun kullarını saptırmak onların hâline nasıl yakışır? Üçüncüsü: Bununla O'nu, ister put ister peygamber ister melek olsun, ortaklardan tenzih etmeyi kastetmişlerdir. Dördüncüsü:

قَصَدُوا تَنْزِيهَهُ أَنْ يَكُونَ مَقْصُودُهُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ اسْتِفَادَةَ عِلْمٍ أَوْ إِيذَاءَ مَنْ كَانَ بَرِيئًا عَنِ الْجُرْمِ، بَلْ إِنَّهُ إِنَّمَا سَأَلَهُمْ تَقْرِيعًا لِلْكُفَّارِ وَتَوْبِيخًا لَهُمْ.

Bu sorudan maksadının bir bilgi edinmek veya suçtan beri olan kimseyi incitmek olmasından O'nu tenzih etmeyi kastetmişlerdir; bilakis O, kâfirleri azarlamak ve kınamak için onlara sormuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun: {مَا كانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ} “Senden başka dostlar edinmek bize yakışmazdı” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: الْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ أَنْ نَتَّخِذَ بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْخَاءِ وَعَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَابْنِ عَامِرٍ بِرَفْعِ النُّونِ وَفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، قَالَ الزَّجَّاجُ أَخْطَأَ مَنْ قَرَأَ أَنْ نُتَّخَذَ بِضَمِّ النُّونِ لِأَنَّ (مِنْ) إِنَّمَا تَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ فِي الْأَسْمَاءِ إِذَا كَانَ مَفْعُولًا أَوَّلًا وَلَا تَدْخُلُ عَلَى مَفْعُولِ الْحَالِ تَقُولُ مَا اتَّخَذْتُ مِنْ أَحَدٍ وَلِيًّا، وَلَا يَجُوزُ مَا اتَّخَذْتُ أَحَدًا مِنْ وَلِيٍّ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» اتَّخَذَ يتعدى إلى مفعول واحد كقولك اتخذت وَلِيًّا، وَإِلَى مَفْعُولَيْنِ كَقَوْلِكَ اتَّخَذَ فُلَانًا وَلِيًّا، قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا [النِّسَاءِ: ١٢٥] وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى مِنَ الْمُتَعَدِّي إِلَى وَاحِدٍ وَهُوَ مِنْ أَوْلِياءَ، وَالْأَصْلُ أَنْ نَتَّخِذَ أَوْلِيَاءَ فَزِيدَتْ مِنْ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى النَّفْيِ، وَالثَّانِيَةُ مِنَ الْمُتَعَدِّي إِلَى مَفْعُولَيْنِ، فَالْأَوَّلُ مَا بُنِيَ لَهُ الْفِعْلُ، وَالثَّانِي مِنْ/ أَوْلِياءَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ لَا نَتَّخِذُ بَعْضَ أَوْلِيَاءَ وَتَنْكِيرُ أَوْلِيَاءَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ مَخْصُوصُونَ وَهُمُ الْجِنُّ وَالْأَصْنَامُ.

Birinci Mesele: Meşhur kıraat, nun harfinin fethası ve hı harfinin kesresiyle {أَنْ نَتَّخِذَ} şeklindedir. Ebû Ca'fer ve İbn Âmir'den ise meçhul fiil kalıbında nun harfinin zammesi ve hı harfinin fethasıyla [{أَنْ نُتَّخَذَ} şeklinde] rivayet edilmiştir. Zeccâc: "Nun harfinin zammesiyle {أَنْ نُتَّخَذَ} şeklinde okuyan hata etmiştir; çünkü bu bâbda (مِنْ) harf-i cerri isimlere ancak birinci mef'ûl olduğunda dahil olur, hâl mef'ûlüne dahil olmaz; nitekim 'mâ ittehaztü min ehadin veliyyen' (hiç kimseyi dost edinmedim) dersin, 'mâ ittehaztü ehaden min veliyyin' demek ise caiz değildir" demiştir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: "İttehaze fiili tıpkı 'ittehaztü veliyyen' (dost edindim) sözünde olduğu gibi tek mef'ûle de geçişli olur; 'ittehaze fülânen veliyyen' (falanı dost edindi) sözünde olduğu gibi iki mef'ûle de geçişli olur. Nitekim Allah Teâlâ: {وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا} “Allah İbrahim'i dost edindi” [Nisâ 125] buyurmuştur. Birinci kıraat tek mef'ûle geçişli olandandır ki o da {مِنْ أَوْلِياءَ} ifadesidir; aslı 'en nettehize evliyâe'dir, nefyin (olumsuzluğun) manasını tekit etmek için 'min' ziyade kılınmıştır. İkinci kıraat ise iki mef'ûle geçişli olandandır; birincisi fiilin bina kılındığı şeydir (nâib-i faildir), ikincisi ise {مِنْ أَوْلِياءَ} ifadesidir ki buradaki 'min' teb'îz (kısmîlik) içindir, yani 'bazı dostlar edinilmeyiz' anlamındadır. 'Evliyâ' kelimesinin nekire kılınması ise onların cinler ve putlar gibi belirli dostlar olmaları hasebiyledir."

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا: أَوَّلُهَا: وَهُوَ الْأَصَحُّ الْأَقْوَى، أَنَّ الْمَعْنَى إِذَا كُنَّا لَا نَرَى أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ أَوْلِيَاءَ فَكَيْفَ نَدْعُو غَيْرَنَا إِلَى ذَلِكَ وَثَانِيهَا: مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَكُونَ أَمْثَالَ الشَّيَاطِينِ فِي تَوَلِّيهِمُ الْكُفَّارَ كَمَا يُوَلِّيهِمُ الْكُفَّارُ، قَالَ تَعَالَى: فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ [النِّسَاءِ: ٧٦] يُرِيدُ الْكَفَرَةَ، وَقَالَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٧] عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ وَثَالِثُهَا: مَا كَانَ لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِ رِضَاكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ، أَيْ لَمَّا عَلِمْنَا أَنَّكَ لَا تَرْضَى بِهَذَا مَا فَعَلْنَاهُ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ حُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مُقَامُهُ وَرَابِعُهَا: قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ إِنَّهُمْ عَبِيدُكَ، فَلَا يَنْبَغِي لِعَبِيدِكَ أَنْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ إِذْنِكَ وَلِيًّا وَلَا حَبِيبًا، فَضْلًا عَنْ أَنْ يَتَّخِذَ عَبْدٌ عَبْدًا آخَرَ إِلَهًا لِنَفْسِهِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ عَلَى قِرَاءَةِ أَبِي جَعْفَرٍ الْإِشْكَالُ زَائِلٌ، فَإِنْ قِيلَ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ غَيْرُ جَائِزَةٍ لِأَنَّهُ لَا مَدْخَلَ لَهُمْ فِي أَنْ يَتَّخِذَهُمْ غَيْرُهُمْ أَوْلِيَاءَ، قُلْنَا: الْمُرَادُ أَنَّا لَا نَصْلُحُ لِذَلِكَ، فَكَيْفَ نَدْعُوهُمْ إِلَى عِبَادَتِنَا وَسَادِسُهَا: أَنَّ هَذَا قَوْلُ الْأَصْنَامِ، وَأَنَّهَا قَالَتْ لَا يَصِحُّ مِنَّا أَنْ نَكُونَ مِنَ الْعَابِدِينَ، فَكَيْفَ يمكننا ادعاؤنا أنا من المعبودين.

İkinci Mesele: Bu ayetin tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi -ki en sahih ve en kuvvetli olanı budur-: Mana şudur: "Biz senden başkasını dostlar edinmeyi [bile] reva görmezken, başkalarını buna nasıl davet edebiliriz?" İkincisi: Kâfirlerin şeytanları dost edindiği gibi, şeytanların da kâfirleri dost edinmesi misali olmamız bize yakışmazdı. Nitekim Allah Teâlâ: {فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ} [en-Nisâ 76] “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın!” buyurarak kâfirleri kastetmiştir. Yine: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ} [el-Bakara 257] “İnkâr edenlerin dostları ise tağuttur” buyurmuştur. [Bu görüş] Ebû Müslim'den [nakledilmiştir]. Üçüncüsü: Senin rızan olmaksızın dostlar edinmek bize yakışmazdı; yani senin buna razı olmadığını bildiğimiz için bunu yapmadık. Hâsılı, muzâf (tamlanan) hazfedilmiş ve yerine muzâfun ileyh (tamlayan) kaim kılınmıştır. Dördüncüsü: Melekler demiştir ki: "Onlar senin kullarındır; dolayısıyla senin kullarına, senin iznin olmaksızın ne bir velî/dost ne de bir sevgili edinmek yakışmaz. Nerede kaldı ki bir kul başka bir kulu kendisine ilah edinsin!" Beşincisi: Ebû Ca'fer'in kıraatine göre [zaten] müşkil ortadan kalkmaktadır. Şayet: "Başkalarının onları dost edinmesinde kendilerinin bir dahli bulunmadığına göre bu kıraat caiz değildir" denilirse, deriz ki: Kastedilen, "Biz buna elverişli ve lâyık değiliz; öyleyse onları kendimize ibadet etmeye nasıl çağırabiliriz?" demektir. Altıncısı: Bu, putların sözüdür; onlar şöyle demişlerdir: "Bizim ibadet edenlerden olmamız dahi sahih/mümkün değilken, kendimizin ibadet edilenler (mâbudlar) olduğunu iddia etmemiz nasıl mümkün olabilir?"

المسألة الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَجُوزُ الْوِلَايَةُ وَالْعَدَاوَةُ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه، فَكُلُّ وِلَايَةٍ مَبْنِيَّةٍ عَلَى مَيْلِ النَّفْسِ وَنَصِيبِ الطَّبْعِ فَذَاكَ عَلَى خِلَافِ الشَّرْعِ.

Üçüncü Mesele: Ayet, dostluğun ve düşmanlığın ancak Allah'ın izniyle caiz olduğuna delalet eder. Dolayısıyla nefsin meylî ve tabiatın hazzı üzerine bina edilen her dostluk şeriata aykırıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكانُوا قَوْماً بُوراً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكانُوا قَوْماً بُوراً} “Fakat sen onları ve babalarını o kadar nimetlendirdin ki sonunda [seni] anmayı unuttular ve helak olmuş bir topluluk oldular” kavline gelince; bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّكَ يَا إِلَهَنَا أَكْثَرْتَ عَلَيْهِمْ وَعَلَى آبَائِهِمْ مِنَ النِّعَمِ وَهِيَ تُوجِبُ الشُّكْرَ وَالْإِيمَانَ لَا الْإِعْرَاضَ وَالْكُفْرَانَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ بَيَانُ أَنَّهُمْ ضَلُّوا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ لَا بِإِضْلَالِنَا، فَإِنَّهُ لَوْلَا عِنَادُهُمُ الظَّاهِرُ، وَإِلَّا فَمَعَ ظُهُورِ هَذِهِ الحجة لَا يُمْكِنُ الْإِعْرَاضُ عَنْ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ كَالرَّمْزِ فِيمَا صَرَّحَ بِهِ مُوسَى ﵇ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُجِيبَ قَالَ:

Birinci Mesele: Ayetin anlamı şudur: "Ey İlahımız! Sen onlara ve babalarına nimetleri bolca verdin; hâlbuki bu nimetler yüz çevirmeyi ve nankörlüğü değil şükrü ve imanı gerektirirdi." Bundan maksat, onların bizim saptırmamızla değil kendi kendilerine saptıklarını açıklamaktır; zira onların açık inadı olmasaydı bu delilin apaçıklığı karşısında Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirmek mümkün olmazdı. Başkaları ise bu sözün, Musa [aleyhisselâm]'ın: {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} “Bu senin imtihanından başka bir şey değildir” [A'râf 155] kavlinde açıkça ifade ettiği hususa bir işaret gibi olduğunu söylemişlerdir. Zira cevap veren şöyle demiştir:

إِلَهِي أَنْتَ الَّذِي أَعْطَيْتَهُ جَمِيعَ مَطَالِبِهِ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى صَارَ كَالْغَرِيقِ فِي بَحْرِ الشَّهَوَاتِ، وَاسْتِغْرَاقُهُ فِيهَا صَارَ صَادًّا لَهُ عَنِ التَّوَجُّهِ إِلَى طَاعَتِكَ وَالِاشْتِغَالِ بِخِدْمَتِكَ، فَإِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ.

"İlahım! Sen ona dünyadan bütün isteklerini verdin, öyle ki o şehvetler denizinde boğulmuş gibi oldu; onun bu şehvetlere dalması ise sana itaate yönelmekten ve senin hizmetinle meşgul olmaktan onu alıkoydu; dolayısıyla bu senin imtihanından başka bir şey değildir."

المسألة الثَّانِيَةُ: الذكر اللَّه والإيمان به (و) القرآن وَالشَّرَائِعِ، أَوْ مَا فِيهِ حُسْنُ ذِكْرِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

İkinci Mesele: Zikir; Allah['ı anmak], O'na iman etmek, Kur'an ve şeriatlar veya dünyada ve ahirette onların güzel anılmasını sağlayan şeylerdir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ رَجُلٌ بُورٌ وَرَجُلَانِ بُورٌ وَرِجَالٌ بُورٌ، وَكَذَلِكَ الْأُنْثَى، وَمَعْنَاهُ هَالِكٌ، وَقَدْ يُقَالُ رَجُلٌ بَائِرٌ وَقَوْمٌ بُورٌ، وَهُوَ مِثْلُ هَائِرٍ وَهُورٍ، وَالْبَوَارُ الْهَلَاكُ، وَقَدِ احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ وَكَانُوا مِنَ الَّذِينَ حُكِمَ عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ بِالْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ، فَالَّذِي حَكَمَ اللَّه عَلَيْهِ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ وَعَلَّمَ ذَلِكَ وَأَثْبَتَهُ/ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَأَطْلَعَ الْمَلَائِكَةَ عَلَيْهِ، لَوْ صَارَ مُؤْمِنًا لَصَارَ الْخَبَرُ الصِّدْقُ كَذِبًا، وَلَصَارَ الْعِلْمُ جَهْلًا وَلَصَارَتِ الْكِتَابَةُ الْمُثْبَتَةُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ بَاطِلَةً، وَلَصَارَ اعْتِقَادُ الْمَلَائِكَةِ جَهْلًا وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ وَمُسْتَلْزَمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، فَصُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْهُ مُحَالٌ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ السَّعِيدَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْقَلِبَ شَقِيًّا، وَالشَّقِيُّ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْقَلِبَ سَعِيدًا، وَمِنْ وَجْهٍ آخَرَ هُوَ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا أَنَّ اللَّه تَعَالَى آتَاهُمْ أَسْبَابَ الضَّلَالِ وَهُوَ إِعْطَاءُ الْمُرَادَاتِ فِي الدُّنْيَا وَاسْتِغْرَاقُ النَّفْسِ فِيهَا، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السَّبَبَ بَلَغَ مَبْلَغًا يُوجِبُ الْبَوَارَ، فَإِنَّ ذِكْرَ الْبَوَارِ عَقِيبَ ذَلِكَ السَّبَبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَوَارَ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَجْلِ ذَلِكَ السَّبَبِ، فَرَجَعَ حَاصِلُ الْكَلَامِ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَ بِالْكَافِرِ مَا صَارَ مَعَهُ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُهُ تَرْكُ الْكُفْرِ، وَحِينَئِذٍ ظَهَرَ أَنَّ السَّعِيدَ لَا يَنْقَلِبُ شَقِيًّا، وَأَنَّ الشَّقِيَّ لَا يَنْقَلِبُ سَعِيدًا.

Üçüncü Mesele: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: [Tekil için] 'raculün bûrun' (helak olmuş bir adam), [tesniye için] 'raculâni bûrun' (helak olmuş iki adam) ve [çoğul için] 'ricâlün bûrun' (helak olmuş adamlar) denilir; dişil için de böyledir. Anlamı ise 'helak olmuş' demektir. Bazen de [tekil için] 'raculün bâirun' ve [çoğul için] 'kavmün bûrun' denilir ki bu, 'hâir' ve 'hûr' gibidir. Bevâr (بَوَار) helak olmak demektir. Ashabımız kaza ve kader meselesinde bu ayetle delil getirmişlerdir. Şüphe yok ki bundan murad; onların ahirette haklarında azap ve helak hükmü verilen kimselerden olmalarıdır. Allah'ın ahiret azabına hükmettiği, bunu bildiği, Levh-i Mahfûz'da tespit ettiği ve meleklere bildirdiği kimse şayet mümin olsaydı, o doğru haber yalana, o ilim cehalete, Levh-i Mahfûz'daki sabit yazı batıla ve meleklerin inancı da cehalete dönüşürdü. Bunların hepsi ise muhaldir; muhali gerektiren şey de muhaldir; dolayısıyla o kimseden imanın sadır olması muhaldir. Bu da saîdin şakîye, şakînin de saîde dönüşmesinin mümkün olmadığına delalet eder. Diğer bir yönden ise şudur: Onlar, Allah Teâlâ'nın onlara sapıklık sebeplerini -ki o da dünyadaki arzuların verilmesi ve nefsin bunlara dalmasıdır- verdiğini zikretmişlerdir. Ayet, bu sebebin helaki gerektiren bir dereceye ulaştığına delalet etmiştir; zira helakin bu sebebin hemen akabinde zikredilmesi, helakin ancak o sebep yüzünden hâsıl olduğuna delalet eder. Böylece sözün özü şuna döner: Allah Teâlâ kâfire öyle bir muamele yapmıştır ki onunla birlikte artık küfrü terk etmesi mümkün olmamıştır. Bu durumda saîdin şakîye, şakînin de saîde dönüşmeyeceği zahir olmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ قُرِئَ يَقُولُونَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ، فَمَعْنَى مَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِقَوْلِكُمْ إِنَّهُمْ آلِهَةٌ، أَيْ كَذَّبُوكُمْ فِي قَوْلِكُمْ إِنَّهُمْ آلِهَةٌ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ تَحْتُ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَذَّبُوكُمْ (بِقَوْلِكُمْ) سُبْحانَكَ، وَمِثَالُهُ قَوْلُكَ كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ.

Allah Teâlâ'nın: {فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ} “İşte söyledikleriniz konusunda sizi yalancı çıkardılar” kavline gelince; bil ki bu kelime yâ ve tâ ile [yani {يَقُولُونَ} ve {تَقُولُونَ} şeklinde] okunmuştur. Tâ ile okuyanın kıraatine göre mana: Onlar ilah olduklarına dair sözünüz hususunda sizi yalancı çıkardılar, yani "onlar ilahtır" sözünüzde sizi yalanladılar demektir. Alttan iki noktalı yâ ile okuyanın kıraatine göre ise mana: Onlar “Sübhâneke” sözleriyle sizi yalancı çıkardılar demektir; bunun misali senin "kalemle yazdım" (ketebtü bi'l-kalem) demendir.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلا نَصْراً فَاعْلَمْ أنه قرئ يستطيعون بالياء أَيْضًا، يَعْنِي فَمَا تَسْتَطِيعُونَ أَنْتُمْ يَا أَيُّهَا الْكُفَّارُ صَرْفَ الْعَذَابِ عَنْكُمْ، وَقِيلَ الصَّرْفُ التَّوْبَةُ، وَقِيلَ الْحِيلَةُ مِنْ قَوْلِهِمْ إِنَّهُ لَيَتَصَرَّفُ، أَيْ يَحْتَالُ أَوْ فَمَا يَسْتَطِيعُ آلِهَتُكُمْ أَنْ يَصْرِفُوا عنكم العذاب (و) أن يحتالوا لكم.

Allah Teâlâ'nın: {فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلا نَصْراً} “Artık ne [azabı] savmaya güç yetirebilirsiniz ne de bir yardım bulabilirsiniz” kavline gelince; bil ki [bu fiil] yâ ile {يَسْتَطِيعُونَ} şeklinde de okunmuştur. Yani: Ey kâfirler! Siz azabı kendinizden savmaya güç yetiremezsiniz. 'Sarf' (صَرْف) kelimesinin tevbe olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise, Arapların 'Şüphesiz o çare arıyor' (إِنَّهُ لَيَتَصَرَّفُ) yani 'hile/çare buluyor' sözünden hareketle 'hile ve çare' demektir. Yahut [mana şöyledir]: İlahlarınız sizden azabı savmaya ve sizin için bir çare bulmaya güç yetiremezler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذاباً كَبِيراً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذاباً كَبِيراً} “İçinizden kim zulmederse, ona büyük bir azap tattırırız” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قُرِئَ يُذِقْهُ بِالْيَاءِ وَفِيهِ ضَمِيرُ اللَّه تَعَالَى أَوْ ضَمِيرُ (الظُّلْمِ) .

Birinci Mesele: [Kelime] yâ ile {يُذِقْهُ} şeklinde de okunmuştur; bunda Allah Teâlâ'ya ait bir zamir yahut (zulme) ait bir zamir vardır.

المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمُعْتَزِلَةَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الْقَطْعِ بِوَعِيدِ أَهْلِ الْكَبَائِرِ، فَقَالُوا ثَبَتَ أَنَّ (مَنْ) لِلْعُمُومِ فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْكَافِرَ ظَالِمٌ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَالْفَاسِقَ ظَالِمٌ لِقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: Mutezile, büyük günah işleyenler hakkındaki tehdidin kesinliği hususunda bu ayete tutunmuş ve şöyle demiştir: Şart makamındaki 'men' (مَنْ) edatının umum (kapsayıcılık) ifade ettiği sabittir. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ} “Şüphesiz şirk, büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] kavlinden dolayı kâfirin zalim olduğu sabittir. Fâsıkın da zalim olduğu Allah'ın şu kavliyle sabittir:

وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْحُجُرَاتِ: ١١] فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْفَاسِقَ لَا يُعْفَى عَنْهُ، بَلْ يُعَذَّبُ لَا مَحَالَةَ وَالْجَوَابُ: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كَلِمَةَ (مَنْ) فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ لِلْعُمُومِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، سَلَّمْنَا أَنَّهُ لِلْعُمُومِ وَلَكِنْ قَطْعًا أَمْ ظَاهِرًا؟ وَدَعْوَى الْقَطْعِ مَمْنُوعَةٌ، فَإِنَّا نَرَى فِي الْعُرْفِ الْعَامِّ الْمَشْهُورِ اسْتِعْمَالَ صِيَغِ الْعُمُومِ، مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْأَكْثَرُ، أَوْ لِأَنَّ الْمُرَادَ أَقْوَامٌ مُعَيَّنُونَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦] ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا قَدْ آمَنُوا فَلَا دَافِعَ لَهُ إِلَّا أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا وَإِنْ كَانَ يُفِيدُ الْعُمُومَ، لَكِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْغَالِبُ أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَقْوَامٌ مَخْصُوصُونَ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ ثَبَتَ أَنَّ اسْتِعْمَالَ أَلْفَاظِ الْعُمُومِ فِي الْأَغْلَبِ عُرْفٌ ظَاهِرٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتْ دَلَالَةُ هَذِهِ الصِّيَغِ عَلَى الْعُمُومِ دَلَالَةً ظَاهِرَةً لَا قَاطِعَةً، وَذَلِكَ لَا يَنْفِي تَجْوِيزَ الْعَفْوِ. سَلَّمْنَا دَلَالَتَهُ قَطْعًا، وَلَكِنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ مَشْرُوطٌ بِأَنْ لَا يُوجَدَ مَا يُزِيلُهُ، وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ هَذَا مُسَلَّمٌ، لَكِنْ لِمَ قُلْتَ بِأَنْ لَمْ يُوجَدْ مَا يُزِيلُهُ؟ فَإِنَّ الْعَفْوَ عِنْدَنَا أَحَدُ الْأُمُورِ الَّتِي تُزِيلُهُ، وَذَلِكَ هُوَ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ أَوَّلَ المسألة سَلَّمْنَا/ دَلَالَتَهُ عَلَى مَا قَالَ، وَلَكِنَّهُ مُعَارَضٌ بِآيَاتِ الْوَعْدِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا [الْكَهْفِ: ١٠٧] فَإِنْ قِيلَ آيَاتُ الْوَعِيدِ أَوْلَى لِأَنَّ السَّارِقَ يُقْطَعُ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحِقًّا لِلْعِقَابِ لَا يَجُوزُ قَطْعُ يَدِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ، فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِقَابِ ثَبَتَ أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الثَّوَابِ أَحْبَطُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الِاسْتِحْقَاقَيْنِ مُحَالٌ. قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ السَّارِقَ يُقْطَعُ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ تَابَ فَإِنَّهُ يُقْطَعُ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيلِ بَلْ عَلَى سَبِيلِ الْمِحْنَةِ، نَزَلْنَا عَنْ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ إِنَّهُ خِطَابٌ مَعَ قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ مُعَيَّنِينَ فَهَبْ أَنَّهُ لَا يَعْفُو عَنْهُمْ فَلِمَ قُلْتَ إِنَّهُ لَا يَعْفُو عَنْ غَيْرِهِمْ؟

{وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [Hucurât 11]. Dolayısıyla bu ayetle fâsıkın affedilmeyeceği, bilakis muhakkak azap göreceği sabit olmuştur. Cevap: Şart makamındaki 'men' (مَنْ) kelimesinin umum ifade ettiğini kabul etmiyoruz; bu konudaki açıklama fıkıh usulünde zikredilmiştir. Onun umum ifade ettiğini kabul etsek bile, bu kesin olarak mı (kat'an) yoksa zahir olarak mı [böyledir]? Kesinlik iddiası ise men edilmiştir; zira biz yaygın ve meşhur örfte, kastedilen çoğunluk olduğu halde veya kastedilen belirli topluluklar olduğu halde umum lafızlarının kullanıldığını görmekteyiz. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, iman etmezler” [Bakara 6]. Hâlbuki inkâr edenlerin birçoğu iman etmiştir; dolayısıyla buna karşı: 'Allah'ın {الَّذِينَ كَفَرُوا} sözü her ne kadar umum ifade etse de ondan murad çoğunluktur yahut belirli bir zümredir' demekten başka bir çıkar yol yoktur. Her iki takdire göre de umum lafızlarının çoğunluk hakkında kullanılmasının açık bir örf olduğu sabit olmuştur. Durum böyle olunca, bu lafızların umuma delaleti kesin değil zahirî bir delalet olur ve bu da affın caiz oluşunu nefyetmez. Ayetin kesin delalet ettiğini kabul etsek bile, {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ} kavlinin o [azabı] ortadan kaldıracak bir şeyin bulunmaması şartına bağlı olduğu hususunda icma etmişizdir. Bu noktada deriz ki: Bu kabul edilir; lakin onu ortadan kaldıracak bir şeyin bulunmadığını nereden çıkardın? Çünkü bize göre af, onu ortadan kaldıran şeylerden biridir; o da meselenin başında [belirtilen] üç husustan biridir. Ayetin onların dediğine delalet ettiğini kabul etsek bile,/ bu, Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin konakları Firdevs cennetleridir” [Kehf 107] kavli gibi vaad ayetleriyle muârızdır. Eğer, 'Tehdit (vaîd) ayetleri daha evladır; zira hırsız ibret-i müessire (tenkil) yoluyla eli kesilir, cezayı hak etmeyen bir kimsenin elinin ibret yoluyla kesilmesi caiz değildir; böylece onun cezayı hak ettiği sabit olunca, iki hak edişi bir araya getirmenin imkânsız olduğunu açıkladığımız üzere sevap hak edişinin boşa çıktığı sabit olur' denilirse; biz deriz ki: Hırsızın ibret yoluyla elinin kesildiğini kabul etmiyoruz. Görmez misin ki o tövbe etse bile eli kesilir; fakat bu ibret yoluyla değil, bir imtihan (ceza/kefaret) yoluyla olur. Bütün bu derecelerden vazgeçsek bile, Allah Teâlâ'nın {وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ} sözü belirli, özel bir kavme hitaptır; farz et ki Allah onları affetmeyecek olsun, onların dışındakileri de affetmeyeceğini nereden çıkardın?

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ} “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: هَذَا جَوَابٌ عَنْ قَوْلُهُمْ: مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفُرْقَانِ:

Birinci Mesele: Bu, onların: {مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ} “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?” [Furkan

٧] بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ عَادَةٌ مُسْتَمِرَّةٌ مِنَ اللَّه فِي كُلِّ رُسُلِهِ فَلَا وَجْهَ لِهَذَا الطَّعْنِ.

7] sözlerine bir cevaptır. Allah Teâlâ, bunun bütün peygamberlerinde Allah'ın süregelen bir âdeti olduğunu açıklamıştır; dolayısıyla bu itirazın hiçbir tutar tarafı yoktur.

المسألة الثَّانِيَةُ: حَقُّ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: أَلَا أَنَّهُمْ بِفَتْحِ الْأَلِفِ لِأَنَّهُ مُتَوَسِّطٌ وَالْمَكْسُورَةُ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِالِابْتِدَاءِ، فَلِأَجْلِ هَذَا ذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْجُمْلَةُ بَعْدَ (إِلَّا) صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، وَالْمَعْنَى وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ أَحَدًا مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا آكِلِينَ وَمَاشِينَ، وَإِنَّمَا حُذِفَ لِأَنَّ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمُرْسَلِينَ دَلِيلًا عَلَيْهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ [الصَّافَّاتِ: ١٦٤] عَلَى مَعْنَى وَمَا مِنَّا أَحَدٌ وَثَانِيهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ إِنَّهُ صِلَةٌ لِاسْمٍ مَتْرُوكٍ اكْتُفِيَ بِقَوْلِهِ: مِنَ الْمُرْسَلِينَ عَنْهُ، وَالْمَعْنَى إِلَّا مَنْ أَنَّهُمْ كَقَوْلِهِ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ أَيْ مَنْ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مَرْيَمَ: ٧١] أَيْ إِلَّا مَنْ يَرِدُهَا فَعَلَى قول

İkinci Mesele: Sözün aslına göre, cümlenin ortasında yer aldığı için elifin fethasıyla {إِلَّا أَنَّهُمْ} denilmesi gerekirdi; zira kesreli olan [inne], ancak cümlenin başında gelmeye uygundur. İşte bu sebeple [âlimler] muhtelif vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: {إِلَّا} edatından sonraki cümle, hazfedilmiş bir mevsûfun (nitelenenin) sıfatıdır. Mana; "Senden önce peygamberlerden [hiçbir kimseyi], yiyen ve [çarşılarda] yürüyen kimseler olmaları müstesna göndermedik" demektir. [Mevsûf] ancak, O'nun {مِنَ الْمُرْسَلِينَ} "peygamberlerden" sözünde buna bir delalet bulunduğu için hazfedilmiştir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın: {وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ} “Bizden her birinin mutlaka belirlenmiş bir makamı vardır” [Sâffât 164] ayetidir ki; "Bizden hiç kimse yoktur ki..." manasındadır. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Şüphesiz bu, terk edilmiş (hazfedilmiş) bir ismin sılasıdır; {مِنَ الْمُرْسَلِينَ} ifadesi ona bedel olarak yeterli görülmüştür. Mana ise {إِلَّا مَنْ أَنَّهُمْ} takdirindedir. Bu, tıpkı O'nun: {وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ} yani "belirlenmiş bir makamı olan kimse müstesna" ve aynı şekilde O'nun: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” [Meryem 71] yani "oraya uğrayacak kimse hariç" kavli gibidir. Dolayısıyla [Zeccâc'ın] kavline göre

الزَّجَّاجِ: الْمَوْصُوفُ مَحْذُوفٌ، وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ: الْمَوْصُولُ هُوَ الْمَحْذُوفُ، وَلَا يَجُوزُ حَذْفُ الْمَوْصُولِ وَتَبْقِيَةُ الصِّلَةِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: تُكْسَرُ إِنَّ بَعْدَ الِاسْتِثْنَاءِ بِإِضْمَارِ وَاوٍ عَلَى تقدير إلا وإنهم ورابعها: قَالَ بَعْضُهُمُ الْمَعْنَى إِلَّا قِيلَ إِنَّهُمْ.

Zeccâc'ın kavline göre mevsûf mahzuftur; Ferrâ'nın kavline göre ise mevsûlün kendisi mahzuftur. Basralılara göre ise mevsûlü hazfedip sılayı baki bırakmak caiz değildir. Üçüncüsü: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: İstisnadan sonraki {إِنَّ}, bir vâv'ın takdiriyle ({إِلَّا وَإِنَّهُمْ} takdirinde) kesrelenir. Dördüncüsü: Bazıları da mananın {إِلَّا قِيلَ إِنَّهُمْ} şeklinde olduğunu söylemiştir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قُرِئَ يُمَشَّوْنَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ أَيْ تمشيهم حَوَائِجُهُمْ أَوِ النَّاسُ، وَلَوْ قُرِئَ يَمْشُونَ لَكَانَ أَوْجَهَ لَوْلَا الرِّوَايَةُ.

Üçüncü Mesele: [Kelime] meçhul sîgasıyla {يُمَشَّوْنَ} şeklinde de okunmuştur; yani 'ihtiyaçları yahut insanlar onları yürütür' demektir. Şayet rivayet olmasaydı, {يَمْشُونَ} şeklinde okunması daha uygun olurdu.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً} “Sizin bir kısmınızı diğer bir kısmınıza bir imtihan kıldık” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: فِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا فِي رُؤَسَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَفُقَرَاءِ الصَّحَابَةِ، فَإِذَا رَأَى الشَّرِيفُ الْوَضِيعَ قَدْ أَسْلَمَ قَبْلَهُ أَنِفَ أَنْ يُسْلِمَ فَأَقَامَ عَلَى كُفْرِهِ لِئَلَّا يَكُونَ لِلْوَضِيعِ السَّابِقَةُ وَالْفَضْلُ عَلَيْهِ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَافِ: ١١] وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَالْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذَا عَامٌّ فِي جَمِيعِ النَّاسِ،

Birinci Mesele: Bu konuda görüşler vardır: Birincisi: Bu, müşriklerin ileri gelenleri ile sahabenin fakirleri hakkındadır. Şerefli [kabul edilen kimse], alt tabakadan birinin kendisinden önce Müslüman olduğunu gördüğünde Müslüman olmaktan çekinmiş (kibrine yedirememiş) ve o alt tabakadaki kişinin kendisine bir önceliği ve üstünlüğü olmasın diye küfrü üzere kalmıştır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: {لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ} “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmakta bizi geçemezlerdi” [Ahkāf 11] kavlidir. Bu, Kelbî, Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür. İkincisi: Bu bütün insanlar hakkında umumidir.

رَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وَيْلٌ لِلْعَالِمِ مِنَ الْجَاهِلِ، وَوَيْلٌ لِلسُّلْطَانِ مِنَ الرَّعِيَّةِ، وَوَيْلٌ لِلرَّعِيَّةِ مِنَ السُّلْطَانِ، وَوَيْلٌ لِلْمَالِكِ مِنَ/ الْمَمْلُوكِ، وَوَيْلٌ لِلشَّدِيدِ مِنَ الضَّعِيفِ، وَلِلضَّعِيفِ مِنَ الشَّدِيدِ، بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةٌ» وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ

Ebû'd-Derdâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki o şöyle buyurmuştur: «Cahilden dolayı âlimin vay haline; tebaadan dolayı sultanın vay haline, sultandan dolayı tebaanın vay haline; köleden dolayı/ efendinin vay haline; zayıftan dolayı güçlünün, güçlüden dolayı zayıfın vay haline! Onların bir kısmı bir kısmı için imtihandır.» Ve bu ayeti okumuştur.

وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا فِي أَصْحَابِ الْبَلَاءِ وَالْعَافِيَةِ، هَذَا يَقُولُ لِمَ لَمْ أُجْعَلْ مِثْلَهُ فِي الْخَلْقِ وَالْخُلُقِ وَفِي الْعَقْلِ وَفِي الْعِلْمِ وَفِي الرِّزْقِ وَفِي الْأَجَلِ؟ وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَرَابِعُهَا: هَذَا احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ فِي تَخْصِيصِ مُحَمَّدٍ بِالرِّسَالَةِ مَعَ مُسَاوَاتِهِ إِيَّاهُمْ فِي الْبَشَرِيَّةِ وَصِفَاتِهَا، فَابْتَلَى الْمُرْسَلِينَ بِالْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ وَأَنْوَاعِ أَذَاهُمْ عَلَى مَا قَالَ: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٦] وَالْمُرْسَلُ إِلَيْهِمْ يَتَأَذَّوْنَ أَيْضًا مِنَ الْمُرْسَلِ بِسَبَبِ الْحَسَدِ وَصَيْرُورَتِهِ مُكَلَّفًا بِالْخِدْمَةِ وَبَذْلِ النَّفْسِ وَالْمَالِ بَعْدَ أَنْ كَانَ رَئِيسًا مَخْدُومًا، وَالْأَوْلَى حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْكُلِّ لِأَنَّ بَيْنَ الْجَمِيعِ قَدْرًا مُشْتَرَكًا.

Üçüncüsü: Bu, bela ve afiyet ehli hakkındadır. Bu kimse: 'Yaratılışta, ahlakta, akılda, ilimde, rızıkta ve ecelde ben niçin onun gibi kılınmadım?' der. Bu, İbn Abbas ve Hasan'ın görüşüdür. Dördüncüsü: Bu, Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] beşeriyette ve onun sıfatlarında kendileriyle eşit olmasına rağmen peygamberlikle tahsis edilmesi hususunda onlara karşı bir hüccettir. Nitekim Allah: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً} “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden mutlaka birçok incitici şey işiteceksiniz” [Âl-i İmrân 186] buyurduğu üzere peygamberleri kendilerine gönderilen topluluklarla ve onların çeşitli eziyetleriyle imtihan etmiştir. Kendilerine peygamber gönderilenler de kıskançlık sebebiyle ve önceden itaat edilen bir reis iken hizmetle, can ve mal fedakârlığıyla yükümlü kılınmaları yüzünden peygamberden dolayı eziyet duyarlar. Ayeti hepsine hamletmek daha evladır; zira hepsi arasında ortak bir payda vardır.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً قَالَ الْجُبَّائِيُّ هَذَا الْجَعْلُ هُوَ بِمَعْنَى التَّعْرِيفِ كَمَا يُقَالُ فِيمَنْ سَرَقَ، إِنَّ فُلَانًا لِصٌّ جَعَلَهُ لِصًّا، وَهَذَا التَّأْوِيلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْجَعْلَ إِلَى وَصْفِ كَوْنِهِ فِتْنَةً لَا إِلَى الْحُكْمِ بِكَوْنِهِ كَذَلِكَ، بَلِ الْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ غَيْرُ مَا ذَكَرَهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ فَاعِلَ السَّبَبِ فَاعِلٌ لِلْمُسَبَّبِ، فَمَنْ خَلَقَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى مِزَاجِ الصَّفْرَاءِ وَالْحَرَارَةِ وَخُلُقِ الْغَضَبِ فِيهِ ثُمَّ خَلَقَ فِيهِ الْإِدْرَاكَ الَّذِي يُطْلِعُهُ عَلَى الشَّيْءِ الْمُغْضِبِ فَمَنْ فَعَلَ هَذَا الْمَجْمُوعَ كَانَ هُوَ الْفَاعِلَ لِلْغَضَبِ لَا مَحَالَةَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْحَسَدِ وَسَائِرِ الْأَخْلَاقِ وَالْأَفْعَالِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الْبَعْضَ فِتْنَةً لِلْبَعْضِ. سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مَا قَالَهُ الْجُبَّائِيُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْجَعْلِ هُوَ الْحُكْمُ وَلَكِنَّ الْمَجْعُولَ إِنِ انْقَلَبَ لَزِمَ انْقِلَابُهُ انْقِلَابَ حُكْمِ اللَّه تَعَالَى مِنَ الصِّدْقِ إِلَى الْكَذِبِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَانْقِلَابُ ذَلِكَ الْجَعْلِ مُحَالٌ، فَانْقِلَابُ الْمَجْعُولِ أَيْضًا مُحَالٌ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ الْقَوْلُ بِالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ.

İkinci Mesele: Ashabımız dedi ki: Ayet kaza ve kadere delalet eder; çünkü Allah Teâlâ: {وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً} “Sizin bir kısmınızı diğer bir kısmınıza bir imtihan kıldık” buyurmuştur. Cübbâî: 'Bu kılma (ce'l), tıpkı hırsızlık yapan kimse hakkında 'filanca hırsızdır' denilip onun hırsız kılınması (yani hırsız olarak nitelenmesi) gibi bildirme (tarîf) manasındadır' demiştir. Bu tevil zayıftır; zira Allah Teâlâ kılmayı (ce'l), onun öyle olduğuna hükmetmeye değil, fitne oluş niteliğine nispet etmiştir. Bilakis akıl, muradın onun zikrettiğinden başka olduğuna delalet eder; çünkü sebebin faili müsebbebin (sonucun) de failidir. Allah Teâlâ kimi safra ve hararet mizacı ile içinde gazap ahlakı üzere yaratmış, sonra da onda kendisini öfkelendirecek şeye muttali kılan idraki yaratmışsa, işte bu bütünü meydana getiren kimse, kaçınılmaz olarak öfkenin de failidir. Haset ve diğer ahlak ve fiiller hakkındaki söz de böyledir. Bu noktada, bazısını bazısına fitne kılanın bizzat Allah Sübhânehu olduğu açığa çıkar. Cübbâî'nin dediği gibi kılmaktan muradın 'hükmetmek' olduğunu kabul etsek bile; kılınan şey (mec'ûl) değişecek olursa, onun değişmesi Allah Teâlâ'nın hükmünün doğrudan yalana dönüşmesini gerektirir ki bu muhaldir. Dolayısıyla o kılmanın değişmesi muhaldir; mec'ûlün (kılınan şeyin) değişmesi de muhaldir. Bu durumda kaza ve kader görüşü zahir olur.

المسألة الثَّالِثَةُ: الوجه فِي تعلق هذه الآية بما قلبها أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا طَعَنُوا فِي الرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّهُ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ وَبِأَنَّهُ فَقِيرٌ كَانَتْ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ جَارِيَةً مَجْرَى الْخُرَافَاتِ، فَإِنَّهُ لَمَّا قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى النُّبُوَّةِ لَمْ يَكُنْ لِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَثَرٌ فِي الْقَدْحِ فِيهَا، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَأَذَّى مِنْهُمْ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا يَشْتُمُونَهُ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا يَذْكُرُونَ الْكَلَامَ الْمُعْوَجَّ الْفَاسِدَ وَمَا كَانُوا يَفْهَمُونَ الْجَوَابَ الْجَيِّدَ، فَلَا جَرَمَ صَبَّرَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى كُلِّ تِلْكَ الْأَذِيَّةِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ جَعَلَ الْخَلْقَ بَعْضَهُمْ فِتْنَةً لِلْبَعْضِ.

Üçüncü Mesele: Bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatının yönü şudur: O kavim, yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor ve fakirdir diye Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem dil uzatınca, bu sözler hurafeler kabilinden olmuştur; zira peygamberliğin delili sabit olduktan sonra bu tür şeylerin hiçbirinin ona gölge düşürmede bir tesiri yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onların kendisine hakaret etmelerinden, eğri büğrü bozuk sözler sarf etmelerinden ve verilen güzel cevabı anlamamalarından ötürü inciniyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ bütün bu eziyetlere karşı ona sabır tavsiye etmiş ve mahlûkatın bir kısmını bir kısmına imtihan kıldığını açıklamıştır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَصْبِرُونَ وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {أَتَصْبِرُونَ وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً} “Sabredecek misiniz? Rabbin her şeyi hakkıyla görendir” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً الْخَبَرَ لَمَا ذَكَرَ عَقِيبَهُ أَتَصْبِرُونَ لِأَنَّ أَمْرَ الْعَاجِزِ غَيْرُ جَائِزٍ.

Birinci Mesele: Mutezile dedi ki: Eğer {وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً} kavlinden murad haber vermek olsaydı, onun peşinden {أَتَصْبِرُونَ} ifadesini zikretmezdi; zira aciz olan kimseye emretmek caiz değildir.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْمَعْنَى أَتَصْبِرُونَ عَلَى الْبَلَاءِ فَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا وَعَدَ اللَّه الصَّابِرِينَ وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً أَيْ هُوَ الْعَالِمُ بِمَنْ يَصْبِرُ وَمَنْ لَا يَصْبِرُ، فَيُجَازِي كُلًّا مِنْهُمْ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ.

İkinci Mesele: Mana şudur: Belaya sabredecek misiniz? Şüphesiz Allah'ın sabredenlere vaat ettiği şeyi bilmişsinizdir. {وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً} yani O, sabreden ile sabretmeyeni hakkıyla bilendir; böylece onların her birine sevap ve cezadan hak ettiği karşılığı verir.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: أَتَصْبِرُونَ اسْتِفْهَامٌ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّقْرِيرُ وَمَوْقِعُهُ بَعْدَ ذِكْرِ الْفِتْنَةِ مَوْقِعُ أَيُّكُمْ بَعْدَ الِابْتِلَاءِ فِي قَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا.

Üçüncü Mesele: {أَتَصْبِرُونَ} kavli bir istifham (soru) olup bundan murad takrirdir (onaylatmaktır). Bunun fitne zikrinden sonraki konumu, Allah'ın: {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için” kavlindeki imtihandan (ibtilâ) sonra gelen 'hanginiz' ({أَيُّكُمْ}) ifadesinin konumu gibidir.

[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٢١ الى ٢٤]

[Furkan Suresi (25), 21-24. Ayetler]

وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً (٢١) يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً (٢٢) وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً (٢٣) أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلاً (٢٤)

{وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً (٢١) يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً (٢٢) وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً (٢٣) أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلاً (٢٤)} “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki: 'Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?' Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar. (21) Melekleri görecekleri gün, işte o gün, suçlulara hiçbir müjde yoktur ve: '[Bu size] tamamen yasaklanmıştır!' derler. (22) Yaptıkları her amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kılıverdik. (23) O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir. (24)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا هُوَ الشُّبْهَةُ الرَّابِعَةُ لِمُنْكِرِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَحَاصِلُهَا: لِمَ لَمْ يُنْزِلِ اللَّه الْمَلَائِكَةَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنَّ مُحَمَّدًا مُحِقٌّ فِي دَعْوَاهُ أَوْ نَرى رَبَّنا حَتَّى يُخْبِرَنَا بِأَنَّهُ أَرْسَلَهُ إِلَيْنَا؟ وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الشُّبْهَةِ أَنَّ مَنْ أَرَادَ تَحْصِيلَ شَيْءٍ، وَكَانَ لَهُ إِلَى تَحْصِيلِهِ طَرِيقَانِ، أَحَدُهُمَا يُفْضِي إِلَيْهِ قَطْعًا وَالْآخَرُ قَدْ يُفْضِي وَقَدْ لَا يُفْضِي، فَالْحَكِيمُ يَجِبُ عَلَيْهِ فِي حِكْمَتِهِ أَنْ يَخْتَارَ فِي تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ الطَّرِيقَ الْأَقْوَى وَالْأَحْسَنَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِنْزَالَ الْمَلَائِكَةِ لِيَشْهَدُوا بِصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَكْثَرُ إِفْضَاءً إِلَى الْمَقْصُودِ، فَلَوْ أَرَادَ اللَّه تَعَالَى تَصْدِيقَ مُحَمَّدٍ ﷺ لَفَعَلَ ذَلِكَ وَحَيْثُ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ مَا أَرَادَ تَصْدِيقَهُ هَذَا حَاصِلُ الشبهة، ثم هاهنا مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın: {وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا} kavli, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini inkâr edenlerin dördüncü şüphesidir. Bunun özü şudur: 'Muhammed'in davasında haklı olduğuna şahitlik etsinler diye Allah melekleri niçin indirmedi yahut O'nu bize gönderdiğini bize bizzat haber versin diye Rabbimizi görseydik ya?' Bu şüphenin izahı şöyledir: Bir şeyi elde etmek isteyen kimsenin onu elde etmek için iki yolu bulunsa, bunlardan biri kesin olarak o hedefe ulaştırıyor, diğeri ise bazen ulaştırıp bazen ulaştırmıyorsa; hikmet sahibi olan kimseye hikmeti gereği, o maksadı elde etmede daha güçlü ve daha güzel olan yolu seçmek vacip olur. Şüphe yok ki Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna şahitlik etmeleri için meleklerin indirilmesi maksada ulaştırmada daha etkilidir. Eğer Allah Teâlâ Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeyi murad etseydi bunu yapardı; bunu yapmadığına göre bildik ki O, onu tasdik etmeyi murad etmemiştir. Şüphenin özü budur. Bundan sonra burada birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا مَعْنَاهُ لَا يَخَافُونَ لِقَاءَنَا وَوَضْعُ الرَّجَاءِ فِي مَوْضِعِ الْخَوْفِ لُغَةٌ تِهَامِيَّةٌ، إِذَا كَانَ مَعَهُ جَحْدٌ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً [نُوحٍ: ١٣] أَيْ لَا تَخَافُونَ لَهُ عَظَمَةً، وَقَالَ الْقَاضِي لَا وَجْهَ لِذَلِكَ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مَتَى أَمْكَنَ حَمْلُهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ لَمْ يَجُزْ حَمْلُهُ عَلَى الْمَجَازِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِنْ حَالِ عُبَّادِ الْأَصْنَامِ أَنَّهُمْ كَمَا لَا يَخَافُونَ الْعِقَابَ لِتَكْذِيبِهِمْ بِالْمَعَادِ، فَكَذَلِكَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَوَعْدَنَا عَلَى الطَّاعَةِ مِنَ الْجَنَّةِ وَالثَّوَابِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ/ لَا يَرْجُو ذَلِكَ لَا يَخَافُ الْعِقَابَ أَيْضًا، فَالْخَوْفُ تَابِعٌ لِهَذَا الرَّجَاءِ.

Birinci Mesele: Ferrâ dedi ki: Allah Teâlâ'nın: {وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا} kavlinin manası 'bize kavuşmaktan korkmayanlar' demektir. Olumsuzlukla birlikte kullanıldığında recâ (رَجَاء) kelimesinin havf (خَوْف/korku) yerine konulması Tihâme lehçesidir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً} “Size ne oluyor ki Allah için bir vakar ve büyüklükten korkmuyorsunuz?” [Nûh 13] kavlidir; yani O'nun için bir azametten korkmuyorsunuz demektir. Kādî ise şöyle demiştir: Bunun bir tutar tarafı yoktur; zira sözü hakikate hamletmek mümkün olduğu müddetçe mecaza hamletmek caiz olmaz. Bilinmektedir ki putperestlerin hallerinden biri şudur: Onlar ahireti yalanladıkları için cezadan korkmadıkları gibi, aynı şekilde bize kavuşmayı ve itaate karşılık vadettiğimiz cennet ve sevabı da ummazlar. Bilinmektedir ki bunu/ ummayan kimse cezadan da korkmaz; dolayısıyla korku bu umuda tabidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْمُجَسِّمَةُ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِقاءَنا أَنَّهُ جِسْمٌ وَقَالُوا اللِّقَاءُ هُوَ الْوُصُولُ يُقَالُ هَذَا الْجِسْمُ لَقِيَ ذَلِكَ أَيْ وَصَلَ إِلَيْهِ وَاتَّصَلَ بِهِ، وَقَالَ تَعَالَى: فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [الْقَمَرِ: ١٢] فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جِسْمٌ وَالْجَوَابُ عَلَى طَرِيقَيْنِ الْأَوَّلُ: طَرِيقُ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ الْمُرَادُ مِنَ اللِّقَاءِ هُوَ الرُّؤْيَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّائِيَ يَصِلُ بِرُؤْيَتِهِ إِلَى حَقِيقَةِ الْمَرْئِيِّ فَسُمِّيَ اللِّقَاءُ أَحَدَ أَنْوَاعِ الرُّؤْيَةِ وَالنوع الْآخَرُ الِاتِّصَالُ وَالْمُمَاسَّةُ،

İkinci Mesele: Mücessime, Allah Teâlâ'nın: {لِقاءَنا} “Bize kavuşmayı” kavline tutunarak O'nun bir cisim olduğunu iddia etmiş ve şöyle demiştir: 'Likā' (kavuşma), vusuldür (ulaşmaktır); nitekim 'Şu cisim diğerine kavuştu' (lekıye) denilir, yani ona ulaştı ve temas etti demektir. Allah Teâlâ da: {فَالْتَقَى الْماءُ عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ} “Böylece sular takdir edilmiş bir iş için birleşti” [Kamer 12] buyurmuştur; dolayısıyla ayet O Sübhânehu'nun cisim olduğuna delalet etmiştir.' Cevap iki yolladır: Birincisi: Ashabımızdan bazılarının yoludur; demişlerdir ki: Kavuşmaktan (likā) murad rüyettir (görmektir). Çünkü gören kimse, görmesiyle görülenin hakikatine ulaşır; böylece kavuşma, rüyet türlerinden biri olarak isimlendirilmiştir; diğer türü ise temas ve bitişmedir.

فَدَلَّتِ الْآيَةُ مِنْ هَذَا الوجه عَلَى جَوَازِ الرُّؤْيَةِ الطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ كَلَامُ الْمُعْتَزِلَةِ، قَالَ الْقَاضِي تَفْسِيرُ اللِّقَاءِ بِرُؤْيَةِ الْبَصَرِ جَهْلٌ بِاللُّغَةِ، فَيُقَالُ فِي الدُّعَاءِ لَقَّاكَ اللَّه الْخَيْرَ وَقَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ لَمْ أَلْقَ الْأَمِيرَ وَإِنْ رَآهُ مِنْ بُعْدٍ أَوْ حُجِبَ عَنْهُ، وَيُقَالُ فِي الضَّرِيرِ لَقِيَ الْأَمِيرَ إِذَا أُذِنَ لَهُ وَلَمْ يُحْجَبْ وَقَدْ يَلْقَاهُ فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ، وَلَا يراه بل المراد من اللقاء هاهنا هُوَ الْمَصِيرُ إِلَى حُكْمِهِ حَيْثُ لَا حُكْمَ لِغَيْرِهِ فِي يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شيئا لَا أَنَّهُ رُؤْيَةُ الْبَصَرِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ ضَعِيفٌ لِأَنَّا لَا نُفَسِّرُ اللِّقَاءَ بِرُؤْيَةِ الْبَصَرِ بَلْ نُفَسِّرُهُ بِمَعْنًى مُشْتَرَكٍ بَيْنَ رُؤْيَةِ الْبَصَرِ، وَبَيْنَ الِاتِّصَالِ وَالْمُمَاسَّةِ وَهُوَ الْوُصُولُ إِلَى الشَّيْءِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الرَّائِيَ يَصِلُ بِرُؤْيَتِهِ إِلَى الْمَرْئِيِّ وَاللَّفْظُ الْمَوْضُوعُ لِمَعْنًى مُشْتَرَكٍ بَيْنَ مَعَانٍ كَثِيرَةٍ، يَنْطَلِقُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْمَعَانِي فَيَصِحُّ قَوْلُهُ لَقَّاكَ الْخَيْرَ، وَيَصِحُّ قَوْلُ الْأَعْمَى لَقِيتُ الْأَمِيرَ، وَيَصِحُّ قَوْلُ الْبَصِيرِ لَقِيتُهُ بِمَعْنَى رَأَيْتُهُ وَمَا لَقِيتُهُ بِمَعْنَى مَا وَصَلْتُ إِلَيْهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ:

Böylece ayet bu yönden rüyetin (Allah'ın görülmesinin) caiz olduğuna delalet etmiştir. İkinci Yol: Mutezile'nin sözüdür. Kādî demiştir ki: Likā'yı (kavuşmayı) gözün görmesiyle tefsir etmek dilbilgisini bilmemektir. Nitekim duada 'Allah sana hayırla kavuştursun' (lakkâkallâhu'l-hayr) denilir. Bazen söz söyleyen kimse, emiri uzaktan gördüğü yahut onunla arasına perde çekildiği halde 'Emirle karşılaşmadım/görüşmedim' (lem elka'l-emîr) der. Âmâ bir kimse hakkında da izin verilip perde çekilmediğinde 'Emirle karşılaştı' (lekıye'l-emîr) denilir; hâlbuki o onunla zifiri karanlık bir gecede karşılaşmış olup onu görmemektedir. Bilakis buradaki kavuşmaktan murad, 'hiçbir nefsin bir başka nefis için bir şeye güç yetiremeyeceği o günde', O'ndan başkası için hiçbir hükmün bulunmadığı bir yerde O'nun hükmüne varmaktır; yoksa gözle görmek değildir. Bil ki bu söz zayıftır; zira biz likā'yı sadece gözün görmesiyle tefsir etmiyoruz, bilakis biz onu, gözün görmesi ile temas ve bitişme arasındaki ortak bir mana ile yani 'bir şeye ulaşmak' ile tefsir ediyoruz. Biz, gören kimsenin görmesiyle görülene ulaştığını açıklamıştık. Birçok mana arasındaki müşterek bir mana için vazedilen lafız, o manaların her birine ıtlak olunabilir. Bu yüzden 'Allah seni hayra kavuştursun' sözü sahihtir, âmânın 'Emirle karşılaştım' sözü sahihtir; gören kimsenin 'Onu gördüm' manasında 'Onunla karşılaştım' ve 'Ona ulaşamadım' manasında 'Onunla karşılaşmadım' sözü de sahihtir. Bu sabit olunca deriz ki:

وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ رَجَاءُ اللِّقَاءِ حَاصِلًا، وَمُسَمَّى اللِّقَاءِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْوُصُولِ الْمَكَانِيِّ، وَبَيْنَ الْوُصُولِ بِالرُّؤْيَةِ، وَقَدْ تَعَذَّرَ الْأَوَّلُ فَتَعَيَّنَ الثَّانِي، وَقَوْلُهُ الْمُرَادُ مِنَ اللِّقَاءِ الْوُصُولُ إِلَى حُكْمِهِ صَرْفٌ لِلَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِهِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ، فَثَبَتَ دَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ الرُّؤْيَةِ بَلْ عَلَى وُجُوبِهَا، بَلْ عَلَى أَنَّ إِنْكَارَهَا لَيْسَ إِلَّا مِنْ دِينِ الْكُفَّارِ.

{وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا} kavli onları yerme makamında zikredilmiştir; dolayısıyla likā (kavuşma) umudunun hâsıl olması vaciptir. Likā isminin kapsamı ise mekânsal ulaşma ile rüyet (görme) yoluyla ulaşma arasında müşterektir. Birincisi imkânsız olduğuna göre ikincisi tayin etmiştir. Onun 'Kavuşmaktan murad O'nun hükmüne varmaktır' sözü ise lafzı delilsiz olarak zahirinden saptırmaktır. Böylece ayetin rüyetin sıhhatine, hatta onun vücubuna, dahası onu inkâr etmenin ancak kâfirlerin dininden olduğuna delaleti sabit olmuştur.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: لَوْلا أُنْزِلَ مَعْنَاهُ هَلَّا أُنْزِلَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي جَهْلٍ وَالْوَلِيدِ وَأَصْحَابِهِمَا الَّذِينَ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلنُّبُوَّةِ وَالْبَعْثِ.

Üçüncü Mesele: {لَوْلا أُنْزِلَ} kavlinin manası 'indirilmeli değil miydi?' ({هَلَّا أُنْزِلَ}) demektir. Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet, peygamberliği ve yeniden dirilmeyi inkâr eden Ebû Cehil, Velîd ve onların arkadaşları hakkında inmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: {لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً} “Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” kavline gelince; bil ki bu, o şüpheye verilen cevaptır ve bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي تَقْرِيرِ كَوْنِهِ جَوَابًا، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا ظَهَرَ كَوْنُهُ مُعْجِزًا فَقَدْ ثَبَتَتْ دَلَالَةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَبَعْدَ ذَلِكَ يَكُونُ اقْتِرَاحُ أَمْثَالِ هَذِهِ الْآيَاتِ لَا يَكُونُ إِلَّا مَحْضَ الِاسْتِكْبَارِ وَالتَّعَنُّتِ وَثَانِيهَا: أَنَّ نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ لَوْ حَصَلَ لَكَانَ أَيْضًا مِنْ جُمْلَةِ الْمُعْجِزَاتِ وَلَا يَدُلُّ عَلَى الصِّدْقِ لِخُصُوصِ كَوْنِهِ بِنُزُولِ الْمَلَكِ، بَلْ لِعُمُومِ كَوْنِهِ مُعْجِزًا، فَيَكُونُ قَبُولُ ذَلِكَ الْمُعْجِزِ وَرَدُّ ذَلِكَ الْمُعْجِزِ الْآخَرِ تَرْجِيحًا لِأَحَدِ الْمَثَلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ مِنْ غَيْرِ مَزِيدِ فَائِدَةٍ وَمُرَجِّحٍ، وَهُوَ مَحْضُ الِاسْتِكْبَارِ وَالتَّعَنُّتِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَرَوُا الرَّبَّ وَيَسْأَلُوهُ عَنْ/ صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَهُوَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ نَعَمْ هُوَ رَسُولِي، فَذَلِكَ لَا يَزِيدُ فِي التَّصْدِيقِ عَلَى إِظْهَارِ الْمُعْجِزُ عَلَى يَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُعْجِزَ يَقُومُ مَقَامَ التَّصْدِيقِ بِالْقَوْلِ إذا لَا فَرْقَ وَقَدِ ادَّعَى النُّبُوَّةَ بَيْنَ أَنْ يقول اللهم إن كنت صادقا فأحيي هَذَا الْمَيِّتَ فَيُحْيِيهِ اللَّه تَعَالَى وَالْعَادَةُ لَمْ تَجْرِ بِمِثْلِهِ وَبَيْنَ أَنْ يَقُولَ لَهُ صَدَقْتَ، وَإِذَا كَانَ التَّصْدِيقُ الْحَاصِلُ بِالْقَوْلِ أَوِ الْحَاصِلُ بالمعجز تعيين فِي كَوْنِهِ تَصْدِيقًا لِلْمُدَّعِي كَانَ تَعْيِينُ أَحَدِهِمَا مَحْضَ الِاسْتِكْبَارِ وَالتَّعَنُّتِ وَرَابِعُهَا: وَهُوَ أَنَّا نَعْتَقِدُ أَنَّ اللَّه ﷾ يَفْعَلُ بِحَسَبِ الْمَصَالِحِ على ما يقوله المعتزلة، أن نَقُولُ إِنَّ اللَّه تَعَالَى يَفْعَلُ بِحَسَبِ الْمَشِيئَةِ عَلَى مَا يَقُولُهُ أَصْحَابُنَا، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ لَمْ يَجُزْ لَهُمْ أَنْ يُعَيِّنُوا الْمُعْجِزَ إِذْ رُبَّمَا كَانَ إِظْهَارُ ذَلِكَ الْمُعْجِزِ مُشْتَمِلًا عَلَى مَفْسَدَةٍ لَا يَعْرِفُهَا إِلَّا اللَّه تَعَالَى، وَكَانَ التَّعْيِينُ اسْتِكْبَارًا وَعُتُوًّا مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَمَّا ظَنَّهُ مَصْلَحَةً قَطَعَ بِكَوْنِهِ مَصْلَحَةً، فَمَنْ قَالَ ذَلِكَ فَقَدِ اعْتَقَدَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ عَالِمٌ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَذَلِكَ اسْتِكْبَارٌ عَظِيمٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا فَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَقْتَرِحَ عَلَى رَبِّهِ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ فَكَانَ الِاقْتِرَاحُ اسْتِكْبَارًا وَعُتُوًّا وَخُرُوجًا عَنْ جد الْعُبُودِيَّةِ إِلَى مَقَامِ الْمُنَازَعَةِ وَالْمُعَارَضَةِ وَخَامِسُهَا: وَهُوَ أن

Birinci Mesele: Bunun cevap oluşunun takriri hususundadır ve bu birkaç vecihledir: Birincisi: Kur'an'ın mucize olduğu zahir olunca Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin delili sabit olmuştur; bundan sonra bu tür ayetleri (mucizeleri) teklif etmek sırf büyüklük taslamak ve inatçılıktan başka bir şey olamaz. İkincisi: Meleklerin inmesi gerçekleşseydi bu da mucizelerden biri olurdu ve doğruluğa delaleti meleğin inmesiyle olmasına has olmasından ötürü değil, bilakis mucize olmasındaki umumilikten ötürü olurdu. Dolayısıyla o mucizeyi kabul edip öbür mucizeyi reddetmek, fazladan bir fayda ve tercih sebebi (müreccih) olmaksızın birbirine denk iki şeyden birini diğerine tercih etmek olur ki bu sırf büyüklük taslamak ve inatçılıktır. Üçüncüsü: Onların Rabbi görüp O'na Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğunu sormaları/ ve O Sübhânehu'nun 'Evet, o benim elçimdir' demesi takdirinde dahi bu, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem elinde mucizenin zuhur etmesinden daha fazla bir tasdik sağlamaz; zira biz mucizenin sözle tasdik makamına geçtiğini açıklamıştık. Çünkü peygamberlik iddia eden kimsenin 'Allahım! Eğer doğru sözlüysem şu ölüyü dirilt' deyip de Allah Teâlâ'nın onu diriltmesi -ki âdet böylesi bir şey üzerine cereyan etmemiştir- ile O'nun ona 'Doğru söyledin' demesi arasında hiçbir fark yoktur. Sözle hâsıl olan tasdik veya mucizeyle hâsıl olan tasdik, iddia sahibini tasdik etme hususunda eşit olunca, bunlardan birini tayin edip dayatmak sırf büyüklük taslamak ve inatçılık olur. Dördüncüsü: Biz ya Mutezile'nin dediği gibi Allah Azze ve Celle'nin maslahatlara göre fiilde bulunduğuna inanırız yahut ashabımızın dediği gibi Allah Teâlâ'nın dilemesine (meşietine) göre fiilde bulunduğunu söyleriz. Eğer birincisi ise, mucizeyi tayin ve tahsis etmek onlar için caiz olmazdı; zira o mucizenin ortaya konulması, ancak Allah Teâlâ'nın bildiği bir mefsedeti içeriyor olabilirdi. Bir şeyi maslahat zannedince onun kesinlikle maslahat olduğuna hükmetmesi yönünden bu tayin kalkışması bir kibir ve azgınlık olurdu; kim bunu söylerse kendi nefsinde bütün bilinenleri bildiğine inanmış olur ki bu büyük bir kibirdir. Şayet ikincisi ise -ki bu ashabımızın kavlidir- kulun Rabbine bir şey teklif etmeye hakkı yoktur; çünkü O Sübhânehu dilediğini hakkıyla yapandır. Dolayısıyla bu teklif büyüklük taslamak, haddi aşmak ve kulluk sınırından çıkıp çekişme ve karşı gelme makamına geçmek olur. Beşincisi: Şudur ki,

الْمَقْصُودَ مِنْ بِعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ الْإِحْسَانُ إِلَى الْخَلْقِ فَالْمَلِكُ الْكَبِيرُ إِذَا أَحْسَنَ إِلَى بَعْضِ الضُّعَفَاءِ رَحْمَةً عَلَيْهِ فَأَخَذَ ذَلِكَ الضَّعِيفُ إِلَى اللَّجَاجِ وَالنِّزَاعِ، وَيَقُولُ لَا أُرِيدُ هَذَا بَلْ أُرِيدُ ذَاكَ، حَسُنَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا الْمُكْدِيَ قَدِ اسْتَكْبَرَ فِي نَفْسِهِ وَعَتَا عُتُوًّا شَدِيدًا مِنْ حَيْثُ لَا يَعْرِفُ قَدْرَ نَفْسِهِ وَمُنْتَهَى درجته فكذا هاهنا وَسَادِسُهَا: يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّهُمْ مَا ذَكَرُوا هَذَا السُّؤَالَ لِأَجْلِ الِاسْتِكْبَارِ وَالْعُتُوِّ الشَّدِيدِ لَأَعْطَيْتُهُمْ مُقْتَرَحَهُمْ، وَلَكِنِّي عَلِمْتُ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا هَذَا الِاقْتِرَاحَ لِأَجْلِ الِاسْتِكْبَارِ وَالتَّعَنُّتِ فَلَوْ أَعْطَيْتُهُمْ مُقْتَرَحَهُمْ لَمَا انْتَفَعُوا بِهِ فَلَا جَرَمَ لَا أُعْطِيهِمْ ذَلِكَ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ يُعْرَفُ مِنَ اللَّفْظِ وَسَابِعُهَا: لَعَلَّهُمْ سَمِعُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يُرَى فِي الدُّنْيَا، وَأَنَّهُ تَعَالَى لَا يُنْزِلُ الْمَلَائِكَةَ فِي الدُّنْيَا عَلَى عَوَامِّ الْخَلْقِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ عَلَّقُوا إِيمَانَهُمْ عَلَى ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ.

Peygamberlerin gönderilmesindeki maksat mahlûkata ihsanda bulunmaktır. Büyük bir melik, zayıflardan birine merhamet ederek ihsanda bulunduğunda o zayıf kimse inatlaşmaya ve çekişmeye kalkışıp 'Bunu istemiyorum, şunu istiyorum' derse, 'Bu dilenci haddini ve derecesinin sınırını bilmeyerek kendi içinde büyüklük taslamış ve şiddetli bir şekilde haddi aşmıştır' denilmesi güzel olur; burada da durum böyledir. Altıncısı: Muradın şu olması mümkündür: Allah Teâlâ buyurmuştur ki: 'Şayet onların bu soruyu kibir ve şiddetli azgınlık yüzünden sormadıklarını bilseydim teklif ettikleri şeyi onlara verirdim; fakat bildim ki onlar bu teklifi sırf kibir ve inatçılık yüzünden ileri sürmüşlerdir; dolayısıyla teklif ettikleri şeyi onlara verseydim ondan faydalanmayacaklardı; bundan dolayı onlara bunu vermiyorum.' Bu tevil lafızdan anlaşılmaktadır. Yedincisi: Belki de onlar Ehl-i Kitap'tan Allah Teâlâ'nın dünyada görülmeyeceğini ve O Teâlâ'nın dünyada melekleri avam halkın üzerine indirmeyeceğini işitmişler, sonra da iman etmelerini inatlaşma yahut alay etme yoluyla buna bağlamışlardır.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا تَجُوزُ رُؤْيَتُهُ لِأَنَّ رُؤْيَتَهُ لَوْ كَانَتْ جَائِزَةً لَمَا كَانَ سُؤَالُهَا عُتُوًّا وَاسْتِكْبَارًا، قَالُوا وَقَوْلُهُ: لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً لَيْسَ إِلَّا لِأَجْلِ سُؤَالِ الرُّؤْيَةِ حَتَّى لَوْ أَنَّهُمُ اقْتَصَرُوا عَلَى نُزُولِ الْمَلَائِكَةِ لَمَا خُوطِبُوا بِذَلِكَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ أَمْرَ الرُّؤْيَةِ فِي آيَةٍ أُخْرَى عَلَى حِدَةٍ وَذَكَرَ الِاسْتِعْظَامَ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ [الْبَقَرَةِ: ٥٥] وَذَكَرَ نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى حِدَةٍ فِي آيَةٍ أُخْرَى فَلَمْ يَذْكُرِ الِاسْتِعْظَامَ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ وَهَلْ نَرَى الْمَلَائِكَةَ فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الِاسْتِكْبَارَ وَالْعُتُوَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَجْلِ سُؤَالِ الرُّؤْيَةِ.

İkinci Mesele: Mutezile dedi ki: Ayet, Allah Teâlâ'nın görülmesinin caiz olmadığına delalet etmiştir; zira O'nun görülmesi caiz olsaydı, bunu istemek haddi aşmak ve büyüklük taslamak olmazdı. Dediler ki: {لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً} kavli sırf rüyeti (görmeyi) istemelerinden ötürüdür; öyle ki şayet onlar meleklerin indirilmesiyle yetinselerdi kendilerine bu şekilde hitap edilmezdi. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ başka bir ayette rüyet meselesini tek başına zikretmiş ve onun pek büyük bir cürüm olduğunu belirtmiştir ki o da: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “'Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' [demiştiniz de] sizi yıldırım çarpmıştı” [Bakara 55] kavlidir. Başka bir ayette ise meleklerin indirilmesini tek başına zikretmiş fakat onun pek büyük bir cürüm olduğunu zikretmemiştir; o da onların: 'Bize melekler indirilmeli değil miydi?' ve 'Melekleri görür müyüz?' sözleridir. Böylece bu ayetteki büyüklük taslama ve haddi aşmanın ancak rüyeti istemekten dolayı meydana geldiği sabit olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى ذَلِكَ قَدْ تقدم في سورة البقرة، والذي نريده هاهنا أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ/ وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا يَدُلُّ عَلَى الرُّؤْيَةِ، وَأَمَّا الِاسْتِكْبَارُ وَالْعُتُوُّ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الرُّؤْيَةَ مُسْتَحِيلَةٌ لِأَنَّ مَنْ طَلَبَ شَيْئًا مُحَالًا، لَا يُقَالُ إِنَّهُ عَتَا وَاسْتَكْبَرَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ لَمْ يُثْبِتْ لَهُمْ بِطَلَبِ هَذَا الْمُحَالِ عُتُوًّا وَاسْتِكْبَارًا، بَلْ قَالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٣٨] بَلِ الْعُتُوُّ وَالِاسْتِكْبَارُ لَا يَثْبُتُ إِلَّا إِذَا طَلَبَ الْإِنْسَانُ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ مِمَّنْ فَوْقَهُ أَوْ كَانَ لَائِقًا بِهِ، وَلَكِنَّهُ يَطْلُبُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ. وَبِالْجُمْلَةِ فَقَدْ ذَكَرْنَا وُجُوهًا كَثِيرَةً فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى الِاسْتِكْبَارِ وَالْعُتُوِّ سَوَاءً كَانَتِ الرُّؤْيَةُ مُمْتَنِعَةً أَوْ مُمْكِنَةً، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ مُوسَى لَمَّا سَأَلَ الرُّؤْيَةَ مَا وَصَفَهُ اللَّه تَعَالَى بِالِاسْتِكْبَارِ وَالْعُتُوِّ، لِأَنَّهُ ﵇ طَلَبَ الرُّؤْيَةَ شَوْقًا، وَهَؤُلَاءِ طَلَبُوهَا امْتِحَانًا وَتَعَنُّتًا، لَا جَرَمَ وَصَفَهُمْ بِذَلِكَ فَثَبَتَ فَسَادُ مَا قَالَهُ الْمُعْتَزِلَةُ.

Bil ki bu konudaki söz daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Burada kastettiğimiz şey ise şudur: Biz,/ {وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا} kavlinin rüyete delalet ettiğini açıkladık. Büyüklük taslama ve haddi aşmaya gelince; bunun rüyetin imkânsız olduğuna delalet etmesi mümkün değildir; çünkü imkânsız bir şeyi talep eden kimse hakkında 'haddi aştı ve büyüklük tasladı' denilmez. Görmez misin ki onlar: 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediklerinde, bu imkânsız şeyi talep etmelerinden ötürü onlara azgınlık ve kibir isnat edilmemiş, bilakis: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz” [A'râf 138] denilmiştir. Bilakis haddi aşmak ve büyüklük taslamak, ancak insan kendi üstündeki birinden kendisine yakışmayan bir şeyi talep ettiğinde veya o şey kendisine layık olduğu halde onu inatlaşma yoluyla talep ettiğinde sabit olur. Velhasıl rüyet ister imkânsız ister mümkün olsun, büyüklük taslama ve haddi aşmanın anlamının tahkiki konusunda pek çok vecih zikrettik. Buna delalet eden şeylerden biri de şudur: Mûsâ rüyeti talep ettiğinde Allah Teâlâ onu büyüklük taslamak ve haddi aşmakla nitelendirmedi; çünkü o aleyhisselâm rüyeti bir şevk ile talep etti, bunlar ise onu imtihan ve inatlaşma yoluyla talep ettiler; bundan dolayı Allah onları bu şekilde nitelendirdi; böylece Mutezile'nin söylediğinin fasit olduğu sabit oldu.

المسألة الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ فِي أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُمْ أَضْمَرُوا الِاسْتِكْبَارَ [عَنِ الْحَقِّ وَهُوَ الْكُفْرُ وَالْعِنَادُ] فِي قُلُوبِهِمْ وَاعْتَقَدُوهُ كَمَا قَالَ: إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ [غَافِرٍ: ٥٦] وَقَوْلُهُ: وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً أَيْ تَجَاوَزُوا الْحَدَّ فِي الظلم يقال عتا [عَتَا] فُلَانٌ وَقَدْ وَصَفَ الْعُتُوَّ بِالْكِبْرِ فَبَالَغَ فِي إِفْرَاطِهِ، يَعْنِي أَنَّهُمْ لَمْ يَجْتَرِئُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْعَظِيمِ إِلَّا لِأَنَّهُمْ بَلَغُوا غَايَةَ الِاسْتِكْبَارِ وَأَقْصَى الْعُتُوِّ.

Üçüncü Mesele: {فِي أَنْفُسِهِمْ} 'kendi içlerinde' buyurmuştur; çünkü onlar [hakkı kabul etmekten] kibri [, yani küfrü ve inadı] kalplerinde gizlemiş ve O'nun: {إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ} “Onların göğüslerinde ancak asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslama vardır” [Gāfir 56] buyurduğu gibi buna inanmışlardır. {وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً} kavli ise, zulümde haddi aştılar demektir; nitekim 'filanca haddi aştı/azdı' [عَتَا] denilir. Haddi aşmayı (utüvv) büyüklükle nitelemiş ve aşırılığında mübalağa yapmıştır; yani onlar bu büyük söze ancak kibrin zirvesine ve haddi aşmanın en uç noktasına ulaştıkları için cüret edebilmişlerdir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً فَهُوَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِمْ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي سَأَلُوهُ سيوجد، ولكنهم يلقون منه ما يكرهون، وهاهنا مسائل:

Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً} “Melekleri görecekleri gün, işte o gün günahkârlara hiçbir müjde yoktur ve [melekler onlara]: ‘(Müjde size) tamamen yasaklanmıştır!’ derler” kavline gelince; bu, onların: {لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ} “Bize melekler indirilseydi ya!” sözlerine bir cevaptır. Allah Teâlâ böylece, onların istedikleri şeyin gerçekleşeceğini, fakat ondan hoşlanmayacakları şeylerle karşılaşacaklarını beyan buyurmuştur. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي انْتِصَابِ يَوْمَ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَامِلَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ لَا بُشْرى أَيْ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ (يَبْغُونَ الْبُشْرَى) ويَوْمَئِذٍ لِلتَّكْرِيرِ الثَّانِي: أَنَّ التَّقْدِيرَ اذْكُرْ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ.

Birinci Mesele: {يَوْمَ} kelimesinin nasbı hususunda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Âmil, {لَا بُشْرى} ifadesinin delalet ettiği şeydir; yani 'Melekleri gördükleri gün (müjde ararlar)' takdirindedir, {يَوْمَئِذٍ} ise tekrar içindir. İkincisi: Takdir, 'Melekleri görecekleri günü hatırla' şeklindedir.

المسألة الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَقَالَ الْبَاقُونَ يُرِيدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

İkinci Mesele: O gün hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas ölüm anını kastettiğini söylemiş, diğerleri ise kıyamet gününü kastettiğini söylemişlerdir.

المسألة الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا يُقَالُ لِلْكَافِرِ لَا بُشْرَى لِأَنَّ الْكَافِرَ وَإِنْ كَانَ ضَالًّا مُضِلًّا إِلَّا أَنَّهُ يَعْتَقِدُ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ كَانَ هَادِيًا مُهْتَدِيًا، فَكَانَ يَطْمَعُ فِي ذَلِكَ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ، وَلِأَنَّهُمْ رُبَّمَا عَمِلُوا مَا رَجَوْا فِيهِ النَّفْعَ كَنُصْرَةِ الْمَظْلُومِ وَعَطِيَّةِ الْفَقِيرِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ، وَلَكِنَّهُ أَبْطَلَهَا بِكُفْرِهِ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يُشَافَهُونَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الْيَأْسِ وَالْخَيْبَةِ، وَذَلِكَ هُوَ النِّهَايَةُ فِي الْإِيلَامِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلُهُ: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ [الزُّمَرِ: ٤٧] .

Üçüncü Mesele: Kâfire {لَا بُشْرَى} 'müjde yoktur' denilmesinin sebebi şudur: Çünkü kâfir sapkın ve saptırıcı olsa da kendi nefsinde doğru yolda ve hidayet edici olduğuna inanır, dolayısıyla o büyük sevaba tamah ederdi. Bir de mazluma yardım etmek, fakire vermek ve sıla-i rahimde bulunmak gibi faydasını umdukları amelleri bazen işlerlerdi; ancak [kâfir] küfrüyle bunları boşa çıkarmıştır. Bu yüzden Allah Sübhânehu, işin başında onların son derece ümitsizlik ve hüsrana delalet eden bir hitapla yüz yüze geleceklerini açıklamıştır; bu ise acı vermenin zirvesidir ve Allah'ın: {وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “Hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır” [Zümer 47] kavlinden murad da budur.

المسألة الرَّابِعَةُ: حَقُّ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلَائِكَةَ لَا بُشْرَى لَهُمْ، لَكِنَّهُ قَالَ لَا بُشْرَى لِلْمُجْرِمِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ظَاهِرٌ فِي مَوْضِعِ ضَمِيرٍ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَامٌّ فَقَدْ تَنَاوَلَهُمْ بِعُمُومِهِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ وَعَدَمِ الْعَفْوِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَيَعُمُّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْبُشْرَى فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ بِدَلِيلِ أَنَّ مَنْ/ أَرَادَ تَكْذِيبَ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ قَالَ بَلْ لَهُ بُشْرَى فِي الْوَقْتِ الْفُلَانِيِّ، فَلَمَّا كَانَ ثُبُوتُ الْبُشْرَى فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ يُذْكَرُ لِتَكْذِيبِ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ، عَلِمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا بُشْرى يَقْتَضِي نَفْيَ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْبُشْرَى فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَكَّدَ هَذَا النَّفْيَ بِقَوْلِهِ: حِجْراً مَحْجُوراً وَالْعَفْوُ مِنَ اللَّه مِنْ أَعْظَمِ الْبُشْرَى، وَالْخَلَاصُ مِنَ النَّارِ بَعْدَ دُخُولِهَا مِنْ أَعْظَمِ الْبُشْرَى، وَشَفَاعَةُ الرَّسُولِ ﷺ مِنْ أَعْظَمِ الْبُشْرَى فَوَجَبَ أَنْ لَا يَثْبُتَ ذَلِكَ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، وَالْكَلَامُ عَلَى التَّمَسُّكِ بِصِيَغِ الْعُمُومِ قَدْ تَقَدَّمَ غير مرة، قال المفسرون المراد بالمجرمين هاهنا الْكُفَّارُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ [الْمَائِدَةِ:

Dördüncü Mesele: Sözün gereği 'Melekleri gördükleri gün onlara müjde yoktur' denilmesiydi; fakat 'Mücrimlere müjde yoktur' buyurmuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Zamir yerinde zahir ismin kullanılmasıdır. İkincisi: Bunun umumi olmasıdır; dolayısıyla umumiyetiyle onları da kapsamıştır. Mutezile dedi ki: Bu ayet, fâsıklar hakkındaki tehdidin kesinliğine ve affın olmayışına delalet eder; çünkü {لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ} kavli nefy siyakında gelen bir nekredir ve her vakitteki bütün müjde türlerini kapsar. Nitekim/ bu önermeyi yalanlamak isteyen kimse 'Aksine, onun için falan vakitte müjde vardır' der. Vakitlerden birinde müjdenin sübut bulması bu önermeyi yalanlamak için zikredilince bildik ki Allah Teâlâ'nın {لَا بُشْرى} kavli bütün vakitlerde bütün müjde türlerinin nefyini gerektirir. Sonra O Sübhânehu bu nefyi {حِجْراً مَحْجُوراً} kavliyle pekiştirmiştir. Allah'tan gelen af en büyük müjdelerdendir; cehenneme girdikten sonra oradan kurtulmak en büyük müjdelerdendir; Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem şefaati en büyük müjdelerdendir; binaenaleyh bunların mücrimlerden hiçbir kimse için sabit olmaması gerekir. Umum sîgalarına tutunma konusundaki söz daha önce defalarca geçmişti. Müfessirler dediler ki: Buradaki mücrimlerden murad, Allah'ın: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır” [Mâide

٧٢] .

72] kavlinin delaletiyle kâfirlerdir.

المسألة الْخَامِسَةُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: حِجْراً مَحْجُوراً ذَكَرَ سِيبَوَيْهِ فِي بَابِ الْمَصَادِرِ غَيْرِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمَنْصُوبَةِ بِأَفْعَالٍ مَتْرُوكٍ إِظْهَارُهَا نَحْوُ مَعَاذَ اللَّه وَقِعْدَكَ [اللَّه] وَعَمْرَكَ [اللَّه] ، وَهَذِهِ كَلِمَةٌ كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِهَا عِنْدَ لِقَاءِ عَدُوٍّ [مَوْتُورٍ] أَوْ هُجُومِ نَازِلَةٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ يَضَعُونَهَا مَوْضِعَ الِاسْتِعَاذَةِ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: يَقُولُ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ (يَفْعَلُ) كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ حِجْرًا، وَهِيَ مِنْ حَجَرَهُ إِذَا مَنَعَهُ لِأَنَّ الْمُسْتَعِيذَ طَالِبٌ مِنَ اللَّه أَنْ يَمْنَعَ الْمَكْرُوهَ فَلَا يَلْحَقُهُ، فَكَانَ الْمَعْنَى أَسْأَلُ اللَّه أَنْ يَمْنَعَ ذَلِكَ مَنْعًا وَيَحْجُرَهُ حَجْرًا وَمَجِيئُهُ عَلَى فِعْلٍ أَوْ فَعْلٍ فِي قِرَاءَةِ الْحَسَنِ تَصَرُّفٌ فِيهِ لِاخْتِصَاصِهِ بِمَوْضِعٍ وَاحِدٍ، فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ مِنْ بَابِ الْمَصَادِرِ فَمَا مَعْنَى وَصْفِهِ بِكَوْنِهِ مَحْجُورًا؟ قُلْنَا: جَاءَتْ هَذِهِ الصِّفَةُ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الْحَجْرِ كَمَا قَالُوا (ذَبْلٌ ذَابِلٌ فَالذَّبْلُ) الْهَوَانُ وَمَوْتٌ مَائِتٌ وَحَرَامٌ مُحَرَّمٌ.

Beşinci Mesele: {حِجْراً مَحْجُوراً} kavlinin tefsirinde Sîbeveyhi, 'meâzallāh', 'kı'dekallāh' ve 'amrekallāh' gibi açığa çıkarılması terk edilmiş fiillerle nasbedilen gayr-i mutasarrıf masdarlar babında zikretmiştir. Bu, intikam peşindeki bir düşmanla karşılaştıklarında veya bir musibet hücum ettiğinde ve benzeri durumlarda söyledikleri ve istiâze (sığınma) yerine koydukları bir kelimedir. Sîbeveyhi der ki: Bir adam diğerine şöyle şöyle (yapacak) dediğinde o, 'hicran' der. Bu, engellediği zaman kullanılan 'hacerehû' (حَجَرَهُ) kökündendir; zira sığınan kimse Allah'tan hoşlanılmayan şeyi engellemesini ve kendisine erişmemesini talep eder. Mana: 'Allah'tan bunu kesin olarak menetmesini ve tamamen yasaklamasını dilerim' şeklindedir. Hasan'ın kıraatinde fi'l (فِعْل) veya fa'l (فَعْل) vezninde gelmesi, tek bir makama has olmasından ötürü onda yapılan bir tasarruftur. Eğer: 'Bunun masdarlar babından olduğu sabit olunca, onun mahcûr (yasaklanmış) olarak nitelenmesinin manası nedir?' denilirse, biz deriz ki: Bu sıfat, tıpkı 'zevlün zâbilün' -ki zevl zillet demektir-, 'mevtün mâitün' (ölümcül ölüm) ve 'harâmün muharremün' (kesin haram) dedikleri gibi hacr manasını tekit etmek için gelmiştir.

المسألة السَّادِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا مَنْ هُمْ؟ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: القول الأول:

Altıncı Mesele: {حِجْرًا مَحْجُورًا} diyenlerin kimler olduğu hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birinci görüş:

أَنَّهُمْ هُمُ الْكُفَّارُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَطْلُبُونَ نُزُولَ الْمَلَائِكَةِ وَيَقْتَرِحُونَهُ، (ثُمَّ) إِذَا رَأَوْهُمْ عِنْدَ الموت (و) يوم الْقِيَامَةِ كَرِهُوا لِقَاءَهُمْ وَفَزِعُوا مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ لَا يَلْقَوْنَهُمْ إِلَّا بِمَا يَكْرَهُونَ، فَقَالُوا عِنْدَ رُؤْيَتِهِمْ مَا كَانُوا يَقُولُونَهُ عِنْدَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ [الْمَوْتُورِ] وَنُزُولِ الشِّدَّةِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْقَائِلِينَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَمَعْنَاهُ حَرَامًا مُحَرَّمًا عَلَيْكُمُ الْغُفْرَانُ وَالْجَنَّةُ وَالْبُشْرَى، أَيْ جَعَلَ اللَّه ذَلِكَ حَرَامًا عَلَيْكُمْ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ الْكُفَّارَ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ، قَالَتِ الْحَفَظَةُ لَهُمْ حِجْرًا مَحْجُورًا، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يُبَشِّرُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْجَنَّةِ وَيَقُولُونَ لِلْمُشْرِكِينَ حِجْرًا مَحْجُورًا، وَقَالَ عَطِيَّةُ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَلْقَى الْمَلَائِكَةُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْبُشْرَى فَإِذَا رَأَى الْكُفَّارُ ذَلِكَ قَالُوا لَهُمْ بَشِّرُونَا فَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْقَفَّالِ وَالْوَاحِدِيِّ وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا شَاهَدُوا مَا يَخَافُونَهُ فَيَتَعَوَّذُونَ مِنْهُ وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا، فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ لَا يُعَاذُ مِنْ شَرِّ هَذَا الْيَوْمِ.

Onların bizzat kâfirler olduğudur. Çünkü onlar meleklerin inmesini istiyor ve bunu teklif ediyorlardı; (sonra) ölüm anında (ve) kıyamet gününde onları görünce onlarla karşılaşmaktan hoşlanmadılar ve onlardan korkup dehşete düştüler; zira onlarla ancak hoşlanmadıkları şeylerle karşılaşırlar. Böylece onları gördüklerinde intikam peşindeki düşmanla karşılaştıklarında ve şiddetli musibet indiğinde söyledikleri sözü söylediler. İkinci Görüş: Söyleyenlerin melekler olduğudur; manası ise: 'Mağfiret, cennet ve müjde size kesin olarak haram kılınmıştır', yani Allah bunu size haram kılmıştır demektir. Sonra bu görüş üzerinde de ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: Kâfirler kabirlerinden çıktıklarında koruyucu melekler onlara 'hicran mahcûran' derler. Kelbî dedi ki: Melekler cennet kapılarında müminleri cennetle müjdelerler ve müşriklere 'hicran mahcûran' derler. Atıyye dedi ki: Kıyamet günü olduğunda melekler müminleri müjdeyle karşılarlar; kâfirler bunu görünce onlara 'Bizi de müjdeleyin' derler, melekler de 'hicran mahcûran' derler. Üçüncü Görüş: Bu Kaffâl ve Vâhidî'nin görüşü olup Hasan'dan da rivayet edilmiştir: Kâfirler kıyamet gününde korktukları şeyi müşahede ettiklerinde ondan sığınırlar ve 'hicran mahcûran' derler; melekler de 'Bugünün şerrinden sığınılmaz' derler.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدِمْنا فَقَدِ اسْتَدَلَّتِ الْمُجَسِّمَةُ بِقَوْلِهِ: وَقَدِمْنا لِأَنَّ الْقُدُومَ لَا يَصِحُّ إِلَّا عَلَى الْأَجْسَامِ، وَجَوَابُهُ أَنَّهُ لَمَّا قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى امْتِنَاعِ الْقُدُومِ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْقُدُومَ حَرَكَةٌ وَالْمَوْصُوفُ بِالْحَرَكَةِ مُحْدَثٌ، وَلِذَلِكَ اسْتَدَلَّ الْخَلِيلُ ﵇ بِأُفُولِ الْكَوَاكِبِ عَلَى حُدُوثِهَا وَثَبَتَ أَنَّ اللَّه عَزَّ/ وَجَلَّ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُحْدَثًا، فَوَجَبَ تَأْوِيلُ لَفْظِ الْقُدُومِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ أَيْ وَقَصَدْنَا إِلَى أَعْمَالِهِمْ، فَإِنَّ الْقَادِمَ إِلَى الشَّيْءِ قَاصِدٌ لَهُ، فَالْقَصْدُ هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي الْمَقْدُومِ إِلَيْهِ وَأَطْلَقَ الْمُسَبَّبَ عَلَى السَّبَبِ مَجَازًا وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ قُدُومُ الْمَلَائِكَةِ إِلَى مَوْضِعِ الْحِسَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَلَمَّا كَانُوا بِأَمْرِهِ يَقْدَمُونَ جَازَ أَنْ يَقُولَ: وَقَدِمْنا عَلَى سَبِيلِ التَّوَسُّعِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ [الزُّخْرُفِ: ٥٥] وَثَالِثُهَا: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها [النَّمْلِ: ٣٤] فَلَمَّا أَبَادَ اللَّه أَعْمَالَهُمْ وَأَفْسَدَهَا بِالْكُلِّيَّةِ صَارَتْ شَبِيهَةً بِالْمَوَاضِعِ الَّتِي يُقَدِّمُهَا الْمَلِكُ فَلَا جَرَمَ قَالَ وَقَدِمْنا.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَدِمْنا} “Önüne geçtik / yöneldik” kavline gelince, Mücessime {وَقَدِمْنا} kavliyle delil getirmiştir; çünkü kudûm (gelmek/varmak) ancak cisimler hakkında sahih olur. Bunun cevabı şudur: O'nun hakkında kudûmun imkânsız olduğuna dair delil kaim olunca -zira kudûm bir harekettir, hareketle nitelenen ise sonradan olmadır (muhdestir); bundan dolayı Halîl aleyhisselâm yıldızların batmasıyla onların sonradan yaratıldığına delil getirmiştir ve Allah Azze/ ve Celle'nin muhdes olmasının caiz olmadığı sabit olmuştur- kudûm lafzını tevil etmek vacip olmuştur. Bu da birkaç vecihledir: Birincisi: {وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ} yani 'onların amellerine kastettik' demektir; zira bir şeye varan/gelen kimse ona kastetmiş olur. Maksat ise kendisine varılan şey üzerinde müessir olandır; böylece müsebbeb mecaz yoluyla sebebe ıtlak edilmiştir. İkincisi: Murad, ahirette meleklerin hesap yerine varmasıdır; onlar O'nun emriyle vardıkları için genişletme (tevessü) yoluyla {وَقَدِمْنا} buyurması caiz olmuştur. Bunun benzeri O'nun: {فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ} “Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık” [Zuhruf 55] kavlidir. Üçüncüsü: Şüphesiz {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها} “Hükümdarlar bir memlekete girdiklerinde orayı bozguna uğratırlar” [Neml 34]. Allah onların amellerini helak edip tamamen hükümsüz kılınca, o ameller hükümdarın önüne vardığı/girdiği yerlere benzer hale gelmiştir; bu sebeple {وَقَدِمْنا} buyurmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ يَعْنِي الْأَعْمَالَ الَّتِي اعْتَقَدُوهَا بِرًّا وَظَنُّوا أَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَالْمَعْنَى إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ أَيِّ عَمَلٍ كَانَ.

{إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ} “Yaptıkları her amelin” kavline gelince, iyilik zannettikleri ve kendilerini Allah Teâlâ'ya yaklaştıracağını sandıkları amelleri kastetmektedir. Mana: Hangi amel olursa olsun işledikleri her amele [yöneldik] demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً فَالْمُرَادُ أَبْطَلْنَاهُ وَجَعَلْنَاهُ بِحَيْثُ لَا يُمْكِنُ الِانْتِفَاعُ بِهِ كَالْهَبَاءِ الْمَنْثُورِ الَّذِي لَا يُمْكِنُ الْقَبْضُ عَلَيْهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ [النُّورِ: ٣٩] كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ

{فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً} “Onu saçılmış toz zerreleri kılıverdik” kavline gelince, murad şudur: Onu iptal ettik ve tutulması mümkün olmayan, saçılmış toz zerreleri gibi kendisinden istifade edilmesi mümkün olmayacak hale getirdik. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ} “Düz arazideki serap gibi” [Nûr 39], {كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ} “Fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir kül gibi”

[إِبْرَاهِيمَ:

[İbrâhîm

١٨] كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ [الْفِيلِ: ٥] قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ: الْهَبَاءُ مِثْلُ الْغُبَارِ يَدْخُلُ مِنَ الْكُوَّةِ مَعَ ضَوْءِ الشَّمْسِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّهُ الْغُبَارُ الَّذِي يَسْتَطِيرُ مِنْ حَوَافِرِ الدَّوَابِّ.

18], {كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ} “Yenilmiş ekin yaprağı gibi” [Fîl 5] kavilleridir. Ebû Ubeyde ve Zeccâc dedi ki: Hebâ (هَبَاء), güneş ışığıyla birlikte pencereden/menfezden giren toz gibidir. Mukâtil ise şöyle demiştir: O, bineklerin toynaklarından havaya kalkan tozdur.

أَمَّا قَوْلُهُ: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْكُفَّارِ فِي الْخَسَارِ الْكُلِّيِّ وَالْخَيْبَةِ التَّامَّةِ شَرَحَ وَصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْحَظَّ كُلَّ الحظ في طاعة اللَّه تعالى، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

{أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavline gelince; bil ki O Sübhânehu kâfirlerin tam bir hüsran ve mutlak bir hayal kırıklığı içindeki hallerini açıklayınca, bütün kâr ve bahtiyarlığın ancak Allah Teâlâ'ya itaatte olduğuna dikkat çekmek üzere cennet ehlinin vasfını beyan etmiştir; burada birtakım sorular vardır: