إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَعْنَى
Bu sabit olunca deriz ki,
قَوْلِهِ «لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا»
onun “pislik tutmaz (taşımaz)” sözünün anlamı,
أَيْ لَا يَصِيرُ مُسْتَقْذَرًا طَبْعًا، وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجَبِهِ لَكِنْ لِمَ قُلْتَ إِنَّهُ لَا يَنْجُسُ شَرْعًا، سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْخَبَثِ النَّجَاسَةُ الشَّرْعِيَّةُ لَكِنَّ
yani tabiatça iğrenç hale gelmez, demektir. Biz de bunun gereğini kabul ederiz; fakat şer'an necis olmadığını nereden çıkardınız? Habesten maksadın şer‘î necaset olduğunu kabul etsek bile,
قَوْلَهُ «لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا»
onun “pislik tutmaz (taşımaz)” sözü,
أَيْ يَضْعُفُ عَنْ حَمْلِهِ وَمَعْنَى الضَّعْفِ تَأَثُّرُهُ بِهِ، فَيَكُونُ هَذَا دَلِيلًا عَلَى صَيْرُورَتِهِ نَجِسًا لَا عَلَى بَقَائِهِ طَاهِرًا. لَا يُقَالُ: الْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الْأَسْئِلَةِ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الشَّافِعِيَّ وَإِنْ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَ الرَّاوِي فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ فَخَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ مُرْسَلًا، وَلِأَنَّ سَائِرَ الْمُحَدِّثِينَ قَدْ عَيَّنُوا اسْمَ الرَّاوِي. قَوْلُهُ إِنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ عُمَرَ، قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ فَإِنَّ يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ قَالَ إِنَّهُ جَيِّدُ الْإِسْنَادِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ ابْنَ عُلَيَّةَ وَقَفَهُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ، فَقَالَ إِنْ كَانَ ابْنُ عُلَيَّةَ وَقَفَهُ فَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ رَفَعَهُ وَقَوْلُهُ الْقُلَّةُ مَجْهُولَةٌ قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ لِأَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ قَالَ فِي رِوَايَتِهِ «بِقِلَالِ هَجَرٍ» . ثم قال: وَقَدْ شَاهَدْتُ قِلَالَ هَجَرٍ فَكَانَتِ الْقُلَّةُ تَسَعُ قِرْبَتَيْنِ أَوْ قِرْبَتَيْنِ وَشَيْئًا. قَوْلُهُ فِي مَتْنِهِ اضْطِرَابٌ قُلْنَا لَا نُسَلِّمُ لِأَنَّا وَأَنْتُمْ تَوَافَقْنَا عَلَى أَنَّ سَائِرَ الْمَقَادِيرِ غَيْرُ مُعْتَبَرَةٍ فَيَبْقَى مَا ذَكَرْنَاهُ مُعْتَبَرًا. قَوْلُهُ إِنَّهُ مَتْرُوكُ الظَّاهِرِ قُلْنَا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْخُبْثِ الشَّرْعِيِّ انْدَفَعَ ذَلِكَ، وَذَلِكَ أَوْلَى لِأَنَّ حَمْلَ كَلَامِ الشَّرْعِ عَلَى الْفَائِدَةِ الشَّرْعِيَّةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمَعْنَى الْعَقْلِيِّ، لَا سِيَّمَا وَفِي حَمْلِهِ عَلَى الْمَعْنَى الْعَقْلِيِّ يَلْزَمُ التَّعْطِيلُ، قَوْلُهُ الْمُرَادُ أَنَّهُ
yani onu taşımaktan aciz kalır [demektir]; acizliğin anlamı ise ondan etkilenmesidir. Dolayısıyla bu, suyun temiz kalmasına değil, necis hale gelmesine delil olur. Şöyle denilemez: Bu soruların cevabı şudur: Şâfiî bazı yerlerde ravinin adını zikretmemiş olsa bile, diğer yerlerde onu zikretmiştir; dolayısıyla [hadis] mürsel olmaktan çıkmıştır. Ayrıca diğer muhaddisler ravinin adını belirlemişlerdir. Onun İbn Ömer'e mevkuf olduğu iddiasına gelince; deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz; zira Yahyâ b. Maîn onun isnadının ceyyid (iyi) olduğunu söylemiştir. Kendisine İbn Uleyye'nin bunu İbn Ömer'e mevkuf kıldığı söylenince, "İbn Uleyye mevkuf kıldıysa, Hammâd b. Seleme merfû kılmıştır" demiştir. "Kulle meçhuldür" sözüne gelince; deriz ki: Bunu da kabul etmiyoruz; zira İbn Cüreyc kendi rivayetinde “Hecer kuleleriyle” demiştir. Sonra da şöyle demiştir: "Hecer kulelerini bizzat gördüm; bir kulle iki kırba veya iki kırbadan biraz fazla su alıyordu." Metninde muzdariplik bulunduğu iddiasına gelince; deriz ki: Bunu da kabul etmiyoruz; zira diğer miktarların muteber olmadığı hususunda biz ve siz ittifak ettik; dolayısıyla zikrettiğimiz miktar muteber olarak kalır. Zâhirinin terk edildiği iddiasına gelince; deriz ki: Biz onu şer‘î habese hamletttiğimizde bu durum ortadan kalkar; böylesi daha evladır, çünkü şeriatın kelamını şer‘î bir faydaya hamletmek, aklî bir anlama hamletmekten daha evladır; üstelik aklî anlama hamledildiğinde [hükmün] iptali (ta‘tîl) gerekir. Maksadın,
يَضْعُفُ عَنْ حَمْلِهِ قُلْنَا صَحَّ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ
onu taşımaktan aciz kalması olduğu iddiasına gelince; deriz ki: Bazı rivayetlerde onun
قَالَ: «إِذَا كَانَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَنْجُسْ» ،
“Su iki kulle olduğunda necis olmaz” buyurduğu sahih olarak sabittir;
وَلِأَنَّهُ ﵇ جَعَلَ الْقُلَّتَيْنِ شَرْطًا لِهَذَا الْحُكْمِ، وَالْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّرْطِ عَدَمٌ/ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ وَعَلَى مَا ذَكَرُوهُ لَا يَبْقَى لِلْقُلَّتَيْنِ فَائِدَةٌ لِأَنَّا نَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ بِتَقْدِيرِ الصِّحَّةِ يَقْتَضِي تَخْصِيصَ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً وَعُمُومِ قَوْلِهِ: وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٦] وَعُمُومِ قَوْلِهِ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٦] وَعُمُومِ
ayrıca Peygamber aleyhisselâm iki kulleyi bu hüküm için şart kılmıştır; şarta bağlanan şey ise şartın bulunmaması halinde yok sayılır/bulunmaz. Onların zikrettiğine göre ise iki kullenin hiçbir faydası kalmaz. Zira biz deriz ki: Şüphe yok ki bu haber, sahih olduğu takdirde, Allah Teâlâ'nın { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً طَهُوراً } “Gökten tertemiz bir su indirdik”, { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } [el-Mâide 6] “Fakat sizi tertemiz kılmak ister” ve { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } [el-Mâide 6] “Yüzlerinizi yıkayın” ayetlerinin umumunu ve
قَوْلِهِ ﷺ: «خُلِقَ الْمَاءُ طَهُورًا لا ينجسه شيء»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem “Su temizleyici olarak yaratılmıştır, onu hiçbir şey necis yapmaz” buyruğunun umumunu tahsis etmeyi gerektirir.
وهذا المخصص لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بَعِيدًا عَنِ الِاحْتِمَالِ وَالِاشْتِبَاهِ وَقِلَالُ هَجَرٍ مَجْهُولَةٌ وَقَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ الْقُلَّةُ تَسَعُ قِرْبَتَيْنِ أَوْ قِرْبَتَيْنِ وَشَيْئًا لَيْسَ بِحُجَّةٍ، لِأَنَّ الْقُلَّةَ كَمَا أَنَّهَا مَجْهُولَةٌ فَكَذَا الْقِرْبَةُ مَجْهُولَةٌ فَإِنَّهَا قَدْ تَكُونُ كَبِيرَةً، وَقَدْ تَكُونُ صَغِيرَةً، وَلِأَنَّ الرِّوَايَاتِ أَيْضًا مُخْتَلِفَةٌ فَتَارَةً
Bu tahsis edici delilin ise ihtimal ve şüpheden uzak olması gerekir. Halbuki Hecer kuleleri meçhuldür. İbn Cüreyc'in "Kulle iki kırba veya iki kırbadan biraz fazla su alır" sözü ise delil olamaz; zira kulle meçhul olduğu gibi kırba da meçhuldür; nitekim bazen büyük bazen de küçük olabilir. Ayrıca rivayetler de farklıdır; bazen
قَالَ «إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ» ،
“Su iki kulleye ulaştığında” buyurmuş,
وَتَارَةً
bazen
«أَرْبَعِينَ قلة» ،
“Kırk kulle”,
وتارة كرين فَإِذَا تَدَافَعَتْ وَتَعَارَضَتْ لَمْ يَجُزْ تَخْصِيصُ عُمُومِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ الظَّاهِرَةِ الْبَعِيدَةِ عَنِ الِاحْتِمَالِ بِمِثْلِ هَذَا الْخَبَرِ. هَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي نُصْرَةِ قَوْلِ مَالِكٍ، وَاحْتَجَّ مَنْ حَكَمَ بِنَجَاسَةِ الْمَاءِ الَّذِي تَقَعُ النَّجَاسَةُ فِيهِ بِوُجُوهٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَالنَّجَاسَاتُ مِنَ الْخَبَائِثِ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ [النَّحْلِ: ١١٥] ، وَقَالَ فِي الْخَمْرِ:
bazen de "iki kürr" demiştir. [Rivayetler] birbirini itip tearuz edince, Kitab'ın ve ihtimalden uzak zâhir Sünnet'in umumunu böyle bir haberle tahsis etmek caiz olmaz. Mâlik'in görüşünü destekleme konusundaki sözün tamamı budur. İçine pislik düşen suyun necis olduğuna hükmedenler ise birtakım deliller ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [el-A‘râf 157] “Onlara pis şeyleri haram kılar” buyruğudur; necasetler de pis şeylerdendir (habâis). Allah Teâlâ { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ } [en-Nahl 115] “O size ancak leşi ve kanı haram kıldı” buyurmuş, şarap hakkında da şöyle buyurmuştur:
رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ [الْمَائِدَةِ: ٩٠]
{ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ } [el-Mâide 90] “Şeytan işi birer pisliktir; artık bunlardan kaçının”.
وَمَرَّ ﵇ بِقَبْرَيْنِ فَقَالَ: «إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ إِنَّ أَحَدَهُمَا كَانَ لَا يَسْتَبْرِئُ مِنَ الْبَوْلِ وَالْآخَرَ كَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ»
Peygamber aleyhisselâm iki kabre uğradı ve şöyle buyurdu: “Onlar azap çekiyorlar; hem de büyük bir şey için azap çekmiyorlar. Onlardan biri idrardan sakınmazdı, diğeri ise laf taşırdı.”
فَحَرَّمَ اللَّه هَذِهِ الْأَشْيَاءَ تَحْرِيمًا مُطْلَقًا، وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ حَالِ انْفِرَادِهَا وَاخْتِلَاطِهَا بِالْمَاءِ، فَوَجَبَ تَحْرِيمُ اسْتِعْمَالِ كُلِّ مَا يَبْقَى فِيهِ جُزْءٌ مِنَ النَّجَاسَةِ أَكْثَرُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ على كون الماء مطهرا تقضي جَوَازَ الطَّهَارَةِ بِهِ، وَلَكِنْ تِلْكَ الدَّلَائِلُ مُبِيحَةٌ وَالدَّلَائِلُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا حَاظِرَةٌ وَالْمُبِيحُ وَالْحَاظِرُ إِذَا اجْتَمَعَا فَالْغَلَبَةُ لِلْحَاظِرِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْجَارِيَةَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ لَوْ كَانَ لِأَحَدِهِمَا مِنْهَا مِائَةُ جُزْءٍ وَلِلْآخَرِ جُزْءٌ وَاحِدٌ، أَنَّ جِهَةَ الْحَظْرِ فِيهَا أَوْلَى مِنْ جِهَةِ الْإِبَاحَةِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ جائز لواحد منهما وطؤها فكذا هاهنا وَثَانِيهَا:
Böylece Allah bu şeyleri mutlak bir haram kılmayla haram kılmış ve onların tek başına bulunma durumları ile suya karışma durumları arasında bir ayrım yapmamıştır. Bu sebeple içinde necasetten bir parça kalan her şeyin kullanılması haram kılınmalıdır. Bu konudaki en güçlü argüman, suyun temizleyici olduğuna delalet eden delillerin onunla temizlenmenin caiz olmasını gerektirmesidir. Ancak o deliller mübah kılıcı (mubîh), bizim zikrettiğimiz deliller ise yasaklayıcıdır (hâzır). Mübah kılan ile yasaklayan bir araya geldiğinde ise galibiyet yasaklayıcıya aittir. Görmez misin ki iki adam arasındaki bir cariyenin yüz parçasından doksan dokuzu birine, bir parçası diğerine ait olsa, o cariye hakkında yasaklık ciheti mübahlık cihetine üstün gelir ve onlardan birine onunla cinsel ilişkide bulunmak caiz olmaz. İşte burada da durum böyledir. İkincisi:
قَوْلُهُ ﵇: «لَا يَبُولَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ ثُمَّ يَغْتَسِلُ فِيهِ مِنَ الْجَنَابَةِ»
Peygamber'in aleyhisselâm “Hiçbiriniz durgun suya işeyip de sonra orada cünüplükten dolayı yıkanmasın” buyruğudur.
ذَكَرَهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ وَثَالِثُهَا:
[Peygamber] bunu az veya çok [su] ayrımı yapmaksızın mutlak olarak zikretmiştir. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ ﵇: «إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ مَنَامِهِ فَلْيَغْسِلْ يَدَهُ ثَلَاثًا قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهَا الْإِنَاءَ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي أَيْنَ بَاتَتْ يَدُهُ»
Peygamber'in aleyhisselâm “Biriniz uykusundan uyandığında, elini kaba daldırmadan önce üç defa yıkasın; zira elinin nerede gecelediğini bilmez” buyruğudur.
فَأَمَرَ بِغَسْلِ الْيَدِ احْتِيَاطًا مِنْ نَجَاسَةٍ قَدْ أَصَابَتْهُ مِنْ مَوْضِعِ الِاسْتِنْجَاءِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِثْلَهَا إِذَا أُدْخِلَتِ الْمَاءَ لَمْ تُغَيِّرْهُ وَلَوْلَا أَنَّهَا تُفْسِدُهُ مَا كَانَ لِلْأَمْرِ بِالِاحْتِيَاطِ مِنْهَا مَعْنًى وَرَابِعُهَا:
Böylece istincâ yerinden eline bulaşmış olabilecek bir necasetten sakınmak maksadıyla eli yıkamayı emretmiştir. Bilinmektedir ki bunun gibisi suya sokulduğunda onu değiştirmez. Eğer o necaset suyu bozmasaydı, ondan sakınmayı emretmenin hiçbir anlamı olmazdı. Dördüncüsü:
قَوْلُهُ ﵇: «إِذَا بَلَغَ الْمَاءُ قُلَّتَيْنِ لَمْ يَحْمِلْ خَبَثًا»
Peygamber'in aleyhisselâm “Su iki kulleye ulaştığında pislik tutmaz” buyruğudur.
يَدُلُّ بِمَفْهُومِهِ عَلَى أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَبْلُغْ قُلَّتَيْنِ وَجَبَ أَنْ يَحْمِلَ الْخَبَثَ. أَجَابَ مَالِكٌ عَنِ الوجه الْأَوَّلِ فَقَالَ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ يَحْرُمُ اسْتِعْمَالُ النَّجَاسَةِ وَلَكِنَّ الْجُزْءَ الْقَلِيلَ مِنَ النَّجَاسَةِ الْمَائِعَةِ إِذَا وَقَعَ فِي الْمَاءِ لَمْ يَظْهَرْ فِيهِ لَوْنُهُ وَلَا طَعْمُهُ وَلَا رَائِحَتُهُ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ تِلْكَ النَّجَاسَةَ بَقِيَتْ، وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا انْقَلَبَتْ عَنْ صِفَتِهَا؟ وَتَقْرِيرُهُ مَا قَدَّمْنَاهُ. وَأَمَّا
Bu hadis mefhumuyla delalet eder ki [su] iki kulleye ulaşmadığı zaman necaseti yüklenmesi zorunludur. Mâlik birinci gerekçeye şöyle cevap vermiştir: Necaseti kullanmanın haram olduğu hususunda bir ihtilaf yoktur; ancak akıcı necasetten az bir parça suya düştüğünde, onda rengi, tadı ve kokusu ortaya çıkmaz. O halde siz o necasetin kaldığını nereden çıkardınız? Onun kendi niteliğinden dönüştüğünü (inkılap ettiğini) söylemek niçin caiz olmasın? Bunun açıklaması daha önce arz ettiğimiz gibidir. Kaldı ki
قَوْلُهُ ﵇: «لَا يَبُولَنَّ أَحَدُكُمْ فِي الْمَاءِ الدَّائِمِ»
Peygamber'in aleyhisselâm “Hiçbiriniz durgun suya işemesin” buyruğuna gelince;
فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ هَذَا النَّهْيَ لَيْسَ إِلَّا لِمَا ذَكَرْتُمُوهُ، بَلْ لَعَلَّ النَّهْيَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهُ رُبَّمَا شَرِبَهُ إِنْسَانٌ وَذَلِكَ مِمَّا يَنْفِرُ طَبْعُهُ عَنْهُ، وَلَيْسَ الْكَلَامُ فِي نَفْرَةِ الطَّبْعِ، وَأَمَّا
bu nehyin sadece sizin zikrettiğiniz sebepten kaynaklandığını nereden çıkardınız? Bilakis belki de bu nehiy, bir insanın onu içmesi ihtimali ve tabiatının bundan nefret etmesi sebebiyle olmuştur; söz konusu olan ise tabiatın nefret etmesi değildir. Kaldı ki
قَوْلُهُ: «إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ مَنَامِهِ فَلْيَغْسِلْ يَدَهُ ثَلَاثًا»
onun “Biriniz uykusundan uyandığında elini üç defa yıkasın” buyruğuna gelince;
فَقَدْ أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ اسْتِحْبَابٌ، فَالْمُرَتَّبُ عَلَيْهِ كَيْفَ يَكُونُ أَمْرَ إِيجَابٍ/ ثُمَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ أَمْرَ إِيجَابٍ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ لَمْ يُوَجِّهْ ذَلِكَ الْإِيجَابَ إِلَّا لِمَا ذَكَرْتُمُوهُ؟ وَأَمَّا
bu emrin müstehaplık bildirdiği hususunda icma etmişizdir. Kendisine terettüp eden şey nasıl vücûb (farzlık) emri olabilir?/ Sonra onun bir vücûb emri olduğu kabul edilse bile, o vücûbun ancak sizin zikrettiğiniz sebebe yönelik olduğunu nereden çıkardınız? Kaldı ki
قوله ﵇: «إذا بلغ الماء قلتين»
Peygamber'in aleyhisselâm “Su iki kulleye ulaştığında” buyruğuna gelince;
فَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ، ثُمَّ بَعْدَ النُّزُولِ عَنْ كُلِّ مَا قُلْنَاهُ فَهُوَ تَمَسُّكٌ بِالْمَفْهُومِ وَالنُّصُوصِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا مَنْطُوقَةً وَالْمَنْطُوقُ رَاجِحٌ عَلَى الْمَفْهُومِ، واللَّه أَعْلَمُ.
buna dair söz daha önce geçmişti. Sonra söylediğimiz her şeyden tenzil-i meram edilse bile, bu mefhuma sarılmaktır; oysa zikrettiğimiz nasslar mantûktur (açık sözdür) ve mantûk mefhuma racihtir. En doğrusunu Allah bilir.
النَّظَرُ الثَّانِي: فِي أَنَّ غَيْرَ الْمَاءِ هَلْ هُوَ طَهُورٌ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الْأَصَمُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ يَجُوزُ الْوُضُوءُ بِجَمِيعِ الْمَائِعَاتِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ يَجُوزُ الْوُضُوءُ بِنَبِيذِ التَّمْرِ فِي السَّفَرِ، وَقَالَ أَيْضًا تَجُوزُ إِزَالَةُ النَّجَاسَةِ بِجَمِيعِ الْمَائِعَاتِ الَّتِي تُزِيلُ أَعْيَانَ النَّجَاسَاتِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ الطَّهُورِيَّةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْمَاءِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَدَلِيلُهُ فِي صُورَةِ الْحَدَثِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا [النِّسَاءِ: ٤٣] أَوْجَبَ التَّيَمُّمَ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَلَوْ جَازَ الْوُضُوءُ بِالْخَلِّ أَوْ نَبِيذِ التَّمْرِ لَمَا وَجَبَ التَّيَمُّمُ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَأَمَّا فِي صُورَةِ الْخَبَثِ، فَلِأَنَّ الْخَلَّ لَوْ أَفَادَ طَهَارَةَ الْخَبَثِ لَكَانَ طَهُورًا لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلطَّهُورِ إِلَّا الْمُطَهِّرَ وَلَوْ كَانَ طَهُورًا لَوَجَبَ أَنْ يَجُوزَ بِهِ طَهَارَةُ الْحَدَثِ
İkinci İnceleme: Suyun dışındakilerin temizleyici (tahûr) olup olmadığı hakkındadır. el-Esamm ve Evzâî bütün akıcı maddelerle abdest almanın caiz olduğunu söylemiştir. Ebû Hanîfe yolculukta hurma nebizi ile abdest almanın caiz olduğunu söylemiştir. O ayrıca pisliklerin bizzat kendilerini gideren bütün akıcı maddelerle necasetin giderilmesinin caiz olduğunu da söylemiştir. Şâfiî radıyallâhu anh ise tahûrluğun mutlak olarak suya mahsus olduğunu söylemiştir. Hadesten taharet konusundaki delili Allah Teâlâ'nın { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } [en-Nisâ 43] “Su bulamazsanız teyemmüm edin” buyruğudur. [Allah] su bulunmadığı takdirde teyemmümü farz kılmıştır. Şayet sirke veya hurma nebizi ile abdest caiz olsaydı, su bulunmadığında teyemmüm farz olmazdı. Habesten taharet konusundaki delile gelince; sirke habes necasetinin temizlenmesini sağlasaydı tahûr (temizleyici) olurdu; çünkü tahûrun temizleyiciden başka bir anlamı yoktur. Şayet tahûr olsaydı, onunla hadesten temizlenmenin de caiz olması gerekirdi;
لِقَوْلِهِ ﵇: «لَا يَقْبَلُ اللَّه صَلَاةَ أَحَدِكُمْ حَتَّى يَضَعَ الطَّهُورَ مَوَاضِعَهُ»
zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Temizleyiciyi yerli yerine koymadıkça Allah hiçbirinizin namazını kabul etmez.”
وَكَلِمَةُ (حَتَّى) لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ فَوَجَبَ انْتِهَاءُ عَدَمِ الْقَبُولِ عِنْدَ اسْتِعْمَالِ الطَّهُورِ وَانْتِهَاءُ عَدَمِ الْقَبُولِ يَكُونُ بِحُصُولِ الْقَبُولِ، فَلَوْ كَانَ الْخَلُّ طَهُورًا لَحَصَلَ بِاسْتِعْمَالِهِ قَبُولُ الصَّلَاةِ، وَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلْ عَلِمْنَا أَنَّ الطَّهُورِيَّةَ في الخبث أيضا مختصة بالماء.
«Hattâ» (حَتَّى) kelimesi gaye (nihayet) bildirmek içindir; dolayısıyla temizleyicinin kullanılması anında kabul edilmeyişin sona ermesi vaciptir ve kabul edilmeyişin sona ermesi kabulün gerçekleşmesiyle olur. Şayet sirke tahûr olsaydı, onun kullanılmasıyla namazın kabulü gerçekleşirdi. Bu gerçekleşmediğine göre, habeste de tahûrluğun suya mahsus olduğunu anlamış bulunuyoruz.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Furkân Suresi (25), 50-52. Ayetler]
وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٥٠) وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً (٥١) فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً (٥٢) } “Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı. Şayet dileseydik her kente bir uyarıcı gönderirdik. O halde inkârcılara uyma ve bu [Kur'an] ile onlara karşı büyük bir cihat ver.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “Andolsun ki biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bunu aralarında evirip çevirdik; fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” buyruğuna dairdir] ve bunda meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ إِلَى أَيِّ شَيْءٍ يَرْجِعُ وَذَكَرُوا فِيهِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ أَنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى الْمَطَرِ، ثُمَّ مِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ قَالَ مَعْنَى (صَرَّفْنَاهُ) أَنَّا أَجْرَيْنَاهُ فِي الْأَنْهَارِ حَتَّى انْتَفَعُوا بِالشُّرْبِ وَبِالزِّرَاعَاتِ وَأَنْوَاعِ الْمَعَاشِ بِهِ، وَقَالَ آخَرُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُنْزِلُهُ فِي مَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ وَفِي عَامٍ دُونَ عَامٍ، ثُمَّ فِي الْعَامِ الثَّانِي يَقَعُ بِخِلَافِ مَا وَقَعَ فِي الْعَامِ الْأَوَّلِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا عَامٌ بِأَكْثَرَ مَطَرًا مِنْ عَامٍ، وَلَكِنَّ اللَّه يُصَرِّفُهُ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ،
Birinci Mesele: Bil ki onlar { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ } buyruğundaki zamirin neye döneceği hususunda ihtilaf etmiş ve bu konuda üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi —ki cumhurun benimsediği de budur— onun yağmura dönmesidir. Sonra bunlardan kimisi «sarrafnâhu» (صَرَّفْنَاهُ) ifadesinin anlamının "Biz içmekten, ekimden ve onunla geçimin çeşitli türlerinden yararlansınlar diye onu nehirlerde akıttık" şeklinde olduğunu söylemiştir. Diğerleri ise bunun anlamının Allah Sübhânehu'nun onu bir yere indirip başka bir yere indirmemesi, bir yılda indirip başka bir yılda indirmemesi, sonra da ikinci yılda birinci yılda meydana gelenin aksine gerçekleşmesi olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbâs, "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; fakat Allah onu yeryüzünde evirip çevirir (farklı yerlere yönlendirir)" demiş ve ardından bu ayeti okumuştur.
وَرَوَى ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا مِنْ عَامٍ بِأَمْطَرَ مِنْ عَامٍ، وَلَكِنْ إِذَا عَمِلَ قَوْمٌ بِالْمَعَاصِي حَوَّلَ اللَّه ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِمْ، فَإِذَا عَصَوْا جَمِيعًا صَرَفَ اللَّه ذَلِكَ إِلَى الْفَيَافِي»
İbn Mes'ûd ise Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onun şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; fakat bir topluluk günah işlediğinde Allah o yağmuru başkalarına çevirir. Hepsi birden isyan ettiğinde ise Allah onu çöllere çevirir.”
وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ قَوْلَهُ: صَرَّفْناهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَطَرِ وَالرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ وَالْأَظْلَالِ وَسَائِرِ مَا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْأَدِلَّةِ وَثَالِثُهَا: وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ أَيْ هَذَا الْقَوْلَ بَيْنَ النَّاسِ فِي الْقُرْآنِ وَسَائِرِ الْكُتُبِ وَالصُّحُفِ التي أنزلت على/ رسل وَهُوَ ذِكْرُ إِنْشَاءِ السَّحَابِ وَإِنْزَالِ الْقَطْرِ لِيَتَفَكَّرُوا وَيَسْتَدِلُّوا بِهِ عَلَى الصَّانِعِ، وَالوجه الْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ إِلَى الضَّمِيرِ.
İkincisi —ki bu Ebû Müslim'in görüşüdür—: { صَرَّفْناهُ } buyruğu yağmura, rüzgârlara, bulutlara, gölgelere ve Allah Teâlâ'nın zikrettiği diğer delillere racidir. Üçüncüsü: { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ } yani bu sözü, tefekkür etsinler ve bununla Sanatkâr'a (Sâni‘) delil getirsinler diye bulutların var edilmesi ve yağmurun indirilmesi zikrini, Kur'an'da ve peygamberlere indirilen/ diğer kitaplar ve sahifelerde insanlar arasında evirip çevirdik, [çeşitli şekillerde açıkladık] demektir. Birinci vecih daha uygundur; çünkü zamire zikredilenlerin en yakın olanıdır.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَذَّكَّرُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُرِيدٌ مِنَ الْكُلِّ أَنْ يَتَذَكَّرُوا وَيَشْكُرُوا وَلَوْ أَرَادَ مِنْهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا وَيُعْرِضُوا لَمَا صَحَّ ذَلِكَ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّ اللَّه تَعَالَى مُرِيدٌ لِلْكُفْرِ مِمَّنْ يَكْفُرُ، قَالَ وَدَلَّ قَوْلُهُ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً عَلَى قُدْرَتِهِمْ عَلَى فِعْلِ هَذَا التَّذَكُّرِ إِذْ لَوْ لَمْ يَقْدِرُوا لَمَا جَازَ أَنْ يُقَالَ أَبَوْا أَنْ يَفْعَلُوهُ كَمَا لَا يُقَالُ فِي الزَّمَنِ أَبَى أَنْ يَسْعَى، وَقَالَ الْكَعْبِيُّ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا حُجَّةٌ عَلَى مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْقُرْآنَ وَبَالٌ عَلَى الْكَافِرِينَ وَأَنَّهُ لَمْ يُرِدْ بِإِنْزَالِهِ أَنْ يُؤْمِنُوا لِأَنَّ قَوْلَهُ: لِيَذَّكَّرُوا عَامٌّ فِي الْكُلِّ، وَقَوْلُهُ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ هَذَا الْأَكْثَرُ دَاخِلًا فِي ذَلِكَ الْعَامِّ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ أَنْزَلْنَاهُ عَلَى قُرَيْشٍ لِيُؤْمِنُوا، فَأَبَى أَكْثَرُ- بَنِي تَمِيمٍ- إِلَّا كُفُورًا. وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَيْهِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا.
İkinci Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın { لِيَذَّكَّرُوا } buyruğu, O Teâlâ'nın herkesin düşünüp öğüt almasını ve şükretmesini dilediğine delalet eder; şayet onların küfre sapmalarını ve yüz çevirmelerini dilemiş olsaydı bu doğru olmazdı. Bu ise Allah Teâlâ'nın küfre sapan kimseden küfrü dilediğini söyleyen kimsenin görüşünü boşa çıkarır. O şöyle devam etmiştir: { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } buyruğu, onların bu düşünme ve öğüt alma eylemini yapmaya güçlerinin yettiğine delalet etmiştir; zira güçleri yetmeseydi, kötürüm kimse hakkında "yürümekten kaçındı" denilemeyeceği gibi, onların da bunu yapmaktan kaçındıkları söylenemezdi. Ka‘bî ise şöyle demiştir: { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا } buyruğu, Kur'an'ın kâfirlere bir vebal olduğunu ve [Allah'ın] onu indirmekle onların iman etmelerini irade etmediğini iddia eden kimseye karşı bir delildir; çünkü { لِيَذَّكَّرُوا } buyruğu herkes hakkında geneldir (âm), { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ } buyruğu ise bu çoğunluğun o umumun içine dahil olmasını gerektirir; zira "İman etsinler diye Kureyş'e indirdik de Temîmoğullarının çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı" denmesi caiz değildir. Bil ki buna dair açıklama daha önce defalarca geçmiştir.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً الْمُرَادُ كُفْرَانُ النِّعْمَةِ وَجُحُودُهَا مِنْ حَيْثُ لَا يتفكرون
Üçüncü Mesele: { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } buyruğundan maksat, nimetin üzerinde düşünmemeleri,
فِيهَا وَلَا يَسْتَدِلُّونَ بِهَا عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَقُدْرَتِهِ وَإِحْسَانِهِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنَ الْكُفُورِ هُوَ الْكُفْرُ وَذَلِكَ الْكُفْرُ إِنَّمَا حَصَلَ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا لِأَنَّ مَنْ جَحَدَ كَوْنَ النِّعَمِ صَادِرَةً مِنَ الْمُنْعِمِ، وَأَضَافَ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ النِّعْمَةِ إِلَى الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ فَقَدْ كَفَرَ، وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ مَنْ جَعَلَ الْأَفْلَاكَ وَالْكَوَاكِبَ مُسْتَقِلَّةً بِاقْتِضَاءِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلَا شَكَّ فِي كُفْرِهِ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ الصَّانِعُ تَعَالَى جَبَلَهَا عَلَى خَوَاصَّ وَصِفَاتٍ تَقْتَضِي هَذِهِ الْحَوَادِثَ، فَلَعَلَّهُ لَا يَبْلُغُ خَطَؤُهُ إِلَى حَدِّ الْكُفْرِ.
onunla Sanatkâr'ın (Sâni‘) varlığına, kudretine ve ihsanına delil getirmemeleri bakımından nankörlük etmek ve onu inkâr etmektir. Bir görüşe göre «küfûr» (كُفُور) ifadesinden maksat bizzat küfürdür; bu küfür de onların "Bize şu yıldızın doğup batmasıyla yağmur yağdırıldı" demelerinden dolayı meydana gelmiştir. Zira nimetlerin Nimet Veren'den (Mün‘im) kaynaklandığını inkâr edip bu nimetten bir şeyi feleklere ve yıldızlara nispet eden kimse küfre düşmüş olur. Bil ki tahkik şudur: Feleklerin ve yıldızların bu şeyleri meydana getirmede müstakil olduğunu kabul eden kimsenin kâfir olduğunda şüphe yoktur. "Sanatkâr Teâlâ onları bu olayları gerektiren birtakım özellikler ve nitelikler üzere yaratmıştır" diyen kimsenin hatası ise belki de küfür derecesine varmaz.
المسألة الرَّابِعَةُ: قَالُوا الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ خِلَافَ مَعْلُومِ اللَّه مَقْدُورٌ لَهُ لِأَنَّ كَلِمَةَ لَوْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى ذَلِكَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ خِلَافَ مَعْلُومِ اللَّه مَقْدُورٌ لَهُ.
Dördüncü Mesele: Şöyle demişlerdir: Bu ayet, Allah'ın malumunun (bildiğinin) aksinin de O'nun kudreti dahilinde olduğuna delalet etmiştir; zira «lev» (لَوْ) kelimesi O Teâlâ'nın her kente bir uyarıcı göndermeyi dilemediğine delalet etmiştir, sonra da Allah Teâlâ buna gücünün yettiğini haber vermiştir. Dolayısıyla bu durum, Allah'ın malumunun aksinin O'nun kudreti dahilinde olduğuna delalet etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً فَالْأَقْوَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ تَعْظِيمُ النَّبِيِّ ﷺ وَذَلِكَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: كَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى بِعْثَةِ رَسُولٍ وَنَذِيرٍ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ خَصَّهُ بِالرِّسَالَةِ وَفَضَّلَهُ بِهَا عَلَى الْكُلِّ وَلِذَلِكَ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ أَيْ لَا تُوَافِقْهُمْ وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ وَلَوْ شِئْنَا لَخَفَّفْنَا عَنْكَ أَعْبَاءَ الرِّسَالَةِ إِلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ وَلَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا وَلَكِنَّا قَصَرْنَا الْأَمْرَ عَلَيْكَ وَأَجْلَلْنَاكَ وَفَضَّلْنَاكَ عَلَى سَائِرِ الرُّسُلِ، فَقَابِلْ هَذَا الْإِجْلَالَ بِالتَّشَدُّدِ فِي الدِّينِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي مَزْجَ اللُّطْفِ بِالْعُنْفِ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا مِثْلَ مُحَمَّدٍ، وَأَنَّهُ لَا حَاجَةَ بِالْحَضْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ، إِلَى مُحَمَّدٍ الْبَتَّةَ، وَقَوْلُهُ:
Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Şayet dileseydik her kente bir uyarıcı gönderirdik” buyruğuna gelince; en kuvvetli görüşe göre bundan maksat Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tazim etmektir. Bu da birkaç yöndendir: Birincisi: Sanki O Teâlâ her kente bir elçi ve uyarıcı göndermeye kadir olmakla birlikte, peygamberliği ona tahsis ettiğini ve bununla onu herkese üstün kıldığını açıklamıştır; bu sebeple peşinden { فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } yani "Onlara uyma (muvafakat etme)" buyruğunu getirmiştir. İkincisi: Maksat şudur: Dileseydik bütün âlemlere elçilik etme yükünü senden hafifletir ve her kente bir uyarıcı gönderirdik; fakat biz bu işi sana has kıldık, seni yücelttik ve diğer elçilere üstün tuttuk. O halde bu yüceltmeyi dinde kararlı ve tavizsiz olmakla karşıla. Üçüncüsü: Ayet lütuf ile şiddetin harmanlanmasını gerektirir; çünkü her kente Muhammed gibi bir uyarıcı göndermeye kadir olunduğuna ve ilahi makamın Muhammed'e kesinlikle hiçbir ihtiyacının bulunmadığına delalet etmektedir. O'nun
وَلَوْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ، فَبِالنَّظَرِ إِلَى الْأَوَّلِ يَحْصُلُ التَّأْدِيبُ، وَبِالنَّظَرِ إِلَى الثَّانِي يَحْصُلُ الْإِعْزَازُ.
{ وَلَوْ } "Ve eğer (şayet)" buyruğu ise O Sübhânehu'nun bunu yapmayacağına delalet eder. Dolayısıyla birinciye bakıldığında edep/uyarı hasıl olur, ikinciye bakıldığında ise taltif ve yüceltme hasıl olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ فَالْمُرَادُ نَهْيُهُ عَنْ طَاعَتِهِمْ، وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَقْتَضِي كَوْنَ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ مُشْتَغِلًا بِهِ.
{ فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “O halde inkârcılara uyma” buyruğuna gelince; maksat ona kâfirlere itaati yasaklamaktır. Bu ayet, bir şeyden nehyetmenin nehyedilen şeyle bizzat meşgul olunmasını gerektirmediğine delalet etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بَذْلُ الْجُهْدِ فِي الْأَدَاءِ، وَالدُّعَاءِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ الْقِتَالُ، وَقَالَ آخَرُونَ: كِلَاهُمَا، وَالْأَقْرَبُ الْأَوَّلُ لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَالْأَمْرُ بِالْقِتَالِ وَرَدَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِزَمَانٍ وَإِنَّمَا قَالَ: جِهاداً كَبِيراً لِأَنَّهُ لَوْ بَعَثَ فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا لَوَجَبَ عَلَى كُلِّ نَذِيرٍ مُجَاهَدَةُ قَرْيَتِهِ، فَاجْتَمَعَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّه تِلْكَ الْمُجَاهَدَاتُ وَكَثُرَ جِهَادُهُ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ وَعَظُمَ فَقَالَ لَهُ: وَجاهِدْهُمْ بِسَبَبِ كَوْنِكَ نَذِيرَ كَافَّةِ الْقُرَى جِهاداً كَبِيراً جَامِعًا لِكُلِّ مجاهدة.
{ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً } “Ve bu [Kur'an] ile onlara karşı büyük bir cihat ver” buyruğuna gelince; bazısı şöyle demiştir: Maksat tebliğde ve davette var gücünü harcamaktır. Bazısı: Maksat savaştır, demiştir. Diğerleri ise: Her ikisidir, demiştir. En uygun olanı birincisidir; çünkü sure Mekkîdir, savaş emri ise hicretten bir süre sonra gelmiştir. [Ayetin] { جِهاداً كَبِيراً } “büyük bir cihat” buyurmasının sebebi ise şudur: Eğer her kente bir uyarıcı gönderseydi, her uyarıcının kendi kentiyle mücadele etmesi gerekirdi. Dolayısıyla bütün o mücadeleler Resûlullah'ın üzerinde toplanmış, bu sebeple onun cihat faaliyeti çoğalmış ve büyümüştür. Bunun üzerine ona: Bütün kentlerin uyarıcısı olman hasebiyle, her mücadeleyi kendinde toplayan büyük bir cihatla onlara karşı mücadele et, denilmiştir.
[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٥٣]
[Furkân Suresi (25), 53. Ayet]
وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣)
{ وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً (٥٣) } “İki denizi salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur.”
[النوع الرابع من دلائل التوحيد] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَقَوْلُهُ: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ أَيْ خَلَّاهُمَا وَأَرْسَلَهُمَا يُقَالُ:
[Tevhid Delillerinin Dördüncü Türü] Bil ki bu, tevhid delillerinin dördüncü türüdür. { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } buyruğu, yani "onları serbest bıraktı ve salıverdi" demektir. Şöyle denilir:
مَرَجْتُ الدَّابَّةَ إِذَا خَلَّيْتَهَا تَرْعَى، وَأَصْلُ الْمَرَجِ الْإِرْسَالُ وَالْخَلْطُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ [ق:
«Meractü’d-dâbbete» (مَرَجْتُ الدَّابَّةَ); otlasın diye hayvanı salıverdiğim zaman söylenir. Merc (مَرَج) kelimesinin aslı serbest bırakmak/salıvermek ve karıştırmaktır. Allah Teâlâ'nın { فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ } [Kâf
٥] سَمَّى الْمَاءَيْنِ الْكَبِيرَيْنِ الْوَاسِعَيْنِ بَحْرَيْنِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ، أَيْ أَرْسَلَهُمَا فِي مَجَارِيهِمَا كَمَا تُرْسَلُ الْخَيْلُ فِي الْمَرْجِ وَهُمَا يَلْتَقِيَانِ، وَقَوْلُهُ: هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْفُرَاتِ الْبَلِيغُ فِي الْعُذُوبَةِ حَتَّى (يَصِيرَ) إِلَى الْحَلَاوَةِ، وَالْأُجَاجُ نَقِيضُهُ، وَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ بِقُدْرَتِهِ يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا وَيَمْنَعُهُمَا التَّمَازُجَ، وجعل من
5] ayeti de bu köktendir.] İki büyük ve geniş su kütlesini 'iki deniz' (bahreyn) olarak isimlendirmiştir. İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: "{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } 'İki denizi salıverdi', yani tıpkı atların çayıra salınması gibi onları akış yataklarına salıverdi ve bu ikisi karşılaşmaktadırlar." [Allah Teâlâ'nın]: { هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ } “Şu tatlı ve susuzluğu gidericidir” buyruğunda geçen 'el-Furât' (الْفُرَات) kelimesinden maksat; neredeyse tatlılığa/şekerliğe dönüşecek derecede tatlılığı son derece ileri düzeyde olandır. 'el-Ucâc' (الْأُجَاج) ise bunun zıddıdır (son derece tuzlu ve acıdır). Şüphesiz O [Subhânehu], kudretiyle ikisinin arasını ayırmakta, birbirine karışmalarına engel olmakta ve [kendi]
عظيم اقتداره برزخا حائلا من قدرته، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
yüce kudretinden, kudretiyle [oluşan] engelleyici bir berzah (perde/set) koymuştur. Burada birtakım sorular bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَحِجْراً مَحْجُوراً؟ الْجَوَابُ: هِيَ الْكَلِمَةُ الَّتِي يَقُولُهَا الْمُتَعَوِّذُ وقد فسرناها، وهي هاهنا وَاقِعَةٌ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْبَحْرَيْنِ يَتَعَوَّذُ مِنْ صَاحِبِهِ وَيَقُولُ لَهُ حِجْرًا مَحْجُورًا، كَمَا قَالَ: لَا يَبْغِيانِ [الرَّحْمَنِ: ٢٠] أَيْ لَا يَبْغِي أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ بِالْمُمَازَجَةِ فانتفاء البغي [ثمة] كالتعوذ، وهاهنا جَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي صُورَةِ الْبَاغِي عَلَى صَاحِبِهِ، فَهُوَ يَتَعَوَّذُ مِنْهُ وَهِيَ مِنْ أَحْسَنِ الِاسْتِعَارَاتِ.
Birinci Soru: { وَحِجْراً مَحْجُوراً } “ve aşılmaz bir sınır” buyruğunun anlamı nedir? Cevap: Bu, sığınma dileyen kimsenin söylediği bir sözdür ve bunu daha önce açıklamıştık. Bu ifade burada mecaz yoluyla yer almaktadır; sanki iki denizden her biri diğerinden [Allah'a] sığınmakta ve ona: "Hicren mehcûra (uzak dur, erişilmez engel)!" demektedir. Nitekim [Allah Teâlâ]: { لَا يَبْغِيانِ } “birbirine karışıp sınırlarını aşmazlar” [Rahmân 20] buyurmuştur; yani biri diğerine karışmak suretiyle taşkınlık yapmaz. Oradaki taşkınlığın olmaması sığınma gibidir. Burada ise [denizlerin] her birini diğerine taşkınlık yapan suretinde kılmış ve o da diğerinden sığınmaktadır. Bu, istiarelerin en güzelindendir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لَا وُجُودَ لِلْبَحْرِ العذب، فكيف ذكره اللَّه تعالى هاهنا؟ لَا يُقَالُ: هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:
İkinci Soru: Tatlı bir deniz mevcut değildir; o halde Allah Teâlâ burada bunu nasıl zikretmiştir? "Bu iki vecihle cevaplanmıştır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْأَوْدِيَةُ الْعِظَامُ كَالنِّيلِ وَجَيْحُونَ الثَّانِي: لَعَلَّهُ جَعَلَ فِي الْبِحَارِ مَوْضِعًا يَكُونُ أَحَدُ جَانِبَيْهِ عَذْبًا وَالْآخَرُ مِلْحًا، لِأَنَّا نَقُولُ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَضَعِيفٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَوْدِيَةَ لَيْسَ فيها ماء مِلْحٌ، وَالْبِحَارُ لَيْسَ فِيهَا مَاءٌ عَذْبٌ، فَلَمْ يَحْصُلِ الْبَتَّةَ مَوْضِعُ التَّعَجُّبِ وَأَمَّا/ الثَّانِي فَضَعِيفٌ، لِأَنَّ مَوْضِعَ الِاسْتِدْلَالِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا، فَأَمَّا بِمَحْضِ التَّجْوِيزِ فَلَا يَحْسُنُ الِاسْتِدْلَالُ، لِأَنَّا نَقُولُ الْمُرَادُ مِنَ الْبَحْرِ الْعَذْبِ هَذِهِ الْأَوْدِيَةُ، وَمِنَ الْأُجَاجِ الْبِحَارُ الْكِبَارُ، وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا، أَيْ حَائِلًا مِنَ الْأَرْضِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ هاهنا بَيِّنٌ، لِأَنَّ الْعُذُوبَةَ وَالْمُلُوحَةَ إِنْ كَانَتْ بِسَبَبِ طَبِيعَةِ الْأَرْضِ أَوِ الْمَاءِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِاسْتِوَاءِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ مِنْ قَادِرٍ حَكِيمٍ يَخُصُّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الأجسام بصفة خاصة معينة.
Birincisi: Bundan maksat Nil ve Ceyhun gibi büyük nehirlerdir. İkincisi: Belki de denizlerde bir tarafı tatlı, diğer tarafı tuzlu olan bir yer var etmiştir" denilemez. Çünkü biz şöyle deriz: Birincisi zayıftır; zira bu nehirlerde tuzlu su yoktur, denizlerde de tatlı su yoktur; dolayısıyla hayret edilecek durum kesinlikle gerçekleşmez. İkincisi de zayıftır; zira istidlal konusu olan şeyin malum olması gerekir; sırf bir ihtimal ve varsayımla istidlalde bulunmak uygun olmaz. Zira biz deriz ki: Tatlı denizden maksat bu büyük nehirler, acı/tuzlu denizden maksat ise büyük denizlerdir. İkisi arasına bir berzah, yani karadan bir engel koymuştur. Buradaki istidlal yönü açıktır; zira tatlılık ve tuzluluk şayet toprağın veya suyun tabiatından kaynaklanıyorsa eşit/aynı olması gerekirdi; şayet böyle değilse cisimlerin her birini belirli özel bir sıfatla tahsis eden kādir ve hakîm bir Zat'ın bulunması zorunludur.
[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٥٤]
[Furkân Suresi (25), 54. Ayet]
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤)
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً (٥٤) } “Sudan bir insan yaratıp onu soy ve hısımlık bağı kılan O'dur. Rabbin her şeye güç yetirendir.”
[النوع الخامس من دلائل التوحيد] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النوع الْخَامِسُ مِنْ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ وَفِيهِ بَحْثَانِ:
[Tevhid Delillerinin Beşinci Türü] Bil ki bu, tevhid delillerinin beşinci türüdür ve bunda iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: ذَكَرُوا فِي هَذَا الْمَاءِ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الْمَاءُ الَّذِي خُلِقَ مِنْهُ أُصُولُ الْحَيَوَانِ، وَهُوَ الَّذِي عَنَاهُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ [النُّورِ: ٤٥] وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ النُّطْفَةُ لِقَوْلِهِ: خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ [الطَّارِقِ: ٦] ، مِنْ ماءٍ مَهِينٍ [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٠] .
Birincisi: Bu "su" hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Kendisinden canlıların asıllarının yaratıldığı sudur; [Allah'ın] { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } “Allah bütün canlıları sudan yaratmıştır” [Nûr 45] buyruğuyla kastettiği sudur. İkincisi: Maksat menidir (nutfe); çünkü [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ } “Atılan bir sudan yaratılmıştır” [Târık 6], { مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } “değersiz bir sudan” [Mürselât 20].
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَسَّمَ الْبَشَرَ قَسَمَيْنِ ذَوِي نَسَبٍ، أَيْ ذُكُورًا يُنْسَبُ إِلَيْهِمْ، فَيُقَالُ فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ، وَفُلَانَةُ بِنْتُ فلان، وذوات صهر، أي إناثا (يصاهرن) وَنَحْوَهُ، قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [الْقِيَامَةِ: ٣٩] ، وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً حَيْثُ خَلَقَ مِنَ النُّطْفَةِ الْوَاحِدَةِ نَوْعَيْنِ مِنَ الْبَشَرِ الذَّكَرَ والأنثى.
İkinci İnceleme: Anlam şudur: Allah Teâlâ insanları iki kısma ayırmıştır: Soy bağı olanlar, yani kendilerine nispet edilen erkekler; nitekim falan oğlu falan, falan kızı falan denilir. Hısımlık bağı olanlar, yani kendileriyle sıhriyet kurulan kadınlar. Benzer bir ifade Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti” [Kıyâme 39]. { وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً } “Rabbin her şeye güç yetirendir”; çünkü tek bir nutfeden iki tür insanı, erkeği ve dişiyi yaratmıştır.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٥٥ الى ٥٨]
[Furkân Suresi (25), 55-58. Ayetler]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً (٥٥) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (٥٦) قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٥٧) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً (٥٨) } “Allah’ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar verebilen şeylere tapıyorlar. Kâfir de Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır. Biz seni ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik. De ki: 'Rabbine giden bir yol tutmak isteyen kimse(nin durumu) müstesna, bunun karşılığında sizden hiçbir ücret istemiyorum.' Asla ölmeyen ebedî hayat sahibine tevekkül et ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ عَادَ إِلَى تَهْجِينِ سِيرَتِهِمْ في عبادة الأوثان، وفي الآية مسائل:
Bil ki Allah Teâlâ tevhidin delillerini açıkladıktan sonra, onların putlara tapma hususundaki gidişatlarını yermeye dönmüştür. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: قِيلَ الْمُرَادُ بِالْكَافِرِ أَبُو جَهْلٍ لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ، وَالْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ، لِأَنَّ خُصُوصَ السَّبَبِ لَا يَقْدَحُ فِي عُمُومِ اللَّفْظِ، وَلِأَنَّهُ أَوْفَقُ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
Birinci Mesele: Ayet onun hakkında indiği için kâfirden maksadın Ebû Cehil olduğu söylenmiştir. Ancak bunu umuma hamletmek daha evladır; zira sebebin hususiliği lafzın umumiliğine halel getirmez ve bu, { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp tapıyorlar” buyruğunun zahirine daha uygundur.
المسألة الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي الظَّهِيرِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الظَّهِيرَ بِمَعْنَى الْمُظَاهِرِ، كَالْعَوِينِ بِمَعْنَى الْمُعَاوِنِ، وَفَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفَاعِلٍ غَيْرُ (غَرِيبٍ) ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْكَافِرَ يُظَاهِرُ الشَّيْطَانَ عَلَى رَبِّهِ بِالْعَدَاوَةِ. فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَصِحُّ فِي الْكَافِرِ أَنْ يَكُونَ مُعَاوِنًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى رَبِّهِ بِالْعَدَاوَةِ؟ قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ نَفْسَهُ وَأَرَادَ رَسُولَهُ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ [الْأَحْزَابِ: ٥٧] وَثَانِيهَا: يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِالظَّهِيرِ الْجَمَاعَةَ، كَقَوْلِهِ: وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ [التَّحْرِيمِ: ٤] كَمَا جَاءَ الصَّدِيقُ وَالْخَلِيطُ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِالْكَافِرِ الْجِنْسَ، وَأَنَّ بَعْضَهُمْ مُظَاهِرٌ لِبَعْضٍ عَلَى إِطْفَاءِ نُورِ [دِينِ] اللَّه تَعَالَى، قَالَ تَعَالَى: وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٢] ، وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الظَّهِيرُ مِنْ قَوْلِهِمْ: ظَهَرَ فُلَانٌ بِحَاجَتِي إِذَا نَبَذَهَا وَرَاءَ ظَهْرِهِ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا [هُودٍ: ٩٢] ويقال فيمن يستهين بالشيء: نبذه وراء وَقِيَاسُ الْعَرَبِيَّةِ أَنْ يُقَالَ مَظْهُورٌ، أَيْ مُسْتَخَفٌّ بِهِ مَتْرُوكٌ وَرَاءَ الظَّهْرِ، فَقِيلَ فِيهِ ظَهِيرٌ فِي مَعْنَى مَظْهُورٍ، وَمَعْنَاهُ هَيِّنٌ عَلَى اللَّه أَنْ يَكْفُرَ الْكَافِرُ وَهُوَ تَعَالَى مُسْتَهِينٌ بِكُفْرِهِ.
İkinci Mesele: "Zahîr" hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Zahîr, tıpkı muavîn (yardım eden) anlamındaki avîn gibi muzâhir (arka çıkan/yardım eden) anlamındadır. Fe'îl kalıbının mufâ'il anlamında olması garip/nadir değildir. Anlamı şudur: Kâfir, düşmanlık hususunda Rabbine karşı şeytana arka çıkar. Şayet: "Kâfirin Rabbine karşı şeytana düşmanlıkta yardımcı olması nasıl doğru olabilir?" denilirse, biz deriz ki: Allah Teâlâ kendisini zikretmiş ancak { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz Allah'ı incitenler” [Ahzâb 57] buyruğunda olduğu gibi Resûlünü kastetmiştir. İkincisi: Tıpkı sadîk (dost) ve halît (ortak) kelimelerinde olduğu gibi { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “bundan sonra melekler de ona arka çıkarlar” [Tahrîm 4] buyruğundaki gibi zahîr ile topluluğu kastetmesi caizdir. Bu tefsire göre kâfir ile cins kastedilmiş olur ve onların Allah Teâlâ'nın dininin nurunu söndürmek için birbirlerine arka çıktıkları ifade edilir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları azgınlığa sürüklerler” [A'râf 202] buyurmuştur. Üçüncüsü: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Zahîr, Arapların bir ihtiyacı arkaya atıp önemsemediğinde söyledikleri "Zahara fülânün bi-hâcetî" sözünden gelir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } “ve O'nu arkanıza atıp unuttunuz” [Hûd 92] buyruğundan alınmadır. Bir şeyi küçümseyen kimse hakkında "onu arkasına attı" denilir. Arap dilinin kuralına göre "mazhûr" denilmesi gerekirdi; yani hafife alınan, arka plana atılan demektir. Dolayısıyla burada mazhûr anlamında zahîr denilmiştir. Bunun anlamı şudur: Kâfirin inkâr etmesi Allah katında önemsizdir ve O Teâlâ onun küfrünü hiçe sayar/hafife alır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً فَتَعَلُّقُ ذَلِكَ بِمَا تَقَدَّمَ، هُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ يَطْلُبُونَ الْعَوْنَ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَعَلَى رَسُولِهِ، واللَّه تَعَالَى بَعَثَ رَسُولَهُ لِنَفْعِهِمْ، لِأَنَّهُ بَعَثَهُ لِيُبَشِّرَهُمْ عَلَى الطَّاعَةِ، وَيُنْذِرَهُمْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، فَيَسْتَحِقُّوا الثَّوَابَ وَيَحْتَرِزُوا عَنِ الْعِقَابِ، فَلَا جَهْلَ أَعْظَمُ مِنْ جَهْلِ مَنِ اسْتَفْرَغَ جُهْدَهُ فِي إِيذَاءِ شَخْصٍ اسْتَفْرَغَ جُهْدَهُ فِي إِصْلَاحِ مُهِمَّاتِهِ دِينًا وَدُنْيَا، وَلَا يَسْأَلُهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْبَتَّةَ أَجْرًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا مُبَشِّراً وَنَذِيراً } “Biz seni ancak bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olarak gönderdik” buyruğunun önceki kısımla irtibatına gelince; kâfirler Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne karşı yardımlaşırlar; oysa Allah Teâlâ Resûlünü onların faydası için göndermiştir. Zira onu itaate karşılık müjdelemesi ve isyana karşı uyarması için göndermiştir ki böylece sevaba hak kazansınlar ve azaptan korunsunlar. Dolayısıyla din ve dünya hususundaki işlerini ıslah etmek için var gücünü harcayan ve bunun karşılığında kendilerinden kesinlikle hiçbir ücret istemeyen bir kimseye eziyet etmek için var gücünü harcayan kimsenin cehaletinden daha büyük bir cehalet olamaz.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ شاءَ فَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا مُتَقَارِبَةً أَحَدُهَا: لَا يَسْأَلُهُمْ عَلَى الْأَدَاءِ وَالدُّعَاءِ أَجْرًا إِلَّا أَنْ يَشَاءُوا أَنْ يَتَقَرَّبُوا بِالْإِنْفَاقِ فِي الْجِهَادِ وَغَيْرِهِ، فَيَتَّخِذُوا بِهِ سَبِيلًا إِلَى رَحْمَةِ رَبِّهِمْ وَنَيْلِ ثَوَابِهِ وَثَانِيهَا: قَالَ الْقَاضِي:
{ إِلَّا مَنْ شاءَ } “dileyen kimse müstesna” buyruğuna gelince; bu hususta birbirine yakın vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Tebliğ ve davet karşılığında onlardan hiçbir ücret istemez; ancak cihatta ve diğer [hayırlarda] infak ederek yakınlaşmayı dileyenler müstesnadır; böylece bununla Rablerinin rahmetine ve sevabına ulaşmaya bir yol tutmuş olurlar. İkincisi: Kādî şöyle demiştir:
مَعْنَاهُ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا لِنَفْسِي وَأَسْأَلُكُمْ أَنْ تَطْلُبُوا الْأَجْرَ لِأَنْفُسِكُمْ بِاتِّخَاذِ السَّبِيلِ إِلَى رَبِّكُمْ وَثَالِثُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مِثَالُ قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شاءَ وَالْمُرَادُ إِلَّا فِعْلَ مَنْ شَاءَ، وَاسْتِثْنَاؤُهُ عَنِ الْأَجْرِ قَوْلُ ذِي شَفَقَةٍ عَلَيْكَ قَدْ سَعَى لَكَ فِي تَحْصِيلِ مَالٍ مَا أَطْلُبُ مِنْكَ ثَوَابًا عَلَى مَا سَعَيْتُ، إِلَّا أَنْ تَحْفَظَ هَذَا الْمَالَ وَلَا تُضَيِّعَهُ، فَلَيْسَ حِفْظُكَ الْمَالَ لِنَفْسِكِ مِنْ جِنْسِ الثَّوَابِ، وَلَكِنْ صَوَّرَهُ هُوَ بِصُورَةِ الثَّوَابِ وَسَمَّاهُ بِاسْمِهِ فَأَفَادَ فَائِدَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا قَلْعُ شُبْهَةِ الطَّمَعِ فِي الثَّوَابِ مِنْ أَصْلِهِ كَأَنَّهُ يَقُولُ لَكَ إِنْ كَانَ حِفْظُكَ لِمَالِكَ ثَوَابًا، فَإِنِّي أَطْلُبُ الثَّوَابَ، وَالثَّانِيَةُ إِظْهَارُ الشَّفَقَةِ الْبَالِغَةِ، وَأَنَّ حِفْظَكَ لِمَالِكَ يَجْرِي مَجْرَى الثَّوَابِ الْعَظِيمِ الَّذِي تُوصِلُهُ إِلَيَّ، وَمَعْنَى اتِّخَاذِهِمْ إِلَى اللَّه سَبِيلًا، تَقَرُّبُهُمْ إِلَيْهِ وَطَلَبُهُمْ عِنْدَهُ الزُّلْفَى بِالْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ التَّقَرُّبُ بِالصَّدَقَةِ وَالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّه.
Bunun anlamı: "Bunun karşılığında kendi adıma sizden bir ücret istemiyorum; fakat Rabbinize bir yol tutarak kendiniz için sevap talep etmenizi istiyorum" demektir. Üçüncüsü: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { إِلَّا مَنْ شاءَ } sözünün misali -ki maksat "dileyen kimsenin fiili müstesna" demektir- ve bunun ücretten istisna edilmesi; senin için bir mal elde etmeye çabalayan şefkatli bir kimsenin sana: "Bu çabama karşılık senden hiçbir mükâfat/ücret istemiyorum; ancak bu malı koruman ve onu zayi etmemen müstesna" demesine benzer. Senin malı kendin için koruman bir mükâfat türünden değildir; fakat o bunu bir mükâfat suretinde tasvir etmiş ve bu isimle adlandırmıştır. Bu da iki fayda sağlamıştır: Birincisi: Mükâfat beklentisi şüphesini kökünden söküp atmıştır; sanki sana: "Eğer malını koruman bir mükâfat ise, ben işte bu mükâfatı istiyorum" demektedir. İkincisi: Son derece şefkatli olduğunu ve senin malını korumanın bana ulaştıracağın büyük bir mükâfat yerine geçtiğini göstermektir. Onların Allah'a bir yol tutmalarının anlamı; O'na yaklaşmaları, iman ve itaatle O'nun katında yakınlık aramalarıdır. Maksadın sadaka vermek ve Allah yolunda infak etmek suretiyle yakınlaşmak olduğu da söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْكُفَّارَ مُتَظَاهِرُونَ عَلَى إِيذَائِهِ، فَأَمَرَهُ بِأَنْ لَا يَطْلُبَ مِنْهُمْ أَجْرًا الْبَتَّةَ، أَمَرَهُ بِأَنْ يَتَوَكَّلَ عَلَيْهِ فِي دَفْعِ جَمِيعِ الْمَضَارِّ، وَفِي جَلْبِ جَمِيعِ الْمَنَافِعِ، وَإِنَّمَا قَالَ: عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ لِأَنَّ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى الحي الذي يموت، فإذا مات المتوكل
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } “Ölümsüz olan o Diri'ye tevekkül et” buyruğuna gelince; bunun anlamı şudur: [Allah] Sübhânehu ve Teâlâ, kâfirlerin O'na eziyet etmekte birbirlerine arka çıktıklarını beyan edip onlardan kesinlikle hiçbir ücret istememesini emredince, bütün zararları savmada ve bütün faydaları celbetmede yalnızca Kendisine tevekkül etmesini emretmiştir. { عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } “Ölümsüz olan o Diri'ye” buyurmasının sebebi ise şudur: Çünkü ölecek olan bir diriye tevekkül eden kimsenin durumunda, şayet kendisine tevekkül edilen kişi ölürse
عَلَيْهِ صَارَ الْمُتَوَكِّلُ ضَائِعًا، أَمَّا هُوَ ﷾ فَإِنَّهُ حَيٌّ لَا يَمُوتُ فَلَا يَضِيعُ الْمُتَوَكِّلُ عَلَيْهِ الْبَتَّةَ.
tevekkül eden zayi olup ortada kalır. O [Allah] azze ve celle ise asla ölmeyen bir diridir; dolayısıyla O'na tevekkül eden asla zayi olmaz.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى نَفْسِ التَّسْبِيحِ بِالْقَوْلِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الصَّلَاةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى التَّنْزِيهِ للَّه تَعَالَى عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ فِي تَوْحِيدِهِ وَعَدْلِهِ وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ ثم قال: وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً وَهَذِهِ كَلِمَةٌ يُرَادُ بِهَا الْمُبَالَغَةُ يُقَالُ: كَفَى بِالْعِلْمِ جَمَالًا، وَكَفَى بِالْأَدَبِ مَالًا وَهُوَ بِمَعْنَى حَسْبُكَ، أَيْ لَا تَحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى غَيْرِهِ لِأَنَّهُ خَبِيرٌ بِأَحْوَالِهِمْ قَادِرٌ عَلَى مُكَافَأَتِهِمْ وَذَلِكَ وَعِيدٌ شَدِيدٌ، كَأَنَّهُ قَالَ إِنْ أَقْدَمْتُمْ عَلَى مُخَالَفَةِ أَمْرِهِ كَفَاكُمْ عِلْمُهُ فِي مُجَازَاتِكُمْ بما تستحقون من العقوبة.
{ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ } “ve O'nu hamd ile tesbih et” buyruğuna gelince; bazıları bunu bizzat dille tesbih etmeye, bazıları namaza, bazıları da Allah Teâlâ'yı tevhidinde ve adaletinde O'na layık olmayan şeylerden tenzih etmeye hamletmiştir ki zahir olan da budur. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً } “Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter.” Bu, mübalağa kastedilen bir ifadedir. Nitekim: «Kefâ bi'l-ilmi cemâlen» (Güzellik olarak ilim yeter), «Kefâ bi'l-edebi mâlen» (Mal olarak edep yeter) denilir. Bu, "sana yeter" anlamındadır; yani O'nunla birlikte başkasına muhtaç olmazsın. Çünkü O onların hallerinden haberdardır ve onları cezalandırmaya kādirdir. Bu ise şiddetli bir tehdittir; sanki şöyle demiştir: Şayet O'nun emrine muhalefet etmeye cüret ederseniz, hak ettiğiniz ceza ile sizi cezalandırmada O'nun bilmesi size yeter.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Furkân Suresi (25), 59-60. Ayetler]
الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠)
{ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً (٥٩) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً (٦٠) } “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Rahmân'dır. O halde bunu bir bilene sor! Onlara: 'Rahmân'a secde edin' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' derler ve bu onların nefretini artırır.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً] اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَمَرَ الرَّسُولَ بِأَنْ يَتَوَكَّلَ عَلَيْهِ وَصَفَ نَفْسَهُ بِأُمُورٍ: أَوَّلُهَا: بِأَنَّهُ حَيٌّ لَا يَمُوتُ وَهُوَ قَوْلُهُ:
[Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Rahmân'dır. O halde bunu bir bilene sor!” Buyruğu Hakkında] Bil ki Sübhânehu [olan Allah], Resûl'e kendisine tevekkül etmesini emrettiğinde Zatını birtakım hususlarla nitelemiştir: Birincisi: Asla ölmeyen bir diri olmasıdır; bu da O'nun şu buyruğudur:
وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ [الْفُرْقَانِ: ٥٨] وَثَانِيهَا: أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً [الْفُرْقَانِ: ٥٨] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَقَوْلُهُ: الَّذِي خَلَقَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ لِأَنَّهُ سبحانه لما كان هو الخالق للسموات وَالْأَرَضِينَ وَلِكُلِّ مَا بَيْنَهُمَا ثَبَتَ أَنَّهُ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى جَمِيعِ وُجُوهِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، وَأَنَّ النِّعَمَ كُلَّهَا مِنْ جِهَتِهِ فَحِينَئِذٍ لَا يَجُوزُ التَّوَكُّلُ إِلَّا عَلَيْهِ. وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } “Asla ölmeyen ebedî hayat sahibine tevekkül et” [Furkân 58]. İkincisi: Bilinen her şeyi bilmesidir; bu da O'nun şu buyruğudur: { وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِيراً } “Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter” [Furkân 58]. Üçüncüsü: Mümkün olan her şeye güç yetirmesidir; { الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Gökleri ve yeri yaratan” buyruğundan maksat da budur. Dolayısıyla { الَّذِي خَلَقَ } ifadesi { الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ } ifadesine bağlıdır. Çünkü O Sübhânehu göklerin, yerlerin ve ikisi arasındakilerin yaratıcısı olunca, her türlü menfaati celbetmeye ve zararları defetmeye kādir olanın O olduğu ve bütün nimetlerin O'nun katından geldiği sabit olmuştur. Dolayısıyla bu durumda O'ndan başkasına tevekkül etmek caiz olmaz. Ayette birtakım sorular bulunmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْأَيَّامُ عِبَارَةٌ عَنْ حَرَكَاتِ الشَّمْسِ في السموات فقبل السموات لَا أَيَّامَ، فَكَيْفَ قَالَ اللَّه خَلَقَهَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ؟ الْجَوَابُ: يَعْنِي فِي مُدَّةٍ مِقْدَارُهَا هَذِهِ الْمُدَّةُ لَا يُقَالُ الشَّيْءُ الَّذِي يَتَقَدَّرُ بِمِقْدَارٍ مَحْدُودٍ وَيَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ وَالتَّجْزِئَةَ لَا يَكُونُ عَدَمًا مَحْضًا، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا فَيَلْزَمُ مِنْ وُجُودِهِ وُجُودُ مُدَّةٍ قَبْلَ وُجُودِ الْعَالَمِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي قِدَمَ الزَّمَانِ، لِأَنَّا نَقُولُ هَذَا/ مُعَارَضٌ بِنَفْسِ الزَّمَانِ، لِأَنَّ الْمُدَّةَ الْمُتَوَهَّمَةَ الْمُحْتَمَلَةَ لِعَشَرَةِ أَيَّامٍ لَا تَحْتَمِلُ خَمْسَةَ أَيَّامٍ، وَالْمُدَّةُ الْمُتَوَهَّمَةُ الَّتِي تَحْتَمِلُ خَمْسَةَ أَيَّامٍ لَا تَحْتَمِلُ عَشَرَةَ أَيَّامٍ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ لِلْمُدَّةِ مُدَّةٌ أُخْرَى، فَلَمَّا لَمْ يَلْزَمْ هَذَا لَمْ يَلْزَمْ مَا قُلْتُمُوهُ وَعَلَى هَذَا نَقُولُ لَعَلَّ اللَّه سُبْحَانَهُ خَلَقَ الْمُدَّةَ أَوَّلًا ثم السموات وَالْأَرْضَ فِيهَا بِمِقْدَارِ سِتَّةِ أَيَّامٍ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ وَكُلُّ يَوْمٍ أَلْفُ سَنَةٍ وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ التَّعْرِيفَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِأَمْرٍ مَعْلُومٍ لَا بِأَمْرٍ مَجْهُولٍ.
Birinci Soru: Günler, göklerdeki güneşin hareketlerinden ibarettir; göklerden önce ise günler yoktu. O halde Allah onları altı günde yarattığını nasıl söylemiştir? Cevap: Yani miktarı bu süre kadar olan bir müddet içinde [yarattı] demektir. "Belirli bir miktar ile takdir edilen, artmayı, eksilmeyi ve bölünmeyi kabul eden bir şey sırf yokluk (adem-i mahz) olamaz, bilakis mutlaka mevcut olması gerekir; dolayısıyla onun varlığından âlemin varlığından önce bir sürenin varlığı lazım gelir ve bu da zamanın kıdemini gerektirir" denilemez. Çünkü biz deriz ki: Bu durum bizzat zamanın kendisiyle nakzedilir. Zira on güne ihtimali olan varsayımsal bir süre beş güne ihtimal taşımaz; beş güne ihtimali olan varsayımsal bir süre de on güne ihtimal taşımaz. Dolayısıyla süre için başka bir sürenin olması lazım gelir. Bu lazım gelmediğine göre sizin söylediğiniz de lazım gelmez. Buna binaen deriz ki: Muhtemelen Allah Sübhânehu önce süreyi yarattı, sonra da onun içinde gökleri ve yeri altı gün miktarında yarattı. İnsanlardan bazıları: "Ahiret günlerinden altı günde [yarattı] ve her bir gün bin yıldır" demişlerdir. Ancak bu uzaktır; zira tanıtmanın meçhul bir şeyle değil, malum bir şeyle olması gerekir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ قَدَّرَ الْخَلْقَ وَالْإِيجَادَ بِهَذَا التَّقْدِيرِ؟ الْجَوَابُ: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَالْمَشِيئَةُ وَالْقُدْرَةُ كَافِيَةٌ فِي التَّخْصِيصِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ بَلْ لَا بُدَّ مِنْ دَاعِي حِكْمَةٍ وَهُوَ أَنَّ تَخْصِيصَ خَلْقِ الْعَالَمِ بِهَذَا الْمِقْدَارِ أَصْلَحُ لِلْمُكَلَّفِينَ وَهَذَا بَعِيدٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ حُصُولَ تِلْكَ الْحِكْمَةِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ أَوْ جَائِزًا فَإِنْ كَانَ وَاجِبًا وَجَبَ أَنْ لَا يَتَغَيَّرَ فَيَكُونُ حَاصِلًا فِي كُلِّ الْأَزْمِنَةِ، فَلَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِتَخْصِيصِ زَمَانٍ مُعَيَّنٍ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا افْتَقَرَ حُصُولُ تِلْكَ الْحِكْمَةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى مُخَصِّصٍ آخَرَ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَالثَّانِي: أَنَّ التَّفَاوُتَ بَيْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِمَّا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ خَاطِرُ الْمُكَلَّفِ وَعَقْلُهُ، فَحُصُولُ ذَلِكَ التَّفَاوُتِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مَشْعُورًا بِهِ كَيْفَ يَقْدَحُ فِي حصول المصالح.
İkinci Soru: Yaratmayı ve var etmeyi neden bu miktarla takdir etmiştir? Cevap: Bizim görüşümüze göre tahsis konusunda meşîet (irade) ve kudret yeterlidir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Bilakis bir hikmet gerekçesi lazımdır; o da âlemin yaratılışının bu miktara tahsis edilmesinin mükellefler için daha uygun (aslah) olmasıdır. Bu iki yönden uzaktır: Birincisi: Bu hikmetin hâsıl olması ya zatı gereği vaciptir ya da caizdir. Eğer vacip ise değişmemesi gerekir ve bütün zamanlarda hâsıl olur; dolayısıyla belirli bir zamanın tahsis edilmesine sebep olmaya elverişli olmaz. Şayet caiz ise, bu hikmetin o vakitte hâsıl olması başka bir tahsis ediciye muhtaç olur ve teselsül gerekir. İkincisi: Her biri arasındaki fark mükellefin aklının ve fikrinin ulaşamayacağı bir şeydir. Dolayısıyla bu fark hissedilmediğine göre maslahatların gerçekleşmesine nasıl halel getirebilir?
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ سَوَاءً كَانَ عَلَى قَوْلِنَا أَوْ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ أَنْ يَقْطَعَ الطَّمَعَ عَنْ أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَسْئِلَةِ، فَإِنَّهُ بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ. مِنْ ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ بِتِسْعَةَ عَشَرَ وَحَمَلَةِ الْعَرْشِ بِالثَّمَانِيَةِ وَشُهُورِ السَّنَةِ بِاثْنَيْ عَشَرَ والسموات بالسبع وَكَذَا الْأَرْضِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي عَدَدِ الصَّلَوَاتِ وَمَقَادِيرِ النُّصُبِ فِي الزَّكَوَاتِ وَكَذَا مَقَادِيرُ الْحُدُودِ وَالْكَفَّارَاتِ فَالْإِقْرَارُ بِأَنَّ كُلَّ مَا قَالَهُ اللَّه تَعَالَى حَقٌّ هُوَ الدِّينُ، وَتَرْكُ الْبَحْثِ عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ هُوَ الْوَاجِبُ وَقَدْ نَصَّ عَلَيْهِ تَعَالَى فِي قَوْلُهُ: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ، وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا ثم قَالَ: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ أَيْضًا فِي أنه لم لَمْ يَخْلُقْهَا فِي لَحْظَةٍ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ؟ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ إِنَّمَا خَلَقَهَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَخْلُقَهَا فِي لَحْظَةٍ تَعْلِيمًا لِخَلْقِهِ الرِّفْقَ والتثبت، قيل ثم خَلْقُهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَجَعَلَهَا اللَّه تَعَالَى عِيدًا لِلْمُسْلِمِينَ.
Bil ki ister bizim görüşümüzde olsun ister Mu'tezile'nin görüşünde olsun, mükellefe gereken şey bu tür sorulardan ümidini kesmesidir; zira bu, sahili olmayan bir denizdir. Cehennem ehli olan görevli meleklerin sayısının on dokuz, Arş'ı taşıyanların sekiz, yılın aylarının on iki, göklerin ve aynı şekilde yerin yedi olarak takdir edilmesi bu kabildendir. Namazların sayısı, zekâtlardaki nisap miktarları, had cezaları ve kefaretlerin miktarları hakkındaki söz de böyledir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın buyurduğu her şeyin hak olduğunu ikrar etmek dinin ta kendisidir; bu tür şeyleri araştırmayı terk etmek ise vacip olandır. Nitekim Allah Teâlâ şu buyruğunda buna açıkça işaret etmiştir: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ، وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Biz cehennemin görevlilerini yalnızca meleklerden yaptık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey kılmadık ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın, inananların imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin; kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirler de: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler”; sonra da: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” [Müddessir 31] buyurmuştur. O'nun buna gücü yettiği halde onları niçin bir anda yaratmadığı sorusunun cevabı da budur. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre O, bir anda yaratmaya gücü yettiği halde mahlûkatına teenni ve ihtiyatı/ağırbaşlılığı öğretmek için onları altı günde yaratmıştır. Denildi ki: Onların yaratılışı cuma günü tamamlandı ve Allah Teâlâ o günü Müslümanlar için bayram kıldı.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ؟ وَلَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الِاسْتِيلَاءِ وَالْقُدْرَةِ، لِأَنَّ الِاسْتِيلَاءَ وَالْقُدْرَةَ فِي أَوْصَافِ اللَّه لَمْ تَزَلْ وَلَا يَصِحُّ دُخُولُ (ثُمَّ) فِيهِ وَالْجَوَابُ: الِاسْتِقْرَارُ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي التَّغَيُّرَ الَّذِي هُوَ دَلِيلُ الْحُدُوثِ، وَيَقْتَضِي التَّرْكِيبَ وَالْبَعْضِيَّةَ وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى اللَّه مُحَالٌ بَلِ الْمُرَادُ ثُمَّ خَلَقَ الْعَرْشَ وَرَفَعَهُ وَهُوَ مُسْتَوْلٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] فَإِنَّ الْمُرَادَ حَتَّى يُجَاهِدَ الْمُجَاهِدُونَ وَنَحْنُ بِهِمْ عَالِمُونَ، فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَلْزَمُ أَنْ يكون خلق العرش بعد خلق السموات وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ [هُودٍ: ٧] قُلْنَا: كَلِمَةُ (ثُمَّ) / مَا دَخَلَتْ عَلَى خَلْقِ الْعَرْشِ، بَلْ عَلَى رَفْعِهِ عَلَى السموات.
Üçüncü Soru: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “sonra Arş'a istiva etti” buyruğunun anlamı nedir? Bunu istila (hâkimiyet) ve kudrete hamletmek caiz değildir; çünkü istila ve kudret Allah'ın ezeli ve ebedi sıfatlarındandır ve buna "sümme" (sonra) edatının dâhil olması sahih olmaz. Cevap: Karar kılmak (mekân tutmak) caiz değildir; zira bu, sonradan olmanın (hudûs) delili olan değişmeyi gerektirir; terkip ve cüzlerden oluşmayı iktiza eder ki bunların hepsi Allah hakkında muhaldir. Bilakis maksat şudur: O hâkim iken sonra Arş'ı yarattı ve onu yükseltti. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ } “Biz bilinceye kadar sizi mutlaka sınayacağız” [Muhammed 31] buyruğu gibidir; zira maksat: "Biz onları biliyor olduğumuz halde mücahitler cihat edinceye kadar" demektir. Şayet: "Bu tefsire göre Arş'ın yaratılışının göklerin yaratılışından sonra olması gerekir; oysa Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ } 'Arş'ı su üzerinde idi' [Hûd 7] buyruğu sebebiyle durum böyle değildir" denilirse; biz deriz ki: "Sümme" (sonra) kelimesi Arş'ın yaratılışına değil, onun göklerin üzerine yükseltilmesine dâhil olmuştur.
السؤال الرابع: كيف إعراب قوله: الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً؟ الجواب: الَّذِي خَلَقَ مبتدأ والرَّحْمنُ خبره، أو هو صفة للحي، أو الرحمن خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَلِهَذَا أَجَازَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ أَنْ يَكُونَ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ عَلَى الْعَرْشِ ثُمَّ يَبْتَدِئُ بِالرَّحْمَنِ أَيْ هُوَ الرَّحْمَنُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي السُّجُودُ وَالتَّعْظِيمُ إِلَّا لَهُ، وَيَجُوزُ أن يكون الرحمن مبتدأ وخبره قوله: فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً.
Dördüncü Soru: { الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } buyruğunun irabı nasıldır? Cevap: { الَّذِي خَلَقَ } mübteda (özne), { الرَّحْمنُ } ise onun haberidir (yüklemidir); yahut o, "el-Hayy" kelimesinin sıfatıdır; yahut er-Rahmân, mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bundan dolayı ez-Zeccâc ve başkaları { عَلَى الْعَرْشِ } sözünde vakıf yapmayı (durmayı), sonra da: "O, kendisinden başkasına secde ve tazim layık olmayan Rahmân'dır" anlamında er-Rahmân ile başlamayı caiz görmüşlerdir. er-Rahmân kelimesinin mübteda, haberinin ise { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } buyruğu olması da caizdir.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً؟ الْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ مَعْنَاهُ فَاسْأَلْ خَبِيرًا بِهِ وَقَوْلُهُ: بِهِ يَعُودُ إِلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ خَلْقِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَالِاسْتِوَاءِ عَلَى الْعَرْشِ وَالْبَاءُ مِنْ صِلَةِ الْخَبِيرِ وَذَلِكَ الْخَبِيرُ هُوَ اللَّه ﷿ لِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِي الْعَقْلِ عَلَى كيفية خلق اللَّه السموات وَالْأَرْضَ فَلَا يَعْلَمُهَا أَحَدٌ إِلَّا اللَّه تَعَالَى وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ذَلِكَ الْخَبِيرَ هُوَ جبريل ﵇ وإنما قدم لرؤوس الْآيِ وَحُسْنِ النَّظْمِ وَثَانِيهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ: بِهِ مَعْنَاهُ عَنْهُ وَالْمَعْنَى فَاسْأَلْ عَنْهُ خَبِيرًا، وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:
Beşinci Soru: { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } “O halde bunu bir bilene sor” buyruğunun anlamı nedir? Cevap: Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: el-Kelbî şöyle demiştir: Bunun anlamı "Bunu hakkıyla bilen birine sor" demektir. { بِهِ } “bunu” ifadesi zikrettiğimiz göklerin ve yerin yaratılmasına ve Arş'a istiva edilmesine racidir. Bâ harf-i ceri "habîr" kelimesinin sılasıdır (bağlantısıdır). O habîr (hakkıyla bilen) ise Allah azze ve celle'dir. Çünkü Allah'ın gökleri ve yeri nasıl yarattığına dair akılda hiçbir delil yoktur; dolayısıyla bunu Allah Teâlâ'dan başka kimse bilemez. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o habîr Cebrâil aleyhisselâm'dır. Ayet sonlarının uyumu (fâsıla) ve nazmın güzelliği için öne alınmıştır. İkincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: { بِهِ } ifadesinin anlamı "anhü" (ondan/onu) demektir. Anlam ise: "O'nu bir bilene sor" şeklindedir. Bu, el-Ahfeş'in de görüşüdür. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ [الْمَعَارِجِ: ١] وَقَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدَةَ:
{ سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ } “Bir isteyen, gerçekleşecek olan azabı istedi/sordu” [Meâric 1]. Alkame b. Abede de şöyle demiştir:
فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... بَصِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ
"Eğer bana kadınları soracak olursanız, şüphesiz ben kadınların dertlerini iyi bilen bir tabibim."
وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ صِلَةٌ وَالْمَعْنَى فَسَلْهُ خَبِيرًا، وَخَبِيرًا نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ بِهِ يَجْرِي مَجْرَى الْقَسَمِ كَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ [النساء: ١] .
Üçüncüsü: İbn Cerîr şöyle demiştir: { بِهِ } buyruğundaki bâ harfi sıladır (zâittir); anlamı ise: "O'na her şeyden haberdar olarak sor" şeklindedir; habîren kelimesi hâl olarak mansubdur. Dördüncüsü: { بِهِ } buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ } “Kendisi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan korkun” [Nisâ 1] buyruğunda olduğu gibi yemin makamındadır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ فَهُوَ خَبَرٌ عَنْ قَوْمٍ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ.
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş?' derler” buyruğuna gelince; bu, bu sözü söyleyen bir kavimden haber vermektedir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ جَهِلُوا اللَّه تَعَالَى، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ وَإِنْ عَرَفُوهُ لَكِنَّهُمْ جَحَدُوهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ وَإِنِ اعْتَرَفُوا بِهِ لَكِنَّهُمْ جَهِلُوا أَنَّ هَذَا الِاسْمَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْأَخِيرِ قَالُوا الرَّحْمَنُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه مَذْكُورٌ فِي الْكُتُبِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَالْعَرَبُ مَا عَرَفُوهُ
Onların Allah Teâlâ'yı bilmemeleri muhtemel olduğu gibi, O'nu bildikleri halde inkâr etmiş olmaları da muhtemeldir. O'nu kabul ettikleri halde bu ismin Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri olduğunu bilmemeleri de muhtemeldir. Müfessirlerin çoğu bu son görüştedir. Onlar şöyle demişlerdir: er-Rahmân, Allah'ın önceki kitaplarda zikredilen isimlerinden biridir; Araplar ise bunu bilmiyorlardı.
قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ إِنَّ الَّذِي يَقُولُهُ مُحَمَّدٌ شِعْرٌ، فَقَالَ ﵇ الشِّعْرُ غَيْرُ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا كَلَامُ الرَّحْمَنِ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ بَخٍ بَخٍ لَعَمْرِي واللَّه إِنَّهُ لَكَلَامُ الرَّحْمَنِ الَّذِي بِالْيَمَامَةِ هُوَ يُعَلِّمُكَ فَقَالَ ﵇: «الرَّحْمَنُ الَّذِي هُوَ إِلَهُ السَّمَاءِ وَمِنْ عِنْدِهِ يَأْتِينِي الْوَحْيُ» فَقَالَ يَا آلَ غَالِبٍ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ مُحَمَّدٍ يَزْعُمُ أَنَّ اللَّه وَاحِدٌ، وَهُوَ يَقُولُ اللَّه يُعَلِّمُنِي وَالرَّحْمَنُ، أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُمَا إِلَهَانِ ثم قال رَبُّكُمُ اللَّه الَّذِي خَلَقَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ، أَمَّا الرَّحْمَنُ فَهُوَ مُسَيْلِمَةُ.
Mukâtil şöyle demiştir: Ebû Cehil: "Muhammed'in söylediği şiirdir" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: "Şiir bundan başkadır; bu ancak Rahmân'ın kelâmıdır" buyurdu. Ebû Cehil dedi ki: "Vay canına, ömrüme yemin olsun ki bu, Yemâme'deki Rahmân'ın kelâmıdır; sana o öğretiyor!" Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: "Rahmân, göğün ilahı olan ve vahyin katından bana geldiği Zat'tır" buyurdu. [Ebû Cehil] şöyle dedi: "Ey Gâliboğulları! Allah'ın bir olduğunu iddia edip sonra da 'Bana Allah öğretiyor ve Rahmân [öğretiyor]' diyerek iki ilah olduklarını bildiğiniz halde Muhammed'e karşı kim benim yanımda yer alacak/hakkımı alacak?" Sonra da: "Sizin Rabbiniz bu şeyleri yaratan Allah'tır; Rahmân'a gelince o Müseylime'dir" dedi.
قَالَ الْقَاضِي وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ إِنْكَارُهُمْ للَّه لَا لِلِاسْمِ، لِأَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ عَرَبِيَّةٌ، وَهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّهَا تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي الْإِنْعَامِ، ثُمَّ إِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ للَّه كَانَ قَوْلُهُمْ: وَمَا الرَّحْمنُ سُؤَالَ طَالِبٍ عَنِ الْحَقِيقَةِ، وَهُوَ يَجْرِي مَجْرَى قَوْلِ فِرْعَوْنَ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٣] وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُقِرِّينَ باللَّه لَكِنَّهُمْ جَهِلُوا كَوْنَهُ تَعَالَى مُسَمًّى بِهَذَا الِاسْمِ كَانَ قَوْلُهُمْ وَمَا الرَّحْمنُ سُؤَالًا عَنِ الِاسْمِ.
Kādî şöyle demiştir: En uygun olanı, onların inkârının isme değil bizzat Allah'a yönelik olmasıdır; çünkü bu kelime Arapçadır ve onlar bu kelimenin nimeti bolca vermede mübalağa ifade ettiğini biliyorlardı. Sonra şayet onların Allah'ı inkâr edenler olduğunu söylersek, onların { وَمَا الرَّحْمنُ } “Rahmân da neymiş?” sözü hakikati araştıran kimsenin sorusu olur ve Firavun'un: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” [Şuarâ 23] sözü mesabesinde olur. Şayet onların Allah'ı ikrar eden fakat O Teâlâ'nın bu isimle isimlendirildiğini bilmeyen kimseler olduğunu söylersek, onların { وَمَا الرَّحْمنُ } sözü isim hakkında bir soru olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا فَالْمَعْنَى لِلَّذِي تَأْمُرُنَا بِسُجُودِهِ عَلَى قَوْلِهِ أَمَرْتُكَ بِالْخَيْرِ، أَوْ لِأَمْرِكَ/ لَنَا، وَقُرِئَ يَأْمُرُنَا بِالْيَاءِ كَأَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ لِبَعْضٍ أَنَسْجُدُ لِمَا يَأْمُرُنَا مُحَمَّدٌ أَوْ يَأْمُرُنَا الْمُسَمَّى بِالرَّحْمَنِ وَلَا نَعْرِفُ مَا هُوَ، وَزَادَهُمْ أَمْرُهُ نُفُورًا، وَمِنْ حَقِّهِ أَنْ يَكُونَ بَاعِثًا عَلَى الْفِعْلِ وَالْقَبُولِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: فَسَجَدَ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَعُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ وَعَمْرُو بْنُ عَنْبَسَةَ، وَلَمَّا رَآهُمُ الْمُشْرِكُونَ يَسْجُدُونَ تَبَاعَدُوا فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ مُسْتَهْزِئِينَ. فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قوله: وَزادَهُمْ نُفُوراً أي فزادهم سجودهم نفورا.
{ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا } “Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?” buyruğuna gelince; mana, "Sana iyiliği emrettim" sözünde olduğu gibi "secde etmemizi emrettiğin şeye mi [secde edeceğiz]?" yahut "bize olan emrine mi [secde edeceğiz]?" demektir. [Bu kelime] "ye'murunâ" şeklinde ye ile de okunmuştur; sanki birbirlerine: "Muhammed'in bize emrettiği şeye yahut ne olduğunu bilmediğimiz Rahmân diye adlandırılanın bize emrettiği şeye mi secde edeceğiz?" demişlerdir. O'nun emri onların nefretini artırmıştır; halbuki onun hakkı, fiile ve kabule sevk edici olmasıydı. Dahhâk şöyle demiştir: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Osman b. Maz'ûn ve Amr b. Abese secde ettiler. Müşrikler onları secde ederken görünce alay ederek mescidin bir tarafına çekilip uzaklaştılar. İşte: { وَزادَهُمْ نُفُوراً } “ve bu onların nefretini artırır” buyruğundan maksat budur; yani secdeleri onların nefretini artırmıştır.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦١ الى ٦٢]
[Furkân Suresi (25), 61-62. Ayetler]
تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢)
{ تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَجَعَلَ فِيها سِراجاً وَقَمَراً مُنِيراً (٦١) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً (٦٢) } “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil ve aydınlatıcı bir ay kılan [Allah] ne yücedir! Düşünüp ibret almak veya şükretmek isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur.”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ مَزِيدَ النَّفْرَةِ عَنِ السُّجُودِ ذَكَرَ مَا لَوْ تَفَكَّرُوا فِيهِ لَعَرَفُوا وُجُوبَ السُّجُودِ وَالْعِبَادَةِ لِلرَّحْمَنِ فَقَالَ: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً أَمَّا تَبَارَكَ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهِ، وَأَمَّا الْبُرُوجُ فَهِيَ مَنَازِلُ السَّيَّارَاتِ وَهِيَ مَشْهُورَةٌ سُمِّيَتْ بِالْبُرُوجِ الَّتِي هِيَ الْقُصُورُ الْعَالِيَةُ لِأَنَّهَا لِهَذِهِ الْكَوَاكِبِ كَالْمَنَازِلِ لِسُكَّانِهَا، وَاشْتِقَاقُ الْبُرُوجِ مِنَ التَّبَرُّجِ لِظُهُورِهِ، وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ الْبُرُوجَ هِيَ الْكَوَاكِبُ الْعِظَامُ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَ فِيها أَيْ فِي الْبُرُوجِ فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ فِيها رَاجِعًا إِلَى السَّمَاءِ دُونَ الْبُرُوجِ؟ قُلْنَا لِأَنَّ الْبُرُوجَ أَقْرَبُ فَعَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهَا أَوْلَى. وَالسِّرَاجُ الشَّمْسُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bil ki O Sübhânehu, kâfirlerin secdeden büsbütün uzaklaştıklarını nakledince, üzerinde düşündükleri takdirde Rahmân'a secde ve ibadetin vacip olduğunu anlayacakları şeyleri zikrederek şöyle buyurmuştur: { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar var eden [Allah] ne yücedir!” "Tebâreke" kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti. Burçlara gelince; bunlar seyyarelerin (gezegenlerin/yıldızların) meşhur menzilleridir. Yüksek köşkler anlamına gelen burçlar olarak adlandırılmıştır; çünkü bunlar sakinleri için konaklar ne ise bu yıldızlar için de o durumdadır. Burûc kelimesi, açıkta ve görünür olması sebebiyle teberrüc kökünden türemiştir. Bu hususta İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen diğer bir görüşe göre burçlar büyük yıldızlardır. Birinci görüş daha evladır; çünkü Allah Teâlâ: { وَجَعَلَ فِيها } yani burçlarda [kıldı] buyurmuştur. Şayet: " { فِيها } buyruğunun burçlara değil de semaya raci olması niçin caiz olmasın?" denilirse, biz deriz ki: Çünkü burçlar daha yakındır, dolayısıyla zamirin ona dönmesi daha uygundur. Sirâc (kandil) güneştir; nitekim Allah Teâlâ:
وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً [نُوحٍ: ١٦] وَقُرِئَ سُرُجًا وَهِيَ الشَّمْسُ وَالْكَوَاكِبُ الْكِبَارُ فِيهَا وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ وَقَمَراً مُنِيراً وَهِيَ جمع ليلة قمراء كأنه قيل وذا قمرا منيرا، لِأَنَّ اللَّيَالِيَ تَكُونُ قَمْرَاءَ بِالْقَمَرِ فَأَضَافَهُ إِلَيْهَا، وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ الْقُمْرُ بِمَعْنَى الْقَمَرِ كَالرَّشَدِ وَالرُّشْدِ وَالْعَرَبِ وَالْعُرْبِ. وَأَمَّا الْخِلْفَةُ فَفِيهَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ:
{ وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } “Güneşi de bir kandil yaptı” [Nûh 16] buyurmuştur. [Bu kelime] "sürücen" şeklinde de okunmuştur ki bunlar güneş ve oradaki büyük yıldızlardır. Hasan ve el-A'meş ise { وَقَمَراً مُنِيراً } buyruğunu okumuştur; bu "leyletün kamrâ" (mehtaplı gece) ifadesinin çoğuludur, sanki "ve zâ kamaran münîrâ" denilmiş gibidir; çünkü geceler ay ile mehtaplı olur ve bu sebeple ona izafe etmiştir. "el-Kumr" kelimesinin, reşed-rüşd ve arab-urb gibi "kamer" (ay) anlamında olması da uzak bir ihtimal değildir. "Hılfe"ye gelince; bu hususta iki görüş vardır: Birincisi:
أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ الشَّيْئَيْنِ بِحَيْثُ أَحَدُهُمَا يَخْلُفُ الْآخَرَ وَيَأْتِي خَلْفَهُ، يُقَالُ بِفُلَانٍ خِلْفَةٌ وَاخْتِلَافٌ، إِذَا اخْتَلَفَ كَثِيرًا إِلَى مُتَبَرَّزِهِ، وَالْمَعْنَى جَعَلَهُمَا ذَوَيْ خِلْفَةٍ أَيْ ذَوَيْ عُقْبَةٍ يَعْقُبُ هَذَا ذَاكَ وَذَاكَ هَذَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّه
İki şeyden her birinin diğerinin yerini alması ve onun peşinden gelmesi durumundan ibarettir. Sık sık helaya giden kimse için "bi-fülânin hılfetün ve'htilâfun" denilir. Mana şudur: İkisini birbiri ardınca gelen, yani biri diğerini, diğeri de ötekini takip eden bir nöbetleşme kılmıştır. İbn Abbâs radıyallâhu
عَنْهُمَا جَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَخْلُفُ صَاحِبَهُ فِيمَا يَحْتَاجُ أَنْ يَعْمَلَ فِيهِ فَمَنْ فَرَّطَ فِي عَمَلٍ فِي أَحَدِهِمَا قَضَاهُ فِي الْآخَرِ،
anhümâ şöyle demiştir: İkisinden her birini, içinde yapılması gereken amellerde diğerinin ardılı kılmıştır; dolayısıyla birinde bir ameli kaçıran kimse onu diğerinde kaza eder.
قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَقَدْ فَاتَتْهُ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ بِاللَّيْلِ: «يَا ابْنَ الْخَطَّابِ لَقَدْ أَنْزَلَ اللَّه فِيكَ آيَةً وَتَلَا: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ مَا فَاتَكَ مِنَ النَّوَافِلِ بِاللَّيْلِ فَاقْضِهِ فِي نَهَارِكَ، وَمَا فَاتَكَ مِنَ النَّهَارِ فَاقْضِهِ فِي لَيْلِكَ»
Enes b. Mâlik şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, gece Kur'an okumayı kaçıran Ömer b. el-Hattâb'a şöyle buyurdu: «Ey Hattâb'ın oğlu! Şüphesiz Allah senin hakkında bir ayet indirdi» ve şu ayeti okudu: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } “Düşünüp ibret almak isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur. Gece yapamadığın nafileleri gündüzünde kaza et; gündüz yapamadıklarını da gecende kaza et!»
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالْكِسَائِيِّ يُقَالُ لِكُلِّ شَيْئَيْنِ اخْتَلَفَا هُمَا خِلْفَانِ فَقَوْلُهُ خِلْفَةً أَيْ مُخْتَلِفَيْنِ وَهَذَا أَسْوَدُ وَهَذَا أَبْيَضُ وَهَذَا طَوِيلٌ وَهَذَا قَصِيرٌ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُ.
İkinci Görüş: Bu, Mücâhid, Katâde ve el-Kisâî'nin görüşüdür: Birbirinden farklı olan her iki şeye "hılfân" denilir. Dolayısıyla { خِلْفَةً } buyruğu "birbirinden farklı olarak" demektir; yani şu siyahtır, bu beyazdır; şu uzundur, bu kısadır. Ancak birinci görüş daha uygundur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ يَذَّكَّرَ فَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّشْدِيدِ وَقِرَاءَةُ حَمْزَةَ بِالتَّخْفِيفِ وَعَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ (يَتَذَكَّرَ) ، وَالْمَعْنَى لِيَنْظُرَ النَّاظِرُ فِي اخْتِلَافِهِمَا فَيَعْلَمَ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي انْتِقَالِهِمَا مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ [وتغيرهما] مِنْ نَاقِلٍ وَمُغَيِّرٍ وَقَوْلُهُ: أَنْ يَذَّكَّرَ رَاجِعٌ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ النِّعَمِ، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ لَوْ تَفَكَّرُوا فِي هَذِهِ النِّعَمِ وَتَذَكَّرُوهَا لَاسْتَدَلُّوا بِذَلِكَ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ، وَلِشُكْرِ الشَّاكِرِينَ عَلَى النِّعْمَةِ فِيهِمَا مِنَ السُّكُونِ بِاللَّيْلِ وَالتَّصَرُّفِ بِالنَّهَارِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [الْقَصَصِ: ٧٣] أَوْ لِيَكُونَا وَقْتَيْنِ لِلْمُتَذَكِّرِينَ وَالشَّاكِرِينَ، مَنْ فَاتَهُ فِي أَحَدِهِمَا وِرْدٌ مِنَ الْعِبَادَةِ قَامَ بِهِ فِي الْآخَرِ، وَالشُّكُورُ مَصْدَرُ شَكَرَ يَشْكُرُ شُكُورًا.
Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يَذَّكَّرَ } “düşünüp ibret almak” buyruğuna gelince; cumhurun kıraati şeddeli, Hamza'nın kıraati ise şeddesizdir (yezkura). Übey b. Ka'b'dan ise "yetèzekkere" rivayet edilmiştir. Anlamı şudur: Bakan kimse ikisinin farklılığına baksın ve onların bir halden diğer bir hale geçişinde ve değişiminde mutlaka bir nakledici ve değiştiricinin bulunması gerektiğini bilsin. [Ayetin] { أَنْ يَذَّكَّرَ } buyruğu daha önce geçen bütün nimetlere racidir. Allah Teâlâ beyan etmiştir ki: "Rahmân da neymiş?" diyenler bu nimetleri düşünüp hatırlasalardı, bununla O'nun yüce kudretine istidlal ederlerdi; ayrıca gece sükûnet bulma ve gündüz iş güç peşinde koşma şeklindeki nimetten dolayı şükredenlerin şükretmesi içindir; nitekim Allah Teâlâ: { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Rahmetinden ötürü geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki onda dinlenesiniz ve O'nun lütfundan rızık arayasınız” [Kasas 73] buyurmuştur. Yahut düşünüp ibret alanlar ve şükredenler için iki vakit olsunlar diyedir; kim birinde ibadet virdini kaçırırsa onu diğerinde yerine getirir. "Şükûr" ise şekera-yeşkürü fiilinin mastarıdır.
[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦٣ الى ٦٧]
[Furkân Suresi (25), 63-67. Ayetler]
وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣) وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧)
{ وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (٦٣) وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً (٦٤) وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً (٦٥) إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٦٦) وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً (٦٧) } “Rahmân'ın kulları yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir. Kendini bilmez cahiller onlara laf attığında: 'Selametle!' derler. Onlar, Rablerine secde ederek ve kıyamda durarak gecelerler. Onlar şöyle derler: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; çünkü onun azabı süreklidir/helak edicidir. Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!' Onlar, harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik; harcamaları bu ikisi arasında dengeli bir ölçüde olur.”