الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَكُونُ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَيْرًا مُسْتَقِرًّا مِنْ أَهْلِ النَّارِ، وَلَا خَيْرَ فِي النار، ولا يقال في العسل هو
Birincisi: Cehennemde hiçbir hayır yokken cennet ehlinin kalacağı yer cehennem ehlinden nasıl daha hayırlı olabilir? Nitekim bal hakkında onun [sirkeye göre...]
أَحْلَى مِنَ الْخَلِّ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ [الْفُرْقَانِ: ١٥] وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ أنهم في غاية الخير، لأن مستقر خَيْرٌ مِنَ النَّارِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
tatlıdır" denilmezken, cennet ehlinin kalacakları yer cehennem ehlinden nasıl daha hayırlı olabilir? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: {أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ} “Bu mu daha hayırlıdır yoksa ebedîlik cenneti mi?” [Furkân 15] kavlinde daha önce geçen husustur. İkincisi: Şairin şu sözünde olduğu gibi, onların mutlak bir hayır üzere olduklarını kastetmiş olması caizdir; zira [onların] kalacakları yer cehennemden daha hayırlıdır:
إِنَّ الَّذِي سَمَكَ السَّمَاءَ بَنَى لَنَا ... بَيْتًا دَعَائِمُهُ أَعَزُّ وَأَطْوَلُ
“Göğü yükselten [Allah], bizim için direkleri daha üstün ve daha uzun bir ev bina etti.”
الثَّالِثُ: التَّفَاضُلُ الَّذِي ذُكِرَ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ إِنَّمَا يَرْجِعُ إِلَى الْمَوْضِعِ، وَالْمَوْضِعُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مَوْضِعٌ لَا شَرَّ فِيهِ الرَّابِعُ: هَذَا التَّفَاضُلُ وَاقِعٌ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، أَيْ لَوْ كَانَ لَهُمْ مُسْتَقَرٌّ فِيهِ خَيْرٌ لَكَانَ مُسْتَقَرُّ أَهْلِ الْجَنَّةِ خَيْرًا مِنْهُ.
Üçüncüsü: İki menzil arasında zikredilen üstünlük mekânın kendisine racidir; mekân ise mekân olması bakımından içinde şer bulunmayan bir yerdir. Dördüncüsü: Bu üstünlük şu takdir üzeredir: Yani şayet onlar için içinde bir hayır bulunan bir kalacak yer olsaydı, cennet ehlinin kalacağı yer şüphesiz ondan daha hayırlı olurdu.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مُسْتَقَرَّهُمْ غَيْرُ مَقِيلِهِمْ فَكَيْفَ ذَلِكَ؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُسْتَقَرَّ مَكَانُ الِاسْتِقْرَارِ، وَالْمَقِيلَ زَمَانُ الْقَيْلُولَةِ، فَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ مِنَ الْمَكَانِ فِي أَحْسَنِ مَكَانٍ، وَمِنَ الزَّمَانِ فِي أَطْيَبِ زَمَانٍ الثَّانِي: أَنَّ مُسْتَقَرَّ أَهْلِ الْجَنَّةِ غَيْرُ مَقِيلِهِمْ، فَإِنَّهُمْ يَقِيلُونَ فِي الْفِرْدَوْسِ، ثُمَّ يَعُودُونَ إِلَى مُسْتَقَرِّهِمْ الثَّالِثُ: أَنَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْمُحَاسَبَةِ وَالذَّهَابِ إِلَى الْجَنَّةِ يَكُونُ الْوَقْتُ وَقْتَ الْقَيْلُولَةِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: «لَا يَنْتَصِفُ النَّهَارُ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَقِيلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ» وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: (ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ) . / وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى إِذَا أَخَذَ فِي فَصْلِ الْقَضَاءِ قَضَى بَيْنَهُمْ بِقَدْرِ مَا بَيْنَ صَلَاةِ الْغَدَاةِ إِلَى انْتِصَافِ النَّهَارِ، فَيَقِيلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يُخَفِّفُ الْحِسَابَ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَكُونَ بِمِقْدَارِ نِصْفِ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا، ثُمَّ يَقِيلُونَ مِنْ يَوْمِهِمْ ذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ.
İkinci Soru: Ayet, onların kalacakları yerin (müstakar) dinlenecekleri yerden (makîl) farklı olduğuna delalet etmiştir, bu nasıl olur? Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Müstakar, karar kılınan yerdir; makîl ise kaylûle (öğle dinlenmesi) vaktidir. Bu, onların mekân olarak en güzel mekânda, zaman olarak da en hoş zamanda olduklarına bir işarettir. İkincisi: Cennet ehlinin karar kılacakları yer ile dinlenecekleri yer farklıdır; nitekim onlar Firdevs'te kaylûle yapar (öğle vakti dinlenir), sonra kendi karar yurtlarına dönerler. Üçüncüsü: Hesabın bitirilmesi ve cennete gidilmesinden sonraki vakit kaylûle vaktidir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: “Kıyamet gününün gündüzü yarılanmadan cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde kaylûle yapar (dinlenir).” İbn Mes'ûd [ilgili ayeti] (ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ) şeklinde okumuştur. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ kesin hükmü vermeye başladığında, aralarındaki hükmü sabah namazı ile gün ortası arasındaki süre kadar bir zamanda verir; böylece cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde kaylûle yapar. Mukâtil de şöyle demiştir: Cennet ehline hesap öyle hafifletilir ki dünya günlerinden yarım gün kadar sürer, sonra onlar o günün kalanında cennette kaylûle yaparlar.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ يَصِحُّ الْقَيْلُولَةُ فِي الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَعِنْدَكُمْ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ فِي الْآخِرَةِ لَا يَنَامُونَ، وَأَهْلَ النَّارِ أَبَدًا فِي عَذَابٍ يَعْرِفُونَهُ، وَأَهْلَ الْجَنَّةِ فِي نَعِيمٍ يَعْرِفُونَهُ؟ وَالْجَوَابُ: قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٢] وَلَيْسَ فِي الْجَنَّةِ بُكْرَةٌ وَعَشِيٌّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً [الْإِنْسَانِ: ١٣] ولأنه إذا لم يكون هُنَاكَ شَمْسٌ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ نِصْفُ النَّهَارِ وَلَا وَقْتُ الْقَيْلُولَةِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ أَطْيَبُ الْمَوَاضِعِ وَأَحْسَنُهَا، كَمَا أَنَّ مَوْضِعَ الْقَيْلُولَةِ يَكُونُ أَطْيَبَ الْمَوَاضِعِ واللَّه أعلم.
Üçüncü Soru: Cennette ve cehennemde kaylûle nasıl sahih olur? Oysa sizin kabulünüze göre ahirette cennet ehli uyumazlar; cehennem ehli daima farkında oldukları bir azapta, cennet ehli de daima farkında oldukları bir nimet içindedirler? Cevap: Allah Teâlâ: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” [Meryem 62] buyurmuştur; oysa cennette sabah ve akşam yoktur. Zira Allah Teâlâ: {لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً} “Orada ne yakıcı bir güneş ne de dondurucu bir soğuk görürler” [İnsân 13] buyurmuştur. Orada güneş bulunmadığına göre gün ortası ve kaylûle vakti de olmaz; bilakis bundan murad, kaylûle yerinin en hoş mekân olması gibi, o makamın da mekânların en hoşu ve en güzeli olduğunu beyan etmektir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٢٥ الى ٢٩]
[Furkân Suresi (25), 25-29. Ayetler]
وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلاً (٢٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً (٢٦) وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً (٢٧) يَا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلاً (٢٨) لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً (٢٩)
{وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلاً (٢٥) الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً (٢٦) وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً (٢٧) يَا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلاً (٢٨) لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً (٢٩)} “Göğün beyaz bulutlar ile yarılacağı ve meleklerin bölük bölük indirileceği gün; İşte o gün, gerçek mülk/hükümranlık Rahmân'ındır. Kâfirler için ise o pek zorlu bir gündür. O gün zâlim kimse ellerini ısırarak şöyle der: 'Keşke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falancayı dost edinmeseydim! Andolsun ki bana geldikten sonra beni Zikir'den (Kur'an'dan) o saptırdı. Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır.'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَبْنِيٌّ عَلَى مَا اسْتَدْعَوْهُ مِنْ إِنْزَالِ الْمَلَائِكَةِ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ يَحْصُلُ ذَلِكَ فِي يَوْمٍ لَهُ صِفَاتٌ:
Bil ki bu kelam, onların meleklerin indirilmesini talep etmelerine bina kılınmıştır. O Sübhânehu bunun birtakım sıfatları olan bir günde meydana geleceğini beyan etmiştir:
الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنَّ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ تَشَقُّقَ السَّمَاءِ بِالْغَمَامِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Birinci Sıfat: O günde göğün bulutlarla yarılmasıdır; bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ [الِانْفِطَارِ: ١] يَدُلُّ عَلَى التَّشَقُّقِ وَقَوْلُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] يَدُلُّ عَلَى الْغَمَامِ فَقَوْلُهُ: تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ جَامِعٌ لِمَعْنَى الْآيَتَيْنِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً [النَّبَأِ: ١٩] وَقَوْلُهُ: فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ [الْحَاقَّةِ:
Birinci Mesele: O'nun {إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ} “Gök yarıldığı zaman” [İnfitâr 1] kavli yarılmaya; {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ} “Onlar ille de Allah'ın buluttan gölgeler içinde gelmesini mi bekliyorlar?” [Bakara 210] kavli ise buluta delalet eder. Dolayısıyla {تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ} kavli bu iki ayetin manasını cem etmektedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَفُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً} “Gök açılmış, kapı kapı olmuştur” [Nebe 19] ve {فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ} “Artık o gün o zayıflayıp çökmüştür” [Hâkka
١٦] .
16] kavilleridir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْكُوفَةِ بتخفيف الشين هاهنا وَفِي سُورَةِ ق، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الِاخْتِيَارُ التَّخْفِيفُ كَمَا يُخَفَّفُ تَسَاءَلُونَ وَمَنْ شَدَّدَ فَمَعْنَاهُ تَتَشَقَّقُ.
İkinci Mesele: Ebû Amr ve Kûfe ehli, burada ve Kâf suresinde şın harfini şeddesiz (تَشَقَّقُ) olarak; diğer kıraat imamları ise şeddeli (تَشَّقَّقُ) olarak okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Tıpkı (تَسَاءَلُونَ) kelimesinin hafifletildiği gibi hafifletilmesi (şeddesiz okunması) tercihe şayandır. Şeddeli okuyanın manası ise (تَتَشَقَّقُ) demektir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: بِالْغَمامِ أَيْ عَنِ الْغَمَامِ، لِأَنَّ السَّمَاءَ لَا تَتَشَقَّقُ بِالْغَمَامِ بَلْ عَنِ الْغَمَامِ، وَقَالَ الْقَاضِي: لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَجْعَلَ تَعَالَى الْغَمَامَ بِحَيْثُ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِاعْتِمَادِهِ عَلَيْهِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: O'nun {بِالْغَمامِ} kavlinden murad "bulutlardan ötürü/bulutlar yarılarak" (عَنِ الْغَمَامِ) demektir; çünkü gök bulut ile yarılmaz, bilakis bulutların arasından yarılır. Kâdî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın, göğün bulutun ağırlığı/baskısı sebebiyle yarılacağı şekilde bulutu var etmesi imkânsız değildir; bu tıpkı O'nun şu kavli gibidir:
السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ [الْمُزَّمِّلُ: ١٨] .
{السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gök bile onunla (o günün dehşetiyle) parçalanır” [Müzzemmil 18].
المسألة الرابعة: لا بد من أن يكون لهذا التشقق تعلق بنزول الملائكة، فقيل الملائكة في أيام الأنبياء ﵈ كانوا ينزلون من مواضع مخصوصة والسماء على اتصالها، ثم في ذلك اليوم تتشقق السماء فإذا انشقت خرج من أن يكون حائلا بين الملائكة وبين الأرض فنزلت الملائكة إلى الأرض.
Dördüncü Mesele: Bu yarılmanın meleklerin inişiyle mutlaka bir irtibatı bulunmalıdır. Şöyle denilmiştir: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- zamanında melekler, gök bütünlüğünü korurken belirli yerlerden inerlerdi; o gün ise gök yarılacaktır. Gök yarıldığında melekler ile yeryüzü arasında engel olmaktan çıkar ve böylece melekler yeryüzüne inerler.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ صِيغَةُ عُمُومٍ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ، وَلِأَنَّ السَّمَاءَ مَقَرُّ الْمَلَائِكَةِ فَإِذَا تَشَقَّقَ وَجَبَ أَنْ يَنْزِلُوا إِلَى الْأَرْضِ، ثم قال مُقَاتِلٌ: تَشَقَّقُ سَمَاءُ الدُّنْيَا فَيَنْزِلُ أَهْلُهَا وَهُمْ أَكْثَرُ مِنْ سُكَّانِ الدُّنْيَا، كَذَلِكَ تَتَشَقَّقُ سَمَاءً سَمَاءً، ثُمَّ يَنْزِلُ الْكَرُوبِيُّونَ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ، ثُمَّ يَنْزِلُ الرَّبُّ تَعَالَى. وَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ تَتَشَقَّقُ كُلُّ سَمَاءٍ وَيَنْزِلُ سُكَّانُهَا فَيُحِيطُونَ بِالْعَالَمِ وَيَصِيرُونَ سَبْعَ صُفُوفٍ حَوْلَ الْعَالَمِ، وَاعْلَمْ أَنَّ نُزُولَ الرَّبِّ بِالذَّاتِ بَاطِلٌ قَطْعًا، لِأَنَّ النُّزُولَ حَرَكَةٌ وَالْمَوْصُوفُ بِالْحَرَكَةِ مُحْدَثٌ وَالْإِلَهُ لَا يَكُونُ مُحْدَثًا. وَأَمَّا نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ إِلَى الْأَرْضِ فَعَلَيْهِ سُؤَالٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْأَرْضَ بِالْقِيَاسِ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ، فَكَيْفَ بِالْقِيَاسِ إِلَى الْكُرْسِيِّ وَالْعَرْشِ فَمَلَائِكَةُ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ بِأَسْرِهَا كَيْفَ تَتَّسِعُ لَهُمُ الْأَرْضُ جَمِيعًا؟ فَلَعَلَّ اللَّه تَعَالَى يَزِيدُ فِي طُولِ الْأَرْضِ وَعَرْضِهَا وَيُبَلِّغُهَا مَبْلَغًا يَتَّسِعُ لِكُلِّ هَؤُلَاءِ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ: الْمَلَائِكَةُ يَكُونُونَ فِي الْغَمَامِ مِنْهُ، واللَّه تَعَالَى يُسَكِّنُ الْغَمَامَ فَوْقَ أَهْلِ الْقِيَامَةِ وَيَكُونُ ذَلِكَ الْغَمَامُ مَقَرَّ الْمَلَائِكَةِ. قَالَ الْحَسَنُ:
Beşinci Mesele: O'nun {وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ} kavli umum (kapsayıcılık) kalıbındadır ve hepsini içerir. Çünkü gök meleklerin karargâhıdır; gök yarılınca onların yeryüzüne inmeleri zorunlu olur. Daha sonra Mukâtil şöyle demiştir: Dünya seması yarılır ve onun ehli -ki onlar dünya sakinlerinden daha çoktur- inerler; aynı şekilde semalar teker teker yarılır, sonra Kerûbiyyûn melekleri ve Arş'ı taşıyanlar iner, sonra Rab Teâlâ iner. Dahhâk ise İbn Abbâs'tan şunu rivayet etmiştir: "Her bir sema yarılır ve onun sakinleri inip âlemi kuşatırlar ve âlemin etrafında yedi saf olurlar." Bil ki Rabbin bizzat inmesi kesinlikle batıldır; çünkü inme bir harekettir, hareket ile vasıflanan ise sonradan olmadır (muhdes) ve İlah sonradan olma olamaz. Meleklerin yeryüzüne inmesine gelince, buna yönelik bir soru vardır; zira sabittir ki yeryüzü dünya semasına nispetle çöldeki bir halka gibidir. Kürsî ve Arş'a nispetle ise nasıldır? Bütün bu yerlerin meleklerini yeryüzü hep birlikte nasıl alacaktır? Muhtemeldir ki Allah Teâlâ yeryüzünün boyunu ve enini artırır ve onu bütün bunları alacak bir genişliğe ulaştırır. Müfessirlerden bazıları ise şöyle demiştir: Melekler o bulutun içinde bulunurlar; Allah Teâlâ bulutu kıyamet ehlinin üzerinde durdurur ve o bulut meleklerin karargâhı olur. Hasan şöyle demiştir:
وَالْغَمَامُ سُتْرَةٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ فِيهِ بِنَسْخِ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ وَالْمُحَاسَبَةُ تَكُونُ فِي الْأَرْضِ.
"Bulut, yer ile gök arasında bir perdedir; melekler Âdemoğullarının amellerinin nüshalarıyla onun içinde yukarı çıkarlar; hesaplaşma ise yerde olur."
المسألة السَّادِسَةُ: أَمَّا نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ فَظَاهِرٌ، وَمَعْنَى تَنْزِيلًا تَوْكِيدٌ لِلنُّزُولِ وَدَلَالَةٌ عَلَى إِسْرَاعِهِمْ فِيهِ.
Altıncı Mesele: Meleklerin inmesi açıktır; {تَنْزِيلاً} kelimesinin manası ise inişi pekiştirmek (tekit) ve onların bu inişteki süratlerine delalet etmektir.
المسألة السَّابِعَةُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْغَمَامِ لَيْسَ لِلْعُمُومِ فَهُوَ المعهود، وَالْمُرَادُ مَا ذَكَرُوهُ فِي قَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] .
Yedinci Mesele: {الْغَمامِ} kelimesindeki elif-lâm takısı umum (bütünlük) için değil, bilinen (ahd) içindir. Murad edilen, O'nun şu kavlinde zikrettikleri husustur: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ} “Onlar ille de Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde gelmesini mi bekliyorlar?” [Bakara 210].
المسألة الثَّامِنَةُ: قُرِئَ: وَنُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ، وَنُنْزِلُ الْمَلَائِكَةَ، وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ، وَنُزِلَتِ الْمَلَائِكَةُ وَنُزِلَ الْمَلَائِكَةُ عَلَى حَذْفِ النُّونِ الَّذِي هُوَ فَاءُ الْفِعْلِ مَنْ نُنْزِلُ قِرَاءَةُ أَهْلِ مَكَّةَ.
Sekizinci Mesele: [Bu lafız]; (وَنُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ), (وَنُنْزِلُ الْمَلَائِكَةَ), (وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ), (وَنُزِلَتِ الْمَلَائِكَةُ) şeklinde ve Mekke ehlinin kıraatinde (نُنْزِلُ) fiilinin ilk harfi olan nûn'un hazfedilmesiyle (وَنُزِلَ الْمَلَائِكَةُ) şeklinde okunmuştur.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ لِذَلِكَ الْيَوْمِ: قَوْلُهُ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ قَالَ الزَّجَّاجُ الْحَقُّ صِفَةٌ لِلْمُلْكِ وَتَقْدِيرُهُ الْمُلْكُ الْحَقُّ يَوْمَئِذٍ لِلرَّحْمَنِ، وَيَجُوزُ الْحَقَّ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ أَعْنِي وَلَمْ يُقْرَأْ بِهِ وَمَعْنَى/ وَصْفِهِ بِكَوْنِهِ حَقًّا أَنَّهُ لَا يَزُولُ وَلَا يَتَغَيَّرُ، فَإِنْ قِيلَ: مِثْلُ هَذَا الْمُلْكِ لَمْ يَكُنْ قَطُّ إِلَّا لِلرَّحْمَنِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ يَوْمَئِذٍ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَا مَالِكَ سِوَاهُ لَا فِي الصُّورَةِ وَلَا فِي الْمَعْنَى، فَتَخْضَعُ لَهُ الْمُلُوكُ وَتَعْنُو لَهُ الْوُجُوهُ وَتَذِلُّ لَهُ الْجَبَابِرَةُ بِخِلَافِ سَائِرِ الْأَيَّامِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه الثَّوَابُ وَالْعِوَضُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ وَجَبَ لَاسْتَحَقَّ الذَّمَّ بِتَرْكِهِ فَكَانَ خَائِفًا مِنْ أَنْ لَا يَفْعَلَ فَلَمْ يَكُنْ مُلْكًا مُطْلَقًا وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ يُفِيدُ أَنَّهُ لَيْسَ لِغَيْرِهِ مُلْكٌ وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، لِأَنَّ كُلَّ مَنِ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِ شيئا
O Günün İkinci Sıfatı: O'nun {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ} “İşte o gün, gerçek mülk Rahmân'ındır” kavlidir. Zeccâc dedi ki: (الْحَقُّ) kelimesi mülkün sıfatıdır; takdiri de "O gün hak olan mülk Rahmân'ındır" şeklindedir. "Kastediyorum" takdiriyle üstünlü (el-hakka) okunması da caizdir, ancak bu şekilde okunmamıştır. Mülkün hak olmasıyla vasıflanmasının manası ise zeval bulmaması ve değişmemesidir. Eğer: "Böyle bir mülk zaten ezelden beri yalnızca Rahmân'a ait olmuştur; öyleyse {يَوْمَئِذٍ} 'o gün' denilmesindeki fayda nedir?" denilirse, deriz ki: Çünkü o gün O'ndan başka ne zahirde ne de batında hiçbir malik yoktur; diğer günlerin aksine hükümdarlar O'na boyun eğer, yüzler O'nun huzurunda eğilir ve zorbalar O'na zilletle itaat eder. Bil ki bu ayet, Mu'tezile'nin "sevap ve karşılık vermenin (ıvaz) Allah'a vacip olduğu" yönündeki görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Çünkü eğer vacip olsaydı, onu terk etmekle yerilmeyi hak ederdi ve onu yapmamaktan korkardı; bu durumda da mutlak malik/hükümdar olamazdı. Ayrıca O'nun {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ} kavli, O'ndan başkasına mülk olmadığını ifade eder; bu ise Mu'tezile'nin görüşüne göre tamamlanamaz. Çünkü O'ndan bir şeyi hak eden herkes,
فَإِنَّهُ يَكُونُ مَالِكًا لَهُ، وَلَا يَكُونُ هُوَ سبحانه مالكا لذلك المستحق، ولأنه سُبْحَانَهُ إِذَا اسْتَحَقَّ عَلَى أَحَدٍ شَيْئًا أَمْكَنَهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ، أَمَّا غَيْرُهُ إِذَا اسْتَحَقَّ عَلَيْهِ شَيْئًا فَإِنَّهُ لَا يَصِحُّ إِبْرَاؤُهُ عَنْهُ، فكانت العبودية هاهنا أَتَمَّ، وَلِأَنَّ مَنْ كَفَرَ باللَّه إِلَى آخِرِ عُمُرِهِ ثُمَّ فِي آخِرِ عُمُرِهِ عَرَفَ اللَّه لَحْظَةً وَمَاتَ فَهُوَ سُبْحَانَهُ لَوْ أَعْطَاهُ أَلْفَ أَلْفِ سَنَةٍ أَنْوَاعَ الثَّوَابِ وَأَرَادَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ لَا يُعْطِيَهُ لَحْظَةً وَاحِدَةً صَارَ سَفِيهًا، وَهَذَا نِهَايَةُ الْعُبُودِيَّةِ وَالذُّلِّ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِمَنْ هَذَا حَالُهُ أَنْ يُقَالَ لَهُ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَأَيْضًا فَكُلُّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا لَوْ لَمْ يَفْعَلْهُ لَكَانَ مُسْتَوْجِبًا لِلذَّمِّ وَكَانَ بِذَلِكَ الْفِعْلِ مُكْتَسِبًا لِلْكَمَالِ وَبِتَرْكِهِ مُكْتَسِبًا لِلنُّقْصَانِ فَلَمْ يَكُنْ مَلِكًا بَلْ فَقِيرًا مُسْتَحِقًّا، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ غَيْرُ لَائِقٍ بِأُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ.
o hak ettiği şeyin maliki olur ve O Sübhânehu o hak edilenin maliki olamaz. Ayrıca O Sübhânehu bir kimseden bir hak talep ettiğinde onu affetmesi mümkündür; oysa başkası O'nun aleyhine bir şey hak ettiğinde O'nun bundan ibra edilmesi sahih olmaz. Böylece burada kulluk daha tam olurdu. Yine ömrünün sonuna kadar Allah'ı inkâr edip ömrünün sonunda bir an Allah'ı tanıyan ve ölen bir kimseye O Sübhânehu bin kere bin yıl boyunca her çeşit sevabı verse ve bundan sonra tek bir an bile vermemeyi murad etse sefih olmuş olur; bu ise kulluğun ve zilletin son noktasıdır. Hali bu olan kimse hakkında {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ} denilmesi nasıl layık olabilir? Yine, yapmadığı takdirde yerilmeyi hak edecek olan ve o fiille kemale erip onu terk etmekle noksanlık kazanacak olan her fail mülk sahibi değil, bilakis hak sahibi bir muhtaçtır. Dolayısıyla O Sübhânehu'nun {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ} kavlinin Mu'tezile'nin usulüne uygun düşmediği sabit olmuştur.
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً فَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِالْأَحْوَالِ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ مَا يُرِيدُهُ وَأَمَّا غَيْرُهُ فَالْكُلُّ فِي رِبْقَةِ الْعَجْزِ وَلِجَامِ الْقَهْرِ، فَكَانَ فِي نِهَايَةِ الْعُسْرِ عَلَى الْكَافِرِ.
Üçüncü Sıfat: O'nun {وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً} “Kâfirler için ise o pek zorlu bir gündür” kavlidir. Mana açıktır; çünkü O Teâlâ bütün halleri bilendir, dilediği her şeye kadirdir. Başkası ise bütünüyle acizlik bağı ve kahredici hâkimiyet gemi altındadır; bu sebeple o gün kâfir için son derece zor olmuştur.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Dördüncü Sıfat: O'nun {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ} “O gün zâlim kimse ellerini ısırır” kavlidir; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الظَّالِمِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لِلْعُمُومِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لِلْمَعْهُودِ، وَالْقَائِلُونَ بِالْمَعْهُودِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: {الظَّالِمُ} kelimesindeki elif-lâm takısı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Umum (bütün zâlimler) içindir. İkincisi: Bilinen belirli bir şahıs (ahd) içindir. Ahd olduğunu söyleyenler de iki görüş üzeredir: Birincisi:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمُرَادُ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطِ بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ كَانَ لَا يَقْدَمُ مِنْ مَقَرٍّ إِلَّا صَنَعَ طَعَامًا يَدْعُو إِلَيْهِ جِيرَتَهُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَيُكْثِرُ مُجَالَسَةَ الرَّسُولِ وَيُعْجِبُهُ حَدِيثُهُ فَصَنَعَ طَعَامًا وَدَعَا الرَّسُولَ فَقَالَ ﷺ مَا آكُلُ مِنْ طَعَامِكَ حَتَّى تَأْتِيَ بِالشَّهَادَتَيْنِ فَفَعَلَ فَأَكَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مِنْ طَعَامِهِ فَبَلَغَ أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ فَقَالَ صَبَوْتَ يَا عُقْبَةُ وَكَانَ خَلِيلَهُ فَقَالَ إِنَّمَا ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِيَأْكُلَ مِنْ طَعَامِي فَقَالَ لَا أَرْضَى أَبَدًا حَتَّى تَأْتِيَهُ فَتَبْزُقَ فِي وَجْهِهِ وَتَطَأَ عَلَى عُنُقِهِ فَفَعَلَ، فَقَالَ ﵇ لَا أَلْقَاكَ خَارِجًا مِنْ مَكَّةَ إِلَّا عَلَوْتُ رَأْسَكَ بِالسَّيْفِ فَنَزَلَ وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ
İbn Abbâs dedi ki: Murad edilen Ukbe b. Ebî Muayt b. Ümeyye b. Abdişems'tir. O, bir seferden döndüğünde mutlaka yemek hazırlar ve Mekke ehlinden olan komşularını davet ederdi; Resûlullah ile çokça oturup sohbet eder ve onun sözleri hoşuna giderdi. Bir yemek yapıp Resûlullah'ı davet etti; Resûlullah ﷺ: “Sen kelime-i şehadeti getirmedikçe yemeğinden yemem” buyurdu. O da bunu yaptı ve Resûlullah ﷺ onun yemeğinden yedi. Bu haber Ümeyye b. Halef'e ulaşınca: “Sapıttın mı ey Ukbe?” dedi; o Ukbe'nin dostu idi. Ukbe: “Ben o sözü ancak o benim yemeğimden yesin diye söyledim” dedi. Ümeyye: “Ona gidip yüzüne tükürmedikçe ve boynuna basmadıkça senden asla razı olmam” dedi. Ukbe de bunu yaptı. Bunun üzerine aleyhisselâm: “Mekke dışında seninle nerede karşılaşırsam kılıçla boynunu vuracağım” buyurdu. Bunun üzerine {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ}
نَدَامَةً يَعْنِي عُقْبَةَ يَقُولُ: يَا لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ أُمَيَّةَ خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ. أَيْ صَرَفَنِي عَنِ الذِّكْرِ وَهُوَ الْقُرْآنُ وَالْإِيمَانُ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ فَأُسِرَ عُقْبَةُ يَوْمَ بَدْرٍ فَقُتِلَ صَبْرًا وَلَمْ يُقْتَلْ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْأُسَارَى غَيْرُهُ وَغَيْرُ النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ الثَّانِي: قَالَتِ الرَّافِضَةُ: هَذَا الظَّالِمُ هُوَ رَجُلٌ بِعَيْنِهِ وَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ غَيَّرُوا اسْمَهُ/ وَكَتَمُوهُ وَجَعَلُوا فُلَانًا بَدَلًا مِنَ اسْمِهِ، وَذَكَرُوا فَاضِلِينَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّه، وَاعْلَمْ أَنَّ إِجْرَاءَ اللَّفْظِ عَلَى الْعُمُومِ لَيْسَ لِنَفْسِ اللَّفْظِ، لِأَنَّا بينا في أصول الفقه أن لألف واللم إِذَا دَخَلَ عَلَى الِاسْمِ الْمُفْرَدِ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ بَلْ إِنَّمَا يُفِيدُهُ لِلْقَرِينَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ مُشْعِرٌ بِعَلِيَّةِ الْوَصْفِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي الْعَضِّ عَلَى الْيَدَيْنِ كَوْنُهُ ظَالِمًا وَحِينَئِذٍ يَعُمُّ الْحُكْمُ لِعُمُومِ عِلَّتِهِ وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى مِنَ التَّخْصِيصِ بِصُورَةٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَقْتَضِي الْعُمُومَ، وَنُزُولُهُ فِي وَاقِعَةٍ أُخْرَى خَاصَّةٍ لَا يُنَافِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ الْعُمُومَ حَتَّى يَدْخُلَ فِيهِ تِلْكَ الصُّورَةِ وَغَيْرِهَا وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ زَجْرُ الْكُلِّ عَنِ الظُّلْمِ وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْعُمُومِ، وَأَمَّا قَوْلُ الرَّافِضَةِ فَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ وَإِثْبَاتِ أَنَّهُ غَيْرٌ وَبَدَلٌ وَلَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ كُفْرٌ.
pişmanlıkla [ellerini ısırır] ayeti indi; yani Ukbe: "Keşke Ümeyye'yi dost edinmeseydim! Andolsun ki Muhammed ﷺ ile birlikte bana geldikten sonra beni Zikir'den saptırdı" der. Yani Zikir'den -ki o Kur'an ve imandır- beni çevirdi [demektir]. Ukbe Bedir günü esir alınıp boynu vurularak öldürüldü; o gün esirlerden ondan ve Nadr b. Hâris'ten başkası [esirken] öldürülmedi. İkincisi: Râfızîler dediler ki: "Bu zâlim muayyen bir kimsedir; Müslümanlar onun adını değiştirip gizlediler ve adının yerine 'falanca' ifadesini koydular." Ve Resûlullah'ın ashabından iki faziletli zatı zikrettiler. Bil ki lafzın umum üzere yürütülmesi bizzat lafzın kendisinden kaynaklanmaz; zira biz fıkıh usulünde açıkladık ki elif-lâm takısı tekil ismin başına geldiğinde umum ifade etmez, bilakis ancak bir karine sebebiyle bunu ifade eder. Çünkü hükmün bir vasfa bağlanması, o vasfın illet olduğuna delalet eder. Bu durum elleri ısırmada müessir olan illeti onun zâlim oluşu kılmıştır; dolayısıyla illetin umumi oluşu sebebiyle hüküm de umumi olur. Bu görüş tek bir surete tahsis etmekten daha evladır; çünkü zikrettiğimiz bu husus umumu iktiza eder. Ayetin özel bir hadise hakkında inmiş olması, o sureti ve başkalarını da kapsayacak şekilde muradın umum olmasına mani değildir. Hem ayetten maksat herkesi zulümden sakındırmaktır; bu ise ancak umum ile hasıl olur. Râfızîlerin sözüne gelince, bu ancak Kur'an'a dil uzatmak ve onun değiştirilip tahrif edildiğini iddia etmekle mümkün olur; bunun ise küfür olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur.
المسألة الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِقَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ قَالُوا الظَّالِمُ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَعْفُو عَنْ صَاحِبِ الْكَبِيرَةِ وَالْكَلَامُ عَلَيْهِ تَقَدَّمَ.
İkinci Mesele: Mu'tezile, O'nun: {وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ} kavliyle istidlal ederek şöyle demiştir: Zâlim kelimesi kâfiri de fâsıkı da kapsar; bu da Allah Teâlâ'nın büyük günah sahibini affetmeyeceğine delalet eder. Bunun cevabı daha önce geçmişti.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ قَالَ الضَّحَّاكُ: يَأْكُلُ يَدَيْهِ إِلَى الْمِرْفَقِ ثُمَّ تَنْبُتُ فَلَا يَزَالُ كَذَلِكَ كُلَّمَا أَكَلَهَا نَبَتَتْ، وَقَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ هَذِهِ اللَّفْظَةُ مُشْعِرَةٌ بِالتَّحَسُّرِ وَالْغَمِّ، يُقَالُ عَضَّ أَنَامِلَهُ وَعَضَّ عَلَى يَدَيْهِ.
Üçüncü Mesele: O'nun {يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ} kavli hakkında Dahhâk şöyle demiştir: Dirseğine kadar ellerini yer, sonra elleri yeniden biter; ellerini her yediğinde yeniden bitmek suretiyle bu böylece sürüp gider. Muhakkik âlimler ise şöyle demişlerdir: Bu ifade derin bir pişmanlık ve kederi anlatır. Nitekim "parmaklarını ısırdı", "ellerini ısırdı" denilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ الظَّالِمَ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِشَخْصٍ وَاحِدٍ بَلْ يَعُمُّ جَمِيعَ الظَّلَمَةِ فَكَذَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فُلَانًا لَيْسَ شَخْصًا وَاحِدًا بَلْ كُلُّ مَنْ أُطِيعَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّه، وَاسْتَشْهَدَ الْقَفَّالُ بِقَوْلِهِ: وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً [الفرقان: ٥٥] ، يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً
Dördüncü Mesele: Zâlim kelimesinin tek bir şahsa mahsus olmayıp bütün zâlimleri kapsadığını açıkladığımız gibi, O'nun {فُلاناً} "falancayı" kavlinden murad da tek bir şahıs değil, Allah'a isyan hususunda kendisine itaat edilen herkestir. Kaffâl şu ayetleri buna delil getirmiştir: {وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً} “Kâfir de Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır” [Furkân 55], {يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً}
[النَّبَأِ: ٤٠] يَعْنِي بِهِ جَمَاعَةَ الْكُفَّارِ.
[Nebe 40] “Kâfir: 'Keşke toprak olsaydım!' der”; bununla kâfirler topluluğu kastedilmektedir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قُرِئَ يَا وَيْلَتِي بِالْيَاءِ وَهُوَ الْأَصْلُ لِأَنَّ الرَّجُلَ يُنَادِي وَيْلَتَهُ وَهِيَ هَلَكَتُهُ يَقُولُ لَهَا:
Beşinci Mesele: [Bu ifade] yâ harfi ile (يَا وَيْلَتِي) şeklinde de okunmuştur; asıl olan da budur. Zira kişi kendi helakine nida ederek ona:
تَعَالَيْ فَهَذَا أَوَانُكَ، وَإِنَّمَا قُلِبَتِ الْيَاءُ أَلِفًا كَمَا فِي صَحَارَى وَ (عَذَارَى) .
"Gel, işte senin vaktindir!" der. Tıpkı (صَحَارَى) ve (عَذَارَى) kelimelerinde olduğu gibi yâ harfi elife dönüştürülmüştür.
المسألة السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: عَنِ الذِّكْرِ أَيْ عَنْ ذِكْرِ اللَّه أَوِ الْقُرْآنِ وَمَوْعِظَةِ الرَّسُولِ وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ نُطْقَهُ بِشَهَادَةِ الْحَقِّ (وَغَيْرَتَهُ) عَلَى الْإِسْلَامِ وَالشَّيْطَانُ إِشَارَةٌ إِلَى خَلِيلِهِ سَمَّاهُ شَيْطَانًا لِأَنَّهُ أَضَلَّهُ كَمَا يُضِلُّ الشَّيْطَانُ ثُمَّ خَذَلَهُ وَلَمْ يَنْفَعْهُ فِي الْعَاقِبَةِ، أَوْ أَرَادَ إِبْلِيسَ فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى أَنْ صَارَ خَلِيلًا لِذَلِكَ الْمُضِلِّ وَمُخَالَفَةِ الرَّسُولِ ثُمَّ خَذَلَهُ أَوْ أَرَادَ الْجِنْسَ وَكُلَّ مَنْ تَشَيْطَنَ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ وَكانَ الشَّيْطانُ حِكَايَةَ كَلَامِ الظَّالِمِ وَأَنْ يَكُونَ كَلَامَ اللَّه.
Altıncı Mesele: O'nun {عَنِ الذِّكْرِ} kavli; Allah'ın zikrinden yahut Kur'an'dan ve Peygamber'in öğüdünden [saptırdı] demektir. Hak şehadetini telaffuz etmesini ve İslam'a olan bağlılığını (gayretini) kastetmiş olması da caizdir. Şeytan ise onun dostuna bir işarettir; şeytanın saptırdığı gibi onu saptırdığı ve sonra da onu yüzüstü bırakıp akıbette ona bir fayda sağlamadığı için onu şeytan olarak isimlendirmiştir. Yahut İblis kastedilmiştir; zira onu o saptırıcı kimseye dost olmaya ve Peygamber'e muhalefet etmeye sevk eden ve sonra onu yapayalnız bırakan odur. Yahut şeytan cinsini ve cinlerden ve insanlardan şeytanlaşan herkesi kastetmiştir. {وَكانَ الشَّيْطانُ} kavlinin zâlimin sözünün bir hikâyesi olması da Allah'ın kelamı olması da muhtemeldir.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٣٠ الى ٣١]
[Furkân Suresi (25), 30-31. Ayetler]
وَقالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (٣٠) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً (٣١)
{وَقالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (٣٠) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً (٣١)} “Peygamber de şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bıraktı.' İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter!”
اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا أَكْثَرُوا مِنَ الِاعْتِرَاضَاتِ الْفَاسِدَةِ وَوُجُوهِ التَّعَنُّتِ ضَاقَ صَدْرُ الرَّسُولِ ﷺ وَشَكَاهُمْ إِلَى اللَّه تَعَالَى وقال: يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki kâfirler fasit itirazları ve inatlaşma yollarını çoğaltınca Resûlullah'ın ﷺ göğsü daraldı ve onları Allah Teâlâ'ya şikâyet ederek: {يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا} “Ey Rabbim! Gerçekten kavmim edindi...” dedi; bunda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ قَوْلٌ وَاقِعٌ مِنَ الرَّسُولِ ﷺ وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ الرَّسُولَ ﵇ يَقُولُهُ فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ:
Birinci Mesele: Müfessirlerin çoğuna göre bu, Resûlullah'tan ﷺ vaki olmuş [dünyadaki] bir sözdür. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Bilakis murad, Resûl'ün aleyhisselâm bunu ahirette söyleyeceğidir; bu tıpkı O'nun şu kavli gibidir: {فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً} “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman halleri nice olur!” [Nisâ
٤١] وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ مُوَافِقٌ لِلَّفْظِ وَلِأَنَّ مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ [الْفُرْقَانِ: ٣١] تَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَلَا يَلِيقُ إِلَّا إِذَا كَانَ وَقَعَ ذَلِكَ الْقَوْلُ مِنْهُ.
41]. Birinci görüş daha evladır; çünkü lafza uygundur ve Allah Teâlâ'nın: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} “İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık” [Furkân 31] kavliyle zikrettiği husus Resûlullah ﷺ için bir tesellidir; bu teselli ise ancak o sözün kendisinden vaki olması durumunda uygun düşer.
المسألة الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي الْمَهْجُورِ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنَ الْهِجْرَانِ أَيْ تَرَكُوا الْإِيمَانَ بِهِ وَلَمْ يَقْبَلُوهُ وَأَعْرَضُوا عَنِ اسْتِمَاعِهِ الثَّانِي: أَنَّهُ مِنْ أَهْجَرَ أَيْ مَهْجُورًا فِيهِ ثُمَّ حَذَفَ الْجَارَّ وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٧] ثُمَّ هَجْرُهُمْ فِيهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّهُ سِحْرٌ وَشِعْرٌ وَكَذِبٌ وَهَجْرٌ أَيْ هَذَيَانٌ،
İkinci Mesele: {الْمَهْجُورِ} hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Bu kelime hicran (terk etmek) kökündendir; yani ona iman etmeyi terk ettiler, onu kabul etmediler ve onu dinlemekten yüz çevirdiler. İkincisi: Bu kelime ehcere (saçmalamak/hezeyan etmek) kökündendir; yani "hakkında hezeyan edilen" demektir, sonra harf-i cer hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ} “Ona karşı büyüklük taslayarak geceleyin hezeyanlar savuruyordunuz” [Mü'minûn 67] kavli de bunu teyit eder. Onların onun hakkında hezeyan savurmaları ise onun büyü, şiir, yalan ve hezeyan olduğunu söylemeleridir.
وَرَوَى أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ [وَعَلَّمَهُ] وَعَلَّقَ مُصْحَفًا لَمْ يتعهده ولم ينطر فِيهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُتَعَلِّقًا بِهِ يَقُولُ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ عَبْدُكَ هَذَا اتَّخَذَنِي مَهْجُورًا، اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَهُ»
Enes, Peygamber'den ﷺ şöyle rivayet etmiştir: «Kim Kur'an'ı öğrenir, [öğretir] ve bir mushaf asıp da onunla ilgilenmez ve ona bakmazsa, kıyamet günü ona sarılarak gelir ve: 'Ey Âlemlerin Rabbi! Bu kulun beni terk edilmiş bıraktı, benimle onun arasında hükmet!' der.»
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ مُسَلِّيًا لِرَسُولِهِ ﵊ وَمُعَزِّيًا لَهُ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّ لَهُ أُسْوَةً بِسَائِرِ الرُّسُلِ، فَلْيَصْبِرْ عَلَى مَا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ كَمَا صَبَرُوا ثُمَّ فِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra O Teâlâ, Resûlü'nü aleyhisselâm teselli etmek ve acısını hafifletmek üzere: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} buyurdu ve bununla diğer peygamberlerin onun için bir örnek olduğunu, onların sabrettiği gibi kavminden gördüğü şeylere sabretmesi gerektiğini beyan etti; bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا
Birinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Yüce Allah'ın hayrı ve şerri yarattığına dair bu ayetle delil getirmişlerdir. Zira O Teâlâ'nın: {جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} “[Böylece] her peygamber için bir düşman kıldık” kavli,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ مِنْ جَعْلِ اللَّه وَلَا شَكَّ أَنَّ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ كُفْرٌ قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ مِنَ الْجَعْلِ التَّبْيِينُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ أَعْدَاؤُهُ، جَازَ أَنْ يَقُولَ: جَعَلْنَاهُمْ أَعْدَاءَهُ، كَمَا إِذَا بَيَّنَ الرَّجُلُ أَنَّ فُلَانًا لِصٌّ يُقَالُ جَعَلَهُ لِصًّا كَمَا يُقَالُ فِي الْحَاكِمِ عَدَّلَ فُلَانًا وَفَسَّقَ فُلَانًا وَجَرَّحَهُ، قَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْأَنْبِيَاءَ بِعَدَاوَةِ الْكُفَّارِ وَعَدَاوَتُهُمْ لِلْكُفَّارِ تَقْتَضِي عَدَاوَةَ الْكُفَّارِ لَهُمْ، فَلِهَذَا جَازَ أَنْ يَقُولَ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي حَمَلَهُ وَدَعَاهُ إِلَى مَا اسْتَعْقَبَ تِلْكَ الْعَدَاوَةَ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: يَحْتَمِلُ فِي الْعَدُوِّ أَنَّهُ الْبَعِيدُ لَا الْقَرِيبُ إِذِ الْمُعَادَاةُ الْمُبَاعَدَةُ كَمَا أَنَّ النَّصْرَ الْقُرْبُ وَالْمُظَاهَرَةُ، وَقَدْ بَاعَدَ اللَّه تَعَالَى بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ التَّبْيِينَ لَا يُسَمُّونَهُ الْبَتَّةَ جَعْلًا لِأَنَّ مَنْ بَيَّنَ لِغَيْرِهِ وُجُودَ الصَّانِعِ وَقِدَمَهُ لَا يُقَالُ إِنَّهُ جَعَلَ الصَّانِعَ وَجَعَلَ قِدَمَهُ وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِهِ هَلْ لَهُ تَأْثِيرٌ فِي وُقُوعِ الْعَدَاوَةِ فِي قُلُوبِهِمْ أَوْ لَيْسَ لَهُ تَأْثِيرٌ؟ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ لِأَنَّ عَدَاوَتَهُمْ لِلرَّسُولِ ﷺ كُفْرٌ فَإِذَا أَمَرَ اللَّه الرَّسُولَ بِمَا لَهُ أَثَرٌ فِي تِلْكَ الْعَدَاوَةِ فَقَدْ أَمَرَهُ بِمَا لَهُ أَثَرٌ فِي وُقُوعِ الْكُفْرِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ تَأْثِيرٌ الْبَتَّةَ كَانَ مُنْقَطِعًا عَنْهُ بِالْكُلِّيَّةِ فَيَمْتَنِعُ إِسْنَادُهُ إِلَيْهِ، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ.
bu düşmanlığın Allah'ın kılmasıyla (yaratmasıyla) olduğuna delalet eder; şüphe yok ki o düşmanlık da küfürdür. Cübbâî dedi ki: Kılmaktan (ce'l) murad beyan etmektir. Zira O Teâlâ onların peygambere düşman olduklarını beyan edince "onları ona düşman kıldık" buyurması caiz olmuştur; nitekim bir kimse falancanın hırsız olduğunu beyan ettiğinde "onu hırsız kıldı" denildiği gibi ve hâkim hakkında "falancayı adil kıldı, falancayı fâsık kıldı ve cerhetti" denildiği gibidir. Kâ'bî ise şöyle demiştir: O Teâlâ peygamberlere kâfirlere düşman olmayı emredince, onların kâfirlere düşmanlığı da kâfirlerin onlara düşman olmasını gerektirdiğinden, işte bu sebeple: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} buyurması caiz olmuştur; zira o düşmanlığı netice veren şeye peygamberi sevk eden ve davet eden O Sübhânehu'dur. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Düşman (adüvv) kelimesinin yakın değil uzak kimse anlamına gelmesi muhtemeldir; çünkü adâvet uzaklaşmak demektir, nitekim zafer/yardım da yakınlık ve arka çıkmaktır; Allah Teâlâ da müminlerle kâfirlerin arasını uzaklaştırmıştır. Birinciye cevap şudur: Beyan etmeyi kesinlikle "kılmak/yapmak" diye isimlendirmezler; zira bir kimse başkasına Yaratıcı'nın varlığını ve kıdemini beyan ettiğinde "Yaratıcı'yı kıldı/yaptı ve O'nun kıdemini kıldı/yaptı" denilmez. İkinciye cevap şudur: Allah Teâlâ'nın emrettiği o şeyin onların kalplerinde düşmanlığın vuku bulmasında bir tesiri var mıdır, yok mudur? Şayet birinci şık ise söz tamamlanmıştır; çünkü onların Resûl'e ﷺ düşmanlıkları küfürdür. Allah Resûl'e o düşmanlıkta tesiri olan bir şeyi emrettiğinde, küfrün vuku bulmasında tesiri olan bir şeyi emretmiş olur. Şayet onda hiçbir tesir yoksa, o şey düşmanlıktan tamamen kopuk olur ve fiilin ona isnadı imkânsız hale gelir. Ebû Müslim'in sözünün cevabı da işte budur.
المسألة الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ قَوْلَ مُحَمَّدٍ ﵇: يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا/ الْقُرْآنَ مَهْجُوراً فِي الْمَعْنَى كَقَوْلِ نُوحٍ ﵇: رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نُوحٍ: ٥، ٦] وَكَمَا أَنَّ المقصود من هذا إنزال العذاب فكذا هاهنا فَكَيْفَ يَلِيقُ هَذَا بِمَنْ وَصَفَهُ اللَّه بِالرَّحْمَةِ فِي قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٧] ؟ جَوَابُهُ: أَنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ دَعَا عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﵊ فَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا مَا دَعَا عَلَيْهِمْ بَلِ انْتَظَرَ فَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ كَانَ ذَلِكَ كَالْأَمْرِ لَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ وَتَرْكِ الدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
İkinci Mesele: Biri çıkıp şöyle diyebilir: Muhammed'in aleyhisselâm: {يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً} kavli, mana bakımından Nûh'un aleyhisselâm: {رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهاراً فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً} “Rabbim! Doğrusu ben kavmimi gece gündüz davet ettim. Fakat benim davetim onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı” [Nûh 5-6] kavli gibidir. Bundan maksadın azap indirilmesi olması gibi burada da böyledir; öyleyse bu durum, Allah'ın {وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” [Enbiyâ 107] kavlinde rahmet olarak vasfettiği zata nasıl layık olur? Bunun cevabı şudur: Nûh aleyhisselâm bunu zikredince onların aleyhine beddua etti; Muhammed aleyhisselâm ise bunu zikrettiğinde onlara beddua etmeyip bekledi. Allah Teâlâ: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ} buyurunca bu, ona buna sabretmesi ve onlara beddua etmeyi bırakması yönünde bir emir gibi oldu; böylece aradaki fark ortaya çıkmış oldu.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ جَعَلْنا صيغة العظماء والتعظيم إِذَا ذَكَرَ نَفْسَهُ فِي كُلِّ مَعْرِضٍ مِنَ التَّعْظِيمِ وَذَكَرَ أَنَّهُ يُعْطِي فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْعَطِيَّةُ عَظِيمَةً كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي [الْحِجْرِ: ٨٧] وَقَوْلِهِ: إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ [الْكَوْثَرِ: ١] فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهَذِهِ الصِّيغَةِ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْعَطِيَّةُ هِيَ الْعَدَاوَةَ الَّتِي هِيَ مَنْشَأُ الضَّرَرِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا؟ وَجَوَابُهُ: أَنَّ خَلْقَ الْعَدَاوَةِ سَبَبٌ لِازْدِيَادِ الْمَشَقَّةِ الَّتِي هِيَ مُوجِبَةٌ لِمَزِيدِ الثَّوَابِ واللَّه أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: O'nun {جَعَلْنا} kavli azamet sahiplerinin sıygasıdır. Ta'zim sahibi olan zat kendini her ta'zim makamında zikrettiğinde ve bir şey verdiğini belirttiğinde, o bağışın mutlaka büyük olması gerekir; nitekim O'nun {وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي} “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi verdik” [Hicr 87] ve {إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ} “Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik” [Kevser 1] kavillerinde böyledir. Öyleyse bu bağışın, din ve dünya hususunda zararın kaynağı olan düşmanlık olması bu sıygaya nasıl layık olur? Cevap şudur: Düşmanlığın yaratılması, daha fazla sevabı gerektiren meşakkatin artmasına sebeptir. En doğrusunu Allah bilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَدُوُّ وَاحِدًا وَجَمْعًا كَقَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] وَجَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ عَدُوَّ الرَّسُولِ ﷺ أَبُو جَهْلٍ.
Dördüncü Mesele: Tıpkı O'nun {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي} “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır” [Şuarâ 77] kavlinde olduğu gibi düşman (adüvv) kelimesinin tekil de çoğul da olması caizdir. Tefsirde Resûl'ün ﷺ düşmanının Ebû Cehil olduğu gelmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً فَقَالَ الزَّجَّاجُ الْبَاءُ زَائِدَةٌ يَعْنِي كَفَى رَبُّكَ وَهَادِيًا وَنَصِيرًا مَنْصُوبَانِ عَلَى الْحَالِ هَادِيًا إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَنَصِيرًا عَلَى الْأَعْدَاءِ، ونظيره يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. [الْأَنْفَالِ: ٦٤]
{وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً} “Hidayet verici ve yardımcı olarak Rabbin yeter” kavline gelince, Zeccâc şöyle demiştir: Bâ harfi zâiddir; yani "Rabbin yeter" demektir. {هادِياً} ve {نَصِيراً} kelimeleri ise hal olarak mansubdur; yani din ve dünya maslahatlarına hidayet edici, düşmanlara karşı da yardımcı olarak [yeter]. Bunun benzeri: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter” [Enfâl 64] ayetidir.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]
[Furkân Suresi (25), 32-34. Ayetler]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً (٣٢) وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً (٣٣) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٣٤)
{وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً (٣٢) وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً (٣٣) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلاً (٣٤)} “İnkâr edenler: «Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!» dediler. Biz onunla senin kalbini sağlamlaştırmak için onu böyle yaptık ve onu parça parça ağır ağır okuduk. (32) Onların sana getirdiği hiçbir temsil yoktur ki, [ona karşılık] biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmiş olmayalım. (33) Yüzüstü cehenneme [doğru] toplanacak olanlar var ya, işte onlar yerce en kötü, yolca da en sapık olanlardır. (34)”
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الشُّبْهَةُ الْخَامِسَةُ لِمُنْكِرِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَالُوا تَزْعُمُ أَنَّكَ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه أَفَلَا تَأْتِينَا بِالْقُرْآنِ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ جُمْلَةً عَلَى مُوسَى وَالْإِنْجِيلُ عَلَى عِيسَى/ وَالزَّبُورُ عَلَى دَاوُدَ، وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ بَيْنَ أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ اثْنَتَانِ أَوْ ثَلَاثٌ وَعِشْرُونَ سَنَةً وَأَجَابَ اللَّه بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَبَيَانُ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْقِرَاءَةِ وَالْكِتَابَةِ فَلَوْ نَزَلَ عَلَيْهِ ذَلِكَ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَانَ لَا يَضْبِطُهُ وَلَجَازَ عَلَيْهِ الْغَلَطُ وَالسَّهْوُ، وَإِنَّمَا نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ جُمْلَةً لِأَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ يَقْرَؤُهَا مُوسَى وَثَانِيهَا: أَنَّ مَنْ كَانَ الْكِتَابُ عِنْدَهُ، فَرُبَّمَا اعْتَمَدَ عَلَى الْكِتَابِ وَتَسَاهَلَ فِي الْحِفْظِ فاللَّه تَعَالَى مَا أَعْطَاهُ الْكِتَابَ دُفْعَةً وَاحِدَةً بَلْ كَانَ يُنْزِلُ عَلَيْهِ وَظِيفَةً لِيَكُونَ حِفْظُهُ لَهُ أَكْمَلَ فَيَكُونُ أَبْعَدَ لَهُ عَنِ الْمُسَاهَلَةِ وَقِلَّةِ التَّحْصِيلِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ جُمْلَةً وَاحِدَةً عَلَى الْخَلْقِ لَنَزَلَتِ الشَّرَائِعُ بِأَسْرِهَا دُفْعَةً وَاحِدَةً عَلَى الْخَلْقِ فَكَانَ يَثْقُلُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ، أَمَّا لَمَّا نَزَلَ مُفَرَّقًا مُنَجَّمًا لَا جَرَمَ نَزَلَتِ التَّكَالِيفُ قَلِيلًا قَلِيلًا فَكَانَ تَحَمُّلُهَا أَسْهَلَ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ إِذَا شَاهَدَ جِبْرِيلَ حَالًا بَعْدَ حَالٍ يَقْوَى قَلْبُهُ بِمُشَاهَدَتِهِ فَكَانَ أَقْوَى عَلَى أَدَاءِ مَا حُمِّلَ، وَعَلَى الصَّبْرِ عَلَى عَوَارِضِ النُّبُوَّةِ وَعَلَى احْتِمَالِهِ أَذِيَّةَ قَوْمِهِ وَعَلَى الْجِهَادِ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ لَمَّا تَمَّ شَرْطُ الْإِعْجَازِ فِيهِ مَعَ كَوْنِهِ مُنَجَّمًا ثَبَتَ كَوْنُهُ مُعْجِزًا، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ فِي مَقْدُورِ الْبَشَرِ لَوَجَبَ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا وَسَادِسُهَا: كَانَ الْقُرْآنُ يَنْزِلُ بِحَسَبِ أَسْئِلَتِهِمْ وَالْوَقَائِعِ الْوَاقِعَةِ لَهُمْ فَكَانُوا يَزْدَادُونَ بَصِيرَةً، لِأَنَّ بِسَبَبِ ذَلِكَ كَانَ يَنْضَمُّ إِلَى الْفَصَاحَةِ الْإِخْبَارُ عَنِ الْغُيُوبِ وَسَابِعُهَا: أَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا نَزَلَ مَنَجَّمًا مُفَرَّقًا وَهُوَ ﵇ كَانَ يتحداهم من أول الأمر فكأنه تحدواهم بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ نُجُومِ الْقُرْآنِ فَلَمَّا عَجَزُوا عَنْهُ كَانَ عَجْزُهُمْ عَنْ مُعَارَضَةِ الْكُلِّ أَوْلَى فَبِهَذَا الطَّرِيقِ ثَبَتَ فِي فُؤَادِهِ أَنَّ الْقَوْمَ عاجزون عن المعارضة لا محالة وثامنها: أَنَّ السِّفَارَةَ بَيْنَ اللَّه تَعَالَى وَبَيْنَ أَنْبِيَائِهِ وَتَبْلِيغَ كَلَامِهِ إِلَى الْخَلْقِ مَنْصِبٌ عَظِيمٌ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَنْزَلَ الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَبَطَلَ ذَلِكَ الْمَنْصِبُ عَلَى جِبْرِيلَ ﵇ فَلَمَّا أَنْزَلَهُ مُفَرَّقًا مُنَجَّمًا بَقِيَ ذَلِكَ الْمَنْصِبُ الْعَالِي عَلَيْهِ فَلِأَجْلِ ذَلِكَ جَعَلَهُ اللَّه ﷾ مُفَرَّقًا مُنَجَّمًا.
[Allah Teâlâ'nın {وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً} buyruğu hakkında] Bil ki bu, Muhammed ﷺ'in peygamberliğini inkâr edenlerin beşinci şüphesidir. Mekke halkı şöyle demiştir: “Sen Allah katından bir elçi olduğunu iddia ediyorsun; öyleyse Tevrat Mûsâ'ya, İncil Îsâ'ya, Zebûr da Dâvûd'a toptan indirildiği gibi bize Kur'an'ı bir defada toptan getirsene!” İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre, [Kur'an'ın] ilki ile sonu arasında yirmi iki veya yirmi üç yıl vardır. Allah Teâlâ: {كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ} “senin kalbini sağlamlaştırmak için onu böyle [yaptık]” buyruğu ile cevap vermiştir. Bu cevabın açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Peygamber aleyhisselâm okuma yazma bilenlerden değildi; şayet bu ona bir defada toptan inseydi onu zapt edemezdi, onda yanılma ve unutma caiz olurdu. Tevrat ise ancak Mûsâ'nın okuyabileceği yazılı bir metin olduğu için toptan inmiştir. İkincisi: Kitap elinde bulunan kimse belki de kitaba güvenir ve ezberlemeyi hafife alabilirdi. Bu sebeple Allah Teâlâ ona kitabı bir kerede vermemiş, bilakis onu daha mükemmel ezberlemesi ve böylece gevşeklikten ve az kazanım elde etmekten daha uzak olması için parça parça indirmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ kitabı insanlara bir defada toptan indirseydi, şeriat kurallarının tamamı insanlara bir kerede iner ve bu onlara ağır gelirdi. Oysa o parça parça ve peyderpey inince, sorumluluklar da şüphesiz azar azar inmiş ve bunları taşımak daha kolay olmuştur. Dördüncüsü: Cebrail'i vakit vakit gördükçe, onu görmesiyle kalbi kuvvet bulur, böylece kendisine yüklenen görevi yerine getirmeye, peygamberliğin getirdiği zorluklara sabretmeye, kavminin eziyetlerine katlanmaya ve cihada karşı daha güçlü olurdu. Beşincisi: Kur'an peyderpey inmekle birlikte onda i'caz (mucize olma) şartı tam olarak gerçekleştiğinde onun mucize olduğu kesinleşmiştir. Zira bu beşer gücü dahilinde olsaydı, onların da peyderpey ve parça parça onun benzerini getirmeleri gerekirdi. Altıncısı: Kur'an onların sorularına ve başlarına gelen olaylara göre iniyordu; böylece onların basireti artıyordu. Çünkü bu sayede fesahate gayb haberleri de ekleniyordu. Yedincisi: Kur'an peyderpey ve parça parça indiğinde, Peygamber aleyhisselâm en başından beri onlara meydan okuduğu için sanki Kur'an'ın her bir parçasıyla onlara meydan okumuş oluyordu. Onlar bundan âciz kalınca, tamamına karşı çıkmaktan âciz kalmaları evleviyetle gerçekleşmiş oldu. Bu yolla, o kavmin Kur'an'a karşı çıkmaktan kesinlikle âciz oldukları onun kalbinde perçinlenmiş oldu. Sekizincisi: Allah Teâlâ ile peygamberleri arasında elçilik yapmak ve O'nun kelamını insanlara tebliğ etmek yüce bir makamdır. Allah Teâlâ Kur'an'ı Muhammed ﷺ'e bir defada indirseydi Cebrail aleyhisselâm açısından bu makamın sona ereceği söylenebilir. Onu parça parça ve peyderpey indirince bu yüce makam onun üzerinde devam etmiştir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ onu parça parça ve peyderpey kılmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: كَذلِكَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ الْمُشْرِكِينَ أَيْ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ أَيْ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَعَلَى هَذَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارٍ فِي الْآيَةِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: أَنْزَلْنَاهُ مُفَرَّقًا لنثبت بِهِ فُؤَادَكَ الثَّانِي: أَنَّهُ كَلَامُ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَهُ جَوَابًا لَهُمْ أَيْ كَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ مُفَرَّقًا فَإِنْ قِيلَ: ذَلِكَ فِي كَذلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى شَيْءٍ تَقَدَّمَهُ وَالَّذِي تَقَدَّمَ فَهُوَ إِنْزَالُهُ جُمْلَةً [وَاحِدَةً] فَكَيْفَ فَسَّرَ بِهِ كَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ مُفَرَّقًا؟ قُلْنَا لِأَنَّ قَوْلَهُمْ لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً مَعْنَاهُ لِمَ نَزَلَ مُفَرَّقًا فَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَيْهِ.
O'nun: {كَذلِكَ} kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu, müşriklerin sözünün tamamındandır; yani “Tevrat ve İncil gibi bir defada toptan [inseydi ya]” demektir. Buna göre ayette, “senin kalbini sağlamlaştırmak için onu parça parça indirdik” şeklinde takdiri bir ifadeye ihtiyaç kalmaz. İkincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın onlara cevap olarak zikrettiği kendi kelamıdır; yani “onu böylece parça parça indirdik” demektir. Şayet: “{كَذلِكَ} ifadesindeki «zâlike» (bu), kendisinden önce geçen bir şeye işaret olmalıdır; oysa önce geçen şey onun [bir defada] toptan inmesidir. O halde nasıl «onu böylece parça parça indirdik» şeklinde tefsir edilmiştir?” denilirse, biz deriz ki: Çünkü onların {لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً} sözünün anlamı “O niçin parça parça indi?” demektir; işte «zâlike» buna işarettir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا فَمَعْنَى التَّرْتِيلِ فِي الْكَلَامِ أَنْ يَأْتِيَ بَعْضُهُ عَلَى أَثَرِ بَعْضٍ عَلَى تُؤَدَةٍ وَتَمَهُّلٍ وَأَصْلُ التَّرْتِيلِ فِي الْأَسْنَانِ وَهُوَ تَفَلُّجُهَا يُقَالُ ثَغْرٌ رَتْلٌ وَهُوَ ضِدُّ الْمُتَرَاصِّ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ لَمَّا بَيَّنَ فَسَادَ قَوْلِهِمْ بِالْجَوَابِ الْوَاضِحِ قَالَ: وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الشُّبُهَاتِ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ الَّذِي يَدْفَعُ قَوْلَهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ/ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٨] وَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِي يَأْتِي بِهِ أَحْسَنُ تَفْسِيرًا لِأَجْلِ مَا فِيهِ مِنَ الْمَزِيَّةِ فِي الْبَيَانِ وَالظُّهُورِ، وَلَمَّا كَانَ التَّفْسِيرُ هُوَ الْكَشْفَ عَمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ وُضِعَ مَوْضِعَ مَعْنَاهُ، فَقَالُوا تَفْسِيرُ هَذَا الْكَلَامِ كَيْتَ وَكَيْتَ كَمَا قِيلَ مَعْنَاهُ كَذَا وَكَذَا.
Allah Teâlâ'nın: {وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً} kavline gelince, sözde tertil (ترتيل) demek; onun bir kısmının diğer kısmının ardından ağır ağır ve sindire sindire gelmesidir. Tertil kelimesinin aslı dişlerdedir ki bu da dişlerin aralıklı olmasıdır. Birbirine bitişik olmayan dişler için «sağrun ratlün» (ثَغْرٌ رَتْلٌ) denir. Sonra Allah Teâlâ açık cevapla onların sözünün tutarsızlığını açıklayınca şöyle buyurmuştur: {وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ} “Onlar sana [şüphelerden az önce bahsi geçen türden] hiçbir misal getirmezler ki” {إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ} “biz sana onların sözünü bertaraf eden hakkı getirmiş olmayalım”. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ} “Bilakis biz hakkı batılın tepesine fırlatırız da o onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” [Enbiyâ 18]. Allah Teâlâ, getirdiği şeyin açıklama ve netlikteki üstünlüğünden dolayı en güzel açıklama (ahsenü tefsîr) olduğunu beyan etmiştir. Tefsir, sözün delalet ettiği şeyi açığa çıkarmak olduğu için, onun anlamı yerine de konulmuştur; nitekim “bunun anlamı şudur şudur” denildiği gibi “bu sözün tefsiri şudur şudur” da denilmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ فَفِيهِ مسائل:
O'nun: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ} “Yüzüstü cehenneme toplanacak olanlar...” kavline gelince, bunda [şu] meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى:
Birinci Mesele:
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ: «يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ صِنْفٍ عَلَى الدَّوَابِّ وَصِنْفٍ عَلَى الْأَقْدَامِ وَصِنْفٍ عَلَى الْوُجُوهِ»
Ebû Hüreyre'den, Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İnsanlar üç sınıf olarak haşrolunurlar: Bir sınıf binekler üzerinde, bir sınıf ayakları üzerinde ve bir sınıf da yüzleri üzerinde.”
وَعَنْهُ ﵇: «إِنَّ الَّذِي أَمْشَاهُمْ عَلَى أَرْجُلِهِمْ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُمْشِيَهُمْ عَلَى وُجُوهِهِمْ» .
Yine ondan [Resûlullah] aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kadirdir.”
المسألة الثَّانِيَةُ: الْأَقْرَبُ أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْقَوْمِ الَّذِينَ أَوْرَدُوا هَذِهِ الْأَسْئِلَةَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ يَدْخُلُ مَعَهُمْ.
İkinci Mesele: En kuvvetli görüşe göre bu ifade, -cehennem ehlinden başkaları da onlarla birlikte girecek olsa bile- bu soruları inat ve taannüt yoluyla ileri süren kavmin bir sıfatıdır.
المسألة الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
حَمَلَهُ بَعْضُهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ يَمْشُونَ فِي الْآخِرَةِ مَقْلُوبِينَ، وُجُوهُهُمْ إِلَى الْقَرَارِ وَأَرْجُلُهُمْ إِلَى فَوْقُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ
Bazıları bunu, onların ahirette yüzleri yere, ayakları yukarıya doğru baş aşağı yürüyecekleri şeklinde yorumlamışlardır. Bu, Resûl ﷺ'den rivayet edilmiştir.
وَقَالَ آخَرُونَ الْمُرَادُ
Başkaları ise kastedilenin,
أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ وَيُسْحَبُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ، وَهَذَا أَيْضًا مَرْوِيٌّ عَنِ الرَّسُولِ ﵊
onların yüzüstü sürüklenerek toplanıp sevk edilecekleri olduğunu söylemişlerdir. Bu da Resûl aleyhisselâm'dan rivayet edilmiştir
وَهُوَ أَوْلَى، وَقَالَ الصُّوفِيَّةُ: الَّذِينَ تَعَلَّقَتْ قُلُوبُهُمْ بِمَا سِوَى اللَّه فَإِذَا مَاتُوا بَقِيَ ذَلِكَ التَّعَلُّقُ فَعَبَّرَ عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ بِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ شَرٌّ مَكَانًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَضَلُّ سَبِيلًا وَطَرِيقًا، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الزَّجْرُ عَنْ طَرِيقِهِمْ وَالسُّؤَالِ عَلَيْهِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ عَلَى قَوْلِهِ: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا [الفرقان: ٢٤] وقد تقدم الجواب عنه.
ve en evlâ olanıdır. Sûfîler ise şöyle demişlerdir: Kalpleri Allah'tan başkasına bağlanan kimseler öldüklerinde bu bağlılık devam eder; işte bu durum onların yüzüstü cehenneme haşredilmeleri şeklinde ifade edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların mekân bakımından cennet ehlinden daha kötü, yol ve yöntem bakımından da daha sapık olduklarını beyan etmiştir. Bundan maksat, onların yolundan ve O'nun {أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا} “O gün cennet ehli, konak yeri bakımından daha hayırlıdır” [Furkân 24] kavlinde zikrettiğimiz üzere yönelttikleri sorulardan sakındırmaktır; buna dair cevap daha önce geçmişti.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Furkân Suresi (25), 35-36. Ayetler]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦)
{وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (٣٥) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (٣٦)} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. (35) «Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin» dedik; sonunda onları yerle bir edip yok ettik. (36)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ تَكَلَّمَ فِي التَّوْحِيدِ وَنَفْيِ الْأَنْدَادِ وَإِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ وَالْجَوَابِ عَنْ شُبُهَاتِ الْمُنْكِرِينَ لَهَا وَفِي أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ شَرَعَ فِي ذِكْرِ الْقَصَصِ عَلَى السُّنَّةِ الْمَعْلُومَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ tevhid, ortakları nefyetme, nübüvveti ispat etme, onu inkâr edenlerin şüphelerine cevap verme ve kıyamet halleri hakkında söz söyledikten sonra, bilinen sünneti (ilahi yöntemi) üzere kıssaları zikretmeye başlamıştır.
الْقِصَّةُ الأولى- قصة موسى ﵇
Birinci Kıssa - Mûsâ aleyhisselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا [الْفُرْقَانِ: ٣١] أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ جَمَاعَةٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَعَرَّفَهُ بِمَا نَزَلَ بِمَنْ كَذَّبَ مِنْ أُمَمِهِمْ فَقَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً وَالْمَعْنَى:
Bil ki Allah Teâlâ: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا} “Böylece her peygambere bir düşman kıldık” [Furkân 31] buyurunca, bunun peşinden bir grup peygamberi zikretmiş ve kavimlerinden yalanlayanların başına gelenleri ona bildirerek şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık”. Bunun anlamı şudur:
لَسْتَ يَا مُحَمَّدُ بِأَوَّلِ مَنْ أَرْسَلْنَاهُ فَكُذِّبَ، وَآتَيْنَاهُ الْآيَاتِ فَرُدَّ، فَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ وَقَوَّيْنَا عَضُدَهُ بِأَخِيهِ هَارُونَ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ رُدَّ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Ey Muhammed! Sen gönderdiğimiz ve yalanlanan, kendisine deliller verip de reddedilen ilk kimse değilsin. Nitekim Mûsâ'ya Tevrat'ı verdik, kardeşi Hârûn ile onun kolunu kanadını güçlendirdik; buna rağmen o da reddedildi. Bu konuda birkaç mesele vardır:
المسألة الْأُولَى: كَوْنُهُ وَزِيرًا لَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ شَرِيكًا لَهُ فِي النُّبُوَّةِ، فَلَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ فِي قَوْلِهِ:
Birinci Mesele: Onun vezir (yardımcı) olması, peygamberlikte ona ortak olmasına engel değildir. Dolayısıyla O'nun:
فَقُلْنَا اذْهَبا إِنَّهُ خِطَابٌ لِمُوسَى ﵇ وَحْدَهُ بَلْ يَجْرِي مَجْرَى قَوْلِهِ: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى [طه:
{فَقُلْنَا اذْهَبا} “[İkinize] gidin dedik” kavlinin yalnızca Mûsâ aleyhisselâm'a bir hitap olduğunu söyleyen kimsenin sözünün bir dayanağı yoktur; bilakis bu, O'nun: {اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى} “İkiniz Firavun'a gidin, çünkü o azdı” [Tâhâ 43]
٤٣] فَإِنْ قِيلَ إِنَّ كَوْنَهُ وَزِيرًا كَالْمُنَافِي لِكَوْنِهِ شَرِيكًا بَلْ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمَّا صَارَ شَرِيكًا خَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ وَزِيرًا، قُلْنَا لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الصِّفَتَيْنِ لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَشْرَكَهُ فِي النُّبُوَّةِ وَيَكُونَ وَزِيرًا وَظَهِيرًا وَمُعِينًا لَهُ.
kavli mesabesindedir. Şayet: “Onun vezir olması, ortak olmasına zıt gibidir; bilakis ortak olunca vezir olmaktan çıkmıştır denilmesi gerekir” denilirse, biz deriz ki: İki sıfat arasında bir zıtlık yoktur; zira onun peygamberlikte ortağı olması ve aynı zamanda onun veziri, destekçisi ve yardımcısı olması imkânsız değildir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ الْوَزِيرُ فِي اللُّغَةِ الَّذِي يُرْجَعُ إِلَيْهِ وَيُتَحَصَّنُ بِرَأْيِهِ وَالْوَزَرُ مَا يُعْتَصَمُ بِهِ وَمِنْهُ كَلَّا لَا وَزَرَ [الْقِيَامَةِ: ١١] أَيْ لَا مَنْجَى وَلَا مَلْجَأَ، قَالَ الْقَاضِي: وَلِذَلِكَ لَا يُوصَفُ تَعَالَى بِأَنَّ لَهُ وَزِيرًا وَلَا يُقَالُ فِيهِ أَيْضًا بِأَنَّهُ وَزِيرٌ لِأَنَّ الِالْتِجَاءَ إِلَيْهِ فِي الْمُشَاوَرَةِ وَالرَّأْيِ عَلَى هَذَا الْحَدِّ لا يصح.
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Vezir (vezîr) dilde, kendisine başvurulan ve görüşüne sığınılan kimsedir. Vezer (vezer) ise sığınılan şeydir. {كَلَّا لا وَزَرَ} “Hayır, hiçbir sığınak yoktur” [Kıyâme 11] ayeti de bundandır; yani hiçbir kurtuluş ve sığınak yoktur demektir. Kâdî şöyle demiştir: İşte bu sebeple Allah Teâlâ'nın bir veziri olduğu nitelenemez ve O'nun hakkında bir vezir olduğu da söylenemez; çünkü bu anlamda istişare ve görüş için O'na sığınılması sahih değildir.
المسألة الثالثة: فَدَمَّرْناهُمْ أَهْلَكْنَاهُمْ إِهْلَاكًا فَإِنْ قِيلَ: الْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ وَالْإِهْلَاكُ لَمْ يَحْصُلْ عَقِيبَ ذَهَابِ
Üçüncü Mesele: {فَدَمَّرْناهُمْ} “onları helak ettikçe ettik” [demektir]. Şayet: “Fâ harfi ta'kîb (hemen ardıllık) bildirir; oysa helak etme,
مُوسَى وَهَارُونَ إِلَيْهِمْ بَلْ بَعْدَ مُدَّةٍ مَدِيدَةٍ، قلنا: التعقيب محمول هاهنا عَلَى الْحُكْمِ لَا عَلَى الْوُقُوعِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ اخْتِصَارَ الْقِصَّةِ فَذَكَرَ حَاشِيَتَيْهَا أَوَّلَهَا وَآخِرَهَا لِأَنَّهُمَا الْمَقْصُودُ مِنَ الْقِصَّةِ بِطُولِهَا أَعْنِي إِلْزَامَ الحجة بِبَعْثَةِ الرُّسُلِ وَاسْتِحْقَاقِ التَّدْمِيرِ بِتَكْذِيبِهِمْ.
Mûsâ ve Hârûn'un onlara gitmesinin hemen akabinde değil, uzun bir süre sonra gerçekleşmiştir” denilirse; biz deriz ki: Buradaki ta'kîb fiili olarak gerçekleşmeye değil, hükme hamledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ kıssayı özetlemek istemiş ve bu sebeple kıssanın iki ucunu, yani başını ve sonunu zikretmiştir; çünkü uzun uzadıya anlatılan kıssadan asıl maksat bu ikisidir; yani elçilerin gönderilmesiyle hüccetin ikame edilmesi ve onları yalanlamakla helaki hak etmeleridir.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنْ حَمَلْنَا تَكْذِيبَ الْآيَاتِ عَلَى تَكْذِيبِ آيَاتِ الْإِلَهِيَّةِ فَلَا إِشْكَالَ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى تَكْذِيبِ آيَاتِ النُّبُوَّةِ فَاللَّفْظُ، وَإِنْ كَانَ لِلْمَاضِي إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْمُسْتَقْبَلُ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا} “Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin” kavlinde, şayet ayetlerin yalanlanmasını ilahlığa dair ayetlerin yalanlanması olarak yorumlarsak bir müşkil kalmaz. Eğer bunu peygamberliğin ayetlerini yalanlamak olarak yorumlarsak, lafız geçmiş zaman kipiyle olsa da kastedilen gelecek zamandır.
[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٣٧]
[Furkân Suresi (25), 37. Ayet]
وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧)
{وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَجَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (٣٧)} “Nûh kavmini de peygamberleri yalanladıkları zaman suda boğduk ve onları insanlara bir ibret kıldık. Biz zalimler için acı bir azap hazırladık. (37)”
القصة الثانية- قصة نوح ﵇
İkinci Kıssa - Nûh aleyhisselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا قَالَ: كَذَّبُوا الرُّسُلَ إِمَّا لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنَ الْبَرَاهِمَةِ الْمُنْكِرِينَ لِكُلِّ الرُّسُلِ أَوْ لِأَنَّهُ كَانَ تَكْذِيبُهُمْ لِوَاحِدٍ مِنْهُمْ تَكْذِيبًا لِلْجَمِيعِ، لِأَنَّ تَكْذِيبَ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالْقَدْحِ فِي الْمُعْجِزِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَكْذِيبَ الْكُلِّ، أَوْ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالرُّسُلِ وَإِنْ كَانَ نُوحًا ﵇ وَحْدَهُ وَلَكِنَّهُ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ يَرْكَبُ الْأَفْرَاسَ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın: {كَذَّبُوا الرُّسُلَ} “peygamberleri yalanladılar” buyurması; ya onların bütün peygamberleri inkâr eden Berâhime fırkasından olmalarından, ya onlardan birini yalanlamalarının hepsini yalanlamak anlamına gelmesindendir -çünkü onlardan birini yalanlamak ancak mucizeye dil uzatmakla mümkündür ve bu da hepsini yalanlamayı gerektirir-, ya da «resuller» ile kastedilen yalnızca Nûh aleyhisselâm olduğu halde tıpkı «falan kimse atlara biner» denmesi gibi [çoğul kipiyle ifade edilmesindendir].
أَمَّا قَوْلُهُ: أَغْرَقْناهُمْ فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَمْطَرَ اللَّه عَلَيْهِمُ السَّمَاءَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا وَأَخْرَجَ مَاءَ الْأَرْضِ أَيْضًا فِي تِلْكَ الْأَرْبَعِينَ فَصَارَتِ الْأَرْضُ بَحْرًا وَاحِدًا وَجَعَلْناهُمْ أَيْ وَجَعَلْنَا إِغْرَاقَهُمْ أَوْ قِصَّتَهُمْ آيَةً، وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ أَيْ لِكُلِّ مَنْ سَلَكَ سَبِيلَهُمْ فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ عَذَابًا أَلِيمًا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قوم نوح.
O'nun: {أَغْرَقْناهُمْ} “onları suda boğduk” kavline gelince, Kelbî şöyle demiştir: Allah kırk gün boyunca üzerlerine gökten yağmur yağdırdı ve o kırk gün içinde yerin suyunu da çıkardı; böylece yeryüzü tek bir deniz haline geldi. {وَجَعَلْناهُمْ} yani onların boğulmasını veya kıssalarını bir {آيَةً} ibret kıldık. {وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ} yani peygamberleri yalanlama hususunda onların yolunu tutan herkes için {عَذاباً أَلِيماً} acı bir azap hazırladık; kastedilenin Nûh kavmi olması da muhtemeldir.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Furkân Suresi (25), 38-39. Ayetler]
وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩)
{وَعاداً وَثَمُودَ وَأَصْحابَ الرَّسِّ وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً (٣٨) وَكُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَكُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (٣٩)} “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunlar arasında birçok nesilleri de [helak ettik]. (38) Onların her birine misaller getirdik ve her birini büsbütün helak edip yok ettik. (39)”
الْقِصَّةُ الثَّالِثَةُ- قِصَّةُ عَادٍ وَثَمُودَ وَأَصْحَابِ الرَّسِّ
Üçüncü Kıssa - Âd, Semûd ve Ress Halkının Kıssası
في الآية مسائل:
Ayette birkaç mesele vardır:
المسألة الأولى: عطف عاداً عَلَى (هُمْ) فِي وَجَعَلْناهُمْ أَوْ عَلَى (الظَّالِمِينَ) لِأَنَّ الْمَعْنَى وَوَعَدْنَا الظَّالِمِينَ.
Birinci Mesele: {عاداً} kelimesi {وَجَعَلْناهُمْ} ifadesindeki «hüm» zamirine yahut {الظَّالِمِينَ} kelimesine matuftur; çünkü anlam “zalimleri ve [Âd'ı] tehdit ettik” demektir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قُرِئَ وثَمُودَ عَلَى تَأْوِيلِ الْقَبِيلَةِ، وَأَمَّا عَلَى الْمُنْصَرِفِ فَعَلَى تَأْوِيلِ الْحَيِّ أَوْ لِأَنَّهُ اسْمٌ لِلْأَبِ الْأَكْبَرِ.
İkinci Mesele: {وثَمُودَ} kelimesi [gayrimunsarif olarak] kabile anlamına hamledilerek okunmuştur. Munsarif (tenvinli) okunmasına gelince, bu o oymak/mahalle anlamına veya en büyük atanın ismi olmasına hamledilmiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ الرَّسُّ هُوَ الْبِئْرُ غَيْرُ الْمَطْوِيَّةِ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: فِي الْبِلَادِ مَوْضِعٌ يُقَالُ لَهُ الرَّسُّ فَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْوَادِي سَكَنًا لَهُمْ، وَالرَّسُّ عِنْدَ الْعَرَبِ الدَّفْنُ، وَيُسَمَّى بِهِ الْحَفْرُ يُقَالُ رُسَّ الْمَيِّتُ إِذَا دُفِنَ وَغُيِّبَ فِي الْحُفْرَةِ، وَفِي التَّفْسِيرِ أَنَّهُ الْبِئْرُ، وَأَيُّ شَيْءٍ كَانَ فَقَدْ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْ أَهْلِ الرَّسِّ بِالْهَلَاكِ انْتَهَى.
Üçüncü Mesele: Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ress (الرَّسُّ), taşla örülmemiş kuyudur. Ebû Müslim ise şöyle demiştir: Memlekette kendisine Ress denilen bir yer vardır; bu vadinin onların yerleşim yeri olması caizdir. Araplara göre ress gömmektir ve çukura da bu ad verilir; nitekim ölü defnedilip çukurda gizlendiğinde «russe'l-meyyitü» (رُسَّ الْمَيِّتُ) denir. Tefsirde bunun kuyu olduğu geçmektedir. Ne olursa olsun Allah Teâlâ Ress halkının helak olduğunu haber vermiştir. [Sözün sonu].
المسألة الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَصْحَابِ الرَّسِّ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: كَانُوا قَوْمًا مِنْ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ أَصْحَابَ آبَارٍ وَمَوَاشٍ، فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى إِلَيْهِمْ شُعَيْبًا ﵇ فَدَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَتَمَادَوْا فِي طُغْيَانِهِمْ وَفِي إِيذَائِهِ فَبَيْنَمَا
Dördüncü Mesele: Müfessirler Ress halkı hakkında birkaç görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Onlar putlara tapan, kuyu ve davar sahibi bir kavimdi. Allah Teâlâ onlara Şuayb aleyhisselâm'ı gönderdi, o da onları İslam'a davet etti; fakat onlar azgınlıklarını ve ona eziyet etmeyi sürdürdüler. Onlar
هُمْ حَوْلَ الرَّسِّ خَسَفَ اللَّه بِهِمْ وَبِدَارِهِمْ وَثَانِيهَا: الرَّسُّ قَرْيَةٌ بِفَلَجِ الْيَمَامَةِ قَتَلُوا نَبِيَّهُمْ فَهَلَكُوا وَهُمْ بَقِيَّةُ ثَمُودَ وَثَالِثُهَا: أَصْحَابُ النَّبِيِّ حنظلة بْنِ صَفْوَانَ كَانُوا مُبْتَلَيْنَ بِالْعَنْقَاءِ، وَهِيَ أَعْظَمُ مَا يَكُونُ مِنَ الطَّيْرِ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِطُولِ عُنُقِهَا وَكَانَتْ تَسْكُنُ جَبَلَهُمُ الَّذِي يُقَالُ لَهُ فتح وَهِيَ تَنْقَضُّ عَلَى صِبْيَانِهِمْ فَتَخْطَفُهُمْ إِنْ أَعْوَزَهَا الصَّيْدُ فَدَعَا عَلَيْهَا حَنْظَلَةُ فَأَصَابَتْهَا الصَّاعِقَةُ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَتَلُوا حَنْظَلَةَ فَأُهْلِكُوا وَرَابِعُهَا: هُمْ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ، وَالرَّسُّ هُوَ الْأُخْدُودُ وَخَامِسُهَا: الرَّسُّ أَنْطَاكِيَةُ قَتَلُوا فِيهَا حَبِيبًا النَّجَّارَ، وَقِيلَ (كَذَّبُوهُ) وَرَسُّوهُ فِي بِئْرٍ أَيْ دَسُّوهُ فِيهَا وَسَادِسُهَا:
Ress'in etrafındayken Allah onları ve yurtlarını yerin dibine geçirdi. İkincisi: Ress, Yemâme'nin Felec bölgesinde bir köydür; peygamberlerini öldürdüler ve bu yüzden helak oldular; bunlar Semûd kavminin kalıntılarıdır. Üçüncüsü: Onlar Hanzala b. Safvân peygamberin kavmidir. Zümrüdüanka (anka) kuşuyla imtihan olunmuşlardı; bu kuş kuşların en büyüğü olup boynunun uzunluğundan dolayı bu ismi almıştır. Onların «Feth» denilen dağında yaşardı ve av bulamadığında çocuklarının üzerine süzülüp onları kapardı. Hanzala ona beddua etti ve kuşa yıldırım çarptı. Sonra onlar Hanzala'yı öldürdüler ve bu yüzden helak edildiler. Dördüncüsü: Onlar Ashâb-ı Uhdûd'dur; ress de uhdûd (hendek) demektir. Beşincisi: Ress Antakya'dır; orada Habîb en-Neccâr'ı öldürdüler. Şöyle de denilmiştir: Onu yalanladılar ve bir kuyuya gömdüler (ressevehu), yani onu içine attılar. Altıncısı:
عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا يَعْبُدُونَ شَجَرَةَ الصَّنَوْبَرِ وَإِنَّمَا سُمُّوا بِأَصْحَابِ الرَّسِّ لِأَنَّهُمْ رَسُّوا نَبِيَّهُمْ فِي الْأَرْضِ
Ali aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre onlar çam ağacına tapan bir kavimdi; peygamberlerini toprağa gömdükleri (ressev) için Ashâb-ı Ress diye isimlendirilmişlerdir.
وَسَابِعُهَا: أَصْحَابُ الرَّسِّ قَوْمٌ كَانَتْ لَهُمْ قُرًى عَلَى شَاطِئِ نَهْرٍ يُقَالُ لَهُ الرَّسُّ مِنْ بِلَادِ الْمَشْرِقِ فَبَعَثَ اللَّه تعالى إليهم نبيا من ولد يهودا بْنِ يَعْقُوبَ فَكَذَّبُوهُ فَلَبِثَ فِيهِمْ زَمَنًا فَشَكَى إِلَى اللَّه تَعَالَى مِنْهُمْ فَحَفَرُوا بِئْرًا وَرَسُّوهُ فِيهَا وَقَالُوا نَرْجُو أَنْ يَرْضَى عَنَّا إِلَهُنَا وَكَانُوا عَامَّةَ يَوْمِهِمْ يَسْمَعُونَ أَنِينَ نَبِيِّهِمْ يَقُولُ: إِلَهِي وَسَيِّدِي تَرَى ضِيقَ مَكَانِي وَشِدَّةَ كَرْبِي وَضَعْفَ قَلْبِي وَقِلَّةَ حِيلَتِي فَعَجِّلْ قَبْضَ رُوحِي حَتَّى مَاتَ، فَأَرْسَلَ اللَّه تَعَالَى رِيحًا/ عَاصِفَةً شَدِيدَةَ الْحُمْرَةِ فَصَارَتِ الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِهِمْ حَجَرَ كِبْرِيتٍ مُتَوَقِّدٍ وَأَظَلَّتْهُمْ سَحَابَةٌ سَوْدَاءُ فَذَابَتْ أَبْدَانُهُمْ كَمَا يَذُوبُ الرَّصَاصُ وَثَامِنُهَا:
Yedincisi: Ashâb-ı Ress, doğu beldelerinden Ress denilen bir nehrin kıyısında köyleri bulunan bir kavimdi. Allah Teâlâ onlara Ya'kûb oğlu Yehûdâ'nın soyundan bir peygamber gönderdi, onlar ise onu yalanladılar. Peygamber aralarında bir müddet kaldı ve onlardan Allah Teâlâ'ya şikâyette bulundu. Bunun üzerine onlar bir kuyu kazıp onu içine gömdüler ve: “İlahımızın bizden razı olacağını umuyoruz” dediler. Günlerinin çoğunda peygamberlerinin şöyle inlediğini işitirlerdi: “İlahım ve Efendim! Mekânımın darlığını, sıkıntımın şiddetini, kalbimin zayıflığını ve çaresizliğimi görüyorsun; canımı almayı çabuklaştır!” Sonunda vefat etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ kıpkırmızı, şiddetli bir fırtına gönderdi; altlarındaki toprak yanan kükürt taşına dönüştü, üzerlerini kara bir bulut kapladı ve bedenleri kurşunun eridiği gibi eridi. Sekizincisi:
رَوَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّسُولَ ﷺ أَنَّ اللَّه بَعَثَ نَبِيًّا إِلَى أَهْلِ قَرْيَةٍ فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ مِنْ أَهْلِهَا أَحَدٌ إِلَّا عَبْدٌ أَسْوَدُ ثُمَّ عَدَوْا عَلَى الرَّسُولِ فَحَفَرُوا لَهُ بِئْرًا فَأَلْقَوْهُ فِيهَا، ثُمَّ أَطْبَقُوا عَلَيْهِ حَجَرًا ضَخْمًا، وَكَانَ ذَلِكَ الْعَبْدُ يَحْتَطِبُ فَيَشْتَرِي لَهُ طَعَامًا وَشَرَابًا وَيَرْفَعُ الصَّخْرَةَ وَيُدْلِيهِ إِلَيْهِ فَكَانَ ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّه فَاحْتَطَبَ يَوْمًا فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَحْمِلَهَا وَجَدَ نَوْمًا فَاضْطَجَعَ فَضَرَبَ اللَّه عَلَى أُذُنِهِ سَبْعَ سِنِينَ نَائِمًا، ثُمَّ انْتَبَهَ وَتَمَطَّى وَتَحَوَّلَ لِشِقِّهِ الْآخَرِ فَنَامَ سَبْعَ سِنِينَ أُخْرَى، ثُمَّ هَبَّ فَحَمَلَ حُزْمَتَهُ فَظَنَّ أَنَّهُ نَامَ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ فَجَاءَ إِلَى الْقَرْيَةِ فَبَاعَ حُزْمَتَهُ وَاشْتَرَى طَعَامًا وَشَرَابًا وَذَهَبَ إِلَى الْحُفْرَةِ فَلَمْ يَجِدْ أَحَدًا، وَكَانَ قَوْمُهُ قَدِ اسْتَخْرَجُوهُ وَآمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوهُ، وَكَانَ ذَلِكَ النَّبِيُّ يَسْأَلُهُمْ عَنِ الْأَسْوَدِ، فَيَقُولُونَ لَا نَدْرِي حَالَهُ حَتَّى قَبَضَ اللَّه النَّبِيَّ وَقَبَضَ ذَلِكَ الْأَسْوَدَ، فَقَالَ ﵇: «إِنَّ ذَلِكَ الْأَسْوَدَ لَأَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ»
İbn Cerîr, Resûl ﷺ'den rivayet etti ki: Allah bir köy halkına bir peygamber gönderdi, fakat halktan siyah bir köle dışında kimse ona iman etmedi. Sonra peygambere saldırıp onun için bir kuyu kazdılar ve onu içine attılar; ardından üzerine kocaman bir taş kapattılar. O köle ise odun toplar, onunla yiyecek ve içecek satın alır, taşı kaldırıp ona sarkıtırdı. Bu durum Allah'ın dilediği kadar sürdü. Bir gün odun topladı; yüklenmek istediğinde uykusu geldi ve uzandı. Allah onun kulağına vurup yedi yıl uyuttu; sonra uyandı, gerindi ve diğer yanına döndü, yedi yıl daha uyudu. Sonra fırlayıp kalktı, odun demetini yüklendi ve gündüzün bir saatinde uyuduğunu sandı. Köye gelip odununu sattı, yiyecek ve içecek alıp çukura gitti, fakat kimseyi bulamadı. Oysa kavmi onu çıkarmış, ona iman edip tasdik etmişti. O peygamber onlara o siyah köleyi sorar, onlar da: “Durumunu bilmiyoruz” derlerdi; sonunda Allah o peygamberin de, o siyah kölenin de canını aldı. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Cennete ilk girecek olan, işte o siyah köledir.”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَهُ أَبُو مُسْلِمٍ وَهُوَ أَنَّ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ غَيْرُ مَعْلُومٍ بِالْقُرْآنِ، وَلَا بِخَبَرٍ قَوِيِّ الْإِسْنَادِ، وَلَكِنَّهُمْ كَيْفَ كَانُوا فَقَدْ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أُهْلِكُوا بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ.
Bil ki doğru söz Ebû Müslim'in söylediğidir; o da bu rivayetlerin hiçbirinin ne Kur'an ile ne de isnadı güçlü bir haber ile bilinmediğidir. Fakat onlar nasıl olurlarsa olsunlar, Allah Teâlâ onların küfürleri sebebiyle helak edildiklerini haber vermiştir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ النَّخَعِيُّ: الْقَرْنُ أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَقَالَ عَلِيٌّ ﵇: بَلْ سَبْعُونَ سَنَةً، وَقِيلَ مِائَةٌ وَعِشْرُونَ.
Beşinci Mesele: Nehaî: “Karn (asır/nesil) kırk yıldır” demiştir. Ali aleyhisselâm: “Bilakis yetmiş yıldır” demiş, yüz yirmi yıl olduğu da söylenmiştir.
المسألة السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ بَيْنَ ذلِكَ أَيْ بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ وَقَدْ يَذْكُرُ الذَّاكِرُ أَشْيَاءَ مُخْتَلِفَةً ثُمَّ يُشِيرُ إِلَيْهَا بِذَلِكَ وَيَحْسِبُ الْحَاسِبُ أَعْدَادًا مُتَكَاثِرَةً، ثُمَّ يَقُولُ فَذَلِكَ كَيْتَ وَكَيْتَ عَلَى مَعْنَى فَذَلِكَ الْمَحْسُوبُ أَوِ الْمَعْدُودُ.
Altıncı Mesele: O'nun {بَيْنَ ذلِكَ} kavli, yani “bu zikredilenler arasında” demektir. Bir şeyi zikreden kimse bazen farklı şeyleri zikreder ve sonra onlara «zâlike» (bu) ile işaret eder; hesap yapan kimse de pek çok sayı sayar, sonra o hesaplanan veya sayılan şey kastedilerek “işte o şudur şudur” der.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ فَالْمُرَادُ بَيَّنَّا لَهُمْ وَأَزَحْنَا عِلَلَهُمْ فَلَمَّا كَذَّبُوا تَبَّرْنَاهُمْ تَتْبِيرًا وَيَحْتَمِلُ وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ بِأَنْ أَجَبْنَاهُمْ عَمَّا أَوْرَدُوهُ مِنَ الشُّبَهِ فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ كَمَا أَوْرَدَهُ قَوْمُكَ يَا مُحَمَّدُ، فَلَمَّا لَمْ يَنْجَعْ فِيهِ تَبَّرْنَاهُمْ تَتْبِيرًا، فَحَذَّرَ تَعَالَى بِذَلِكَ قَوْمَ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الِاسْتِمْرَارِ عَلَى تَكْذِيبِهِ لِئَلَّا يَنْزِلَ بِهِمْ مِثْلُ الَّذِي نَزَلَ بِالْقَوْمِ عَاجِلًا وآجلا.
O'nun: {وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ} kavline gelince, bundan maksat şudur: Onlara açıkladık ve mazeretlerini ortadan kaldırdık; yalanladıklarında ise onları büsbütün helak ettik ({تَبَّرْنَاهُمْ تَتْبِيرًا}). {وَكُلًّا ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ} ifadesinin; “Ey Muhammed! Kavminin getirdiği gibi, peygamberleri yalanlama hususunda onların ileri sürdüğü şüphelere cevap vermek suretiyle [onlara misaller getirdik]; bu kendilerine fayda vermeyince de onları büsbütün helak ettik” anlamına gelmesi de muhtemeldir. Allah Teâlâ bununla Muhammed ﷺ'in kavmini, dünyada ve ahirette o kavimlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için onu yalanlamaya devam etmekten sakındırmıştır.
المسألة السابعة: (كلا) الْأَوَّلُ مَنْصُوبٌ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَهُوَ أَنْذَرْنَا أَوْ حَذَّرْنَا، وَالثَّانِي بِتَبَّرْنَا لأنه فارغ له.
Yedinci Mesele: Birinci {كُلًّا} [lafzı], {ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ} ifadesinin delalet ettiği [takdîrî bir fiil] ile mansuptur ki bu da “uyardık” (أَنْذَرْنَا) veya “sakındırdık” (حَذَّرْنَا) [fiilidir]. İkincisi ise {تَبَّرْنَا} ile [mansuptur], zira [bu fiil] onun için boştadır (başka bir mef'ûlle meşgul değildir).
المسألة الثَّامِنَةُ: التَّتْبِيرُ التَّفْتِيتُ وَالتَّكْسِيرُ، وَمِنْهُ التِّبْرُ وهو كسارة الذهب والفضة والزجاج.
Sekizinci Mesele: Tetbîr (تَّتْبِيرُ); ufalamak ve kırmaktır. Altın, gümüş ve cam kırığı anlamına gelen tibr (تِّبْر) kelimesi de bundandır.