Binûn

Furkân Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٤٠]

[Furkân Suresi (25), Âyet 40]

وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً (٤٠)

{ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها بَلْ كانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُوراً } “Andolsun ki onlar, o felaket yağmuruna tutulmuş olan beldeye uğramışlardı. Onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.” (40)

القصة الرابعة- قصة لوط ﵇

Dördüncü Kıssa - Lût aleyhisselâm'ın Kıssası

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِالْقَرْيَةِ سَدُومَ مِنْ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ ﵇ وَكَانَتْ خَمْسًا أَهْلَكَ اللَّه تَعَالَى أَرْبَعًا بِأَهْلِهَا وَبَقِيَتْ وَاحِدَةٌ، وَ (مَطَرَ السَّوْءِ) الْحِجَارَةُ يَعْنِي أَنَّ قُرَيْشًا مَرُّوا مِرَارًا كَثِيرَةً فِي مَتَاجِرِهِمْ إِلَى الشَّأْمِ عَلَى تِلْكَ الْقَرْيَةِ الَّتِي أُهْلِكَتْ بِالْحِجَارَةِ مِنَ السماء، أَفَلَمْ يَكُونُوا في [مرار] مُرُورِهِمْ يَنْظُرُونَ إِلَى آثَارِ عَذَابِ اللَّه تَعَالَى ونكاله [ويذكررون] بَلْ كانُوا قَوْمًا كَفَرَةً لَا يَرْجُونَ نُشُوراً وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ يَرْجُونَ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: وَهُوَ الَّذِي قَالَهُ الْقَاضِي وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى حَقِيقَةِ الرَّجَاءِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَتَحَمَّلُ مَتَاعِبَ التَّكَالِيفِ وَمَشَاقَّ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ إِلَّا لِرَجَاءِ ثَوَابِ الْآخِرَةِ فَإِذَا لَمْ يُؤْمِنْ بِالْآخِرَةِ لَمْ يَرْجُ ثَوَابَهَا فَلَا يَتَحَمَّلُ تِلْكَ الْمَشَاقَّ وَالْمَتَاعِبَ وَثَانِيهَا: مَعْنَاهُ لَا يَتَوَقَّعُونَ نُشُورًا [وَعَاقِبَةً] ، فَوَضَعَ الرَّجَاءَ مَوْضِعَ التَّوَقُّعِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَتَوَقَّعُ الْعَاقِبَةَ مَنْ يُؤْمِنُ، وَثَالِثُهَا: مَعْنَاهُ لَا يَخَافُونَ عَلَى اللُّغَةِ التِّهَامِيَّةِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْحَقُّ.

Bil ki Allah Teâlâ belde ile Lût aleyhisselâm'ın kavminin beldelerinden biri olan Sedûm'u kastetmiştir. Bunlar beş taneydi; Allah Teâlâ dördünü ahalisiyle birlikte helak etti, biri kaldı. {مَطَرَ السَّوْءِ} “felaket yağmuru” ise taşlardır. Yani Kureyş, Şam'a yaptıkları ticaret yolculuklarında gökten yağan taşlarla helak edilmiş olan o beldeye defalarca uğramışlardı. Onlar bu geçişlerinde Allah Teâlâ'nın azap ve cezasının kalıntılarına bakıp [ibret almıyorlar mıydı?] Bilakis onlar, yeniden dirilmeyi ummayan kâfir bir topluluktu. {يَرْجُونَ} lafzının tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kâdî'nin söylediği ve en kuvvetli olan görüştür ki, bu kelime hakiki anlamdaki "ummak/ümit etmek" manasına hamledilir. Çünkü insan, mükellefiyetlerin zahmetlerine, akıl yürütme ve delil getirme meşakkatlerine ancak ahiret sevabını umduğu için katlanır. Ahirete inanmadığı zaman onun sevabını da ummaz ve dolayısıyla bu meşakkat ve zahmetlere katlanmaz. İkincisi: Bunun anlamı “yeniden dirilmeyi [ve bir akıbeti] beklemiyorlar” demektir. Burada "recâ" (ümit) kelimesi "tevekku" (beklenti) yerine konmuştur; zira akıbeti ancak inanan kimse bekler. Üçüncüsü: Tihâme lehçesine göre “korkmuyorlar” demektir; fakat bu zayıftır, doğru olan birincisidir.

[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[Furkân Suresi (25), Âyetler 41-44]

وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (٤١) إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٢) أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً (٤٣) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (٤٤)

{ وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً * إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً * أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً * أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً } “Seni gördükleri zaman: «Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?» diyerek seni sadece alaya alırlar. «Eğer onlara bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı» [derler]. Azabı gördükleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bilecekler! Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın? Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut aklettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca daha da sapıktırlar.” (41-44)

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ مُبَالَغَةَ الْمُشْرِكِينَ فِي إِنْكَارِ نُبُوَّتِهِ وَفِي إِيرَادِ الشُّبُهَاتِ فِي ذَلِكَ، بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أنهم إدا رَأَوُا الرَّسُولَ اتَّخَذُوهُ هُزُوًا فَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى تَرْكِ الْإِيمَانِ بِهِ بَلْ زَادُوا عَلَيْهِ بِالِاسْتِهْزَاءِ وَالِاسْتِحْقَارِ، وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, müşriklerin onun peygamberliğini inkârda ve bu hususta şüpheler getirmede ne kadar ileri gittiklerini açıkladıktan sonra, Peygamber'i gördüklerinde onu alaya aldıklarını, sadece ona iman etmeyi terk etmekle kalmayıp buna alay ve küçümsemeyi de eklediklerini ve birbirlerine: {أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا} “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?” dediklerini beyan buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» (إِنْ) الْأُولَى نَافِيَةٌ وَالثَّانِيَةُ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَهُمَا.

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Birinci {إِنْ} nâfiye (olumsuzluk edatı)dir, ikincisi ise muhaffefe-i mine's-sekîle (şeddeli inden hafifletilmiş)dir; lâm ise bu ikisini birbirinden ayıran fârika lâmıdır.

المسألة الثَّانِيَةُ: جَوَابُ (إِذَا) هُوَ مَا أُضْمِرَ مِنَ الْقَوْلِ يَعْنِي وَإِذَا رَأَوْكَ مُسْتَهْزِئِينَ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّه هَذَا رَسُولًا، وَقَوْلُهُ: إِنْ يَتَّخِذُونَكَ جُمْلَةٌ اعْتَرَضَتْ بَيْنَ (إِذَا) وَجَوَابِهَا.

İkinci Mesele: {إِذَا} edatının cevabı, gizli bir “kavl” (söz) takdiridir; yani “Seni alaycı bir şekilde gördüklerinde: «Allah bunu mu elçi gönderdi?» dediler” demektir. O'nun: {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ} kavli ise {إِذَا} ile cevabı arasına giren bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).

المسألة الثَّالِثَةُ: اتَّخَذُوهُ هزوا في معنى استهزؤا بِهِ وَالْأَصْلُ اتَّخَذُوهُ مَوْضِعَ هُزْءٍ أَوْ مَهْزُوءًا بِهِ.

Üçüncü Mesele: {اتَّخَذُوهُ هزوا} ifadesi “onunla alay ettiler” anlamındadır; aslı ise “onu alay konusu veya kendisiyle alay edilen biri edindiler” demektir.

المسألة الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ مَتَى رَأَوُا الرَّسُولَ أتوا بنوعين من الأفعال

Dördüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, müşriklerin Peygamber'i her gördüklerinde iki tür fiil sergilediklerini haber vermiştir:

أَحَدُهُمَا أَنَّهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ، وَفَسَّرَ ذَلِكَ الِاسْتِهْزَاءَ بِقَوْلِهِ: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا وَذَلِكَ جَهْلٌ عَظِيمٌ لِأَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ إِمَّا أَنْ يَقَعَ بِصُورَتِهِ أَوْ بِصِفَتِهِ. أَمَّا الْأَوَّلُ فَبَاطِلٌ لِأَنَّهُ ﵊ كَانَ أَحْسَنَ مِنْهُمْ صُورَةً وَخِلْقَةً، وَبِتَقْدِيرِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، لَكِنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يَدَّعِي التَّمْيِيزَ عَنْهُمْ بِالصُّورَةِ بَلْ بِالحجة. وَأَمَّا الثَّانِي فَبَاطِلٌ لِأَنَّهُ ﵇ ادَّعَى التَّمَيُّزَ عَنْهُمْ فِي ظُهُورِ الْمُعْجِزِ عَلَيْهِ دُونَهُمْ، وَأَنَّهُمْ مَا قَدَرُوا عَلَى الْقَدْحِ فِي حُجَّتِهِ وَدَلَالَتِهِ، فَفِي الْحَقِيقَةِ هُمُ الَّذِينَ يَسْتَحِقُّونَ أَنْ يُهْزَأَ بِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لوقاحتهم قلبوا القضية واستهزؤا بِالرَّسُولِ ﵇، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْمُبْطِلِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ إِلَّا السَّفَاهَةُ وَالْوَقَاحَةُ. وَثَانِيهِمَا أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِيهِ: إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ سَمَّوْا ذَلِكَ إِضْلَالًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا مُبَالِغِينَ فِي تَعْظِيمِ آلِهَتِهِمْ وَفِي اسْتِعْظَامِ صَنِيعِهِ ﷺ فِي صَرْفِهِمْ عَنْهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ، فَمِنْ هَذَا الوجه يَبْطُلُ قَوْلُ أَصْحَابِ الْمَعَارِفِ فِي أَنَّهُ لَا يَكْفُرُ إِلَّا مَنْ يَعْرِفُ الدَّلَائِلَ لِأَنَّهُمْ جَهِلُوهُ، ثُمَّ نَسَبَهُمُ اللَّه تَعَالَى إِلَى الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَقَوْلُهُمْ: لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى ذَلِكَ الثَّانِي: يَدُلُّ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ عَلَى جِدِّ الرَّسُولِ ﵇ وَاجْتِهَادِهِ فِي صَرْفِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا قَالُوا: إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَهَكَذَا كَانَ ﵇ فَإِنَّهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بَالَغَ فِي إِيرَادِ الدَّلَائِلِ وَالْجَوَابِ عَنِ الشُّبُهَاتِ وَتَحَمَّلَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ مِنْ أَنْوَاعِ السَّفَاهَةِ وَسُوءِ الْأَدَبِ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى اعْتِرَافِ الْقَوْمِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَرِضُوا الْبَتَّةَ عَلَى دَلَائِلِ الرَّسُولِ ﷺ وَمَا عَارَضُوهَا إِلَّا بِمَحْضِ الْجُحُودِ وَالتَّقْلِيدِ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها إِشَارَةٌ إِلَى الْجُحُودِ وَالتَّقْلِيدِ، وَلَوْ ذَكَرُوا اعْتِرَاضًا عَلَى دَلَائِلِ الرَّسُولِ ﵇ لَكَانَ ذِكْرُ ذَلِكَ أَوْلَى مِنْ ذِكْرِ مُجَرَّدِ الْجُحُودِ وَالْإِصْرَارِ الَّذِي هُوَ دَأْبُ الْجُهَّالِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مَقْهُورِينَ تَحْتَ حُجَّتِهِ ﵇، وَأَنَّهُ مَا كَانَ فِي أَيْدِيهِمْ إِلَّا مُجَرَّدُ الْوَقَاحَةِ الرَّابِعُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ صَارُوا فِي ظُهُورِ حُجَّتِهِ ﵇ عليهم كالمجانين لأنهم استهزؤا بِهِ أَوَّلًا، ثُمَّ وَصَفُوهُ بِأَنَّهُ كَادَ يُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ قَابَلْنَاهُ بِالْجُحُودِ وَالْإِصْرَارِ، فَهَذَا الْكَلَامُ الْأَخِيرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ سَلَّمُوا لَهُ قُوَّةَ الحجة وَكَمَالَ الْعَقْلِ وَالْكَلَامُ الْأَوَّلُ وَهُوَ السُّخْرِيَةُ وَالِاسْتِهْزَاءُ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْجَاهِلِ الْعَاجِزِ، فَالْقَوْمُ لَمَّا جَمَعُوا بَيْنَ هَذَيْنِ الْكَلَامَيْنِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا كَالْمُتَحَيِّرِينَ فِي أَمْرِهِ، فَتَارَةً بِالْوَقَاحَةِ يَسْتَهْزِئُونَ مِنْهُ، وَتَارَةً يَصِفُونَهُ بِمَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْعَالِمِ الْكَامِلِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ هَذَا/ الْكَلَامَ زَيَّفَ طَرِيقَتَهُمْ فِي ذَلِكَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا لِأَنَّهُمْ لَمَّا وَصَفُوهُ بِالْإِضْلَالِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ سَيَظْهَرُ لَهُمْ مَنِ الْمُضِلُّ وَمَنِ الضَّالُّ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الْعَذَابِ الَّذِي لَا مَخْلَصَ لَهُمْ مِنْهُ فَهُوَ وَعِيدٌ شَدِيدٌ لَهُمْ عَلَى التَّعَامِي وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ وَالنَّظَرِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Birincisi: Onunla alay etmeleridir. Allah bu alayı onların: {أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا} “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?” sözleriyle tefsir etmiştir. Bu ise büyük bir cehalettir; zira alay ya onun suretiyle ya da sıfatıyla olur. Birincisi bâtıldır; çünkü Peygamber aleyhisselâm suret ve hilkat bakımından onlardan daha güzeldi. Böyle olmadığı farz edilse bile, o aleyhisselâm onlardan suretle değil delille ayrıldığını iddia ediyordu. İkincisi de bâtıldır; zira o aleyhisselâm, mucizenin onlar değil kendisi vasıtasıyla ortaya çıkmasıyla onlardan üstün olduğunu iddia etmiştir ve onlar onun deliline ve bürhanına kusur bulamamışlardır. O halde hakikatte kendileriyle alay edilmeyi hak edenler bizzat onlardır. Sonra onlar yüzsüzlükleri sebebiyle meseleyi tersine çevirip Peygamber aleyhisselâm ile alay ettiler; bu da bâtıl ehlinin her devirde sefihlik ve yüzsüzlükten başka bir sermayesi olmadığını gösterir. İkincisi: Onun hakkında: {إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها} “Eğer onlara bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı” demeleridir. Bu da birkaç hususa delalet eder: Birincisi: Onlar bu durumu "saptırma" olarak isimlendirmişlerdir; bu da onların ilahlarını yüceltmede ve Peygamber ﷺ'in kendilerini ondan çevirme hususundaki gayretini gözlerinde büyütmede ne kadar aşırı gittiklerini gösterir. Bu da onların bunun hak olduğuna inandıklarına delalet eder. Bu yönden, ehl-i ma'rifetin “ancak delilleri bilen kâfir olur” şeklindeki sözü bâtıl olur; zira onlar delili bilmedikleri halde Allah Teâlâ onları küfür ve dalalete nispet etmiştir. Onların: {لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها} “eğer onlara bağlılıkta direnmeseydik” sözü de buna delalet eder. İkincisi: Onların bu sözü, Peygamber aleyhisselâm'ın onları putlara tapmaktan vazgeçirme hususundaki ciddiyetine ve gayretine delalet eder; şayet böyle olmasaydı: {إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها} “Eğer onlara bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı” demezlerdi. Nitekim o aleyhisselâm böyleydi; işin başında delilleri getirmede ve şüphelere cevap vermede son derece gayret göstermiş ve onların her türlü beyinsizliklerine ve edepsizliklerine katlanmıştır. Üçüncüsü: Bu, kavmin Peygamber ﷺ'in delillerine asla itiraz edemediklerini ve ona ancak sırf inkâr ve taklit ile karşı koyduklarını itiraf ettiklerine delalet eder. Çünkü onların: {لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها} sözü inkâr ve taklide işarettir. Şayet Peygamber aleyhisselâm'ın delillerine bir itiraz zikredebilselerdi, bunu zikretmek, cahillerin âdeti olan sırf inkâr ve inadı zikretmekten daha evla olurdu. Bu da kavmin o aleyhisselâm'ın hücceti karşısında mağlup olduklarını ve ellerinde sırf yüzsüzlükten başka bir şey bulunmadığını gösterir. Dördüncüsü: Âyet, onun hüccetinin kendilerine galip gelmesi karşısında kavmin mecnunlar gibi olduğuna delalet eder; çünkü onlar önce onunla alay etmiş, sonra da “eğer biz inkâr ve inatla karşı koymasaydık az kalsın bizi ilahlarımızdan saptıracaktı” diye nitelemişlerdir. Bu son söz, kavmin onun delilinin gücünü ve aklının kemalini teslim ettiklerini gösterir; ilk söz olan eğlenme ve alay ise ancak aciz bir cahile yakışır. Kavim bu iki sözü bir araya getirdiğinde, bu onların onun durumunda şaşkınlığa düştüklerine delalet etmiştir: Kâh yüzsüzlükle onunla alay ediyorlar, kâh onu ancak kâmil bir âlime yakışacak vasıflarla niteliyorlar. Sonra Allah Sübhânehu onlardan bu sözü nakledince, onların bu tutumunu üç yönden çürütmüştür. Birincisi: O'nun: {وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً} “Azabı gördükleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bilecekler!” kavlidir. Zira onlar {إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا} “neredeyse bizi saptıracaktı” sözleriyle onu saptırmakla nitelediklerinde, Allah Teâlâ kendisinden kaçış olmayan azabı gördüklerinde saptıranın kim, sapıtanın kim olduğunun kendilerine apaçık ortaya çıkacağını beyan etmiştir. Bu ise görmezden gelmeleri, akıl yürütme ve delile bakmaktan yüz çevirmeleri sebebiyle onlara şiddetli bir tehdittir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ أَنَّ بُلُوغَ هَؤُلَاءِ فِي جَهَالَتِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الدَّلَائِلِ إِنَّمَا كَانَ لِاسْتِيلَاءِ التَّقْلِيدِ عَلَيْهِمْ وَأَنَّهُمُ اتخذوا أهواءهم آلهة، فكل ما دَعَاهُمُ الْهَوَى إِلَيْهِ انْقَادُوا لَهُ، سَوَاءً مَنَعَ الدليل منه أو لم يمنع، ثم هاهنا أَبْحَاثٌ:

{ أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Artık ona sen mi vekil olacaksın?” Manası şudur: Allah Sübhânehu, bunların cehaletlerinde ve delillerden yüz çevirmelerinde bu dereceye varmalarının sebebinin sırf taklidin kendilerine galebe çalması olduğunu ve onların hevalarını ilah edindiklerini beyan etmiştir; öyle ki heva onları neye çağırırsa, delil onu men etsin ya da etmesin, ona boyun eğerler. Burada birkaç inceleme vardır:

الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَرَأَيْتَ كَلِمَةٌ تَصْلُحُ لِلْإِعْلَامِ والسؤال، وهاهنا هِيَ تَعْجِيبٌ مَنْ جَهْلِ مَنْ هَذَا وَصْفُهُ وَنَعْتُهُ.

Birincisi: O'nun: {أَرَأَيْتَ} kavli, bildirme ve soru için kullanılan bir kelimedir; burada ise vasfı ve niteliği bu olan kimsenin cehaletine hayret ettirme (taaccüb) anlamındadır.

الثَّانِي: قَوْلُهُ: اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ مَعْنَاهُ اتَّخَذَ إِلَهَهُ مَا يَهْوَاهُ أَوْ إِلَهًا يَهْوَاهُ، وَقِيلَ هُوَ مَقْلُوبٌ وَمَعْنَاهُ اتَّخَذَ

İkincisi: O'nun: {اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ} kavminin anlamı, “ilahını arzuladığı şey edindi” yahut “arzuladığı bir ilah edindi” demektir. Bunun maklûb (öğeleri yer değiştirmiş) olduğu da söylenmiştir; anlamı şöyledir:

هَوَاهُ إِلَهَهُ وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ لَمْ يَتَّخِذْ لِنَفْسِهِ إِلَهًا إِلَّا هَوَاهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى لَا يَحْصُلُ عِنْدَ الْقَلْبِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْهَوَى إِلَهٌ يُعْبَدُ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ الرَّجُلُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَعْبُدُ الصَّنَمَ فَإِذَا رَأَى أَحْسَنَ مِنْهُ رَمَاهُ وَاتَّخَذَ الْآخَرَ وَعَبَدَهُ.

“Hevasını ilah edindi.” Fakat bu zayıftır; çünkü {اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ} kavli hasr ifade eder; yani “kendisine hevasından başka bir ilah edinmedi” demektir. Bu anlam ise kalb (yer değiştirme) yapıldığında elde edilmez. İbn Abbâs: “Heva, tapılan bir ilahtır” demiştir. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: “Müşriklerden biri bir puta tapardı; ondan daha güzelini gördüğünde onu atar, diğerini edinir ve ona tapardı.”

الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا أَيْ حَافِظًا تَحْفَظُهُ مِنَ اتِّبَاعِ هَوَاهُ أَيْ لَسْتَ كَذَلِكَ.

Üçüncüsü: O'nun: {أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً} kavli; yani “onu hevasına uymaktan koruyacak bir koruyucu mu olacaksın? Yani sen böyle değilsin” demektir.

الرَّابِعُ: نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ [الْغَاشِيَةِ: ٢٢] وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ [ق: ٤٥] وَقَوْلُهُ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٦] قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ:

Dördüncüsü: Bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir: {لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ} “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” [Gâşiye 22], {وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ} “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” [Kâf 45] ve {لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ} “Dinde zorlama yoktur” [Bakara 256]. Kelbî: “Bunu kıtal ayeti neshetti” demiştir. Üçüncüsü ise O'nun şu kavlidir:

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ أَمْ هاهنا مُنْقَطِعَةٌ، مَعْنَاهُ بَلْ تَحْسَبُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَذَمَّةَ أَشَدُّ مِنَ الَّتِي تَقَدَّمَتْهَا حَتَّى حَقَّتْ بِالْإِضْرَابِ عَنْهَا إِلَيْهَا، وَهِيَ كَوْنُهُمْ مَسْلُوبِي الْأَسْمَاعِ وَالْعُقُولِ، لِأَنَّهُمْ لِشِدَّةِ عِنَادِهِمْ لَا يُصْغُونَ إِلَى الْكَلَامِ، وَإِذَا سَمِعُوهُ لَا يَتَفَكَّرُونَ فِيهِ، فَكَأَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ عَقْلٌ وَلَا سَمْعٌ الْبَتَّةَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ شَبَّهَهُمْ بِالْأَنْعَامِ فِي عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْكَلَامِ وَعَدَمِ إِقْدَامِهِمْ عَلَى التَّدَبُّرِ وَالتَّفَكُّرِ وَإِقْبَالِهِمْ عَلَى اللَّذَّاتِ الْحَاضِرَةِ الْحِسِّيَّةِ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْ طلب السعادات الباقية العقلية وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

{ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ } “Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut aklettiklerini mi sanıyorsun?” Buradaki {أَمْ} munkatıadır; anlamı “yoksa/bilakis sanıyor musun?” demektir. Bu da bu yerginin öncekinden daha şiddetli olduğuna, hatta öncekinden buna intikal etmeye (idrâb) layık olduğuna delalet eder. Bu da onların işitme ve akıldan yoksun olmalarıdır. Zira onlar inatlarının şiddetinden söze kulak vermezler, onu işittiklerinde de üzerinde düşünmezler. Sanki onların hiçbir aklı ve işitmesi yoktur. İşte bu sebeple Allah onları, sözden faydalanmamaları, tedebbür ve tefekküre yönelmemeleri, hazır ve hissî lezzetlere yönelip kalıcı ve aklî saadetleri aramaktan yüz çevirmeleri bakımından hayvanlara benzetmiştir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ فَحَكَمَ بِذَلِكَ عَلَى الْأَكْثَرِ دُونَ الْكُلِّ؟ وَالْجَوَابُ: لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَنْ يَعْرِفُ اللَّه تَعَالَى وَيَعْقِلُ الْحَقَّ، إِلَّا أَنَّهُ تَرَكَ الْإِسْلَامَ لِمُجَرَّدِ حُبِّ الرِّيَاسَةِ لَا لِلْجَهْلِ.

Birinci Soru: Neden {أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ} “Yoksa sen onların çoğunun... sanıyorsun?” diyerek bu hükmü hepsine değil de çoğuna vermiştir? Cevap: Çünkü onların içinde Allah Teâlâ'yı bilen ve hakkı akledenler vardı; ancak bunlar cehalet yüzünden değil, sırf riyaset (liderlik) sevgisinden ötürü İslam'ı terk etmişlerdi.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ جُعِلُوا أَضَلَّ مِنَ الْأَنْعَامِ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَنْعَامَ تَنْقَادُ لِأَرْبَابِهَا وَلِلَّذِي يَعْلِفُهَا وَيَتَعَهَّدُهَا وَتُمَيِّزُ بَيْنَ مَنْ يُحْسِنُ إِلَيْهَا وَبَيْنَ مَنْ يُسِيءُ إِلَيْهَا، وَتَطْلُبُ مَا ينفعها وتجتنب ما يضره، وَهَؤُلَاءِ لَا يَنْقَادُونَ لِرَبِّهِمْ وَلَا يُمَيِّزُونَ بَيْنَ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ وَبَيْنَ إِسَاءَةِ الشَّيْطَانِ إِلَيْهِمُ الَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُمْ، وَلَا يَطْلُبُونَ الثَّوَابَ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْمَنَافِعِ، وَلَا يَحْتَرِزُونَ مِنَ الْعِقَابِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْمَضَارِّ وَثَانِيهَا: أَنَّ قُلُوبَ الْأَنْعَامِ كَمَا أَنَّهَا تَكُونُ خَالِيَةً عَنِ الْعِلْمِ فَهِيَ/ خَالِيَةٌ عَنِ الْجَهْلِ الَّذِي هُوَ اعْتِقَادُ الْمُعْتَقِدِ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ مَعَ التَّصْمِيمِ.

İkinci Soru: Onlar niçin hayvanlardan daha sapık kılınmıştır? Cevap: Birkaç yöndendir: Birincisi: Hayvanlar sahiplerine, kendilerine yem veren ve bakan kimseye boyun eğerler; kendilerine iyilik edenle kötülük edeni ayırt ederler, kendilerine fayda vereni arar, zarar verenden kaçınırlar. Bunlar ise Rablerine boyun eğmezler; O'nun kendilerine olan ihsanı ile kendilerine düşman olan şeytanın kötülüğünü ayırt etmezler. En büyük menfaat olan sevabı aramazlar ve en büyük zarar olan azaptan sakınmazlar. İkincisi: Hayvanların kalpleri ilimden hali olduğu gibi, bir şeye olduğu halin aksine kesin olarak inanmak demek olan cehaletten de halidir.

وَأَمَّا هَؤُلَاءِ فَقُلُوبُهُمْ كَمَا خَلَتْ عَنِ الْعِلْمِ فَقَدِ اتَّصَفَتْ بِالْجَهْلِ فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، بَلْ هُمْ مُصِرُّونَ عَلَى أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ عَدَمَ عِلْمِ الْأَنْعَامِ لَا يَضُرُّ بِأَحَدٍ أَمَّا جَهْلُ هَؤُلَاءِ فَإِنَّهُ مَنْشَأٌ لِلضَّرَرِ الْعَظِيمِ، لِأَنَّهُمْ يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْأَنْعَامَ لَا تَعْرِفُ شَيْئًا وَلَكِنَّهُمْ عَاجِزُونَ عَنِ الطَّلَبِ وَأَمَّا هَؤُلَاءِ الْجُهَّالُ فَإِنَّهُمْ لَيْسُوا عَاجِزِينَ عَنِ الطَّلَبِ، وَالْمَحْرُومُ عَنْ طَلَبِ الْمَرَاتِبِ الْعَالِيَةِ إِذَا عَجَزَ عَنْهُ لَا يَكُونُ فِي اسْتِحْقَاقِ الذَّمِّ كَالْقَادِرِ عَلَيْهِ التَّارِكِ لَهُ لِسُوءِ اخْتِيَارِهِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْبَهَائِمَ لَا تَسْتَحِقُّ عِقَابًا عَلَى عَدَمِ الْعِلْمِ، أَمَّا هَؤُلَاءِ فَإِنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ عَلَيْهِ أَعْظَمَ الْعِقَابِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ الْبَهَائِمَ تُسَبِّحُ اللَّه تَعَالَى عَلَى مَذْهَبِ بَعْضِ النَّاسِ عَلَى مَا قَالَ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ٤٤] وَقَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ إِلَى قَوْلِهِ: وَالدَّوَابُّ [الْحَجِّ: ١٨] وَقَالَ: وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ [النُّورِ: ٤١] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَضَلَالُ الْكُفَّارِ أَشَدُّ وَأَعْظَمُ مِنْ ضَلَالِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ.

Bunlara gelince, bunların kalpleri ilimden hali olduğu gibi cehaletle de vasıflanmıştır; zira onlar hem bilmezler hem de bilmediklerini bilmezler, bilakis bildiklerinde ısrar ederler. Üçüncüsü: Hayvanların bilgisizliği kimseye zarar vermez; bunların cehaleti ise büyük bir zararın kaynağıdır, çünkü onlar insanları Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve o yolu eğriltmek isterler. Dördüncüsü: Hayvanlar bir şey bilmezler ama onlar [bilgiyi] aramaktan da acizdirler. Bu cahiller ise aramaktan aciz değillerdir. Yüce mertebeleri aramaktan aciz olduğu için mahrum kalan kimse, kınanmayı hak etme bakımından ona güç yetirdiği halde kötü tercihi yüzünden onu terk eden kimse gibi olmaz. Beşincisi: Hayvanlar bilgisizlikten ötürü bir cezayı hak etmezler; bunlar ise bunun üzerine en büyük cezayı hak ederler. Altıncısı: Bazı kimselerin mezhebine göre hayvanlar Allah Teâlâ'yı tesbih ederler; nitekim O: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “Hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin” [İsrâ 44], {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ} “Görmedin mi, göklerde olanlar... secde eder” ayetinden {وَالدَّوَابُّ} “ve canlılar da” [Hac 18] kavline kadar ve {وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ} “Kanat çırpan kuşlar da... Her biri duasını ve tesbihini bilmiştir” [Nûr 41] buyurmuştur. Durum böyle olunca, kâfirlerin sapıklığı bu hayvanların sapıklığından daha şiddetli ve daha büyüktür.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا نَفَى عَنْهُمُ السَّمْعَ وَالْعَقْلَ، فَكَيْفَ ذَمَّهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الدِّينِ وَكَيْفَ بَعَثَ الرَّسُولَ إِلَيْهِمْ فَإِنَّ مِنْ شَرْطِ التَّكْلِيفِ الْعَقْلَ؟ الْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَعْقِلُونَ بَلْ إِنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِذَلِكَ الْعَقْلِ، فَهُوَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِغَيْرِهِ إِذَا لم يفهم إنما أنت أعمى وأصم.

Üçüncü Soru: Allah Sübhânehu onlardan işitme ve aklı nefyettiğine göre, dinden yüz çevirdikleri için onları nasıl kınamış ve onlara nasıl peygamber göndermiştir? Zira mükellefiyetin şartlarından biri akıldır. Cevap: Kastedilen onların hiç akletmemeleri değil, o akıldan faydalanmamalarıdır. Bu, bir adamın anlamayan bir başkasına: “Sen ancak bir kör ve sağırsın” demesi gibidir.

[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٤٥ الى ٤٩]

[Furkân Suresi (25), Âyetler 45-49]

أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (٤٥) ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (٤٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (٤٧) وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً (٤٨) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً (٤٩)

{ أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً * ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً * وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً * لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Dileseydi onu elbette durağan kılardı. Sonra biz güneşi ona bir delil yaptık. Sonra da onu azar azar kendimize çektik. O, geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de yeniden dağılıp çalışma zamanı yapandır. Rahmetinin önünde rüzgarları müjdeci olarak gönderen de O'dur. Biz gökten tertemiz bir su indirdik ki, onunla ölü bir beldeye can verelim ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları onunla sulayalım.” (45-49)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ جَهْلَ الْمُعْرِضِينَ عَنْ دَلَائِلِ اللَّه تَعَالَى وَفَسَادِ طَرِيقِهِمْ فِي ذَلِكَ ذكره بَعْدَهُ أَنْوَاعًا مِنَ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ.

Bil ki Allah Teâlâ, O'nun delillerinden yüz çevirenlerin cehaletini ve bu husustaki tutumlarının bozukluğunu beyan ettikten sonra, bunun ardından Sânî'in (Yaratıcı'nın) varlığına delalet eden çeşitli delilleri zikretmiştir.

النوع الْأَوَّلُ: الِاسْتِدْلَالُ بِحَالِ الظِّلِّ فِي زِيَادَتِهِ وَنُقْصَانِهِ وَتَغَيُّرِهِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Tür: Gölgenin uzaması, kısalması ve bir halden diğerine değişmesi durumuyla delil getirilmesidir. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مِنْ رُؤْيَةِ الْعَيْنِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ يَعْنِي الْعِلْمَ، فَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى رُؤْيَةِ الْعَيْنِ فَالْمَعْنَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الظِّلِّ كَيْفَ مَدَّهُ رَبُّكَ وَإِنْ كَانَ تَخْرِيجُ لَفْظِهِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ أَفْصَحَ وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْعِلْمِ وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ، فَالْمَعْنَى أَلَمْ تَعْلَمْ وَهَذَا أَوْلَى وَذَلِكَ أَنَّ الظِّلَّ إِذَا جَعَلْنَاهُ مِنَ الْمُبْصَرَاتِ فَتَأْثِيرُ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى فِي تَمْدِيدِهِ غَيْرُ مَرْئِيٍّ بِالِاتِّفَاقِ، وَلَكِنَّهُ مَعْلُومٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ كُلَّ مُتَغَيِّرٍ جَائِزٍ فَلَهُ مُؤَثِّرٌ فَحَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى رُؤْيَةِ الْقَلْبِ أَوْلَى مِنْ هَذَا الوجه.

Birinci Mesele: O'nun: {أَلَمْ تَرَ} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunun gözle görmekten olmasıdır. İkincisi: Kalple görmekten, yani ilim/bilmekten olmasıdır. Eğer bunu gözle görmeye hamledersek anlam: “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” şeklinde olur; gerçi bu lafzın Arapların âdetine göre takriri daha fasihtir. Eğer bunu bilmeye hamledersek —ki Zeccâc'ın tercihi budur— anlam “bilmedin mi?” demektir ve bu daha evladır. Zira gölgeyi gözle görülen şeylerden saysak bile, Allah Teâlâ'nın kudretinin onu uzatmadaki tesiri ittifakla gözle görülür değildir; ancak değişen her caiz/mümkün varlığın bir müessiri olması cihetiyle bilinir. Dolayısıyla bu lafzı kalple görmeye hamletmek bu yönden daha evladır.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْمُخَاطَبُ بِهَذَا الْخِطَابِ وَإِنْ كَانَ هُوَ الرَّسُولَ ﵇ بِحَسَبِ ظَاهِرِ اللَّفْظِ وَلَكِنَّ الْخِطَابَ عَامٌّ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى بِالظِّلِّ، وَجَمِيعُ الْمُكَلَّفِينَ مُشْتَرِكُونَ فِي أَنَّهُ يَجِبُ تَنَبُّهُهُمْ لِهَذِهِ النِّعْمَةِ وَتَمَكُّنُهُمْ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ.

İkinci Mesele: Bu hitabın muhatabı lafzın zahirine göre Peygamber aleyhisselâm olsa da mana bakımından hitap umumidir. Çünkü ayetten maksat Allah Teâlâ'nın gölge ile olan nimetlerini beyan etmektir; bütün mükellefler ise bu nimete dikkat etmelerinin ve onunla Sânî'in varlığına delil getirebilmelerinin vacip olması hususunda ortaktırlar.

المسألة الثَّالِثَةُ: النَّاسُ أَكْثَرُوا فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْكَلَامُ الْمُلَخَّصُ يَرْجِعُ إِلَى وَجْهَيْنِ:

Üçüncü Mesele: İnsanlar bu ayetin tevilinde çok söz söylemişlerdir; özet kelam iki veche racidir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الظِّلَّ هُوَ الْأَمْرُ الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ الضَّوْءِ الْخَالِصِ وَبَيْنَ الظُّلْمَةِ الْخَالِصَةِ وَهُوَ مَا بَيْنَ ظُهُورِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَكَذَا الْكَيْفِيَّاتُ الْحَاصِلَةُ دَاخِلَ السَّقْفِ وَأَفْنِيَةِ الْجُدْرَانِ وَهَذِهِ الْحَالَةُ أَطْيَبُ الْأَحْوَالِ لِأَنَّ الظُّلْمَةَ الْخَالِصَةَ يَكْرَهُهَا الطَّبْعُ وَيَنْفِرُ عَنْهَا الْحِسُّ، وَأَمَّا الضَّوْءُ الْخَالِصُ وَهُوَ الْكَيْفِيَّةُ الْفَائِضَةُ مِنَ الشَّمْسِ فَهِيَ لِقُوَّتِهَا تَبْهَرُ الْحِسَّ الْبَصَرِيَّ وَتُفِيدُ السُّخُونَةَ الْقَوِيَّةَ وَهِيَ مُؤْذِيَةٌ، فَإِذَنْ أَطْيَبُ الْأَحْوَالِ هُوَ الظِّلُّ وَلِذَلِكَ وَصَفَ الْجَنَّةَ بِهِ فَقَالَ: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ [الْوَاقِعَةِ: ٣٠] وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ أَنَّهُ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ وَالْمَنَافِعِ الْجَلِيلَةِ، ثُمَّ إِنَّ النَّاظِرَ إِلَى الْجِسْمِ الْمُلَوَّنِ وَقْتَ الظِّلِّ كَأَنَّهُ لَا يُشَاهِدُ شَيْئًا سِوَى الْجِسْمِ وَسِوَى اللَّوْنِ، وَنَقُولُ الظِّلُّ لَيْسَ أَمْرًا ثَالِثًا، وَلَا يُعْرَفُ بِهِ إِلَّا إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَوَقَعَ ضوؤها عَلَى الْجِسْمِ زَالَ ذَلِكَ الظِّلُّ فَلَوْلَا الشَّمْسُ وَوُقُوعُ ضَوْئِهَا عَلَى الْأَجْرَامِ لَمَا عُرِفَ أَنَّ لِلظِّلِّ وُجُودًا وَمَاهِيَّةً لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ إِنَّمَا تُعْرَفُ بِأَضْدَادِهَا، فَلَوْلَا الشَّمْسُ لَمَا عُرِفَ الظِّلُّ، وَلَوْلَا الظُّلْمَةُ لَمَا عُرِفَ النُّورُ، فَكَأَنَّهُ ﷾ لَمَّا طَلَعَ الشَّمْسُ عَلَى الْأَرْضِ وَزَالَ الظِّلُّ، فَحِينَئِذٍ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ أَنَّ الظِّلَّ كَيْفِيَّةٌ زَائِدَةٌ عَلَى الْجِسْمِ وَاللَّوْنِ، فَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا أَيْ خَلَقْنَا الظِّلَّ أَوَّلًا بِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنَافِعِ وَاللَّذَّاتِ ثُمَّ إِنَّا هَدَيْنَا الْعُقُولَ إِلَى مَعْرِفَةِ وَجُودِهِ بِأَنْ أَطْلَعْنَا الشَّمْسَ فَكَانَتِ الشَّمْسُ دَلِيلًا عَلَى وُجُودِ هَذِهِ النِّعْمَةِ، ثُمَّ قَبَضْنَاهُ أَيْ أَزَلْنَا الظِّلَّ لَا دَفْعَةً بَلْ يَسِيرًا يَسِيرًا فَإِنَّ كُلَّمَا ازداد

Birincisi: Gölge; katıksız aydınlık ile katıksız karanlık arasında orta bir durumdur ki bu da fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan vakittir; aynı şekilde tavanın içi ve duvarların gölgesinde hâsıl olan durumlardır. Bu hâl, hallerin en hoşudur; çünkü katıksız karanlıktan tabiat hoşlanmaz ve duyu ondan nefret eder. Güneşten yayılan keyfiyet olan katıksız aydınlığa gelince, o şiddetinden ötürü görme duyusunu kamaştırır ve eziyet verici güçlü bir sıcaklık hâsıl eder. O halde hallerin en hoşu gölgedir; nitekim Allah cenneti bununla vasfederek: {وَظِلٍّ مَمْدُودٍ} “ve uzamış gölgeler” [Vâkıa 30] buyurmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: Allah Sübhânehu bunun büyük nimetlerden ve yüce faydalardan olduğunu beyan etmiştir. Gölge vaktinde renkli cisme bakan kimse sanki cisim ve renkten başka bir şey görmez ve biz deriz ki: Gölge üçüncü bir şey değildir ve ancak güneş doğup ışığı cismin üzerine düştüğünde o gölgenin zail olmasıyla fark edilir. Eğer güneş ve ışığının cisimler üzerine düşmesi olmasaydı, gölgenin bir varlığı ve mahiyeti olduğu bilinmezdi; zira eşya ancak zıtlarıyla bilinir. Güneş olmasaydı gölge bilinmezdi, karanlık olmasaydı nur bilinmezdi. Sanki O celle celâluhû yeryüzüne güneşi doğdurup gölgeyi giderince, işte o vakit akıllara gölgenin cisim ve renkten fazla bir keyfiyet olduğu zahir olmuştur. İşte bundan ötürü Allah Sübhânehu: {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً} “Sonra biz güneşi ona bir delil yaptık” buyurmuştur; yani önce gölgeyi içindeki faydalar ve lezzetlerle yarattık, sonra da güneşi doğdurmak suretiyle akılları onun varlığını bilmeye ilettik; böylece güneş bu nimetin varlığına bir delil oldu. {ثُمَّ قَبَضْناهُ} “Sonra da onu çektik”, yani gölgeyi birdenbire değil, azar azar giderdik. Çünkü her ne kadar

ارْتِفَاعُ الشَّمْسِ ازْدَادَ نُقْصَانُ الظِّلِّ فِي جَانِبِ الْمَغْرِبِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْحَرَكَاتُ الْمَكَانِيَّةُ لَا تُوجَدُ دَفْعَةً بَلْ يَسِيرًا يَسِيرًا فَكَذَا زَوَالُ الْإِظْلَالِ لَا يَكُونُ/ دَفْعَةً بَلْ يَسِيرًا يَسِيرًا، وَلِأَنَّ قبض الظل لو حصل دفعة لا ختلت الْمَصَالِحُ، وَلَكِنَّ قَبْضَهَا يَسِيرًا يَسِيرًا يُفِيدُ مَعَهُ أَنْوَاعَ مَصَالِحِ الْعَالَمِ، وَالْمُرَادُ بِالْقَبْضِ الْإِزَالَةُ وَالْإِعْدَامُ هَذَا أَحَدُ التَّأْوِيلَيْنِ.

güneşin yükselmesi arttıkça batı tarafındaki gölgenin kısalması artar. Mekânsal hareketler birdenbire değil de azar azar meydana geldiği gibi, gölgelerin zevali de birdenbire değil, azar azar olur. Çünkü gölgenin çekilmesi birdenbire olsaydı maslahatlar bozulurdu; fakat onun azar azar çekilmesi âlemin türlü maslahatlarını temin eder. Kabz (çekme) ile kastedilen giderme ve yok etmedir. Bu, iki tevilin birincisidir.

التَّأْوِيلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا خَلَقَ الْأَرْضَ وَالسَّمَاءَ وَخَلَقَ الْكَوَاكِبَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَقَعَ الظِّلُّ عَلَى الْأَرْضِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الشَّمْسَ دَلِيلًا عَلَيْهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ بِحَسَبِ حَرَكَاتِ الْأَضْوَاءِ تَتَحَرَّكُ الْأَظْلَالُ فَإِنَّهُمَا مُتَعَاقِبَانِ مُتَلَازِمَانِ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا فَبِمِقْدَارِ مَا يَزْدَادُ أَحَدُهُمَا يَنْقُصُ الْآخَرُ، وَكَمَا أَنَّ الْمُهْتَدِيَ يَهْتَدِي بِالْهَادِي وَالدَّلِيلِ وَيُلَازِمُهُ، فَكَذَا الْأَظْلَالُ كَأَنَّهَا مُهْتَدِيَةٌ وَمُلَازِمَةٌ لِلْأَضْوَاءِ فَلِهَذَا جَعَلَ الشَّمْسَ دَلِيلًا عَلَيْهَا.

İkinci Tevil: O da şudur: O celle celâluhû yeri ve göğü yaratıp yıldızları, güneşi ve ayı yarattığında yeryüzüne gölge düştü. Sonra Allah Sübhânehu güneşi ona bir delil olarak yarattı; zira ışıkların hareketlerine göre gölgeler de hareket eder; çünkü bu ikisi birbiri ardınca gelen, birbirinden ayrılmayan ve aralarında aracı bulunmayan iki durumdur. Dolayısıyla birinin arttığı miktarda diğeri eksilir. Kılavuzlanan kimsenin kılavuza ve delile uyup ona tabi olması gibi, gölgeler de sanki ışıklara uymakta ve onlara tabi olmaktadır; işte bundan ötürü güneşi ona delil kılmıştır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ انْتِهَاءَ الْأَظْلَالِ يَسِيرًا يَسِيرًا إِلَى غَايَةِ نُقْصَانَاتِهَا، فَسَمَّى إِزَالَةَ الْأَظْلَالِ قَبْضًا لَهَا أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ قَبْضِهَا يَسِيرًا قَبْضَهَا عِنْدَ قِيَامِ السَّاعَةِ، وَذَلِكَ بِقَبْضِ أَسْبَابِهَا وَهِيَ الْأَجْرَامُ الَّتِي تُلْقِي الْأَظْلَالَ وَقَوْلُهُ: يَسِيراً هُوَ كَقَوْلِهِ: ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ [ق: ٤٤] فَهَذَا هُوَ التَّأْوِيلُ الْمُلَخَّصُ.

O'nun: {ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً} kavline gelince; bundan maksat ya gölgelerin azar azar en son kısalma noktasına ulaşmasıdır —ki gölgelerin giderilmesini onların kabzedilmesi (çekilmesi) olarak isimlendirmiştir— yahut onun kolayca/azar azar kabzedilmesinden maksat, kıyametin kopması anında kabzedilmesidir; bu da onun sebepleri olan ve gölgeyi düşüren cisimlerin kabzedilmesi (yok edilmesi) iledir. O'nun: {يَسِيراً} kavli ise: {ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ} “Bu, bize göre kolay bir toplamadır” [Kâf 44] kavli gibidir. İşte özet tevil budur.

المسألة الرَّابِعَةُ: وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُحْسِنِ أَنَّ حُصُولَ الظِّلِّ أَمْرٌ نَافِعٌ لِلْأَحْيَاءِ وَالْعُقَلَاءِ، وَأَمَّا حُصُولُ الضَّوْءِ الْخَالِصِ، أَوِ الظُّلْمَةِ الْخَالِصَةِ، فَهُوَ لَيْسَ مِنْ بَابِ الْمَنَافِعِ، فَحُصُولُ ذَلِكَ الظِّلِّ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْوَاجِبَاتِ أَوْ مِنَ الْجَائِزَاتِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَمَا تَطَرَّقَ التَّغَيُّرُ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ لَا يَتَغَيَّرُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْجَائِزَاتِ، فَلَا بُدَّ لَهُ فِي وُجُودِهِ بَعْدَ الْعَدَمِ، وَعَدَمِهِ بَعْدَ الْوُجُودِ، مِنْ صَانِعٍ قَادِرٍ مُدَبِّرٍ مُحْسِنٍ يُقَدِّرُهُ بِالوجه النَّافِعِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا مَنْ يَقْدِرُ عَلَى تَحْرِيكِ الْأَجْرَامِ الْعُلْوِيَّةِ وَتَدْبِيرِ الْأَجْسَامِ الْفَلَكِيَّةِ وَتَرْتِيبِهَا عَلَى الْوَصْفِ الْأَحْسَنِ وَالتَّرْتِيبِ الْأَكْمَلِ، وَمَا هُوَ إِلَّا اللَّه ﷾. فَإِنْ قِيلَ: الظِّلُّ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الضَّوْءِ عَمَّا شَأْنُهُ أَنْ يُضِيءَ، فَكَيْفَ اسْتَدَلَّ بِالْأَمْرِ الْعَدَمِيِّ عَلَى ذَاتِهِ، وَكَيْفَ عَدَّهُ مِنَ النِّعَمِ؟ قُلْنَا: الظِّلُّ لَيْسَ عَدَمًا مَحْضًا، بَلْ هُوَ أَضْوَاءٌ مَخْلُوطَةٌ بِظُلَمٍ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الظِّلَّ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّوْءِ الثَّانِي وَهُوَ أَمْرٌ وُجُودِيٌّ، وَفِي تَحْقِيقِهِ وَبَسْطِهِ كَلَامٌ دَقِيقٌ يُرْجَعُ فِيهِ إِلَى كُتُبِنَا الْعَقْلِيَّةِ.

Dördüncü Mesele: Bununla Muhsin olan Sânî'in (iyilik sahibi Yaratıcı'nın) varlığına delil getirilmesinin yönü şudur: Gölgenin meydana gelmesi canlılar ve akıl sahipleri için faydalı bir durumdur. Katıksız aydınlığın veya katıksız karanlığın meydana gelmesi ise faydalar kabilinden değildir. O halde bu gölgenin meydana gelmesi ya vaciplerden (zorunlu varlıklardan) ya da caizlerden (mümkün varlıklardan)dir. Birincisi bâtıldır; aksi takdirde ona değişim arız olmazdı, çünkü vacip olan değişmez. Dolayısıyla onun caizlerden olması vacip (zorunlu) olmuştur. O halde onun yokluktan sonraki varlığında ve varlıktan sonraki yokluğunda; onu faydalı bir şekilde takdir eden kadir, müdebbir ve muhsin bir Sânî'e muhtaç olması kaçınılmazdır. Bu da ancak ulvî ecramı hareket ettirmeye, felekî cisimleri tedbir etmeye ve onları en güzel vasıf ve en mükemmel tertip üzere dizmeye kadir olan kimsedir ki O da ancak Allah celle celâluhû'dur. Şayet: “Gölge, aydınlanması gereken şeyden ışığın yokluğundan ibarettir; o halde ademî (yoklukla ilgili) bir durumla O'nun zatına nasıl delil getirilmiştir ve o nasıl nimetlerden sayılmıştır?” denilirse, biz deriz ki: Gölge sırf yokluk değildir; bilakis karanlıklarla karışmış ışıklardır. Tahkik şudur ki gölge, ikinci ışıktan (ikincil ışıktan) ibarettir ve o vücudî (varlıksal) bir durumdur. Bunun tahkiki ve açıklanması hususunda aklî kitaplarımıza başvurulacak dakik bir söz vardır.

النوع الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَ اللَّيْلَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَسْتُرُ الْكُلَّ وَيُغَطِّي بِاللِّبَاسِ السَّاتِرِ لِلْبَدَنِ، وَنَبَّهَ عَلَى مَا لَنَا فِيهِ مِنَ النَّفْعِ بِقَوْلِهِ:

İkinci Tür: Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَالنَّوْمَ سُباتاً وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً} “O, geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan, gündüzü de yeniden dağılıp çalışma zamanı yapandır” kavlidir. Bil ki Allah Teâlâ geceyi, her şeyi örtmesi ve kaplaması bakımından bedeni örten elbiseye benzetmiş ve O'nun şu kavliyle onda bizim için bulunan menfaate dikkat çekmiştir:

وَالنَّوْمَ سُباتاً وَالسُّبَاتُ هُوَ الرَّاحَةُ وَجَعَلَ النَّوْمَ سُبَاتًا لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِلرَّاحَةِ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: السُّبَاتُ الرَّاحَةُ وَمِنْهُ يَوْمُ السَّبْتِ لِمَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ مِنَ الِاسْتِرَاحَةِ فِيهِ، وَيُقَالُ لِلْعَلِيلِ إِذَا اسْتَرَاحَ مِنْ تَعَبِ الْعِلَّةِ مَسْبُوتٌ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» السُّبَاتُ الْمَوْتُ وَالْمَسْبُوتُ الْمَيِّتُ لِأَنَّهُ مَقْطُوعُ الْحَيَاةِ قَالَ: وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ [الْأَنْعَامِ: ٦٠] وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ تَفْسِيرَهُ بِالْمَوْتِ أَوْلَى مِنْ تَفْسِيرِهِ بِالرَّاحَةِ، لِأَنَّ النُّشُورَ فِي مُقَابَلَتِهِ يَأْبَاهُ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً هُوَ بِمَعْنَى الِانْتِشَارِ وَالْحَرَكَةِ كَمَا سَمَّى تَعَالَى نَوْمَ الْإِنْسَانِ وَفَاةً، فَقَالَ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ/ حِينَ مَوْتِها [الزمر: ٤٢] وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا كَذَلِكَ وَفَّقَ بَيْنَ الْقِيَامِ مِنَ النَّوْمِ وَالْقِيَامِ مِنَ الْمَوْتِ فِي التَّسْمِيَةِ بِالنُّشُورِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مَعَ دَلَالَتِهَا عَلَى قُدْرَةِ الْخَالِقِ فِيهَا إِظْهَارٌ لِنِعَمِهِ عَلَى خَلْقِهِ، لِأَنَّ الِاحْتِجَابَ بِسَتْرِ اللَّيْلِ كَمْ فِيهِ لِكَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ مِنْ فَوَائِدَ دِينِيَّةٍ وَدُنْيَوِيَّةٍ، وَالنَّوْمُ وَالْيَقَظَةُ شَبَّهَهُمَا بِالْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ، وَعَنْ لُقْمَانَ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِهِ: كَمَا تَنَامُ فَتُوقَظُ، كَذَلِكَ تموت فتنشر.

{وَالنَّوْمَ سُباتاً} “uykuyu da bir dinlenme kıldı”. Sübât (سُبَات), dinlenmektir. Uykuyu sübât kılmıştır çünkü uyku dinlenmeye sebeptir. Ebû Müslim şöyle demiştir: “Sübât dinlenmedir; âdet üzere kendisinde dinlenildiği için cumartesi gününe yevmü's-sebt (يَوْمُ السَّبْتِ) denilmesi de bundandır. Hastalığın zahmetinden kurtulup rahatlayan hastaya «mesbût» denir.” el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: “Sübât ölümdür; «mesbût» da ölüdür, zira hayatı kesilmiştir.” Şöyle devam etmiştir: “Bu, O'nun: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} «Geceleyin sizi vefat ettiren O'dur» [En'âm 60] kavli gibidir. Onu ölüm ile tefsir etmenin dinlenme ile tefsir etmekten daha evla olduğunu söyledik; zira onun karşılığındaki «nüşûr» (yeniden dirilme) kelimesi [sadece dinlenme olmasını] reddeder.” Ebû Müslim şöyle demiştir: “{وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً} kavli, dağılma ve hareket anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ insanın uykusunu da vefat olarak isimlendirmiş ve: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا} «Allah, canları ölümleri anında alır; ölmeyenleri de uykularında» [Zümer 42] buyurmuştur. Aynı şekilde uykudan kalkma ile ölümden kalkmayı «nüşûr» olarak isimlendirmede buluşturmuştur.” Bu ayet, Yaratıcı'nın kudretine delalet etmesiyle birlikte O'nun mahlukatına olan nimetlerini de ortaya koymaktadır. Zira gecenin örtüsüyle gizlenmede birçok insan için nice dinî ve dünyevî faydalar vardır. Allah uykuyu ve uyanıklığı ölüm ve hayata benzetmiştir. Lokmân'dan rivayet edildiğine göre o oğluna şöyle demiştir: “Nasıl uyuyup uyandırılıyorsan, öylece ölecek ve diriltileceksin.”

النوع الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، ثُمَّ فِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Tür: O'nun: {وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “Rahmetinin önünde rüzgarları müjdeci olarak gönderen de O'dur” kavlidir. Bunun tefsiri A'râf Suresi'nde geçmişti. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: قُرِئَ (الرِّيحَ) وَ (الرِّيَاحَ) ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَفِي (نَشْرًا) خَمْسَةُ أَوْجُهٍ بِفَتْحِ النُّونِ وَبِضَمِّهَا وَبِضَمِّ النُّونِ وَالشِّينِ وَبِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ مَعَ أَلِفٍ والمؤنث وبشرا بالتنوين، قال أبو مسلم في قَرَأَ (بُشْرًا) أَرَادَ جَمْعَ بَشِيرٍ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ [الرُّومِ: ٤٦] وَأَمَّا بِالنُّونِ فَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:

Birinci Mesele: {الرِّيحَ} ve {الرِّيَاحَ} şeklinde okunmuştur. Zeccâc: “{نَشْرًا} lafzında beş vecih vardır: Nûn'un fethasıyla, dammesiyle, nûn ve şîn'in dammesiyle, tek noktalı bâ ve elif ile müennes olarak ve tenvinle «büşran» şeklinde” demiştir. Ebû Müslim şöyle demiştir: “{بُشْرًا} şeklinde okuyan, Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ} «Rüzgarları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir» [Rûm 46] kavlinde olduğu gibi «beşîr» kelimesinin çoğulunu kastetmiştir. Nûn ile olan okuyuş ise O'nun şu kavli anlamındadır:

وَالنَّاشِراتِ نَشْراً [المرسلات: ٣] وَهِيَ الرِّيَاحُ، وَالرَّحْمَةُ الْغَيْثُ وَالْمَاءُ وَالْمَطَرُ.

{وَالنَّاشِراتِ نَشْراً} “Yaydıkça yayanlara” [Mürselât 3]; bunlar da rüzgarlardır. Rahmet ise yağmur, su ve berekettir.

المسألة الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً نَصٌّ فِي أَنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ، لَا مِنَ السَّحَابِ. وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ السَّحَابُ سَمَاءٌ ضَعِيفٌ لِأَنَّ ذَاكَ بِحَسَبِ الِاشْتِقَاقِ، وَأَمَّا بِحَسَبِ وَضْعِ اللُّغَةِ فَالسَّمَاءُ اسْمٌ لِهَذَا السَّقْفِ الْمَعْلُومِ فَصَرْفُهُ عَنْهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ.

İkinci Mesele: O'nun: {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً} “Biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavli, Allah Teâlâ'nın suyu buluttan değil semadan (gökten) indirdiğine dair açık bir nastır. “Bulut semadır” diyenin sözü zayıftır; çünkü bu iştikak (kelime kökeni) bakımındandır. Dilin vaz'ı (asıl konuluşu) bakımından ise sema bu bilinen tavanın ismidir; dolayısıyla onu bundan çevirmek zahiri terk etmektir.

المسألة الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الطَّهُورَ مَا هُوَ؟ قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ الطَّهُورُ مَا يُتَطَهَّرُ بِهِ كَالْفَطُورِ مَا يُفْطَرُ بِهِ، وَالسَّحُورِ مَا يُتَسَحَّرُ بِهِ وَهُوَ مَرْوِيٌّ أَيْضًا عَنْ ثَعْلَبٍ، وَأَنْكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ذَلِكَ، وَقَالَ لَيْسَ فَعُولٌ مِنَ التَّفْعِيلِ فِي شَيْءٍ وَالطَّهُورُ عَلَى وَجْهَيْنِ فِي الْعَرَبِيَّةِ: صِفَةٌ وَاسْمٌ غَيْرُ صِفَةٍ فَالصِّفَةُ قَوْلُكَ: مَاءٌ طَهُورٌ كَقَوْلِكَ طَاهِرٌ، وَالِاسْمُ قَوْلُكَ طَهُورٌ لِمَا يُتَطَهَّرُ بِهِ كَالْوَضُوءِ وَالْوَقُودِ لِمَا يُتَوَضَّأُ بِهِ وَيُوقَدُ بِهِ النَّارُ. حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ

Üçüncü Mesele: Âlimler tahûr (طَهُور) kelimesinin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Pek çok âlim: “Tahûr; kendisiyle iftar edilen şeye fatûr (فَطُور), kendisiyle sahur yapılan şeye sahûr (سَحُور) denildiği gibi, kendisiyle temizlenilen şeydir” demiştir. Bu aynı zamanda Sa'leb'den de rivayet edilmiştir. el-Keşşâf sahibi ise bunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: “Faûl (فَعُول) vezninin tef'îl babı ile hiçbir ilgisi yoktur. Arapçada tahûr iki vecih üzeredir: Sıfat ve sıfat olmayan isim. Sıfat olanı; tıpkı «mâun tâhirun» (طَاهِرٌ / temiz su) demen gibi «mâun tahûrun» (طَهُورٌ) demendir. İsim olanı ise; kendisiyle abdest alınan şeye «vudû» (وَضُوء) ve kendisiyle ateş yakılan şeye «vakûd» (وَقُود) denmesi gibi, kendisiyle temizlenilen şey için «tahûr» demendir.” Birinci görüşün delili şudur:

قَوْلُهُ ﵇: «التُّرَابُ طَهُورُ الْمُسْلِمِ وَلَوْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ عَشْرَ حِجَجٍ»

Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisidir: “On yıl su bulamasa bile toprak Müslümanın temizleyicisidir (tahûrudur).”

وَلَوْ كَانَ مَعْنَى الطَّهُورِ الطَّاهِرَ لَكَانَ مَعْنَاهُ التُّرَابُ طَاهِرٌ لِلْمُسْلِمِ وَحِينَئِذٍ لَا يَنْتَظِمُ الْكَلَامُ، وَكَذَا

Eğer tahûr kelimesinin anlamı «tâhir» (temiz) olsaydı, cümlenin manası “Toprak Müslüman için temizdir” şeklinde olurdu ve bu takdirde sözün düzeni bozulurdu. Aynı şekilde

قَوْلُهُ ﵇: «طَهُورُ إِنَاءِ أَحَدِكُمْ إِذَا وَلَغَ الْكَلْبُ فِيهِ أَنْ يَغْسِلَهُ سَبْعًا»

Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisidir: “Birinizin kabına köpek dilediğinde (yaladığında) onun temizlenmesi, o kabı yedi defa yıkamasıdır.”

وَلَوْ كَانَ الطَّهُورُ الطَّاهِرَ لَكَانَ مَعْنَاهُ طَاهِرٌ إِنَاءُ أَحَدِكُمْ وَحِينَئِذٍ لَا يَنْتَظِمُ الْكَلَامُ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Eğer tahûr «tâhir» (temiz) olsaydı, cümlenin manası “Birinizin kabı temizdir...” şeklinde olurdu ve bu takdirde sözün düzeni bozulurdu. Bir de Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ [الْأَنْفَالِ: ١١] فَبَيَّنَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْمَاءِ إِنَّمَا هُوَ التَّطَهُّرُ بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ طَهُورًا أَنَّهُ هُوَ الْمُطَهَّرُ بِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الْإِنْعَامِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْوَصْفِ الْأَكْمَلِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُطَهِّرَ أَكْمَلُ مِنَ الطَّاهِرِ.

{وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “Sizi kendisiyle temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu” [Enfâl 11]. Böylece sudan maksadın ancak onunla temizlenmek olduğunu açıklamıştır; dolayısıyla onun «tahûr» olmasından maksadın kendisiyle temizlenilen şey olması vacip (zorunlu) olur. Çünkü Allah Teâlâ bunu nimetlendirme makamında zikretmiştir; dolayısıyla onu en mükemmel vasfa hamletmek vaciptir. Şüphe yok ki temizleyici (mutahhir) olmak, sadece temiz (tâhir) olmaktan daha mükemmeldir.

المسألة الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ مَنَافِعِ الْمَاءِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالنَّبَاتِ وَالثَّانِي: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْحَيَوَانِ، أَمَّا أَمْرُ النَّبَاتِ فَقَوْلُهُ: لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

Dördüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ suyun menfaatlerinden iki husus zikretmiştir: Birincisi bitkilerle ilgili olan, ikincisi ise hayvanlarla ilgili olandır. Bitkilerle ilgili husus O'nun: {لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً} “onunla ölü bir beldeye can verelim diye” kavlidir. Bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَلَمْ يَقُلْ مَيْتَةً؟ الْجَوَابُ: لِأَنَّ الْبَلْدَةَ فِي مَعْنَى الْبَلَدِ فِي قَوْلِهِ:

Birinci Soru: Neden «meyteten» (مَيْتَةً) demeyip {لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً} [müzekker olarak «meyten»] demiştir? Cevap: Çünkü «belde» kelimesi O'nun şu kavlindeki «beled» (بَلَد) manasındadır:

فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ [فَاطِرٍ: ٩] .

{فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ} “Biz onu ölü bir beldeye sevk ettik” [Fâtır 9].

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْمُرَادُ مِنْ حَيَاةِ الْبَلَدِ وَمَوْتِهَا؟ الْجَوَابُ: النَّاسُ يُسَمُّونَ مَا لَا عِمَارَةَ فِيهِ مِنَ الْأَرْضِ مَوَاتًا، وَسَقْيُهَا الْمُقْتَضِي لِعِمَارَتِهَا إِحْيَاءٌ لَهَا.

İkinci Soru: Beldenin hayatından ve ölümünden maksat nedir? Cevap: İnsanlar, yeryüzünün imar görmemiş olan kısmına mevat (ölü arazi) derler; onun imar edilmesini gerektiren sulanması ise onun için bir diriltmedir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: أَنَّ جَمَاعَةَ الطَّبَائِعِيِّينَ وَكَذَا الْكَعْبِيُّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ قَالُوا إِنَّ بِطَبْعِ الْأَرْضِ وَالْمَاءِ وَتَأْثِيرِ الشَّمْسِ فِيهِمَا يَحْصُلُ النَّبَاتُ وَتَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً فَإِنَّ الْبَاءَ فِي (بِهِ) تَقْتَضِي أن للماء

Üçüncü Soru: Tabiatçılar (et-Tabâi'iyyûn) topluluğu ve Mu'tezile'den el-Ka'bî, toprağın ve suyun tabiatı ile güneşin bu ikisi üzerindeki tesiri sayesinde bitkilerin meydana geldiğini söylemişler ve Yüce [Allah]'ın: {لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً} “onunla ölü bir beldeye hayat verelim diye” kavline tutunmuşlardır. Zira {بِهِ} [ifadesindeki] bâ [harfi-i cerri], suyun

تَأْثِيرًا فِي ذَلِكَ الْجَوَابُ: الظَّاهِرُ وَإِنْ دَلَّ عَلَيْهِ لَكِنِ الْمُتَكَلِّمُونَ تَرَكُوهُ لِقِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى فَسَادِ الطَّبْعِ وَأَمَّا أَمْرُ الْحَيَوَانِ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:

bunda bir tesiri olduğunu gerektirir. Cevap: [Ayetin] zâhiri buna delalet etse de kelâmcılar, tabiat [fikrinin] bâtıl olduğuna dair delilin bulunması sebebiyle bu [zâhiri] terk etmişlerdir. Hayvanlarla ilgili hususa gelince, Sübhânehu Teâlâ'nın: {وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً} “ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları onunla sulayalım diye” kavlidir. Bunda birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ خَصَّ الْإِنْسَانَ وَالْأَنْعَامَ هاهنا بِالذِّكْرِ دُونَ الطَّيْرِ وَالْوَحْشِ مَعَ انْتِفَاعِ الْكُلِّ بِالْمَاءِ؟

Birinci Soru: Hepsi sudan faydalandığı hâlde burada kuşlar ve vahşi hayvanlar değil de neden özellikle insan ve davarlar (en'âm) zikredilmiştir?

الْجَوَابُ: لِأَنَّ الطَّيْرَ وَالْوَحْشَ تَبْعُدُ فِي طَلَبِ الْمَاءِ فَلَا يُعْوِزُهَا الشُّرْبُ بِخِلَافِ الْأَنْعَامِ لِأَنَّهَا قِنْيَةُ الْأَنَاسِيِّ وَعَامَّةُ مَنَافِعِهِمْ مُتَعَلِّقَةٌ بِهَا فَكَأَنَّ الْإِنْعَامَ عَلَيْهِمْ بِسَقْيِ أَنْعَامِهِمْ كَالْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ بِسَقْيِهِمْ.

Cevap: Çünkü kuşlar ve vahşi hayvanlar su aramak için uzaklara gidebilirler ve su içmekten mahrum kalmazlar. Davarlar (en'âm) ise böyle değildir; zira onlar insanların edindiği mallardır ve insanların menfaatlerinin çoğu onlara bağlıdır. Sanki onların davarlarını sulamakla onlara nimet verilmesi, bizzat kendilerini sulamakla onlara nimet verilmesi gibidir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى تَنْكِيرِ الْأَنْعَامِ وَالْأَنَاسِيِّ وَوَصْفِهِمَا بِالْكَثْرَةِ؟ الْجَوَابُ: مَعْنَاهُ أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ يَجْتَمِعُونَ فِي الْبِلَادِ الْقَرِيبَةِ مِنَ الْأَوْدِيَةِ وَالْأَنْهَارِ (وَمَنَافِعِ) الْمِيَاهِ فَهُمْ فِي غِنْيَةٍ (فِي شُرْبِ الْمِيَاهِ عَنِ الْمَطَرِ) ، وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ نَازِلُونَ فِي الْبَوَادِي فَلَا يَجِدُونَ الْمِيَاهَ لِلشُّرْبِ إِلَّا عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ وَذَلِكَ قَوْلُهُ: لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً يُرِيدُ بَعْضَ بِلَادِ هَؤُلَاءِ الْمُتَبَاعِدِينَ عَنْ مَظَانِّ الْمَاءِ وَيَحْتَمِلُ فِي (كَثِيرٍ) أَنْ يَرْجِعَ إِلَى قَوْلِهِ: وَنُسْقِيَهُ لِأَنَّ الْحَيَّ يَحْتَاجُ إِلَى الْمَاءِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ وَهُوَ مُخَالِفٌ لِلنَّبَاتِ الَّذِي يَكْفِيهِ مِنَ الْمَاءِ قَدْرٌ مُعَيَّنٌ، حَتَّى لَوْ زِيدَ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ لَكَانَ إِلَى الضَّرَرِ أَقْرَبَ، وَالْحَيَوَانُ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ مَا دَامَ حَيًّا.

İkinci Soru: Davarların (en'âm) ve insanların nekire (belirsiz) kılınmasının ve çoklukla nitelenmelerinin anlamı nedir? Cevap: Bunun anlamı şudur: İnsanların çoğu vadilere, nehirlere ve su menbaalarına yakın beldelerde toplanırlar; dolayısıyla onlar su içme hususunda yağmura muhtaç değildirler. Onların birçoğu ise çöllerde konaklamışlardır ve yağmur yağmadıkça içecek su bulamazlar. İşte Allah'ın: {لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً} “onunla ölü bir beldeye can verelim diye” kavli, su kaynaklarından uzak olan bu kimselerin bazı beldelerini kastetmektedir. {كَثِيراً} kelimesinin {وَنُسْقِيَهُ} kavline raci olması da muhtemeldir; çünkü canlı, hâlden hâle sürekli suya muhtaçtır. Bu ise kendisine belirli bir miktar suyun yettiği, hatta bundan sonra üzerine artırılsa zarara daha yakın olacağı bitkiden farklıdır; hayvan ise canlı kaldığı müddetçe hâlden hâle suya muhtaçtır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَدَّمَ إِحْيَاءَ الْأَرْضِ وَسَقْيَ الْأَنْعَامِ عَلَى سَقْيِ الْأَنَاسِيِّ الْجَوَابُ: لِأَنَّ حَيَاةَ الْأَنَاسِيِّ بِحَيَاةِ أَرْضِهِمْ وَحَيَاةِ أَنْعَامِهِمْ، فَقَدَّمَ مَا هُوَ سَبَبُ حَيَاتِهِمْ وَمَعِيشَتِهِمْ عَلَى سَقْيِهِمْ لِأَنَّهُمْ إِذَا ظَفِرُوا بِمَا يَكُونُ سَقْيًا لِأَرْضِهِمْ وَمَوَاشِيهِمْ فَقَدْ ظَفِرُوا أَيْضًا بِسُقْيَاهُمْ وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ [الفرقان: ٥٠] يَعْنِي صَرَّفَ الْمَطَرَ كُلَّ سَنَةٍ إِلَى جَانِبٍ آخَرَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا يَسْقِي الْكُلَّ مِنْهُ بَلْ يَسْقِي كُلَّ سَنَةٍ أَنَاسِيَّ كَثِيرًا مِنْهُ.

Üçüncü Soru: Yeryüzünün diriltilmesini ve davarların sulanmasını insanların sulanmasından neden öne almıştır? Cevap: Çünkü insanların hayatı, arazilerinin ve davarlarının canlılığı iledir; dolayısıyla onların hayat ve geçim sebebi olan şeyi kendi sulanmalarının önüne geçirmiştir. Zira onlar arazilerini ve davarlarını sulayacak şeye kavuştuklarında, kendi içecekleri suya da kavuşmuş olurlar. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ} “Andolsun ki biz onu aralarında evirip çevirdik” [Furkân 50] kavli, yağmuru her yıl başka bir tarafa sevk etti demektir. Durum böyle olunca, yağmurdan herkesi sulamaz; bilakis her yıl ondan birçok insanı sular.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا الْأَنَاسِيُّ؟ الْجَوَابُ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: الْإِنْسِيُّ وَالْأَنَاسِيُّ كَالْكُرْسِيِّ وَالْكَرَاسِيِّ، وَلَمْ يَقُلْ كَثِيرِينَ لِأَنَّهُ قَدْ جَاءَ فَعِيلٌ مُفْرَدًا وَيُرَادُ بِهِ الْكَثْرَةُ كَقَوْلِهِ: وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً [الْفُرْقَانِ: ٣٨] وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٩] .

Dördüncü Soru: «Enâsiyy» (أَنَاسِيّ) nedir? Cevap: Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir: «İnsiyy» (إِنْسِيّ) ile «enâsiyy» (أَنَاسِيّ), «kürsiyy» (كُرْسِيّ) ile «kerâsiyy» (كَرَاسِيّ) gibidir. [Ayet-i kerimede] «kesîrîn» (كَثِيرِينَ) dememiştir; çünkü «fa‘îl» (فَعِيل) vezni müfred (tekil) olarak gelip bununla çokluk kastedilebilir. Nitekim O'nun: {وَقُرُوناً بَيْنَ ذلِكَ كَثِيراً} “ve bunların arasında birçok nesiller” [Furkân 38] ve {وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً} “Onlar ne güzel arkadaştırlar!” [Nisâ 69] kavillerinde böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْفُقَهَاءَ قَدِ اسْتَنْبَطُوا أَحْكَامَ الْمِيَاهِ مِنْ قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماء طَهُوراً وَنَحْنُ نُشِيرُ إِلَى مَعَاقِدِ تِلْكَ الْمَسَائِلِ فَنَقُولُ هاهنا نَظَرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَاءَ مُطَهِّرٌ وَالثَّانِي: أَنَّ غَيْرَ الْمَاءِ هَلْ هُوَ مُطَهِّرٌ أَمْ لَا؟

Bil ki fakihler, su ile ilgili hükümleri Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماء طَهُوراً} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavlinden istinbat etmişlerdir (çıkarmışlardır). Biz bu meselelerin can alıcı noktalarına işaret ederek deriz ki: Burada iki inceleme vardır: Birincisi, suyun temizleyici (mutahhir) oluşu; ikincisi ise su dışındakilerin temizleyici olup olmadığıdır.

النَّظَرُ الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ الْمَاءُ إِمَّا أَنْ لَا يَتَغَيَّرَ أَوْ يَتَغَيَّرَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ وَهُوَ الَّذِي لَا يَتَغَيَّرُ فَهُوَ طَاهِرٌ فِي ذَاتِهِ مُطَهِّرٌ لِغَيْرِهِ، إِلَّا الْمَاءَ الْمُسْتَعْمَلَ/ فَإِنَّهُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ طَاهِرٌ وَلَيْسَ بِمُطَهِّرٍ، وَقَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ يَجُوزُ الْوُضُوءُ بِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي رِوَايَةِ أَبِي يُوسُفَ إِنَّهُ نَجِسٌ فَهَهُنَا مَسَائِلُ:

Birinci İnceleme: Biz deriz ki su ya değişmemiştir ya da değişmiştir. Birinci kısım olan değişmemiş su, bizzat kendisi temiz (tâhir), başkasını da temizleyicidir (mutahhir). Ancak müstamel (kullanılmış) su müstesnadır; çünkü o Şâfiî'ye göre temizdir fakat temizleyici değildir. Mâlik ve Sevrî onunla abdest almanın caiz olduğunu söylemişlerdir. Ebû Hanîfe ise Ebû Yûsuf'un rivayetinde onun necis olduğunu söylemiştir. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُطَهِّرٍ، وَدَلِيلُنَا

Birinci Mesele: Onun temizleyici olmadığının beyanı hakkındadır. Bizim delilimiz,

قَوْلُهُ ﵇: «لَا يَغْتَسِلْ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ وَهُوَ جُنُبٌ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: “Hiçbiriniz cünüp iken durgun suda yıkanmasın” hadisidir.

وَلَوْ بَقِيَ الْمَاءُ كَمَا كَانَ طَاهِرًا مُطَهِّرًا لَمَا كَانَ لِلْمَنْعِ مِنْهُ مَعْنًى، وَمِنْ وَجْهِ الْقِيَاسِ أَنَّ الصحابة كانوا يتوضؤون فِي الْأَسْفَارِ وَمَا كَانُوا يَجْمَعُونَ تِلْكَ الْمِيَاهَ مَعَ عِلْمِهِمْ بِاحْتِيَاجِهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى الْمَاءِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْمَاءُ مُطَهِّرًا لَحَمَلُوهُ لِيَوْمِ الْحَاجَةِ، وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِالْآيَةِ وَالْخَبَرِ وَالْقِيَاسِ. أَمَّا الْآيَةُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً وَقَوْلُهُ: وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ [الْأَنْفَالِ: ١١] فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى حُصُولِ وَصْفِ الْمُطَهِّرِيَّةِ لِلْمَاءِ، وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ بَقَاؤُهُ، فَوَجَبَ الْحُكْمُ بِبَقَاءِ هَذِهِ الصفة للماء

Eğer su, eskiden olduğu gibi temiz ve temizleyici olarak kalsaydı, [böyle bir suda yıkanmanın] yasaklanmasının bir anlamı olmazdı. Kıyas cihetinden [delilimiz ise] şudur: Sahâbe yolculuklarda abdest alırlar ve daha sonra suya ihtiyaç duyacaklarını bildikleri hâlde bu [kullanılmış] suları toplamazlardı. Şayet o su temizleyici olsaydı, ihtiyaç duyacakları an için onu yanlarında taşırlardı. Mâlik ise ayet, haber (hadis) ve kıyas ile delil getirmiştir. Ayete gelince, bu iki yöndendir: Birincisi: Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Ve gökten tertemiz / temizleyici bir su indirdik” kavli ile { وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ } “Sizi onunla temizlemek için gökten üzerinize su indiriyordu” [el-Enfâl 11] kavlidir. Dolayısıyla ayet, suda temizleyicilik niteliğinin bulunduğuna delâlet etmiştir. Sabit olan bir şeyde asıl olan ise onun devam etmesidir; dolayısıyla bu niteliğin su için geçerliliğini koruduğuna hükmetmek vâcip olmuştur

بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ مُسْتَعْمَلًا، وَأَيْضًا قَوْلُهُ: طَهُوراً يَقْتَضِي جَوَازَ التَّطَهُّرِ بِهِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى وَالثَّانِي: أَنَّهُ أَمَرَ بِالْغَسْلِ مُطْلَقًا فِي قَوْلِهِ: فَاغْسِلُوا [الْمَائِدَةِ: ٦] وَاسْتِعْمَالُ كُلِّ الْمَائِعَاتِ غَسْلٌ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْغَسْلِ إِلَّا إِمْرَارُ الْمَاءِ عَلَى الْعُضْوِ، قَالَ الشَّاعِرِ:

kullanılmış hâle geldikten sonra da [bu sıfatın devam ettiğine hükmetmek gerekir]. Ayrıca O'nun {طَهُوراً} “tertemiz / temizleyici” kavli, kendisiyle defalarca temizlenmenin caiz olmasını gerektirir. İkincisi: O, {فَاغْسِلُوا} “yıkayın” [Mâide 6] kavlinde mutlak olarak yıkamayı emretmiştir; bütün sıvıların kullanılması ise bir yıkamadır. Çünkü yıkamanın, suyu organın üzerinden akıtmaktan başka bir anlamı yoktur. Şair şöyle demiştir:

فَيَا حُسْنَهَا إِذْ يَغْسِلُ الدَّمْعُ كُحْلَهَا

“Gözyaşı onun sürmesini yıkarken ne de güzeldir!”

فَمَنِ اغْتَسَلَ بِالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فَقَدْ أَتَى بِالْغَسْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُجْزِئًا لَهُ لِأَنَّهُ أَتَى بِمَا أُمِرَ بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ وَأَمَّا السُّنَّةُ فَمَا

Dolayısıyla kullanılmış su ile yıkanan kimse yıkama fiilini yerine getirmiş olur; öyleyse emredildiği şeyi yerine getirdiğinden dolayı bunun kendisi için yeterli olması ve mesuliyetten kurtulmuş olması vacip olur. Sünnete gelince,

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ «تَوَضَّأَ فَمَسَحَ رَأْسَهُ بِفَضْلِ مَا فِي يَدِهِ»

Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet edilen: “Abdest aldı ve elinde kalan su fazlalığı ile başını meshetti” hadisidir.

وَعَنْهُ ﵇: «أَنَّهُ تَوَضَّأَ فَأَخَذَ مِنْ بَلَلِ لِحْيَتِهِ فَمَسَحَ بِهِ رَأْسَهُ»

Yine ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre: “Abdest aldı, sakalının ıslaklığından alıp onunla başını meshetti.”

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ ﵇: «اغْتَسَلَ فَرَأَى لُمْعَةً فِي جَسَدِهِ لَمْ يُصِبْهَا الْمَاءُ، فَأَخَذَ شَعْرَةً عَلَيْهَا بَلَلٌ فَأَمَرَّهَا عَلَى تِلْكَ اللُّمْعَةِ» .

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise Peygamber aleyhisselâm: “Gusletti ve vücudunda su değmemiş kuru bir yer gördü; bunun üzerine üzerinde ıslaklık bulunan bir saç telini alıp o kuru yerin üzerinden geçirdi.”

وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَإِنَّهُ مَاءٌ طَاهِرٌ لَقِيَ جَسَدًا طَاهِرًا فَأَشْبَهَ مَا إِذَا لَقِيَ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا، وَكَذَا الْمَاءُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي الْكَرَّةِ الرَّابِعَةِ وَالْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّبَرُّدِ وَالتَّنْظِيفِ، وَلِأَنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّهُ إِذَا وَضَعَ الْمَاءَ عَلَى أَعْلَى وَجْهِهِ وَسَقَطَ بِهِ فَرْضُ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ، ثُمَّ نَزَلَ ذَلِكَ الْمَاءُ بِعَيْنِهِ إِلَى بَقِيَّةِ الوجه فَإِنَّهُ يُجْزِيهِ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَاءَ صَارَ مُسْتَعْمَلًا فِي أَعْلَى الوجه.

Kıyasa gelince; o, temiz bir bedene temas etmiş temiz bir sudur; dolayısıyla taşa veya demire temas eden suya benzer. Dördüncü yıkamada kullanılan su ile serinlemek ve temizlenmek için kullanılan su da böyledir. Bir de şu sebeple ki; kişi suyu yüzünün üst kısmına koyduğunda ve o kısmın farzı bununla sakıt olduğunda, sonra o suyun bizzat kendisi yüzün geri kalanına indiğinde -o su yüzün üst kısmında kullanılmış olmasına rağmen- bunun kişiye yeterli olacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.

المسألة الثَّانِيَةُ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمَاءَ الْمُسْتَعْمَلَ طَاهِرٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً وَمِنَ السُّنَّةِ

İkinci Mesele: Kullanılmış suyun temiz olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavlidir. Sünnetten [delil ise]

أَنَّهُ ﵇: أَخَذَ مِنْ بَلَلِ لِحْيَتِهِ وَمَسَحَ بِهِ رَأْسَهُ، وَقَالَ: «خُلِقَ الْمَاءُ طَهُورًا لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ إِلَّا مَا غَيَّرَ طَعْمَهُ أَوْ رِيحَهُ أَوْ لَوْنَهُ»

Peygamber aleyhisselâm'ın sakalının ıslaklığından alıp onunla başını meshetmesi ve şöyle buyurmasıdır: “Su temizleyici olarak yaratılmıştır; tadını, kokusunu veya rengini değiştiren şey hariç hiçbir şey onu necis kılmaz.”

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّهُ ﵇ تَوَضَّأَ وَلَا شَكَّ أَنَّهُ أَصَابَهُ مَا تَسَاقَطَ مِنْهُ، وَلَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُ غَيَّرَ ثَوْبَهُ وَلَا أَنَّهُ غَسَلَهُ، وَلَا أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَعَلَ ذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِنَجِسٍ، وَلِأَنَّهُ مَاءٌ طَاهِرٌ لَقِيَ جِسْمًا طَاهِرًا فَأَشْبَهَ مَا إِذَا لَاقَى حِجَارَةً.

Şâfiî şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm abdest almış ve şüphesiz abdestten dökülen sular kendisine isabet etmiştir; fakat onun elbisesini değiştirdiği veya onu yıkadığı nakledilmemiştir. Müslümanlardan hiçbiri de böyle yapmamıştır. Böylece onların, bu suyun necis olmadığı üzerinde icma ettikleri sabit olmuştur. Ayrıca o, temiz bir cisme temas etmiş temiz bir sudur; dolayısıyla taşlara temas eden suya benzer.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْمَاءُ الْمُسْتَعْمَلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ أَوْ فِي غَسْلِ الثِّيَابِ، أَمَّا الْمُسْتَعْمَلُ فِي أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِيمَا كَانَ فَرْضًا وَعِبَادَةً، أَوْ فِيمَا كَانَ فَرْضًا وَلَا يَكُونُ عِبَادَةً، أَوْ فِيمَا كَانَ عِبَادَةً وَلَا يَكُونُ فَرْضًا، أَوْ فِيمَا لَا يَكُونُ فَرْضًا وَلَا عِبَادَةً.

Üçüncü Mesele: Kullanılmış su ya abdest uzuvlarında kullanılmış olur ya da elbiselerin yıkanmasında. Abdest uzuvlarında kullanılan su ise ya hem farz hem de ibadet olan bir işte kullanılmıştır, ya farz olup ibadet olmayan bir işte kullanılmıştır, ya ibadet olup farz olmayan bir işte kullanılmıştır ya da ne farz ne de ibadet olan bir işte kullanılmıştır.

أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمُسْتَعْمَلُ فِيمَا كَانَ فَرْضًا وَعِبَادَةً فَهُوَ غَيْرُ مُطَهِّرٍ بِاتِّفَاقِ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ.

Birinci Kısım: Hem farz hem de ibadet olan şeyde kullanılan sudur ki bu, Şâfiî'nin ashabının ittifakıyla temizleyici değildir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: فَهُوَ كَالْمَاءِ الَّذِي اسْتَعْمَلَتْهُ الذِّمِّيَّةُ الَّتِي تَحْتَ الزَّوْجِ الْمُسْلِمِ، أَيْ فِي غَسْلِ/ حَيْضِهَا لِيَحِلَّ لِلزَّوْجِ غِشْيَانُهَا. وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: فَهُوَ كَالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الْكَرَّةِ الثَّانِيَةِ وَالثَّالِثَةِ، وَالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي تَجْدِيدِ الْوُضُوءِ، وَالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الْأَغْسَالِ الْمَسْنُونَةِ، فَلِأَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ فِي هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ وَجْهَانِ: وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: فَهُوَ كَالْمَاءِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الْكَرَّةِ الرَّابِعَةِ، وَفِي التَّبَرُّدِ وَالتَّنَظُّفِ، فَذَاكَ بِاتِّفَاقِ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ غَيْرُ مُسْتَعْمَلٍ، وَهُوَ طَاهِرٌ مُطَهِّرٌ، أَمَّا الْمَاءُ الْمُسْتَعْمَلُ فِي غَسْلِ الثِّيَابِ، فَإِذَا غَسَلَ ثَوْبًا مِنْ نَجَاسَةٍ وَطَهُرَ بِغَسْلَةٍ وَاحِدَةٍ، يُسْتَحَبُّ أَنْ يَغْسِلَهُ ثَلَاثًا فَالْمُنْفَصِلُ فِي الْكَرَّةِ الثَّانِيَةِ وَالثَّالِثَةِ مُطَهِّرٌ عَلَى الْأَصَحِّ الْقِسْمُ الثَّانِي: الْمَاءُ الَّذِي يَتَغَيَّرُ فَنَقُولُ الْمَاءُ إِذَا تَغَيَّرَ، فَإِمَّا أَنْ يَتَغَيَّرَ بِنَفْسِهِ أَوْ بِغَيْرِهِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَكَالْمُتَغَيِّرِ بِطُولِ الْمُكْثِ فَيَجُوزُ الْوُضُوءُ بِهِ، لِأَنَّهُ ﵇ كَانَ يَتَوَضَّأُ مِنْ بِئْرِ (قُضَاعَةَ) ، وَكَانَ مَاؤُهَا كَأَنَّهُ نُقَاعَةُ الْحِنَّاءِ، وَأَمًّا الْمُتَغَيِّرُ بِسَبَبِ غَيْرِهِ فَذَلِكَ الْغَيْرُ إِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ مُتَّصِلًا بِهِ أَوْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِهِ. أَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُتَّصِلًا بِهِ فَهُوَ كَمَا لَوْ وقع بقرب الماء جيفة

İkinci kısma gelince: Bu, Müslüman bir erkeğin nikâhı altındaki zimmî kadının kullandığı su gibidir; yani kocasının kendisiyle cinsel ilişkide bulunmasının helal olması için hayız guslünde [kullandığı sudur]. Üçüncü kısma gelince: Bu, [abdest uzuvlarını] ikinci ve üçüncü defa yıkamada kullanılan su, abdest tazelemekte kullanılan su ve sünnet olan gusüllerde kullanılan su gibidir. Şâfiî'nin ashabının bu iki kısım hakkında iki görüşü (vechi) vardır. Dördüncü kısma gelince: Bu, dördüncü yıkamada, serinleme ve temizlik amacıyla kullanılan su gibidir ki bu, Şâfiî'nin ashabının ittifakıyla müstamel (kullanılmış) su sayılmaz; temiz ve temizleyicidir. Elbiselerin yıkanmasında kullanılan suya gelince; bir kimse elbiseyi necasetten dolayı yıkar da bir yıkamayla temizlenirse, onu üç defa yıkamak müstehaptır. İkinci ve üçüncü yıkamada [elbiseden] ayrılan su ise en sahih görüşe göre temizleyicidir. İkinci Kısım: Değişen su. Şöyle deriz: Su değiştiği zaman ya kendiliğinden değişir ya da başkası sebebiyle değişir. Birincisine gelince; uzun süre beklemekle değişen su gibidir ki bununla abdest almak caizdir. Zira o aleyhisselâm "Kudâa" kuyusundan abdest alırdı; oysa onun suyu sanki kına ıslatılmış su gibiydi. Başkası sebebiyle değişen suya gelince; o diğer şey ya suya bitişik değildir ya da onunla bitişiktir. Bitişik olmayana gelince; bu, suyun yakınına bir leş düşmesi...

فَصَارَ الْمَاءُ مُنْتِنًا بِسَبَبِهَا فَهُوَ أَيْضًا مُطَهِّرٌ، وَأَمَّا إِذَا تَغَيَّرَ بِسَبَبِ شَيْءٍ مُتَّصِلٍ بِهِ فَذَلِكَ الْمُتَّصِلُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ طَاهِرًا أَوْ نَجِسًا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: إِذَا كَانَ طَاهِرًا فَهُوَ إِمَّا أَنْ لَا يُخَالِطَهُ أَوْ يُخَالِطَهُ، فَإِنْ لَمْ يُخَالِطْهُ فَهُوَ كَالْمَاءِ الْمُتَغَيِّرِ بِسَبَبِ وُقُوعِ الدُّهْنِ وَالطِّيبِ وَالْعُودِ وَالْعَنْبَرِ وَالْكَافُورِ الصُّلْبِ فِيهِ وَهَذَا أَيْضًا مُطَهِّرٌ كَمَا لَوْ كَانَ بِقُرْبِ الْمَاءِ جِيفَةٌ، وَلِأَنَّ الطَّهُورِيَّةَ ثَبَتَتْ بِقَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ بَقَاؤُهُ، وَأَمَّا الْمُتَغَيِّرُ بِسَبَبِ شَيْءٍ يُخَالِطُهُ، فَذَلِكَ الْمُخَالِطُ إِمَّا أَنْ لَا يُمْكِنَ صَوْنُ الْمَاءِ عَنْهُ أَوْ يُمْكِنَ، أَمَّا الَّذِي لَا يُمْكِنُ فَكَالْمُتَغَيِّرِ بِالتُّرَابِ وَالْحَمْأَةِ وَالْأَوْرَاقِ الَّتِي تَقَعُ فِيهِ وَالطُّحْلُبِ الَّذِي يَتَوَلَّدُ فِيهِ، وَهَذَا أَيْضًا مُطَهِّرٌ، لِأَنَّ الطَّهُورِيَّةَ ثَبَتَتْ بِالْآيَةِ وَالِاحْتِرَازُ عَنْ ذَلِكَ عسير، فيكون مرفوعا لقوله: مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨] وَكَذَا لَوْ جَرَى الْمَاءُ فِي طَرِيقِهِ عَلَى مَعْدِنِ زِرْنِيخٍ أَوْ نُورَةٍ أَوْ كُحْلٍ أَوْ وَقَعَ شَيْءٌ مِنْهَا فِيهِ أَوْ نَبَعَ مِنْ مَعَادِنِهَا، أَمَّا إِذَا تَغَيَّرَ الْمَاءُ بِسَبَبِ مُخَالَطَةِ مَا يَسْتَغْنِي الْمَاءُ عَنْ جِنْسِهِ نُظِرَ إِنْ كَانَ التَّغَيُّرُ قَلِيلًا، بِحَيْثُ لَا يُضَافُ الْمَاءُ إِلَيْهِ بِأَنْ وَقَعَ فِيهِ زَعْفَرَانٌ فَاصْفَرَّ قَلِيلًا، أَوْ دَقِيقٌ فَابْيَضَّ قَلِيلًا، جَازَ الْوُضُوءُ بِهِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنَ الْمَذْهَبِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَسْلُبْهُ إِطْلَاقَ اسْمِ الْمَاءِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ التَّغَيُّرُ كَثِيرًا فَإِنِ اسْتَحْدَثَ اسْمًا جَدِيدًا كَالْمَرَقَةِ لَمْ يَجُزِ الْوُضُوءُ بِهِ بِالِاتِّفَاقِ، وَإِنْ لَمْ يَسْتَحْدِثِ اسْمًا جَدِيدًا فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ لَا يَجُوزُ الْوُضُوءُ بِهِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ يَجُوزُ.

ve suyun bu sebeple kokuşması gibidir ki bu su da temizleyicidir. Kendisine bitişik bir şey sebebiyle değiştiğinde ise bu bitişen şey ya temizdir ya da necistir. Birinci Kısım: Temiz olduğu takdirde bu şey ya suya karışmaz ya da karışır. Eğer suya karışmıyorsa içine yağ, koku, öd ağacı, anber ve katı kâfur düşmesi sebebiyle değişen su gibidir; bu da suyun yakınında leş bulunması durumu gibi temizleyicidir. Ayrıca temizleyicilik {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavli ile sabit olmuştur ve sabit olanda asıl olan onun devam etmesidir. Suya karışan bir şey sebebiyle değişene gelince; bu karışan şeyden suyun korunması ya mümkün değildir ya da mümkündür. Mümkün olmayana gelince; toprak, balçık, içine düşen yapraklar ve içinde üreyen yosun sebebiyle değişen su gibidir; bu da temizleyicidir. Çünkü temizleyicilik ayetle sabit olmuştur ve bundan sakınmak zordur; dolayısıyla Allah'ın: {مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” [Hac 78] kavli gereğince [zorluk] kaldırılmıştır. Suyun akışı esnasında zırnık, kireç veya sürme madeninin üzerinden geçmesi yahut bunlardan bir şeyin suya düşmesi veya suyun bunların madenlerinden kaynaması hâli de böyledir. Suyun cinsinden müstağni olduğu (içinde bulunması zorunlu olmayan) bir şeyin karışması sebebiyle su değişirse bakılır: Eğer değişim az olup su ona izafe edilmeyecek derecede ise -mesela içine safran düşüp biraz sararması veya un düşüp biraz beyazlaşması gibi- mezhepteki sahih görüşe göre onunla abdest almak caizdir; çünkü bu durum ondan mutlak su ismini kaldırmamıştır. Şayet değişim çok ise; eğer çorba gibi yeni bir isim kazanmışsa ittifakla onunla abdest caiz olmaz; şayet yeni bir isim kazanmamışsa Şâfiî'ye göre onunla abdest caiz değildir, Ebû Hanîfe'ye göre ise caizdir.

حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا:

Şâfiî'nin delili birkaç yöndendir: Birincisi:

أَنَّهُ ﵇ تَوَضَّأَ ثُمَّ قَالَ: «هَذَا وُضُوءٌ لَا يَقْبَلُ اللَّه الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ»

Peygamber aleyhisselâm'ın abdest alıp sonra: “Bu öyle bir abdesttir ki Allah ancak bununla namazı kabul eder” buyurmasıdır.

فَذَلِكَ الْوُضُوءُ إِنْ كَانَ وَاقِعًا بِالْمَاءِ الْمُتَغَيِّرِ وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ إِلَّا بِهِ، وَبِالِاتِّفَاقِ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّهُ كَانَ بِمَاءٍ غَيْرِ مُتَغَيِّرٍ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِذَا اخْتَلَطَ مَاءُ الْوَرْدِ بِالْمَاءِ ثُمَّ تَوَضَّأَ الْإِنْسَانُ بِهِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّ بَعْضَ الْأَعْضَاءِ قَدِ انْغَسَلَ بِمَاءِ الْوَرْدِ دُونَ الْمَاءِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ وَقَعَ الشَّكُّ فِي حُصُولِ الْوُضُوءِ وَكَانَ تَيَقُّنُ الْحَدَثِ قَائِمًا، وَالشَّكُّ لَا يُعَارِضُ الْيَقِينَ فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى الْحَدَثِ، بِخِلَافِ مَا إِذَا كَانَ قَلِيلًا لَا يَظْهَرُ أَثَرُهُ فَإِنَّهُ صَارَ كَالْمَعْدُومِ، / أَمَّا إِذَا ظَهَرَ أَثَرُهُ عَلِمْنَا أَنَّهُ بَاقٍ فَيَتَوَجَّهُ مَا ذَكَرْنَاهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْوُضُوءَ تَعَبُّدٌ لَا يُعْقَلُ مَعْنَاهُ، فَإِنَّهُ لَوْ تَوَضَّأَ بِمَاءِ الْوَرْدِ لَا يصح وضوؤه ولو توضأ بالماء الكدر المتعفن صح وضوؤه. وَمَا لَا يُعْقَلُ مَعْنَاهُ وَجَبَ الِاقْتِصَارُ فِيهِ عَلَى مَوْرِدِ النَّصِّ وَتَرْكِ الْقِيَاسِ.

Bu abdest eğer değişmiş su ile gerçekleşmiş olsaydı, abdestin ancak onunla caiz olması gerekirdi; hâlbuki ittifakla durum böyle değildir. O hâlde abdestin değişmemiş bir su ile alındığı sabit olmuştur ki aranan da budur. İkincisi: Gül suyu normal suya karıştığında ve insan onunla abdest aldığında, bazı organların su ile değil de gül suyu ile yıkanmış olması muhtemeldir. Durum böyle olunca abdestin meydana gelmesinde şüphe vaki olmuş, hades (abdestsizlik) hâlinin kesinliği ise varlığını sürdürmüştür. Şüphe yakîne (kesin bilgiye) mani olamayacağı için kişinin hades üzere kalması vacip olur. Eseri görünmeyecek kadar az olduğu durum ise böyle değildir; zira o yok hükmünde olmuştur. Fakat eseri belirgin olduğunda onun baki kaldığını biliriz ve zikrettiğimiz husus geçerli olur. Üçüncüsü: Abdest, illeti/hikmeti akılla tam kavranamayan taabbüdî (ibadet kabilinden) bir ameldir. Zira insan gül suyuyla abdest alsa abdesti sahih olmaz; fakat bulanık ve kokuşmuş suyla abdest alsa abdesti sahih olur. Anlamı akılla kavranamayan hususlarda ise nassın geldiği yerle sınırlı kalmak ve kıyası terk etmek vaciptir.

حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى كَوْنِ الْمَاءِ مُطَهِّرًا وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ بَقَاؤُهُ، فَوَجَبَ بَقَاءُ هَذِهِ الصِّفَةِ بَعْدَ التَّغَيُّرِ بِالْمُخَالَطَةِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاغْسِلُوا [الْمَائِدَةِ: ٦] أَمْرٌ بِمُطْلَقِ الْغَسْلِ وَقَدْ أَتَى بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يُخْرَجَ عَنِ الْعُهْدَةِ وَقَدْ بَيَّنَّا تَقْرِيرَ هَذَا الوجه فِيمَا تَقَدَّمَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا [النِّسَاءِ: ٤٣] عَلَّقَ جَوَازَ التَّيَمُّمِ بِعَدَمِ وِجْدَانِ الْمَاءِ وَوَاجِدُ هَذَا الْمَاءِ الْمُتَغَيِّرِ وَاجِدٌ لِلْمَاءِ لِأَنَّ الْمَاءَ الْمُتَغَيِّرَ مَاءٌ مَعَ صِفَةِ التَّغَيُّرِ، وَالْمَوْصُوفُ مَوْجُودٌ حَالَ وُجُودِ الصِّفَةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ لَهُ التَّيَمُّمُ وَرَابِعُهَا:

Ebû Hanîfe'nin delili birtakım yönlerdendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavlidir. Ayet suyun temizleyici olduğuna delalet etmiştir; sabit olanda asıl olan ise devam etmesidir. Dolayısıyla karışma sebebiyle meydana gelen değişimden sonra da bu sıfatın baki kalması vaciptir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {فَاغْسِلُوا} “yıkayın” [Mâide 6] kavli mutlak yıkama emridir; [abdest alan kişi de] bunu yerine getirmiştir, öyleyse mesuliyetten çıkması vacip olur. Bu vechin açıklamasını daha önce beyan etmiştik. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا} “su da bulamazsanız teyemmüm edin” [Nisâ 43] kavlidir. [Ayet] teyemmümün caiz olmasını su bulamamaya bağlamıştır; bu değişmiş suyu bulan kimse ise su bulmuştur. Çünkü değişmiş su, değişim sıfatına sahip bir sudur; sıfatın bulunduğu anda mevsuf da (nitelenen varlık da) mevcuttur. Dolayısıyla onun için teyemmümün caiz olmaması vacip olur. Dördüncüsü:

قَوْلُهُ ﵇ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ»

Peygamber aleyhisselâm'ın deniz hakkında buyurduğu: “Onun suyu temizleyicidir (tahûrdur)” hadisidir.

ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي جَوَازَ الطَّهَارَةِ بِهِ وَإِنْ خَالَطَهُ غَيْرُهُ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَطْلَقَ ذَلِكَ وَخَامِسُهَا: أَنَّهُ ﵇ أَبَاحَ الْوُضُوءَ بِسُؤْرِ الْهِرَّةِ وَسُؤْرِ الْحَائِضِ وَإِنْ خَالَطَهُ شَيْءٌ مِنْ لُعَابِهِمَا وَسَادِسُهَا: لَا خِلَافَ فِي الْوُضُوءِ بِمَاءِ الْمَدَرِ وَالسُّيُولِ مَعَ تَغَيُّرِ لَوْنِهِ بِمُخَالَطَةِ الطِّينِ وَمَا يَكُونُ فِي الصَّحَارِي مِنَ الْحَشِيشِ وَالنَّبَاتِ، وَمِنْ أَجْلِ مُخَالَطَةِ ذَلِكَ لَهُ يُرَى تَارَةً مُتَغَيِّرًا إِلَى السَّوَادِ وَأُخْرَى إِلَى الْحُمْرَةِ وَالصُّفْرَةِ فَصَارَ ذَلِكَ أَصْلًا فِي جَمِيعِ مَا خَالَطَ الْمَاءَ إِذَا لَمْ يَغْلِبْ عَلَيْهِ فَيَسْلُبُهُ اسْمَ الْمَاءِ الْقِسْمُ الثَّانِي:

Bunun zâhiri, kendisine başka bir şey karışmış olsa bile onunla temizlenmenin caiz olmasını gerektirir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu mutlak olarak zikretmiştir. Beşincisi: Peygamber aleyhisselâm, kedinin artığı ve hayızlı kadının artığı olan su ile -onların salyasından bir şey suya karışmış olsa bile- abdest almaya izin vermiştir. Altıncısı: Balçıklı su ve sel suları ile -çamurun ve çöllerde bulunan ot ve bitkilerin karışması sebebiyle rengi değişmiş olsa bile- abdest alma hususunda ihtilaf yoktur; bunların suya karışması sebebiyle su bazen siyaha, bazen kırmızıya ve sarıya dönüşmüş olarak görülür. Dolayısıyla bu durum, suya galebe çalıp ondan su ismini çekip almadığı müddetçe suya karışan bütün maddeler hakkında bir asıl (kural) olmuştur. İkinci Kısım:

إِذَا كَانَ الْمُخَالِطُ لِلْمَاءِ شَيْئًا نَجِسًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَاءَ لَا يَنْجُسُ مَا لَمْ يَتَغَيَّرْ بِالنَّجَاسَةِ سَوَاءٌ كَانَ قَلِيلًا أَوْ

Suya karışan şey necis olduğunda: İnsanlardan bazıları, su az olsun veya

كَثِيرًا وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَمَالِكٍ وَدَاوُدَ، وَإِلَيْهِ مَالَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيِّ فِي كِتَابِ «الْإِحْيَاءِ» ، وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ مَذْهَبُ أَصْحَابِنَا أن كل ما تيقنا فيه جزأ مِنَ النَّجَاسَةِ أَوْ غَلَبَ عَلَى الظَّنِّ ذَلِكَ لَمْ يَجُزِ اسْتِعْمَالُهُ وَلَا يَخْتَلِفُ عَلَى هَذَا الْحَدِّ مَاءُ الْبَحْرِ وَمَاءُ الْبِئْرِ وَالْغَدِيرِ وَالرَّاكِدِ وَالْجَارِي، لِأَنَّ مَاءَ الْبَحْرِ لَوْ وَقَعَتْ فِيهِ نَجَاسَةٌ لَمْ يَجُزِ اسْتِعْمَالُ الْمَاءِ الَّذِي فِيهِ النَّجَاسَةُ وَكَذَلِكَ الْمَاءُ الْجَارِي، وَأَمَّا اعْتِبَارُ أَصْحَابِنَا لِلْغَدِيرِ الَّذِي إِذَا حُرِّكَ أَحَدُ طَرَفَيْهِ لَمْ يَتَحَرَّكِ الطَّرَفُ الْآخَرُ، فَإِنَّمَا هُوَ كَلَامٌ فِي جِهَةِ تَغْلِيبِ الظَّنِّ فِي بُلُوغِ النَّجَاسَةِ الْوَاقِعَةِ فِي أَحَدِ طَرَفَيْهِ إِلَى الطَّرَفِ الْآخَرِ، وَلَيْسَ هُوَ كَلَامَنَا فِي أَنَّ بَعْضَ الْمِيَاهِ الَّذِي فِيهِ النَّجَاسَةُ قَدْ يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهَا، وَبَعْضُهَا لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ أَبِي بَكْرٍ وَأَقُولُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ فَعَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُمَرَ: «إِذَا كَانَ الْمَاءُ أَرْبَعِينَ قُلَّةً لَمْ يُنَجِّسْهُ شَيْءٌ» وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: «الْحَوْضُ لَا يَغْتَسِلُ فِيهِ جُنُبٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فِيهِ أَرْبَعُونَ غَرْبًا» وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، وَقَالَ مَسْرُوقٌ وَابْنُ سِيرِينَ: إِذَا كَانَ الْمَاءُ كَثِيرًا لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمَاءُ الرَّاكِدُ لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ إِذَا كَانَ قَدْرَ ثَلَاثِ قِلَالٍ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ بِقِلَالِ هَجَرٍ لَمْ يُنَجِّسْهُ إِلَّا مَا غَيَّرَ طَعْمَهُ أَوْ رِيحَهُ أَوْ لَوْنَهُ، وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ يُنَجَّسُ لِظُهُورِ النَّجَاسَةِ فِيهِ.

çok olsun necasetle değişmediği müddetçe necis olmayacağını ileri sürmüştür. Bu; Hasan el-Basrî, en-Nehaî, Mâlik ve Dâvûd'un görüşüdür; Şeyh Gazâlî de el-İhyâ adlı kitabında buna meyletmiştir. Ebû Bekir er-Râzî ise şöyle demiştir: Ashabımızın (Hanefîlerin) mezhebi şudur: İçinde bir parça necaset bulunduğunu kesin bildiğimiz veya kuvvetle zannettiğimiz her suyun kullanılması caiz değildir. Bu kurala göre deniz suyu, kuyu suyu, havuz, durgun su ve akar su arasında fark yoktur. Zira deniz suyuna necaset düşse içinde necaset bulunan suyun kullanılması caiz olmaz; aynı şekilde akar su da böyledir. Ashabımızın, bir tarafı hareket ettirildiğinde diğer tarafı hareket etmeyen büyük havuzu muteber saymalarına gelince; bu ancak bir tarafına düşen necasetin diğer tarafına ulaştığına dair zann-ı gâlibi belirleme yönünde bir açıklamadır; yoksa içinde necaset bulunan suların bazısının kullanılmasının caiz olup bazısının caiz olmadığı yönünde bir sözümüz değildir. Bunların tamamı Ebû Bekir'in sözüdür. Ben derim ki: İnsanlardan az su ile çok su arasını ayıranlar da vardır. Nitekim Abdullah b. Ömer'den: “Su kırk kulle olduğunda onu hiçbir şey necis kılmaz” rivayeti vardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: “İçinde kırk büyük kova (garb) su bulunmadıkça cünüp kimse havuza girip yıkanamaz” dediği rivayet edilmiştir; Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'nin görüşü de budur. Mesrûk ve İbn Sîrîn ise şöyle demiştir: Su çok olduğunda onu hiçbir şey necis kılmaz. Saîd b. Cübeyr: “Durgun su üç kulle miktarında olduğunda onu hiçbir şey necis kılmaz” demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Su Hecer kuleleriyle iki kulle miktarında olduğunda, tadını, kokusunu veya rengini değiştiren şey hariç hiçbir şey onu necis kılmaz; eğer bundan daha az ise içine necasetin sirayeti sebebiyle necis olur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ التَّمَسُّكُ لِنُصْرَةِ قَوْلِ مَالِكٍ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ/ مَاءً طَهُوراً تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِي الْمَاءِ الَّذِي تَغَيَّرَ لَوْنُهُ أَوْ طَعْمُهُ أَوْ رِيحُهُ لِظُهُورِ النَّجَاسَةِ فِيهِ فَيَبْقَى فِيمَا عَدَاهُ عَلَى الْأَصْلِ وَثَانِيهَا:

Bil ki Mâlik'in görüşünü desteklemek için birtakım yönlere tutunmak mümkündür: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً} “Ve biz gökten tertemiz bir su indirdik” kavlidir. Bu ayetle amel etmek, rengi, tadı veya kokusu değişen suda -içinde necasetin belirginleşmesi sebebiyle- terk edilmiştir; bunun dışındaki durumlarda ise asıl üzere baki kalır. İkincisi:

قَوْلُهُ ﵇: «خَلَقَ اللَّه الْمَاءُ طَهُورًا لَا يُنَجِّسُهُ شَيْءٌ إِلَّا مَا غَيَّرَ طَعْمَهُ أَوْ لَوْنَهُ أَوْ رِيحَهُ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: “Allah suyu temizleyici olarak yarattı; tadını, rengini veya kokusunu değiştiren şey hariç hiçbir şey onu necis kılmaz” hadisidir.

وَهُوَ نَصٌّ فِي الْبَابِ وَثَالِثُهَا: قوله تعالى: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [المائدة: ٦] والمتوضئ بِهَذَا الْمَاءِ قَدْ غَسَلَ وَجْهَهُ فَيَكُونُ آتِيًا بِمَا أُمِرَ بِهِ فَيَخْرُجُ عَنِ الْعُهْدَةِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ مِنْ شَأْنِ كُلِّ مُخْتَلِطَيْنِ كَانَ أَحَدُهُمَا غَالِبًا عَلَى الْآخَرِ أَنْ يَتَكَيَّفَ الْمَغْلُوبُ بِكَيْفِيَّةِ الْغَالِبِ فَالْقَطْرَةُ مِنَ الْخَلِّ لَوْ وَقَعَتْ فِي الْمَاءِ الْكَثِيرِ بَطَلَتْ صِفَةُ الْخَلِيَّةِ عَنْهَا وَاتَّصَفَتْ بِصِفَةِ الْمَاءِ، وَكَوْنُ أَحَدِهُمَا غَالِبًا عَلَى الْآخَرِ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِغَلَبَةِ الْخَوَاصِّ وَالْآثَارِ الْمَحْسُوسَةِ وَهِيَ الطَّعْمُ أَوِ اللَّوْنُ أَوِ الرِّيحُ، فَلَا جَرَمَ مَهْمَا ظَهَرَ طَعْمُ النَّجَاسَةِ أَوْ لَوْنُهَا أَوْ رِيحُهَا كَانَتِ النَّجَاسَةُ غَالِبَةً عَلَى الْمَاءِ وَكَانَ الْمَاءُ مُسْتَهْلَكًا فِيهَا، فَلَا جَرَمَ يَغْلِبُ حُكْمُ النَّجَاسَةِ فَإِذَا لَمْ يَظْهَرْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ كَانَ الْغَالِبُ هُوَ الْمَاءَ وَكَانَتِ النَّجَاسَةُ مُسْتَهْلَكَةً فِيهِ فَيَغْلِبُ حُكْمُ الطَّهَارَةِ وَخَامِسُهَا: مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ [أَنَّهُ] تَوَضَّأَ مِنْ جَرَّةِ نَصْرَانِيَّةٍ، مَعَ أَنَّ نَجَاسَةَ أَوَانِي النَّصَارَى مَعْلُومَةٌ بِظَنٍّ قَرِيبٍ مِنَ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عُمَرَ لَمْ يُعَوِّلْ إِلَّا عَلَى عَدَمِ التَّغَيُّرِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ تَقْدِيرَ الْمَاءِ بِمِقْدَارٍ مَعْلُومٍ وَلَوْ كَانَ مُعْتَبَرًا كَالْقُلَّتَيْنِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَعَشْرٍ فِي عَشْرٍ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ لَكَانَ أَوْلَى الْمَوَاضِعِ بِالطَّهَارَةِ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ لِأَنَّهُ لَا تَكْثُرُ الْمِيَاهُ هُنَاكَ لَا الْجَارِيَةُ وَلَا الرَّاكِدَةُ الْكَثِيرَةُ وَمِنْ أَوَّلِ عَصْرِ الرَّسُولِ ﷺ إِلَى آخِرِ عَصْرِ الصَّحَابَةِ لَمْ يُنْقَلْ أَنَّهُمْ خَاضُوا فِي تَقْدِيرِ الْمِيَاهِ بِالْمَقَادِيرِ الْمُعَيَّنَةِ، وَلَا أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ كَيْفِيَّةِ حِفْظِ الْمِيَاهِ عَنِ النَّجَاسَاتِ وَكَانَتْ أَوَانِي مِيَاهِهِمْ يَتَعَاطَاهَا الصِّبْيَانُ وَالْإِمَاءُ الَّذِينَ لَا يَحْتَرِزُونَ عَنِ النَّجَاسَاتِ وَسَابِعُهَا: إِصْغَاءُ رَسُولِ اللَّه ﷺ الْإِنَاءَ لِلْهِرَّةِ وَعَدَمُ مَنْعِهِمُ الْهِرَّةَ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ مِنْ أَوَانِيهِمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ تَأْكُلُ الْفَأْرَةُ وَلَمْ يَكُنْ فِي بِلَادِهِمْ حِيَاضٌ تَلَغُ السَّنَانِيرُ فِيهَا وَكَانَتْ لَا تَنْزِلُ إِلَى الْآبَارِ وَثَامِنُهَا: أَنَّ الشَّافِعِيَّ نَصَّ عَلَى أَنَّ غَسَّالَةَ النَّجَاسَاتِ طَاهِرَةٌ إِذَا لَمْ تَتَغَيَّرْ وَنَجِسَةٌ إِذَا تَغَيَّرَتْ، وَأَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ أَنْ يُلَاقِيَ الْمَاءُ النَّجَاسَةَ بِالْوُرُودِ عَلَيْهَا أَوْ بِوُرُودِهَا عَلَيْهِ؟ وَأَيُّ مَعْنًى لِقَوْلِ الْقَائِلِ إِنَّ قُوَّةَ الْوُرُودِ تَدْفَعُ النَّجَاسَةَ مَعَ أَنَّ قُوَّةَ الْوُرُودِ لَمْ تَمْنَعِ الْمُخَالَطَةَ وَتَاسِعُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَنْجُونَ عَلَى أَطْرَافِ الْمِيَاهِ الْجَارِيَةِ الْقَلِيلَةِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ إِذَا وَقَعَ بول في

Bu ise bu konuda açık bir nastır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ} “yüzlerinizi yıkayın” [Mâide 6] kavlidir; bu su ile abdest alan kimse yüzünü yıkamıştır, dolayısıyla emredildiği şeyi yapmış ve mesuliyetten kurtulmuş olur. Dördüncüsü: Birbirine karışan ve biri diğerine baskın olan iki şeyin hâli, mağlup olanın galip olanın keyfiyetine bürünmesidir. Nitekim bir damla sirke çok suya düşse ondaki sirke olma vasfı iptal olur ve suyun vasfına bürünür. Birinin diğerine baskın olması ise ancak tat, renk veya koku olan hissedilir özellik ve eserlerin baskın gelmesiyle bilinir. Dolayısıyla necasetin tadı, rengi veya kokusu ortaya çıktığında necaset suya galip gelmiş ve su onun içinde yok olmuş olur; böylece elbette necaset hükmü baskın gelir. Bunlardan hiçbiri ortaya çıkmadığında ise galip olan sudur ve necaset onun içinde yok olmuştur; binaenaleyh temizlik hükmü galip gelir. Beşincisi: Ömer'den [radıyallâhu anh] Hristiyan bir kadının testisinden abdest aldığı rivayet edilmiştir; hâlbuki Hristiyanların kaplarının necis olduğu bilgiye yakın bir zanla bilinmektedir. Bu da gösterir ki Ömer ancak suyun değişmemiş olmasına itibar etmiştir. Altıncısı: Suyun Şâfiî'ye göre iki kulle, Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu anh göre ona on [arşın] gibi muayyen bir miktar ile takdir edilmesi muteber olsaydı, [bu miktarın aranmasına] en layık yerler Mekke ve Medine olurdu; çünkü orada ne akan sular ne de çok durgun sular bolca bulunurdu. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem döneminin başından sahâbe döneminin sonuna kadar onların suları belirli miktarlarla sınırlandırma işine daldıkları yahut suları necasetlerden nasıl koruyacaklarını sordukları nakledilmemiştir. Hâlbuki onların su kaplarını necasetlerden sakınmayan çocuklar ve cariyeler kullanırdı. Yedincisi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kabı kediye doğru eğmesi ve fare yediğini gördükleri hâlde kedinin kendi kaplarından su içmesine engel olmamalarıdır. Zira onların memleketinde kedilerin içeceği havuzlar yoktu ve kediler kuyulara da inemezdi. Sekizincisi: Şâfiî, necasetlerin yıkandığı suyun değişmediği takdirde temiz, değiştiğinde ise necis olduğunu açıkça belirtmiştir. Suyun necaset üzerine dökülerek ona temas etmesi ile necasetin su üzerine gelmesi arasında ne fark vardır? Dökülme kuvvetinin karışmaya engel olmadığı açıkken, söyleyenin “Dökülme kuvveti necaseti defeder” demesinin ne anlamı vardır? Dokuzuncusu: Onlar az olan akar suların kenarında istinca yaparlardı. Hiç şüphe yok ki Şâfiî'nin mezhebine göre idrar

مَاءٍ جَارٍ وَلَمْ يَتَغَيَّرْ أَنَّهُ يَجُوزُ الْوُضُوءُ بِهِ وَإِنْ كَانَ قَلِيلًا، وَأَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ الْجَارِي وَالرَّاكِدِ؟ وَلَيْتَ شِعْرِي الْحَوَالَةَ عَلَى عَدَمِ التَّغَيُّرِ أَوْلَى أَوْ عَلَى قُوَّةِ الْمَاءِ بِسَبَبِ الْجَرَيَانِ؟ وَعَاشِرُهَا: إِذَا وَقَعَ بَوْلٌ فِي قُلَّتَيْنِ ثُمَّ فُرِّقَتَا فَكُلُّ كُوزٍ يُؤْخَذُ مِنْهُ فَهُوَ طَاهِرٌ عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْبَوْلَ مُنْتَشِرٌ فِيهِ وَهُوَ قَلِيلٌ، فَأَيُّ فَرْقٍ بَيْنَهُ إِذَا وَقَعَ ذَلِكَ الْقَلِيلُ فِي ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْمَاءِ ابْتِدَاءً، وَبَيْنَهُ إِذَا وَصَلَ إِلَيْهِ عِنْدَ اتِّصَالِ غَيْرِهِ بِهِ؟ وَحَادِيَ عَشَرِهَا: أَنَّ الْحَمَّامَاتِ لَمْ تَزَلْ فِي الْأَعْصَارِ الْخَالِيَةِ يَتَوَضَّأُ فِيهَا الْمُتَقَشِّفُونَ وَيَغْمِسُونَ الْأَيْدِيَ وَالْأَوَانِيَ فِي ذَلِكَ الْقَلِيلِ مِنَ الْمَاءِ مِنْ تِلْكَ الْحِيَاضِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ الْأَيْدِيَ الطَّاهِرَةَ وَالنَّجِسَةَ كَانَتْ تَتَوَارَدُ عَلَيْهَا وَلَوْ كَانَ التَّقْدِيرُ بِالْقُلَّتَيْنِ مُعْتَبَرًا لَاشْتُهِرَ ذَلِكَ وَلَبَلَغَ ذَلِكَ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي تَشْتَدُّ حَاجَةُ/ الْجُمْهُورِ إِلَيْهِ يَجِبُ بُلُوغُ نَقْلِهِ إِلَى حَدِّ التَّوَاتُرِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عِلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ وَثَانِي عَشَرِهَا: أَنَّا لَوْ حَكَمْنَا بِنَجَاسَةِ الْمَاءِ فَلَا يُمْكِنُنَا أَنْ نَحْكُمَ بِنَجَاسَةِ الْمَاءِ إِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْكَثْرَةِ مِثْلَ مَاءِ الْأَوْدِيَةِ الْعَظِيمَةِ وَالْغُدْرَانِ الْكِبَارِ، فَإِنَّ ذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ بَاطِلٌ، فَلَا بُدَّ مِنَ التَّقْدِيرِ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، وَقَدْ نَقَلْنَا عَنِ النَّاسِ تَقْدِيرَاتٍ مُخْتَلِفَةً فَلَيْسَ بَعْضُهَا أَوْلَى مِنْ بَعْضٍ فَوَجَبَ التَّعَارُضُ وَالتَّسَاقُطُ، أَمَّا تَقْدِيرُ أَبِي حَنِيفَةَ بِعَشْرٍ فِي عَشْرٍ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مُجَرَّدُ تَحَكُّمٍ، وَأَمَّا تَقْدِيرُ الشَّافِعِيِّ بِالْقُلَّتَيْنِ بِنَاءً عَلَى

akar suya düşer de su değişmezse, az olsa bile onunla abdest almak caizdir. Akar su ile durgun su arasında ne fark vardır? Keşke bilseydim; hükmü suyun değişmemesine bağlamak mı daha evladır, yoksa akış sebebiyle suyun kuvvetine bağlamak mı? Onuncusu: İki kullelik suya idrar düştüğünde sonra bu su [kaplara] ayrılsa, Şâfiî'nin kavline göre ondan alınan her testi temizdir. Hâlbuki idrarın suyun içine dağılmış olduğu ve az olduğu bilinmektedir. O az idrarın başlangıçta o miktardaki suya düşmesi ile başkasıyla bitişik iken ona ulaşması arasında ne fark vardır? On birincisi: Geçmiş asırlarda zâhidler hamamlarda abdest almaktan geri durmazlar ve ellerini ve kaplarını o havuzlardaki az suya daldırırlardı; hâlbuki temiz ve necis ellerin o sulara peş peşe daldığını biliyorlardı. Eğer iki kulle ile takdir muteber olsaydı bu şöhret bulur ve tevatür derecesine ulaşırdı. Zira insanların şiddetle muhtaç olduğu bir meselenin naklinin tevatür derecesine ulaşması vaciptir. Böyle olmadığına göre onun muteber olmadığını anladık. On ikincisi: Suyun necis olduğuna hükmedecek olsak, büyük vadilerin ve büyük göllerin suları gibi son derece çok olan suyun necis olduğuna hükmetmemiz mümkün değildir; zira bu icma ile bâtıldır. Dolayısıyla muayyen bir miktar ile takdir zorunludur. Biz insanlardan farklı takdirler naklettik; binaenaleyh bunlardan birisi diğerinden daha evla değildir; bu sebeple tearuz (çelişki) ve تساقط (hükümlerin düşmesi) vacip olur. Ebû Hanîfe'nin ona on [arşın] takdirine gelince, bunun sırf bir zorlama (tahakküm) olduğu malumdur. Şâfiî'nin iki kulle takdirine gelince bu,

قَوْلِهِ ﵇: «إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا»

Peygamber aleyhisselâm'ın: “Su iki kulleye ulaştığında pislik tutmaz” hadisine dayanmaktadır ki

فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّ الشَّافِعِيَّ لَمَّا رَوَى هَذَا الْخَبَرَ، قَالَ أَخْبَرَنِي رَجُلٌ فَيَكُونُ الرَّاوِي مَجْهُولًا، وَيَكُونُ الْحَدِيثُ مُرْسَلًا وَهُوَ عِنْدَهُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ، وَأَيْضًا زَعَمَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُحَدِّثِينَ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ عُمَرَ ﵁، سَلَّمْنَا صِحَّةَ الرِّوَايَةِ لَكِنَّهُ إِحَالَةُ مَجْهُولٍ عَلَى مَجْهُولٍ لِأَنَّ الْقُلَّةَ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ فَإِنَّهَا تَصْلُحُ لِلْكُوزِ وَالْجَرَّةِ وَلِكُلِّ مَا نُقِلَ بِالْيَدِ، وَهُوَ أَيْضًا اسْمٌ لِهَامَةِ الرَّجُلِ وَلِقُلَّةِ الْجَبَلِ، سَلَّمْنَا كَوْنَ الْقُلَّةِ مَعْلُومَةً لَكِنْ فِي مَتْنِ الْخَبَرَ اضْطِرَابٌ فَإِنَّهُ

bu da zayıftır; çünkü Şâfiî bu haberi rivayet ettiğinde “Bana bir adam haber verdi” demiştir; dolayısıyla ravi meçhuldür ve hadis mürseldir, mürsel ise ona göre hüccet değildir. Ayrıca muhaddislerin birçoğu onun İbn Ömer'e radıyallâhu anh mevkuf olduğunu ileri sürmüştür. Rivayetin sahih olduğunu kabul etsek bile, bu meçhul bir şeyi başka bir meçhule havale etmektir; çünkü «kulle» (قُلَّة) kelimesi bilinmemektedir; zira o testiye, küpe ve elle taşınan her şeye denilebilir. O aynı zamanda kişinin başına ve dağın tepesine de verilen bir isimdir. Kullenin bilindiğini kabul etsek bile, haberin metninde muzdariplik (ıztırâb) vardır; çünkü

رُوِيَ «إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ» ،

“Su iki kulleye ulaştığında” şeklinde rivayet edilmiş,

وَرُوِيَ «إِذَا بَلَغَ قُلَّةً» ،

“Bir kulleye ulaştığında” şeklinde rivayet edilmiş,

وَرُوِيَ «أَرْبَعِينَ قُلَّةً» ،

“Kırk kulleye [ulaştığında]” şeklinde rivayet edilmiş,

وَرُوِيَ «إِذَا بَلَغَ قُلَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا» ،

“İki veya üç kulleye ulaştığında” şeklinde rivayet edilmiş,

وَرُوِيَ «إِذَا بَلَغَ كُوزَيْنِ»

ve “İki testiye ulaştığında” şeklinde de rivayet edilmiştir.

سَلَّمْنَا صِحَّةَ الْمَتْنِ وَلَكِنَّهُ مَتْرُوكُ الظَّاهِرِ لِأَنَّ

Metnin sahih olduğunu kabul etsek bile, onun zâhiri terk edilmiştir; çünkü

قَوْلَهُ «لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا»

onun “pislik tutmaz (taşımaz)” sözünü

لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، فَإِنَّ الْخَبَثَ إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ فَقَدْ حَمَلَهُ، سَلَّمْنَا إِمْكَانَ إِجْرَائِهِ عَلَى ظَاهِرِهِ لَكِنَّ الْخَبَثَ عَلَى قِسْمَيْنِ خَبَثٌ شَرْعِيٌّ وَخَبَثٌ حَقِيقِيٌّ، وَالِاسْمُ إِذَا دَارَ بَيْنَ الْمُسَمَّى اللُّغَوِيِّ وَالْمُسَمَّى الشَّرْعِيِّ، كَانَ حَمْلُهُ عَلَى الْمُسَمَّى اللُّغَوِيِّ أَوْلَى، لِأَنَّ الِاسْمَ حَقِيقَةٌ فِي الْمُسَمَّى اللُّغَوِيِّ مَجَازٌ فِي الْمُسَمَّى الشَّرْعِيِّ، دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ وَالنَّقْلِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ، وَالْمُسَمَّى اللُّغَوِيُّ لِلْخَبَثِ الْمُسْتَقْذِرِ بِالطَّبْعِ

zâhiri üzere işletmek mümkün değildir; zira pislik suyun içine düştüğünde su onu bizzat taşımış olur. Zâhiri üzere işletilmesinin mümkün olduğunu kabul etsek bile, habes (pislik) iki kısımdır: Şer‘î pislik ve hakiki pislik. Bir isim lügat anlamı ile şer‘î anlam arasında dönüp durduğunda, onu lügat anlamına hamletmek daha evladır; zira eşanlamlılığı (iştirâk) ve nakli (anlam kaymasını) defetmek için isim lügat anlamında hakikat, şer‘î anlamında ise mecazdır. Durum böyle olunca onu bu anlama hamletmek vaciptir; habes kelimesinin lügat anlamı ise tabiatın iğrendiği şeydir.

قَالَ ﵇: «مَا اسْتَخْبَثَتْهُ الْعَرَبُ فَهُوَ حَرَامٌ»

Peygamber aleyhisselâm: “Arapların pis/iğrenç saydığı şey haramdır” buyurmuştur.