Binûn

Furkân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَعِبادُ الرَّحْمنِ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ فِي آخِرِ السُّورَةِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَاتُهُمْ أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُهُ الَّذِينَ يَمْشُونَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَصَّ اسْمَ الْعُبُودِيَّةِ بِالْمُشْتَغِلِينَ بِالْعُبُودِيَّةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الصِّفَةَ مِنْ أشرف صفات المخلوقات، وَقُرِئَ وَعِبادُ الرَّحْمنِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ وَصَفَهُمْ بِتِسْعَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ } “Rahmân'ın kulları...” buyruğu mübtedadır, haberi ise surenin sonundadır; sanki şöyle buyrulmuş gibidir: "Bu niteliklere sahip olan Rahmân'ın kulları var ya, işte onlara köşk verilecektir." Haberin { الَّذِينَ يَمْشُونَ } “onlar ki yürürler” ifadesi olması da caizdir. Yine bil ki Allah Teâlâ, kulluk (ubûdiyyet) ismini bizzat ibadet ve kullukla meşgul olanlara tahsis etmiştir. Bu da göstermektedir ki bu vasıf, yaratılmışların en şerefli sıfatlarındandır. Bu ifade { وَعِبادُ الرَّحْمنِ } şeklinde de okunmuştur. Bil ki O, bu kulları dokuz tür sıfatla nitelemiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَهَذَا وَصْفُ سِيرَتِهِمْ بِالنَّهَارِ وَقُرِئَ يَمْشُونَ هَوْناً حَالٌ أَوْ صِفَةٌ لِلْمَشْيِ بِمَعْنَى هَيِّنِينَ أَوْ بِمَعْنَى مَشْيًا هَيِّنًا، إِلَّا أَنَّ فِي وَضْعِ الْمَصْدَرِ مَوْضِعَ الصِّفَةِ مُبَالَغَةً، وَالْهَوْنُ الرِّفْقُ وَاللِّينُ وَمِنْهُ

Birinci sıfat: Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “Yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir” buyruğudur. Bu, onların gündüz vakti sergiledikleri tutumun tavsifidir. Buradaki { هَوْناً } lafzı hâl veya yürüyüşün sıfatı olarak okunmuştur; "mütevazı ve ağırbaşlı kimseler olarak" ya da "ağırbaşlı ve mütevazı bir yürüyüşle" demektir. Ancak masdarın sıfat yerine kullanılması mübalağa ifade eder. Havn (الْهَوْنُ) ise rıfk (yumuşaklık) ve mülâyemet demektir. Nitekim şu

الْحَدِيثُ «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا»

hadiste de bu anlamdadır: «Sevdiğini ölçülü sev.»

وَقَوْلُهُ: «الْمُؤْمِنُونَ هَيِّنُونَ لَيِّنُونَ»

Yine: «Müminler uysal ve yumuşak huyludur» buyruğunda da bu böyledir.

وَالْمَعْنَى أَنَّ مَشْيَهُمْ يَكُونُ فِي لِينٍ وَسَكِينَةٍ وَوَقَارٍ وَتَوَاضُعٍ، وَلَا يَضْرِبُونَ بِأَقْدَامِهِمْ [وَلَا يَخْفُقُونَ بِنِعَالِهِمْ] أَشَرًا وَبَطَرًا، وَلَا يَتَبَخْتَرُونَ لِأَجْلِ الْخُيَلَاءِ كَمَا قَالَ: وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً [الْإِسْرَاءِ: ٣٧] وَعَنْ زَيْدِ بْنِ/ أَسْلَمَ الْتَمَسْتُ تَفْسِيرَ هَوْناً فَلَمْ أَجِدْ، فَرَأَيْتُ فِي النَّوْمِ فَقِيلَ لِي هُمُ الَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ الْفَسَادَ في الأرض، وعن ابن زيد لا

Manası şudur: Onların yürüyüşü yumuşaklık, sükûnet, vakâr ve tevazu içindedir. Şımararak ve taşkınlık ederek ayaklarını sertçe yere vurmazlar [ve pabuçlarını ses çıkararak yere çarpmazlar]; kibirlenmek amacıyla çalım satarak yürümezler. Nitekim [Allah Teâlâ]: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme!” [el-İsrâ: 37] buyurmuştur. Zeyd b. Eslem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: "Hevn (هَوْن) kelimesinin tefsirini aradım fakat bulamadım. Rüyada bana: 'Onlar yeryüzünde fesat çıkarmak istemeyen kimselerdir' denildi." İbn Zeyd'den [ise şöyle rivayet edilmiştir: Onlar]...

يَتَكَبَّرُونَ وَلَا يَتَجَبَّرُونَ وَلَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ.

kibirlenmezler, zorbalık yapmazlar ve yeryüzünde üstünlük taslamazlar."

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً مَعْنَاهُ لَا نُجَاهِلُكُمْ وَلَا خَيْرَ بَيْنَنَا وَلَا شَرَّ أَيْ نُسَلِّمُ مِنْكُمْ تَسْلِيمًا، فَأُقِيمَ السَّلَامُ مَقَامَ التَّسْلِيمِ، ثُمَّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ طَلَبَ السَّلَامَةِ وَالسُّكُوتِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ التَّنْبِيهَ عَلَى سُوءِ طَرِيقَتِهِمْ لِكَيْ يَمْتَنِعُوا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمُ الْعُدُولَ عَنْ طَرِيقِ الْمُعَامَلَةِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِظْهَارَ الْحِلْمِ فِي مُقَابَلَةِ الْجَهْلِ، قَالَ الْأَصَمُّ: قالُوا سَلاماً أَيْ سَلَامَ تَوْدِيعٍ لَا تَحِيَّةٍ، كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ: سَلامٌ عَلَيْكَ [مَرْيَمَ: ٤٧] ثم قال الْكَلْبِيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ وَلَا حَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْإِغْضَاءَ عَنِ السُّفَهَاءِ وَتَرْكَ الْمُقَابَلَةِ مُسْتَحْسَنٌ فِي الْعَقْلِ وَالشَّرْعِ وَسَبَبٌ لِسَلَامَةِ الْعِرْضِ وَالْوَرَعِ.

İkinci sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Kendini bilmez cahiller onlara laf attığında: 'Selametle!' derler” buyruğudur. Bunun manası: "Biz sizinle cahillik yarışına girmeyiz; aramızda ne iyilik [bağı] ne de kötülük vardır", yani "Sizden tamamen uzak ve selamet içinde kalmak isteriz" demektir. Dolayısıyla 'selâm', 'teslim' (esenlik dileme ve ilişkiyi kesme) makamında kullanılmıştır. Sonra, onların maksadının esenlik istemek ve susmak olması muhtemel olduğu gibi, vazgeçsinler diye onların tuttukları kötü yola dikkat çekmek olması da muhtemeldir. Yine maksatlarının karşılıklı muamele yolundan yüz çevirmek olması da, cahilliğe karşı hilm göstermek olması da muhtemeldir. Asamm şöyle demiştir: { قالُوا سَلاماً } yani bu bir selamlaşma ve esenleşme selamı değil, bir veda ve ayrılış selamıdır; tıpkı İbrahim'in babasına: { سَلامٌ عَلَيْكَ } “Sana selam olsun (esenlik dilerim)” [Meryem 47] demesi gibidir. Sonra Kelbî ve Ebü'l-Âliye bu hükmün kıtal (savaş) ayetiyle neshedildiğini söylemişlerdir. Ancak buna gerek yoktur; zira beyinsizlere aldırış etmemek ve onlara misliyle karşılık vermeyi terk etmek hem aklen hem de şer'an övülmüştür; aynı zamanda ırzın ve takvanın selametine de vesiledir.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ سِيرَتَهُمْ فِي النَّهَارِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: تَرْكُ الْإِيذَاءِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَالْآخَرُ تَحَمُّلُ التَّأَذِّي، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً فَكَأَنَّهُ شَرَحَ سِيرَتَهُمْ مَعَ الْخَلْقِ فِي النَّهَارِ، فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ سِيرَتَهُمْ فِي اللَّيَالِي عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِخِدْمَةِ الْخَالِقِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ [السَّجْدَةِ: ١٦] ثم قال الزَّجَّاجُ: كُلُّ مَنْ أَدْرَكَهُ اللَّيْلُ قِيلَ بَاتَ وَإِنْ لَمْ يَنَمْ كَمَا يُقَالُ بَاتَ فُلَانٌ قَلِقًا، وَمَعْنَى يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ أَنْ يَكُونُوا فِي لَيَالِيهِمْ مُصَلِّينَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَنْ قَرَأَ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ فِي صَلَاةٍ وَإِنْ قَلَّ، فَقَدْ بَاتَ سَاجِدًا وَقَائِمًا، وَقِيلَ رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَأَرْبَعًا بَعْدَ الْعِشَاءِ الْأَخِيرَةِ، وَالْأَوْلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لَهُمْ بِإِحْيَاءِ اللَّيْلِ أَوْ أَكْثَرِهِ يُقَالُ فُلَانٌ يَظَلُّ صَائِمًا وَيَبِيتُ قَائِمًا، قَالَ الْحَسَنُ يَبِيتُونَ للَّه عَلَى أَقْدَامِهِمْ وَيَفْرِشُونَ لَهُ وُجُوهَهُمْ تَجْرِي دُمُوعُهُمْ عَلَى خُدُودِهِمْ خَوْفًا مِنْ رَبِّهِمْ.

Üçüncü sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } “Onlar, Rablerine secde ederek ve kıyamda durarak gecelerler” buyruğudur. Bil ki Allah Teâlâ, onların gündüz sergiledikleri tutumu iki açıdan zikretmiştir: Birincisi, eziyet etmeyi terk etmektir ki bu, { يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” ifadesinden kastedilen şeydir. İkincisi ise eziyete katlanmaktır ki bu da, { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “kendini bilmez cahiller onlara laf attığında: 'Selametle!' derler” ifadesinden kastedilen şeydir. Böylece sanki gündüz vakti insanlara karşı olan tutumlarını açıklamış, bu ayetlerde ise gece vakti Yaratıcı'ya ibadet ve hizmetle meşgul oldukları andaki hallerini beyan etmiştir. Bu durum, O'nun: { تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ } “Yanları yataklardan uzak kalır” [Secde 16] buyruğu gibidir. Zeccâc şöyle demiştir: Üzerine gece giren herkes için, uyumamış olsa bile "geceledi" (bâte) denir; nitekim "falan kimse endişeli geceledi" denildiği gibi. { يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ } “Rableri için gecelerler” ifadesinin manası, gecelerini namaz kılarak geçirmeleridir. Sonra [müfessirler] ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, "Kim namazda Kur'an'dan az da olsa bir şey okursa secde ve kıyam halinde geceyi ihya etmiş olur" demiştir. Akşamdan sonra iki rekât, yatsıdan sonra da dört rekât kılmak olduğu söylenmiştir. Evla olan ise, bunun geceyi tamamen veya çoğunlukla ihya etme hususunda onları niteleyen bir vasıf olmasıdır; nitekim "Falan kimse gündüzü oruçlu, geceyi de kıyamla geçiriyor" denir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: "Onlar Allah için ayakları üzerinde geceler, O'nun için yüzlerini yerlere sererler ve Rablerinden korktukları için gözyaşları yanaklarından akar gider."

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَقُولُونَ فِي سُجُودِهِمْ وَقِيَامِهِمْ هَذَا الْقَوْلَ، وَقَالَ الْحَسَنُ خَشَعُوا بِالنَّهَارِ وَتَعِبُوا بِاللَّيْلِ فَرَقًا مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ، وَقَوْلُهُ: غَراماً أَيْ هَلَاكًا وَخُسْرَانًا مُلِحًّا لَازِمًا، وَمِنْهُ الْغَرِيمُ لِإِلْحَاحِهِ وَإِلْزَامِهِ، وَيُقَالُ فُلَانٌ مُغْرَمٌ بِالنِّسَاءِ إِذَا كَانَ مُولَعًا بِهِنَّ، وَسَأَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْغَرَامِ فَقَالَ هُوَ الْمُوجِعُ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ فِي غَراماً أَنَّهُ سَأَلَ الْكُفَّارَ ثَمَنَ نِعَمِهِ فَمَا أَدَّوْهَا إِلَيْهِ فَأَغْرَمَهُمْ فَأَدْخَلَهُمُ النَّارَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِإِحْيَاءِ اللَّيْلِ سَاجِدِينَ وَقَائِمِينَ، ثُمَّ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ دَعْوَتِهِمْ هَذِهِ إِيذَانًا بِأَنَّهُمْ مَعَ اجْتِهَادِهِمْ خَائِفُونَ مُبْتَهِلُونَ إِلَى اللَّه فِي صَرْفِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ كَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٠] .

Dördüncü sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Onlar şöyle derler: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; çünkü onun azabı süreklidir/helak edicidir'” buyruğudur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar secdelerinde ve kıyamlarında bu sözü söylerler. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Cehennem azabının korkusundan gündüz huşu içinde olmuşlar, gece de yorulmuşlardır. Ayetteki { غَراماً } lafzı, yakayı bırakmayan, sürekli ve yapışıp kalan bir helak ve hüsran demektir. Israrla borcunu isteyip yapıştığı için alacaklıya da 'garîm' denmesi bu köktendir. Bir kadın için çılgınca tutkulu olan kimse hakkında da "falan kimse kadınlara tutkundur/mübteladır" (muğremün bi'n-nisâ) denir. Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbas'a 'garâm' kelimesini sorduğunda o, "elem veren/can yakan şeydir" demiştir. Muhammed b. Kâ'b'dan ise { غَراماً } lafzı hakkında şöyle rivayet edilmiştir: "Allah kâfirlerden nimetlerinin bedelini istemiş, onlar da bunu O'na ödemeyince onları borçlu/sorumlu tutmuş ve onları ateşe atmıştır." Bil ki Allah Teâlâ onları geceyi secde ve kıyam halinde ihya etmekle nitelemiş, ardından bu gayret ve çabalarına rağmen korku içinde olduklarını ve azabı kendilerinden uzaklaştırması için Allah'a yalvarıp yakardıklarını bildirmek üzere bu dualarını zikretmiştir; tıpkı: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Verdiklerini, kalpleri ürpererek verenler” [Mü'minûn 60] ayetinde olduğu gibi.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً فَقَوْلُهُ: ساءَتْ فِي حُكْمِ بِئْسَتْ وَفِيهَا ضَمِيرٌ مُبْهَمٌ تَفْسِيرُهُ (مُسْتَقِرًّا) ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ مَعْنَاهُ سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا هِيَ [وَهَذَا الضَّمِيرُ هُوَ الَّذِي رَبَطَ الْجُمْلَةَ بِاسْمِ إِنَّ وَجَعَلَهَا خَبَرًا، لَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سَاءَتْ بِمَعْنَى أَحْزَنَتْ، وَفِيهَا ضَمِيرُ اسْمِ إِنَّ] وَمُسْتَقِرًّا حَالٌ أَوْ/ تَمْيِيزٌ، فَإِنْ قِيلَ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُمْ سَأَلُوا اللَّه تَعَالَى أَنْ يَصْرِفَ عَنْهُمْ عَذَابَ جَهَنَّمَ لِعِلَّتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا أَنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا، وَثَانِيهِمَا: أَنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا، فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْوَجْهَيْنِ؟ وَأَيْضًا فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُسْتَقَرِّ وَالْمُقَامِ؟ قُلْنَا الْمُتَكَلِّمُونَ ذَكَرُوا أَنَّ عِقَابَ الْكَافِرِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَضَرَّةً خَالِصَةً عَنْ شَوَائِبِ النفع دائمة، فقوله:

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!” buyruğuna gelince; buradaki { ساءَتْ } (sâet) lafzı { بِئْسَتْ } (bi'set) [yani yergi fiili] hükmündedir ve içinde, açıklaması { مُسْتَقَرًّا } (müstakarran) olan müphem bir zamir bulunmaktadır. Yerilen şey (el-mahsûsu bi'z-zemm) ise hazfedilmiştir; takdiri: "Sâet müstakarren ve mukâmen hiye" [O cehennem, karargâh ve konak olarak ne kötüdür!] şeklindedir. [Cümleyi inne'nin ismine bağlayan ve onu inne'nin haberi kılan da işte bu zamirdir. { ساءَتْ } (sâet) lafzının "üzdü/kederlendirdi" manasında olması da caizdir; bu durumda içinde inne'nin ismine dönen bir zamir bulunur] ve { مُسْتَقَرًّا } (müstakarran) lafzı hâl veya temyizdir. Eğer şöyle denilirse: Ayet, onların cehennem azabının kendilerinden uzaklaştırılmasını Allah Teâlâ'dan iki gerekçeyle istediklerine delalet etmektedir: Birincisi, onun azabının helak edici ve sürekli (garâm) olması; ikincisi ise oranın ne kötü bir karargâh ve konak olmasıdır. O halde bu iki yön arasındaki fark nedir? Ayrıca 'müstakar' ile 'mukam' arasındaki fark nedir? Biz deriz ki: Kelam âlimleri, kâfirin cezasının fayda şaibelerinden arınmış katıksız ve sürekli bir zarar olması gerektiğini belirtmişlerdir. Dolayısıyla O'nun:

إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ مَضَرَّةً خَالِصَةً عَنْ شَوَائِبِ النَّفْعِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهَا دَائِمَةً، وَلَا شَكَّ فِي الْمُغَايَرَةِ، أَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُسْتَقَرِّ وَالْمُقَامِ فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَقَرُّ لِلْعُصَاةِ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ فَإِنَّهُمْ يَسْتَقِرُّونَ فِي النَّارِ ولا يقيمون فيها، وأم الْإِقَامَةُ فَلِلْكُفَّارِ، وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ حِكَايَةً لِقَوْلِهِمْ.

{ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Çünkü onun azabı süreklidir/helak edicidir” buyruğu, azabın fayda şaibelerinden arınmış katıksız bir zarar olduğuna; { إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!” buyruğu ise onun devamlı ve ebedi olduğuna işarettir. İkisi arasındaki farklılıkta ise şüphe yoktur. 'Müstakar' ile 'mukam' arasındaki farka gelince; 'müstakar' (geçici karargâh) ifadesinin iman ehlinin asileri için olması muhtemeldir; zira onlar ateşte bir süre kalırlar fakat orada ebedi olarak ikamet etmezler (ikâme etmezler). 'İkâmet' ise kâfirler içindir. Bil ki { إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!” buyruğunun Allah Teâlâ'nın bizzat kendi kelamı olması muhtemel olduğu gibi, onların sözlerinin bir nakli/hikayesi olması da muhtemeldir.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً قُرِئَ يَقْتُرُوا بِكَسْرِ التَّاءِ وَضَمِّهَا وَيُقْتِرُوا بِضَمِّ الْيَاءِ وَتَخْفِيفِ الْقَافِ وَكَسْرِ التَّاءِ وَأَيْضًا بِضَمِّ الباء وَفَتْحِ الْقَافِ وَكَسْرِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا وَكُلُّهَا لُغَاتٌ. وَالْقَتْرُ وَالْإِقْتَارُ وَالتَّقْتِيرُ التَّضْيِيقُ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْإِسْرَافِ، وَالْإِسْرَافُ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ فِي النَّفَقَةِ. وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْإِسْرَافِ وَالتَّقْتِيرِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالْقَصْدِ الَّذِي هُوَ بَيْنَ الْغُلُوِّ وَالتَّقْصِيرِ وَبِمِثْلِهِ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِقَوْلِهِ: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ [الْإِسْرَاءِ: ٢٩] وَعَنْ وُهَيْبِ بْنِ الْوَرْدِ قَالَ لِعَالِمٍ: مَا الْبِنَاءُ الَّذِي لَا سَرَفَ فِيهِ؟ قَالَ: مَا سَتَرَكَ عَنِ الشَّمْسِ وَأَكَنَّكَ مِنَ الْمَطَرِ، فَقَالَ لَهُ فَمَا الطَّعَامُ الَّذِي لَا سَرَفَ فِيهِ؟ قَالَ مَا سَدَّ الْجَوْعَةَ، فَقَالَ لَهُ فِي اللِّبَاسِ، قَالَ مَا سَتَرَ عَوْرَتَكَ وَوَقَاكَ مِنَ الْبَرْدِ،

Beşinci sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } “Onlar, harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik; harcamaları bu ikisi arasında dengeli bir ölçüde olur” buyruğudur. Bu fiil { يَقْتُرُوا } şeklinde tâ harfinin kesresiyle (yaktirû) ve dammesiyle (yakturû); { يُقْتِرُوا } şeklinde yâ'nın dammesi, kaf'ın sükûnu ve tâ'nın kesresiyle; ayrıca yâ'nın dammesi, kaf'ın fethası ve tâ'nın kesreli-şeddeli haliyle (yukattirû) okunmuştur ki bunların hepsi birer lehçedir. Katr, iktâr ve taktîr; israfın zıddı olan kısmak/daraltmak demektir. İsraf ise harcamada sınırı aşmaktır. Müfessirler israf ve taktîr hakkında birtakım görüşler zikretmişlerdir: Birincisi ve en kuvvetli olanı: Allah Teâlâ onları, aşırılık (ifrat) ile gevşeklik (tefrit) arasında yer alan iktisat ve orta yol ile nitelemiştir. Nitekim benzer bir durumu Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şu buyruğuyla emretmiştir: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ } “Elini boynuna asıp bağlama (cimri olma), onu büsbütün de açma (israf etme)!” [İsrâ 29]. Vüheyb b. el-Verd'den rivayet edildiğine göre o bir âlime: "İçinde israf bulunmayan bina hangisidir?" diye sormuş, o da: "Seni güneşten koruyan ve yağmurdan örten binadır" demiştir. Ona: "İçinde israf bulunmayan yiyecek hangisidir?" diye sormuş, o: "Açlığı gideren miktardır" demiştir. Elbise hakkında sormuş, o da: "Avret yerini örten ve seni soğuktan koruyan miktardır" demiştir.

وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا صَنَعَ طَعَامًا فِي إِمْلَاكٍ فَأَرْسَلَ إِلَى الرَّسُولِ ﵇ فَقَالَ: «حَقٌّ فَأَجِيبُوا» ثُمَّ صَنَعَ الثَّانِيَةَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ: «حَقٌّ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُجِبْ وَإِلَّا فَلْيَقْعُدْ» ثُمَّ صَنَعَ الثَّالِثَةَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ: «رِيَاءٌ وَلَا خَيْرَ فِيهِ» ،

Rivayet edildiğine göre bir adam bir nikâh yemeği hazırladı ve Resûlullah'a aleyhisselâm haber gönderdi; Resûlullah: «Bu bir haktır, icabet ediniz» buyurdu. Sonra adam ikinci gün yine yemek yaptı ve O'na haber gönderdi; Resûlullah: «Bu da bir haktır; dileyen icabet etsin, dileyen otursun (gitmesin)» buyurdu. Sonra üçüncü gün yine yaptı ve O'na haber gönderdi; Resûlullah: «Bu riyadır (gösteriştir), onda hiçbir hayır yoktur» buyurdu.

وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ أَنَّ الْإِسْرَافَ الْإِنْفَاقُ فِي مَعْصِيَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالْإِقْتَارَ مَنْعُ حَقِّ اللَّه تَعَالَى، قَالَ مُجَاهِدٌ: لَوْ أَنْفَقَ رَجُلٌ مِثْلَ أَبِي قُبَيْسٍ ذَهَبًا فِي طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَكُنْ سَرَفًا وَلَوْ أَنْفَقَ صَاعًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّه تَعَالَى كَانَ سَرَفًا، وَقَالَ الْحَسَنُ لَمْ يُنْفِقُوا فِي مَعَاصِي اللَّه وَلَمْ يُمْسِكُوا عَمَّا يَنْبَغِي، وَذَلِكَ قَدْ يَكُونُ فِي الْإِمْسَاكِ عَنْ حَقِّ اللَّه، وَهُوَ أَقْبَحُ التَّقْتِيرِ، وَقَدْ يَكُونُ عَمَّا لَا يَجِبُ، وَلَكِنْ يَكُونُ مَنْدُوبًا مِثْلُ الرَّجُلِ الْغَنِيِّ الْكَثِيرِ الْمَالِ إِذَا مَنَعَ الْفُقَرَاءَ مِنْ أَقَارِبِهِ وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ بِالسَّرَفِ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ فِي التَّنَعُّمِ وَالتَّوَسُّعِ فِي الدُّنْيَا، وَإِنْ كَانَ مِنْ حَلَالٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الْخُيَلَاءِ، وَالْإِقْتَارُ هُوَ التَّضْيِيقُ فَالْأَكْلُ فَوْقَ الشِّبَعِ بِحَيْثُ يَمْنَعُ النَّفْسَ عَنِ الْعِبَادَةِ سَرَفٌ وَإِنْ أَكَلَ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ فَذَاكَ إِقْتَارٌ، وَهَذِهِ الصِّفَةُ صِفَةُ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ طَعَامًا لِلتَّنَعُّمِ وَاللَّذَّةِ، وَلَا يَلْبَسُونَ ثَوْبًا لِلْجَمَالِ وَالزِّينَةِ، وَلَكِنْ كَانُوا يَأْكُلُونَ مَا يَسُدُّ جُوعَهُمْ وَيُعِينُهُمْ عَلَى عِبَادَةِ رَبِّهِمْ، وَيَلْبَسُونَ مَا يَسْتُرُ عوراتهم ويصونهم من الحر والبرد، وهاهنا مَسْأَلَتَانِ:

İkincisi -ki bu İbn Abbas, Mücahid, Katâde ve Dahhâk'ın görüşüdür-: İsraf, Allah Teâlâ'ya isyan yolunda harcamaktır; iktâr (cimrilik) ise Allah Teâlâ'nın hakkını vermemektir. Mücahid şöyle demiştir: "Bir kimse Ebû Kubeys dağı kadar altını Allah Teâlâ'ya itaat yolunda harcasa israf olmaz; ancak bir sâ' (ölçek) miktarı şeyi Allah Teâlâ'ya isyan yolunda harcasa bu israf olur." Hasan[-ı Basrî] de: "Allah'a isyan olan şeylere harcamazlar, harcanması gereken şeyleri de tutmazlar" demiştir. Bu [tutma hali] bazen Allah'ın hakkını esirgemek şeklinde olur ki bu cimriliğin en çirkinidir; bazen de vacip olmayan ancak mendup olan şeyleri esirgemek şeklinde olur; çok malı bulunan zengin bir kimsenin fakir akrabalarına vermemesi gibi. Üçüncüsü: İsraftan kasıt, helal yoldan olsa bile dünyada haddinden fazla lüks ve bolluğa dalmaktır; zira bu mekruhtur çünkü kibre yol açar. İktâr ise kısmaktır. Dolayısıyla nefsi ibadetten alıkoyacak derecede doymanın üzerinde yemek israftır; şayet ihtiyacı kadar yerse bu da iktâr değildir. Bu sıfat Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının sıfatıdır; onlar zevk ve lezzet için yemek yemez, güzellik ve süs için elbise giymezlerdi; bilakis açlıklarını giderecek ve Rablerine ibadette kendilerine yardımcı olacak kadar yerler, avretlerini örtecek ve sıcaktan-soğuktan kendilerini koruyacak kadar giyinirlerdi. Burada iki mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: الْقَوَامُ قَالَ ثَعْلَبٌ: الْقَوَامُ بِالْفَتْحِ الْعَدْلُ وَالِاسْتِقَامَةُ، وَبِالْكَسْرِ مَا يَدُومُ عَلَيْهِ الْأَمْرُ وَيَسْتَقِرُّ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْقَوَامُ الْعَدْلُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ لِاسْتِقَامَةِ الطَّرَفَيْنِ وَاعْتِدَالِهِمَا، وَنَظِيرُ الْقَوَامِ مِنَ الِاسْتِقَامَةِ السَّوَاءُ مِنَ الِاسْتِوَاءِ، وَقُرِئَ قَواماً بِالْكَسْرِ وَهُوَ مَا يُقَامُ بِهِ الشَّيْءُ، يُقَالُ أَنْتَ قِوَامُنَا، يَعْنِي مَا يُقَامُ بِهِ الْحَاجَةُ لَا يَفْضُلُ عَنْهُ وَلَا يَنْقُصُ.

Birinci Mesele: 'Kavâm' lafzı hakkında Sa'leb şöyle demiştir: 'Kavâm' fetha ile adalet ve dosdoğru istikamet demektir; kesre ile 'kıvâm' ise bir işin üzerinde devam edip karar kıldığı şeydir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Kavâm, iki tarafın dosdoğru ve dengeli olması sebebiyle iki şey arasındaki adalet/denge demektir. İstikametten türeyen 'kavâm'ın benzeri, istivâdan türeyen 'sevâ' lafzıdır. Bu kelime, bir şeyin kendisiyle ayakta durduğu şey manasında kesre ile { قِواماً } olarak da okunmuştur; nitekim "Sen bizim kıvâmımızsın" denilir, yani ihtiyacın kendisiyle giderildiği, ne fazla ne de eksik olan ölçü demektir.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْمَنْصُوبَانِ أَعْنِي بَيْنَ ذلِكَ قَواماً جَائِزٌ أَنْ يَكُونَا خَبَرَيْنِ مَعًا، وَأَنْ يُجْعَلَ بَيْنَ ذَلِكَ لَغْوًا وَقَوَامًا مُسْتَقِرًّا، وَأَنْ يَكُونَ الظَّرْفُ خَبَرًا وَقِوَامًا حَالًا مُؤَكِّدَةً، قَالَ الْفَرَّاءُ: وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ بَيْنَ ذلِكَ اسْمَ كَانَ، كَمَا تَقُولُ كَانَ دُونَ هَذَا كَافِيًا، تُرِيدُ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ، فَيَكُونُ مَعْنَى بَيْنَ ذلِكَ، أَيْ كَانَ الْوَسَطُ مِنْ ذَلِكَ قَوَامًا، أَيْ عَدْلًا، وَهَذَا التَّأْوِيلُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْقَوَامَ هُوَ الْوَسَطُ فَيَصِيرُ التأويل، وكان الوسط وسطا وهذا لغو.

İkinci Mesele: Mensub olan iki lafız, yani { بَيْنَ ذلِكَ قَواماً } ifadesi; her ikisinin birden haber olması caiz olduğu gibi, { بَيْنَ ذلِكَ } lafzının lağv (bağlantı zarfı) kılınıp { قَواماً } lafzının asıl haber kılınması veya zarfın haber olup 'kavâmen' kelimesinin tekit edici bir hâl olması da caizdir. Ferrâ şöyle demiştir: Dilersen { بَيْنَ ذلِكَ } ifadesini, tıpkı "bundan daha azını kastettiğin halde 'bunun altı yeterliydi' (kâne dûne hâzâ kâfiyen)" demen gibi, 'kâne'nin ismi yaparsın. Bu durumda { بَيْنَ ذلِكَ } ifadesinin manası; "bunun ortası kavâm, yani adaletli/dengeli oldu" şeklinde olur. Fakat bu yorum zayıftır; çünkü kavâm zaten orta yol demektir; o takdirde tevil "orta yol, orta yol oldu" şeklini alır ki bu da lağv (anlamsız bir tekrar) olur.

[سورة الفرقان (٢٥) : الآيات ٦٨ الى ٧١]

[Furkân Suresi (25), 68-71. Ayetler]

وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠) وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١)

{ وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً (٦٨) يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً (٦٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٠) وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (٧١) } “Onlar, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarmazlar. Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa, ağır bir cezayla karşılaşır. Kıyamet günü onun azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedi kalır. Ancak tövbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a yönelir.”

الصِّفَةُ السادسة [فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً إلى قوله وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً] اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ ذَكَرَ أَنَّ مِنْ صِفَةِ عِبَادِ الرَّحْمَنِ الِاحْتِرَازَ عَنِ الشِّرْكِ وَالْقَتْلِ وَالزِّنَا، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ حُكْمَ مَنْ يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مِنَ الْعِقَابِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى من جملتهم التائب، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

Altıncı sıfat [Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً } buyruğundan { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } buyruğuna kadar olan kısım]: Bil ki Allah Teâlâ, Rahmân'ın kullarının vasıflarından birinin şirkten, adam öldürmekten ve zinadan sakınmak olduğunu zikretmiş; ardından bu fiilleri işleyen kimsenin uğrayacağı cezanın hükmünü beyan etmiş, sonra da bu grubun içinden tövbe edeni istisna etmiştir. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَبْلَ ذِكْرِ هَذِهِ الصِّفَةِ نَزَّهَ عِبَادَ الرَّحْمَنِ عَنِ الْأُمُورِ الْخَفِيفَةِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يُطَهِّرَهُمْ عَنِ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ مِثْلَ الشِّرْكِ وَالْقَتْلِ وَالزِّنَا، أَلَيْسَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ التَّرْتِيبُ بِالْعَكْسِ مِنْهُ كَانَ أَوْلَى؟

Birinci Soru: Allah Teâlâ bu sıfatı zikretmeden önce Rahmân'ın kullarını [günah bakımından] daha hafif meselelerden tenzih etmişti; bundan sonra onları şirk, adam öldürme ve zina gibi büyük günahlardan tenzih edip arındırması nasıl uygun düşer? Sıralamanın bunun tam tersi olması daha evla değil miydi?

الْجَوَابُ: أَنَّ الْمَوْصُوفَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ السَّالِفَةِ قَدْ يَكُونُ/ مُتَمَسِّكًا بِالشِّرْكِ تَدَيُّنًا وَمُقْدِمًا عَلَى قَتْلِ الْمَوْءُودَةِ تَدَيُّنًا وَعَلَى الزِّنَا تَدَيُّنًا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَرْءَ لَا يَصِيرُ بِتِلْكَ الْخِصَالِ وَحْدَهَا مِنْ عِبَادِ الرَّحْمَنِ، حَتَّى يُضَافَ إِلَى ذَلِكَ كَوْنُهُ مُجَانِبًا لِهَذِهِ الْكَبَائِرِ، وَأَجَابَ الْحَسَنُ ﵀ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فَقَالَ: الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ التَّنْبِيهُ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ سِيرَةِ الْمُسْلِمِينَ وَسِيرَةِ الْكُفَّارِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ هُمُ الَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّه إِلَهًا آخَرَ وَأَنْتُمْ تَدَعُونَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَنْتُمْ تَقْتُلُونَ الْمَوْءُودَةَ، وَلا يَزْنُونَ وَأَنْتُمْ تَزْنُونَ.

Cevap: Daha önce geçen o niteliklerle vasıflanan bir kimse, [Cahiliye döneminde] din zannederek şirke sarılmış, din zannederek diri diri kız çocuklarını öldürmeye kalkışmış ve din zannederek zina etmiş olabilir. Bu sebeple Allah Teâlâ, bir kimsenin yalnızca bu hasletlerle Rahmân'ın kulu olamayacağını, buna ilaveten bu büyük günahlardan da uzak durması gerektiğini beyan etmiştir. Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh başka bir yönden cevap vererek şöyle demiştir: Bundan maksat, Müslümanların yaşantısı ile kâfirlerin yaşantısı arasındaki farka dikkat çekmektir; sanki şöyle buyurmuştur: "Rahmân'ın kulları, siz şirk koştuğunuz halde Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmayan; siz diri diri kız çocuklarını öldürdüğünüz halde { وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } 'Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymayan'; siz zina ettiğiniz halde zina etmeyen kimselerdir."

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مَنْ يَحِلُّ قَتْلُهُ لَا يَدْخُلُ فِي النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ فَكَيْفَ يَصِحُّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ؟ الْجَوَابُ: الْمُقْتَضِي لِحُرْمَةِ الْقَتْلِ قَائِمٌ أَبَدًا، وَجَوَازُ الْقَتْلِ إِنَّمَا ثَبَتَ بِالْمُعَارِضِ فَقَوْلُهُ: حَرَّمَ اللَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُقْتَضِي وَقَوْلُهُ إِلَّا بِالْحَقِّ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُعَارِضِ.

İkinci Soru: O'nun: { وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar” buyruğunun manası nedir? Öldürülmesi helal olan kimsenin dokunulmaz can kapsamına girmediği bilinmektedir; şu halde bu istisna nasıl sahih olur? Cevap: Öldürmenin haramlığını gerektiren illet (asıl hüküm) her zaman mevcuttur; öldürmenin caiz oluşu ise ancak [asıl hükme zıt] bir karşıt delil (muârız) ile sabit olur. Dolayısıyla O'nun { حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı” buyruğu asıl gerektirici illete, { إِلَّا بِالْحَقِّ } “ancak hak ile olması müstesna” buyruğu ise karşıt delile işarettir.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: بِأَيِّ سَبَبٍ يَحِلُّ الْقَتْلُ؟ الْجَوَابُ: بِالرِّدَّةِ وَبِالزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ، وَبِالْقَتْلِ قَوَدًا عَلَى مَا فِي الْحَدِيثِ، وَقِيلَ وَبِالْمُحَارَبَةِ وَبِالْبَيِّنَةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِمَا شَهِدْتَ بِهِ حَقِيقَةٌ.

Üçüncü Soru: Öldürmek hangi sebeple helal olur? Cevap: Hadiste belirtildiği üzere dinden dönme (irtidad), evlendikten sonra zina etme (muhsanın zinası) ve kısas yoluyla öldürme sebebiyle helal olur. Savaşma (muhârebe) ve -şahitlik ettiğin şeyin aslı olmasa bile- şahitlerin beyyinesi ile de helal olacağı söylenmiştir.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَ قَوْلَهُ: وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ بِالرِّدَّةِ فَهَلْ يَصِحُّ ذَلِكَ؟

Dördüncü Soru: İçlerinden O'nun: { وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } buyruğunu irtidad ile tefsir edenler olmuştur; bu sahih midir?

الْجَوَابُ: لَفْظُ الْقَتْلِ عَامٌّ فَيَتَنَاوَلُ الْكُلَّ.

Cevap: Öldürme (katl) lafzı umum ifade eder, dolayısıyla hepsini kapsar.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ «قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه أَيُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ؟ قَالَ أَنْ تَجْعَلَ للَّه نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ، قُلْتُ ثُمَّ أَيٌّ؟ قَالَ أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أَنْ يَأْكُلَ مَعَكَ، قُلْتُ ثُمَّ أَيٌّ؟ قَالَ أَنْ تَزْنِيَ بِحَلِيلَةِ جَارِكَ» فَأَنْزَلَ اللَّه تَصْدِيقَهُ.

İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Hangi günah en büyüktür? Buyurdu ki: 'Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk koşmandır.' Dedim ki: Sonra hangisi? Buyurdu ki: 'Seninle birlikte yemek yemesinden (rızkına ortak olmasından) korkarak çocuğunu öldürmendir.' Dedim ki: Sonra hangisi? Buyurdu ki: 'Komşunun helaliyle (hanımıyla) zina etmendir.'» Bunun üzerine Allah Teâlâ bunu doğrulayan [ayeti] indirdi.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: مَا الْأَثَامُ؟ الْجَوَابُ: فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَثَامَ جَزَاءُ الْإِثْمِ، بِوَزْنِ الْوَبَالِ وَالنَّكَالِ وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ الْأَثَامَ وَالْإِثْمَ واحد، والمراد هاهنا جَزَاءُ الْأَثَامِ فَأَطْلَقَ اسْمَ الشَّيْءِ عَلَى جَزَائِهِ وَثَالِثُهَا: قَالَ الْحَسَنُ: الْأَثَامُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ جَهَنَّمَ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَثاماً وَادٍ فِي جَهَنَّمَ، (وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ

Beşinci Soru: 'Esâm' (الْأَثَامُ) nedir? Cevap: Bu hususta birtakım görüşler vardır: Birincisi: Esâm, tıpkı 'vebâl' ve 'nekâl' vezninde olduğu gibi günahın cezasıdır. İkincisi -ki bu Ebû Müslim'in görüşüdür-: 'Esâm' ile 'ism' (günah) aynı şeydir; burada kastedilen ise günahın cezasıdır; dolayısıyla bir şeyin adı onun cezasına ıtlak edilmiştir. Üçüncüsü: Hasan[-ı Basrî]: "Esâm, cehennemin isimlerinden bir isimdir" demiştir. Mücahid ise: "{ أَثاماً }, cehennemde bir vadidir" demiştir. (İbn Mes'ûd da

أَثاماً أَيْ شَدِيدًا، يُقَالُ يَوْمٌ ذُو أَثَامٍ لِلْيَوْمِ الْعَصِيبِ) .

{ أَثاماً } lafzını şiddetli anlamında okumuştur; nitekim çetin ve zorlu bir gün için 'yevmün zû esâm' denir).

أَمَّا قَوْلُهُ: يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً } “Kıyamet günü onun azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedi kalır” buyruğuna gelince, burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: يُضاعَفْ بَدَلٌ مِنْ يَلْقَ لِأَنَّهُمَا فِي مَعْنًى وَاحِدٍ، وَقُرِئَ (يُضْعَفْ) وَ (نُضْعِفْ لَهُ الْعَذَابَ) بِالنُّونِ وَنَصْبِ الْعَذَابِ، وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ أَوْ عَلَى الْحَالِ، وَكَذَلِكَ (يَخْلُدْ) [وَقُرِئَ] (وَيُخْلَدْ) عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ مُخَفَّفًا وَمُثَقَّلًا مِنَ الْإِخْلَادِ وَالتَّخْلِيدِ، وَقُرِئَ (وَتَخْلُدْ) بِالتَّاءِ عَلَى الِالْتِفَاتِ.

Birinci Mesele: { يُضاعَفْ } fiili { يَلْقَ } fiilinden bedeldir; çünkü ikisi aynı anlamdadır. (Yud'af) ve nûn harfiyle ve el-azâbe lafzının nasbıyla (nud'if lehu'l-azâbe) şeklinde de okunmuştur. İsti'nâf veya hal olarak ref' ile (yudâafu) de okunmuştur. Aynı şekilde { يَخْلُدْ } lafzı da [böyle okunmuştur]. [Ayrıca ihlâd ve tahlîd kökünden hafif ve şeddeli olarak meçhul bina ile] (ve yuhled / ve yuhalled) şeklinde ve iltifat sanatı üzere tâ harfiyle (ve tahlüd) şeklinde de okunmuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: سَبَبُ تَضْعِيفِ الْعَذَابِ أَنَّ الْمُشْرِكَ إِذَا ارْتَكَبَ الْمَعَاصِيَ مَعَ الشِّرْكِ عُذِّبَ عَلَى الشِّرْكِ وَعَلَى الْمَعَاصِي جَمِيعًا، فَتُضَاعَفُ الْعُقُوبَةُ لِمُضَاعَفَةِ الْمُعَاقَبِ عَلَيْهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ.

İkinci Mesele: Azabın kat kat artırılmasının sebebi şudur: Müşrik kimse şirkle birlikte diğer günahları da işlediğinde hem şirkten hem de günahların tamamından dolayı azap görür. Böylece cezayı gerektiren sebepler katlandığı için ceza da kat kat artırılır. Bu da kâfirlerin şeriatın füruatıyla (ameli hükümleriyle) da muhatap olduklarına delalet eder.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ الْمُضَاعَفَةَ وَالزِّيَادَةَ يَكُونُ حَالُهُمَا فِي الدَّوَامِ كَحَالِ الْأَصْلِ، فَقَوْلُهُ: وَيَخْلُدْ فِيهِ أَيْ وَيَخْلُدْ فِي ذَلِكَ التَّضْعِيفِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ التَّضْعِيفَ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ الْعِقَابِ عَلَى الْمَعَاصِي، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ عِقَابُ هَذِهِ الْمَعَاصِي فِي حَقِّ الْكَافِرِ دَائِمًا، / وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ كَذَلِكَ، لِأَنَّ حَالَهُ فِيمَا يَسْتَحِقُّ بِهِ لَا يَتَغَيَّرُ سَوَاءً فَعَلَ مَعَ غَيْرِهِ أَوْ مُنْفَرِدًا وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلْإِتْيَانِ بِالشَّيْءِ مَعَ غَيْرِهِ أَثَرٌ فِي مَزِيدِ الْقُبْحِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الشَّيْئَيْنِ قَدْ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي نَفْسِهِ حَسَنًا وَإِنْ كَانَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا قَبِيحًا، وَقَدْ يَكُونُ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَبِيحًا، وَيَكُونُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا أَقْبَحَ، فكذا هاهنا.

Üçüncü Mesele: Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Allah Teâlâ katlanmanın ve artışın, süreklilik bakımından tıpkı asıl [azap] gibi olacağını beyan etmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَيَخْلُدْ فِيهِ } “ve orada ebedi kalır” buyruğu, "işte bu katlanmış azabın içinde ebedi kalır" demektir. Sonra bu katlanma da günahlardan ötürü verilen ceza sebebiyle gerçekleştiğine göre, kâfir hakkında bu günahların cezasının ebedi olması vacip olmuştur. Durum böyle olunca, mümin hakkında da aynı şekilde olması vacip olur; zira bir kimsenin hak ettiği ceza bakımından hali, onu başkasıyla beraber veya tek başına işlemesiyle değişmez. Cevap: Bir fiili başka bir fiille birlikte işlemenin, çirkinliği artırma hususunda bir tesirinin olması neden caiz olmasın? Görmez misin ki iki şeyden her biri kendi başına güzel olabilir de ikisinin bir araya getirilmesi çirkin olabilir; yahut her ikisi de kendi başına çirkin olabilir de ikisinin bir araya getirilmesi daha da çirkin olabilir. İşte burada da durum böyledir.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً إِشَارَةٌ إِلَى مَا ثَبَتَ أَنَّ الْعِقَابَ هُوَ الْمَضَرَّةُ الْخَالِصَةُ الْمَقْرُونَةُ بِالْإِذْلَالِ وَالْإِهَانَةِ، كَمَا أَنَّ الثَّوَابَ هُوَ الْمَنْفَعَةُ الْخَالِصَةُ الْمَقْرُونَةُ بِالتَّعْظِيمِ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً } “Ve orada alçaltılmış olarak ebedi kalır” buyruğu, cezanın alçaltma ve zillet ile birlikte katıksız bir elem; mükâfatın ise tazim ile birlikte katıksız bir menfaat olduğu şeklinde sabit olan kurala bir işarettir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Ancak tövbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğuna gelince, burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ مَقْبُولَةٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ لَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَثْبَتَ أَنَّهُ يُضَاعِفُ لَهُ الْعَذَابَ ضِعْفَيْنِ، فَيَكْفِي لِصِحَّةِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ أَنْ لَا يُضَاعِفَ لِلتَّائِبِ الْعَذَابَ ضِعْفَيْنِ، وَإِنَّمَا الدَّالُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:

Birinci Mesele: Ayet, tövbenin kabul edildiğine delalet etmiştir. İstisna tek başına buna delalet etmez; çünkü [önceki ayette] O, azabı iki kat artıracağını tespit etmiştir; bu istisnanın sıhhati için tövbe edenin azabının iki kat artırılmaması yeterli olurdu. Fakat [tövbenin kabulüne] asıl delalet eden,

فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ.

O'nun: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” buyruğudur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: تَوْبَةُ الْقَاتِلِ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ، وَزَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً [النِّسَاءِ: ٩٣] وَقَالُوا نَزَلَتِ الْغَلِيظَةُ بَعْدَ اللَّيِّنَةِ بِمُدَّةٍ يَسِيرَةٍ، وَعَنِ الضَّحَّاكِ وَمُقَاتِلٍ بِثَمَانِ سِنِينَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

İkinci Mesele: İbn Abbas'tan, "Katilin tövbesi kabul edilmez" dediği nakledilmiş ve o, bu ayetin Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } “Kim bir mümini kasten öldürürse...” [Nisâ 93] buyruğu ile neshedildiğini ileri sürmüştür. Onlar, bu sert hükmün yumuşak hükümden kısa bir süre sonra indiğini söylemişlerdir; Dahhâk ve Mukâtil'den ise sekiz yıl sonra indiği rivayet edilmiştir. Bu konudaki açıklama Nisâ Suresi'nde daha önce geçmişti.

المسألة الثَّالِثَةُ: فَإِنْ قِيلَ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَدْخُلُ فِيهِ التَّوْبَةُ وَالْإِيمَانُ، فَكَانَ ذِكْرُهُمَا قَبْلَ ذِكْرِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ حَشْوًا، قُلْنَا: أَفْرَدَهُمَا بِالذِّكْرِ لِعُلُوِّ شَأْنِهِمَا، وَلَمَّا كَانَ لَا بُدَّ مَعَهُمَا مِنْ سَائِرِ الْأَعْمَالِ لَا جَرَمَ ذَكَرَ عَقِيبَهُمَا الْعَمَلَ الصَّالِحَ.

Üçüncü Mesele: Eğer: "Salih amelin kapsamına tövbe ve iman da girer; öyleyse salih amelden önce bu ikisinin zikredilmesi gereksiz bir tekrar (haşiv) olmaz mı?" denilirse, deriz ki: Şanlarının yüceliğinden ötürü bu ikisini ayrıca zikretmiştir. Bu ikisiyle beraber diğer amellerin de bulunması zorunlu olduğundan ötürü, şüphesiz bunların hemen ardından salih ameli zikretmiştir.

المسألة الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ على وجوه: أحدها:

Dördüncü Mesele: { فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ } “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” buyruğu ile neyin kastedildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi:

قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ: إِنَّ التَّبْدِيلَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الدُّنْيَا، فَيُبَدِّلُ اللَّه تَعَالَى قَبَائِحَ أَعْمَالِهِمْ فِي الشِّرْكِ بِمَحَاسِنِ الْأَعْمَالِ فِي الْإِسْلَامِ فَيُبَدِّلُهُمْ بِالشِّرْكِ إِيمَانًا، وَبِقَتْلِ الْمُؤْمِنِينَ قَتْلَ الْمُشْرِكِينَ، وَبِالزِّنَا عِفَّةً وَإِحْصَانًا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يُبَشِّرُهُمْ بِأَنَّهُ يُوَفِّقُهُمْ لِهَذِهِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَيَسْتَوْجِبُوا بِهَا الثَّوَابَ وَثَانِيهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ:

İbn Abbas, Hasan[-ı Basrî], Mücahid ve Katâde'nin görüşüdür: Bu değiştirme ancak dünyada olur; böylece Allah Teâlâ şirk içindeyken yaptıkları çirkin amelleri, İslam'daki güzel amellerle değiştirir. Onların şirkinin yerine imanı, müminleri öldürmelerinin yerine müşrikleri öldürmeyi, zinalarının yerine de iffet ve namusu verir. Sanki Allah Teâlâ onlara, kendilerini bu salih amellere muvaffak kılacağını ve böylece bu ameller sebebiyle sevabı hak edeceklerini müjdelemektedir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir:

السَّيِّئَةُ بِعَيْنِهَا لَا تَصِيرُ حَسَنَةً، وَلَكِنَّ التَّأْوِيلَ أَنَّ السَّيِّئَةَ تُمْحَى بِالتَّوْبَةِ وَتُكْتَبُ الْحَسَنَةُ مَعَ التَّوْبَةِ وَالْكَافِرُ يُحْبِطُ اللَّه عَمَلَهُ وَيُثْبِتُ عَلَيْهِ السَّيِّئَاتِ. وَثَالِثُهَا: قَالَ قَوْمٌ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى يَمْحُو السَّيِّئَةَ عَنِ الْعَبْدِ وَيُثْبِتُ لَهُ بَدَلَهَا الْحَسَنَةَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَمَكْحُولٍ، وَيَحْتَجُّونَ بِمَا

Kötülüğün (günahın) bizzat kendisi iyiliğe dönüşmez. Fakat tevil şudur: Kötülük tövbe ile silinir ve tövbe ile birlikte iyilik yazılır. Kâfire gelince; Allah onun amelini boşa çıkarır ve aleyhine günahları sabit kılar. Üçüncüsü: Bir grup şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayetin hükmü gereğince kuldan kötülüğü siler ve onun yerine iyilik yazar. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb ve Mekhûl'ün görüşüdür. Onlar şu

رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَيَتَمَنَّيَنَّ أَقْوَامٌ أَنَّهُمْ أَكْثَرُوا مِنَ السَّيِّئَاتِ، قِيلَ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّه؟ قَالَ الَّذِينَ يُبَدِّلُ اللَّه سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ»

rivayeti delil getirirler: Ebû Hüreyre radıyallâhu anh Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir ki o şöyle buyurmuştur: «Birtakım topluluklar kötülükleri çokça işlemiş olmayı mutlaka temenni edeceklerdir. 'Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?' denildi. O: 'Allah'ın, kötülüklerini iyiliklere çevirdiği kimselerdir' buyurdu.»

وَعَلَى هَذَا التَّبْدِيلُ فِي الْآخِرَةِ وَرَابِعُهَا: قَالَ الْقَفَّالُ وَالْقَاضِي: أَنَّهُ تَعَالَى يُبَدِّلُ الْعِقَابَ بِالثَّوَابِ فَذَكَرَهُمَا وَأَرَادَ مَا يَسْتَحِقُّ بِهِمَا، وَإِذَا حُمِلَ عَلَى ذَلِكَ كَانَتِ الْإِضَافَةُ إِلَى اللَّه حَقِيقَةً لِأَنَّ الْإِثَابَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى.

Bu görüşe göre değiştirme ahirettedir. Dördüncüsü: Kaffâl ve Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ cezayı mükâfatla değiştirir; dolayısıyla [kötülük ve iyilik şeklinde] bu ikisini zikretmiş fakat bu ikisi sebebiyle hak edilen şeyleri kastetmiştir. Bu anlama hamletme durumunda fiilin Allah'a nispet edilmesi hakiki olur; çünkü mükâfat vermek ancak Allah Teâlâ'dan olur.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً فَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً } “Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a yönelir” buyruğuna gelince, burada iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا فَائِدَةُ هَذَا التَّكْرِيرِ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِتَكْرِيرٍ لِأَنَّ الْأَوَّلَ لَمَّا كَانَ فِي تِلْكَ الْخِصَالِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ جَمِيعَ الذُّنُوبِ بِمَنْزِلَتِهَا فِي صِحَّةِ التَّوْبَةِ مِنْهَا الثَّانِي: أَنَّ التَّوْبَةَ الْأُولَى رُجُوعٌ عَنِ الشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي، وَالتَّوْبَةَ الثَّانِيَةَ رُجُوعٌ إِلَى اللَّه تَعَالَى لِلْجَزَاءِ وَالْمُكَافَأَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ [الرَّعْدِ: ٣٠] أَيْ مَرْجِعِي.

Birinci Soru: Bu tekrarın faydası nedir? Cevap: İki yöndendir: Birincisi: Bu bir tekrar değildir; zira birincisi o zikredilen [üç] haslet hakkında olunca, Allah Teâlâ bütün günahlardan tövbe etmenin sıhhat bakımından tıpkı onlar gibi olduğunu beyan etmiştir. İkincisi: Birinci tövbe şirkten ve günahlardan dönüştür; ikinci tövbe ise ceza ve mükâfat için Allah Teâlâ'ya dönüştür; tıpkı O'nun: { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ } “O'na tevekkül ettim ve dönüşüm O'nadır” [Ra'd 30] buyruğu gibi; yani O'na dönerim demektir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ تَكُونُ التَّوْبَةُ إِلَّا إِلَى اللَّه تَعَالَى فَمَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ: فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً؟ الْجَوَابُ:

İkinci Soru: Tövbe zaten ancak Allah Teâlâ'ya yapılmaz mı? O halde: { فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً } buyruğunun faydası nedir? Cevap:

مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ التَّوْبَةَ الْأُولَى الرُّجُوعُ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَالثَّانِيَةَ الرُّجُوعُ إِلَى حُكْمِ اللَّه تَعَالَى وَثَوَابِهِ الثَّانِي: مَعْنَاهُ أَنَّ مَنْ تَابَ إِلَى اللَّه فَقَدْ أَتَى بِتَوْبَةٍ مُرْضِيَةٍ للَّه مُكَفِّرَةٍ لِلذُّنُوبِ مُحَصِّلَةٍ لِلثَّوَابِ الْعَظِيمِ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ:

Birtakım vecihlerledir: Birincisi: Daha önce geçtiği üzere birinci tövbe günahtan dönmek, ikincisi ise Allah Teâlâ'nın hükmüne ve sevabına dönmektir. İkincisi: Bunun manası, kim Allah'a tövbe ederse, Allah'ın razı olacağı, günahları örten ve büyük bir sevaba eriştiren bir tövbeyi yerine getirmiş olur demektir. Üçüncüsü: O'nun:

وَمَنْ تابَ يَرْجِعُ إِلَى الْمَاضِي فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ أَنَّ مَنْ أَتَى بِهَذِهِ التَّوْبَةِ فِي الْمَاضِي عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ فَقَدْ وَعَدَهُ بِأَنَّهُ سَيُوَفِّقُهُ لِلتَّوْبَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَهَذَا مِنْ أعظم البشارات.

{ وَمَنْ تابَ } “Kim tövbe ederse” buyruğu geçmiş zamana racidir. Zira Allah Teâlâ, geçmişte bu tövbeyi ihlasla yerine getiren kimseye gelecekte de tövbeye muvaffak kılacağını vaat etmiştir ki bu en büyük müjdelerdendir.

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٧٢]

[Furkân Suresi (25), 72. Ayet]

وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢)

{ وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً (٧٢) } “Onlar, yalana şahitlik etmezler / asılsız ve batıl şeylerin yanında bulunmazlar; faydasız ve boş şeylerle karşılaştıklarında vakarla [oradan] geçip giderler.”

الصفة السابعة وفيه مَسَائِلُ:

Yedinci sıfat. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: الزُّورُ يَحْتَمِلُ إِقَامَةَ الشَّهَادَةِ الْبَاطِلَةِ، وَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَشْهَدُونَ شَهَادَةَ الزُّورِ فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ وَيَحْتَمِلُ حُضُورَ مَوَاضِعِ الْكَذِبِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٦٨] وَيَحْتَمِلُ حُضُورَ كُلِّ مَوْضِعٍ يَجْرِي فِيهِ مَا لَا يَنْبَغِي وَيَدْخُلُ فِيهِ أَعْيَادُ الْمُشْرِكِينَ وَمَجَامِعُ الْفُسَّاقِ، لِأَنَّ مَنْ خَالَطَ أَهْلَ الشَّرِّ وَنَظَرَ إِلَى أَفْعَالِهِمْ وَحَضَرَ مَجَامِعَهُمْ فَقَدْ شَارَكَهُمْ فِي تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ، لِأَنَّ الْحُضُورَ وَالنَّظَرَ دَلِيلُ الرِّضَا بِهِ، بَلْ هُوَ سَبَبٌ لِوُجُودِهِ وَالزِّيَادَةِ فِيهِ، لِأَنَّ الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى فِعْلِهِ اسْتِحْسَانُ النَّظَّارَةِ وَرَغْبَتُهُمْ فِي النَّظَرِ إِلَيْهِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ الْمُرَادُ مَجَالِسُ الزُّورِ الَّتِي يَقُولُونَ فِيهَا الزُّورَ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَعَلَى رسوله، وقال محمد بن الْحَنَفِيَّةِ الزُّورُ الْغِنَاءُ، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ مُحْتَمِلَةٌ وَلَكِنَّ اسْتِعْمَالَهُ فِي الْكَذِبِ أَكْثَرُ.

Birinci Mesele: ez-Zûr (الزُّورُ), batıl şahitlik yapma ihtimalini taşır; bu durumda mana, onların yalancı şahitlikte bulunmadıkları şeklinde olur. Burada muzaf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzafun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir. [Ayrıca zûr], Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir” [En'âm 68] buyruğunda olduğu gibi yalan söylenen yerlerde hazır bulunma ihtimalini de taşır. Yine uygunsuz şeylerin cereyan ettiği her mecliste hazır bulunma ihtimalini de taşır ki buna müşriklerin bayramları ve fasıkların toplantı yerleri de dahildir. Zira şer ehline karışan, onların fiillerine bakan ve toplantılarında hazır bulunan kimse, o günaha ortak olmuş olur. Çünkü orada hazır bulunmak ve bakmak, ona rıza göstermenin bir delilidir; hatta onun var olmasına ve artmasına bir sebeptir; zira onları bu işi yapmaya sevk eden şey, seyircilerin bunu beğenmesi ve ona bakma arzusudur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Bundan murat, Allah Teâlâ'ya ve Resûlüne karşı yalan ve iftiraların söylendiği batıl meclisleridir." Muhammed b. el-Hanefiyye ise: "Zûr, şarkı/musikidir" demiştir. Bil ki bütün bu vecihler muhtemeldir; fakat kelimenin yalan anlamında kullanılması daha yaygındır.

المسألة الثَّانِيَةُ: الْأَصَحُّ أَنَّ اللَّغْوَ كُلُّ مَا يَجِبُ أَنْ يُلْغَى وَيُتْرَكَ، وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَ اللَّغْوَ بِكُلِّ مَا لَيْسَ بِطَاعَةٍ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْمُبَاحَاتِ لَا تُعَدُّ لَغْوًا فَقَوْلُهُ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ أَيْ بِأَهْلِ اللَّغْوِ.

İkinci Mesele: En sahih görüşe göre lağv (اللَّغْوُ), iptal edilmesi ve terk edilmesi gereken her şeydir. Bazıları lağvı taat olmayan her şey diye tefsir etmişlerdir; fakat bu zayıftır, çünkü mubahlar lağv sayılmaz. Dolayısıyla O'nun: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ } buyruğu, "boş ve faydasız işlerle uğraşan kimselere [rastladıklarında]" demektir.

المسألة الثَّالِثَةُ: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: مَرُّوا كِراماً مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يُكْرِمُونَ أَنْفُسَهُمْ عَنْ مِثْلِ حَالِ اللَّغْوِ وَإِكْرَامُهُمْ لَهَا لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْإِعْرَاضِ وَبِالْإِنْكَارِ وَبِتَرْكِ الْمُعَاوَنَةِ وَالْمُسَاعَدَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الشِّرْكُ وَاللَّغْوُ فِي الْقُرْآنِ وَشَتْمُ الرَّسُولِ، وَالْخَوْضُ فِيمَا لَا يَنْبَغِي وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنْ قَوْلِهِمْ نَاقَةٌ كَرِيمَةٌ إِذَا كَانَتْ تُعْرِضُ عِنْدَ الْحَلْبِ تَكَرُّمًا، كَأَنَّهَا لَا تُبَالِي بِمَا يُحْلَبُ مِنْهَا لِلْغَزَارَةِ، / فَاسْتُعِيرَ ذَلِكَ لِلصَّفْحِ عَنِ الذَّنْبِ، وَقَالَ اللَّيْثُ يُقَالُ تَكَرَّمَ فُلَانٌ عَمَّا يَشِينُهُ إِذَا تَنَزَّهَ وَأَكْرَمَ نَفْسَهُ عَنْهُ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ [الْقَصَصِ: ٥٥] وَعَنِ الْحَسَنِ لَمْ تُسَفِّهْهُمُ الْمَعَاصِي وَقِيلَ إِذَا سَمِعُوا مِنَ الْكُفَّارِ الشَّتْمَ وَالْأَذَى أَعْرَضُوا، وَقِيلَ إِذَا ذُكِرَ النِّكَاحُ كَنَّوْا عَنْهُ.

Üçüncü Mesele: { مَرُّوا كِراماً } buyruğunun manasının, onların nefislerini lağv (boş ve batıl şeyler) gibi durumlardan üstün ve yüce tuttukları konusunda şüphe yoktur. Nefislerini üstün tutmaları ise ancak yüz çevirmekle, inkâr edip kınamakla ve yardım ve destekte bulunmayı terk etmekle olur. Buna şirk, Kur'an hakkında ileri geri konuşmak, Resûl'e sövmek ve uygunsuz şeylere dalmak da girer. Bu kelimenin aslı, Arapların sağılırken [sütünün] bolluğundan ötürü kendisinden sağılana aldırış etmiyormuşçasına vakar gösteren deve hakkında "nâkatün kerîmetün" (cömert/soylu deve) demelerinden gelir. / Bu ifade daha sonra günahı bağışlayıp geçmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. Leys şöyle demiştir: Bir kimse kendisini lekeleyecek şeyden uzak durup nefsini ondan sakındığında "tekarrame fulânun ammâ yeşînuhû" (filanca kendisini lekeleyen şeyden nefsini üstün tuttu/sakındı) denir. Bu ayetin benzeri O'nun şu buyruğudur: { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Onlar boş sözü işittikleri vakit ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur' derler” [Kasas 55]. Hasan [el-Basrî]'den: "Günahlar onları sefahate düşürmemiştir" dediği rivayet edilmiştir. Kâfirlerden küfür ve eza işittiklerinde yüz çevirirler, denildiği gibi; cinsel ilişki zikredildiğinde kinaye yoluyla üstü kapalı ifade ederler, şeklinde de söylenmiştir.

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٧٣]

[Furkân Suresi (25), 73. Ayet]

وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣)

{ وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً (٧٣) } “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve körler gibi davranıp [yüzüstü] kapanmazlar.”

الصفة الثامنة قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً لَيْسَ بِنَفْيٍ لِلْخُرُورِ، وَإِنَّمَا هُوَ إِثْبَاتٌ لَهُ وَنَفْيٌ لِلصَّمَمِ وَالْعَمَى كَمَا يُقَالُ لَا يَلْقَانِي زَيْدٌ مُسْلِمًا، هُوَ نَفْيٌ لِلسَّلَامِ لَا لِلِّقَاءِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا أَكَبُّوا عَلَيْهَا حِرْصًا عَلَى اسْتِمَاعِهَا، وَأَقْبَلُوا عَلَى الْمُذَكِّرِ بِهَا، وَهُمْ فِي إِكْبَابِهِمْ عَلَيْهَا سَامِعُونَ بِآذَانٍ وَاعِيَةٍ، مُبْصِرُونَ بِعُيُونٍ رَاعِيَةٍ، لَا كَالَّذِينِ يُذَكِّرُونَ بِهَا فَتَرَاهُمْ مُكِبِّينَ عَلَيْهَا مُقْبِلِينَ عَلَى مَنْ يُذَكِّرُ بِهَا مُظْهِرِينَ الْحِرْصَ الشَّدِيدَ عَلَى اسْتِمَاعِهَا وَهُمْ كَالصُّمِّ وَالْعُمْيَانِ حَيْثُ لَا (يَفْهَمُونَهَا ولا يبصرون) ما فيها كالمنافقين.

Sekizinci sıfat. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً } buyruğu yere kapanmayı (hurûr) nefyetmek için değildir; aksine onu ispat edip sağırlığı ve körlüğü nefyetmek içindir. Tıpkı "Zeyd benimle selam vererek karşılaşmaz" denildiğinde, karşılaşmanın değil selam vermenin nefyedilmesi gibi. Mana şudur: Onlara bu ayetler hatırlatıldığında, onları dinleme hırsıyla üzerlerine eğilirler ve hatırlatan kimseye yönelirler; üzerlerine eğildiklerinde de kavrayan kulaklarla işitirler, dikkatle bakan gözlerle görürler. Yoksa kendilerine ayetler hatırlatıldığında onları dinleme konusunda aşırı hırs gösterip hatırlatana yönelerek üzerlerine eğilmiş gördüğün, fakat münafıklar gibi içindekileri anlamayıp görmedikleri için sağırlar ve körler gibi olan kimseler gibi değildirler.

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٧٤]

[Furkân Suresi (25), 74. Ayet]

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤)

{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَذُرِّيَّاتِنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً (٧٤) } “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve soyumuzdan göz aydınlığı olacak kimseler bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl' derler.”

الصفة التاسعة وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dokuzuncu sıfat. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كثير وابن عامر وحفص عن عاصم ذُرِّيَّاتِنا بِأَلِفِ الْجَمْعِ وَحَذَفَهَا الْبَاقُونَ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالذُّرِّيَّةُ تَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا.

Birinci Mesele: Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, çoğul elifi ile { ذُرِّيَّاتِنا } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise tekil olarak [bu elifi] hazfetmişlerdir. Zürriyet (الذُّرِّيَّة) kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılır.

المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَكُونَ قُرَّةَ أَعْيُنٍ لَهُمْ فِي الدِّينِ لَا فِي الْأُمُورِ الدُّنْيَوِيَّةِ مِنَ الْمَالِ وَالْجَمَالِ ثُمَّ ذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ سَأَلُوا أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً فِي الدُّنْيَا يُشَارِكُونَهُمْ فَأَحَبُّوا أَنْ يَكُونُوا مَعَهُمْ فِي التَّمَسُّكِ بِطَاعَةِ اللَّه فَيَقْوَى طَمَعُهُمْ فِي أَنْ يَحْصُلُوا مَعَهُمْ فِي الْجَنَّةِ فَيَتَكَامَلُ سُرُورُهُمْ فِي الدُّنْيَا بهذا الطمع وفي

İkinci Mesele: Şüphe yoktur ki murat [edilen], mal ve güzellik gibi dünyevi meselelerde değil, din hususunda kendileri için bir göz aydınlığı olmasıdır. Sonra bu hususta iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Onlar dünyada kendilerine eşlik edecek eşler ve zürriyet istemişler ve Allah'a itaate sarılma hususunda da kendileriyle beraber olmalarını arzu etmişlerdir. Böylece onların cennette de kendileriyle birlikte yer almalarına dair ümitleri güçlenecek ve bu ümitle dünyadaki sevinçleri kemale erecektir; [ahiretteki...]

الْآخِرَةِ عِنْدَ حُصُولِ الثَّوَابِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ سَأَلُوا أَنْ يُلْحِقَ اللَّه أَزْوَاجَهُمْ وَذُرِّيَّتَهُمْ بِهِمْ فِي الْجَنَّةِ لِيَتِمَّ سُرُورُهُمْ بِهِمْ.

ahiretteki [sevinçleri de] sevaba nail olunduğunda kemale erecektir. İkincisi: Onlarla olan sevinçlerinin tamamlanması için Allah'ın, eşlerini ve zürriyetlerini cennette kendilerine kavuşturmasını istemişlerdir.

المسألة الثَّالِثَةُ: فَإِنْ قِيلَ: (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَزْواجِنا مَا هِيَ؟ قُلْنَا: يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بَيَانِيَّةً كَأَنَّهُ قِيلَ:

Üçüncü Mesele: Eğer: "{ مِنْ أَزْواجِنا } buyruğundaki { مِنْ } edatı nedir?" denilirse, deriz ki: [Bunun] beyaniyye (açıklama bildiren) olma ihtimali vardır; sanki şöyle denilmiştir:

هَبْ لَنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ ثُمَّ بُيِّنَتِ الْقُرَّةُ وَفُسِّرَتْ بِقَوْلِهِ: مِنْ أَزْواجِنا وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: / رَأَيْتُ مِنْكَ أَسَدًا أَيْ أَنْتَ أَسَدٌ، وَأَنْ تَكُونَ ابْتِدَائِيَّةً عَلَى مَعْنَى هَبْ لَنَا مِنْ جِهَتِهِمْ مَا تَقَرُّ بِهِ عُيُونُنَا مِنْ طَاعَةٍ وَصَلَاحٍ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ قَالَ قُرَّةَ أَعْيُنٍ فَنُكِّرَ وَقُلِّلَ؟ قُلْنَا أَمَّا التَّنْكِيرُ فَلِأَجْلِ تَنْكِيرِ الْقُرَّةِ لِأَنَّ الْمُضَافَ لَا سَبِيلَ إِلَى تَنْكِيرِهِ إِلَّا بِتَنْكِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ قَالَ: هَبْ لَنَا مِنْهُمْ سُرُورًا وَفَرَحًا وَإِنَّمَا قَالَ (أَعْيُنٍ) دُونَ عُيُونٍ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَعْيُنَ الْمُتَّقِينَ وَهِيَ قَلِيلَةٌ بِالْإِضَافَةِ إِلَى عُيُونِ غَيْرِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] .

"Bize göz aydınlığı bağışla" denilmiş, sonra bu göz aydınlığı { مِنْ أَزْواجِنا } "eşlerimizden" ifadesiyle beyan ve tefsir edilmiştir. Bu, Arapların: / "Senden bir aslan gördüm", yani "Sen bir aslânsın" sözü gibidir. [İkinci olarak], "onlar cihetinden bize itaat ve salah türünden gözlerimizin aydın olacağı şeyler bağışla" manasında ibtidaiyye (başlangıç bildiren) olması da muhtemeldir. Eğer: "Niçin { قُرَّةَ أَعْيُنٍ } denilerek [kelime] nekire (belirsiz) kılınmış ve çoğul-u kıllet (azlık çoğulu) kalıbında getirilmiştir?" denilirse, deriz ki: Nekire oluşu kurre (قُرَّة) kelimesinin nekire olması içindir; zira muzafı nekire yapmanın tek yolu muzafun ileyhi nekire yapmaktır; sanki: "Bize onlardan bir sevinç ve neşe bağışla" demiştir. Uyun (عُيُون) yerine a'yün (أَعْيُنٍ) denilmesi ise takva sahiplerinin gözlerini kastettiği içindir; bunlar da başkalarının gözlerine nispetle azdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır” [Sebe 13] buyurmuştur.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ أَقَرَّ اللَّه عَيْنَكَ أَيْ صَادَفَ فُؤَادُكَ مَا يُحِبُّهُ، وَقَالَ الْمُفَضَّلُ فِي قُرَّةِ الْعَيْنِ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: يَرُدُّ دَمْعَتَهَا وَهِيَ الَّتِي تَكُونُ مَعَ الضَّحِكِ وَالسُّرُورِ وَدَمْعَةُ الْحُزْنِ حَارَّةٌ وَالثَّانِي: نَوْمُهَا لِأَنَّهُ يَكُونُ مَعَ ذَهَابِ الْحُزْنِ وَالْوَجَعِ وَالثَّالِثُ: حُضُورُ الرِّضَا.

Dördüncü Mesele: Zeccâc: "Allah senin gözünü aydın kılsın (ekarrallâhu aynek), yani kalbin sevdiği şeye kavuşsun demektir" demiştir. Mufaddal ise kurretü'l-ayn (قُرَّةُ الْعَيْنِ) hakkında üç görüş belirtmiştir: Birincisi: Gözyaşını soğutmasıdır; bu da gülme ve sevinçle birlikte olan [soğuk] gözyaşıdır, hüzün gözyaşı ise sıcaktır. İkincisi: Gözün uyumasıdır; zira bu, hüzün ve acının gitmesiyle olur. Üçüncüsü: Rızanın hâsıl olmasıdır.

المسألة الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً الْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ سَأَلُوا اللَّه تَعَالَى أَنْ يُبَلِّغَهُمْ فِي الطَّاعَةِ الْمَبْلَغَ الَّذِي يُشَارُ إِلَيْهِمْ وَيُقْتَدَى بِهِمْ، قَالَ بَعْضُهُمْ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرِّيَاسَةَ فِي الدِّينِ يَجِبُ أَنْ تُطْلَبَ وَيُرْغَبَ فِيهَا قَالَ الْخَلِيلُ ﵊: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٤] وَقِيلَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ فِي الْعَشَرَةِ الْمُبَشَّرِينَ بِالْجَنَّةِ.

Beşinci Mesele: { وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } buyruğuna gelince; en uygun olanı, onların Allah Teâlâ'dan taat konusunda kendilerine parmakla işaret edilecek ve kendilerine uyulacak bir mertebeye ulaştırmasını istemiş olmalarıdır. Bazıları şöyle demiştir: Ayette dinde reisliğin/önderliğin talep edilmesi ve buna rağbet gösterilmesi gerektiğine delalet eden bir husus vardır. Nitekim Halîl [İbrâhim] aleyhisselâm da: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonraki nesiller arasında bir doğruluk dili (güzel bir nam) ver” [Şuarâ 84] demiştir. Bu ayetlerin cennetle müjdelenen on sahabe (aşere-i mübeşşere) hakkında indiği de söylenmiştir.

المسألة السَّادِسَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى، قَالُوا لِأَنَّ الْإِمَامَةَ فِي الدِّينِ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ وَالْعَمَلَ إِنَّمَا يَكُونُ بِجَعْلِ اللَّه تَعَالَى وَخَلْقِهِ، وَقَالَ الْقَاضِي الْمُرَادُ مِنَ السُّؤَالِ الْأَلْطَافُ الَّتِي إِذَا كَثُرَتْ صَارُوا مُخْتَارِينَ لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَيَصِيرُونَ أَئِمَّةً وَالْجَوَابُ: أَنْ تِلْكَ الْأَلْطَافَ مَفْعُولَةٌ لَا مَحَالَةَ فَيَكُونُ سُؤَالُهَا عَبَثًا.

Altıncı Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü dinde imamlık/önderlik ancak ilim ve amel ile olur. Bu da ilim ve amelin ancak Allah Teâlâ'nın kılması ve yaratmasıyla olduğunu gösterir. Kadı [Abdülcebbâr] ise şöyle demiştir: "Bu duadan murat, çoğaldığı takdirde bu şeyleri tercih edip imam olmalarını sağlayan lütuflardır." Cevap: Bu lütuflar zaten [Allah tarafından] mutlaka yapılmaktadır; dolayısıyla bunları istemek abes olurdu.

المسألة السَّابِعَةُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: قَالَ (إِمَامًا) ، وَلَمْ يَقُلْ أَئِمَّةً كَمَا قَالَ لِلِاثْنَيْنِ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ [الزُّخْرُفِ: ٤٦] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى اجْعَلْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَّا إِمَامًا كَمَا قَالَ: يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [غَافِرٍ: ٦٧] وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْإِمَامُ جَمْعٌ وَاحِدُهُ آمٌّ كَصَائِمٍ وَصِيَامٍ. وَقَالَ الْقَفَّالُ وَعِنْدِي أَنَّ الْإِمَامَ إِذَا ذُهِبَ بِهِ مَذْهَبَ الِاسْمِ وُحِّدَ كَأَنَّهُ قِيلَ اجْعَلْنَا حُجَّةً لِلْمُتَّقِينَ، وَمِثْلُهُ الْبَيِّنَةُ يُقَالُ هَؤُلَاءِ بَيِّنَةُ فلان.

Yedinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: [Ayet-i kerimede] iki kişi için: { إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim” [Zuhruf 46] buyrulduğu gibi "eimmeten" (أَئِمَّةً) denilmeyip { إِماماً } denilmiştir. Mananın, O'nun: { يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir bebek olarak çıkarır” [Mü'min 67] buyruğunda olduğu gibi "her birimizi bir imam kıl" şeklinde olması da caizdir. Ahfeş ise şöyle demiştir: "İmam (الْإِمَامُ) çoğuldur; tekili 'sâim' (صَائِم) ve 'sıyâm' (صِيَام) kelimelerinde olduğu gibi 'âmm' (آمٌّ) kalıbındadır." Kaffâl da şöyle demiştir: "Bana göre imam kelimesi isim/mastar anlamında kullanıldığında tekil getirilir; sanki 'bizi takva sahipleri için bir hüccet kıl' denilmiş gibidir. 'Beyyine' kelimesi de böyledir; nitekim 'Bunlar filancanın beyyinesidir/delilidir' denir."

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٧٥]

[Furkân Suresi (25), 75. Ayet]

أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥)

{ أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً (٧٥) } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık [cennetteki] yüksek makamlarla (odalarla) mükâfatlandırılacaklar ve orada sağlık/esenlik ve selam ile karşılanacaklardır.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا عَدَّدَ صِفَاتِ الْمُتَّقِينَ الْمُخْلِصِينَ بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْوَاعَ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ وَهِيَ مَجْمُوعَةٌ فِي أَمْرَيْنِ الْمَنَافِعِ وَالتَّعْظِيمِ.

Bil ki O celle celâluhu ihlaslı takva sahiplerinin sıfatlarını saydıktan sonra, onlara yapacağı ihsanın türlerini beyan etmiştir ki bunlar menfaatler ve tazim olmak üzere iki hususta toplanmıştır.

أَمَّا الْمَنَافِعُ: فَهِيَ قَوْلُهُ: أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا.

Menfaatlere gelince, bu O'nun: { أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık [cennetteki] yüksek makamlarla mükâfatlandırılacaklar” buyruğudur.

وَالْمُرَادُ أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرُفَاتِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ [سَبَأٍ: ٣٧] وَقَالَ: لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ [الزُّمَرِ: ٢٠] وَالْغُرْفَةُ فِي اللُّغَةِ الْعُلِّيَّةُ وَكُلُّ بِنَاءٍ عَالٍ فَهُوَ غُرْفَةٌ وَالْمُرَادُ بِهِ الدَّرَجَاتُ الْعَالِيَةُ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ الْغُرْفَةُ اسْمُ الْجَنَّةِ، فَالْمَعْنَى يُجْزَوْنَ الْجَنَّةَ وَهِيَ جَنَّاتٌ كَثِيرَةٌ، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ: (أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ فِي الْغُرْفَةِ) وَقَوْلُهُ: بِما صَبَرُوا فِيهِ بَحْثَانِ:

Murât, "onlar yüksek odalarla (el-ğurufât) mükâfatlandırılırlar" demektir. Bunun delili O'nun: { وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } “Onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” [Sebe 37] ve: { لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ } “Onlar için üst üste yapılmış yüksek odalar vardır” [Zümer 20] buyruklarıdır. Gurfe (الْغُرْفَةُ) lügatte yüksek çardak/oda demektir ve her yüksek bina gurfedir. Bundan murat ise yüksek derecelerdir. Müfessirler gurfenin cennetin bir ismi olduğunu söylemişlerdir; binaenaleyh mana, "cennetle mükâfatlandırılırlar" demektir ve bu pek çok cennettir. Bazıları bu ayeti { أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ فِي الْغُرْفَةِ } şeklinde okumuşlardır. O'nun: { بِما صَبَرُوا } buyruğuna gelince, bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: احْتَجَّ بِالْآيَةِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْجَنَّةَ بِالِاسْتِحْقَاقِ فَقَالَ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما/ صَبَرُوا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ وَلَوْ كَانَ حُصُولُهَا بِالْوَعْدِ لَمَا صَدَقَ ذَلِكَ.

Birinci İnceleme: Cennete hak ediş (istihkak) ile girileceğini savunan kimse bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demiştir: O'nun { بِما صَبَرُوا } / buyruğundaki bâ (بِ) harfi buna delalet eder; şayet onun elde edilmesi sırf vaat ile olsaydı bu doğru olmazdı.

الْبَحْثُ الثَّانِي: ذَكَرَ الصَّبْرَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَصْبُورَ عَنْهُ، لِيَعُمَّ كُلَّ نَوْعٍ فَيَدْخُلُ فِيهِ صَبْرُهُمْ عَلَى مَشَاقِّ التَّفَكُّرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى، وَعَلَى مَشَاقِّ الطَّاعَاتِ، وَعَلَى مَشَاقِّ تَرْكِ الشَّهَوَاتِ وَعَلَى مَشَاقِّ أَذَى الْمُشْرِكِينَ وَعَلَى مَشَاقِّ الْجِهَادِ وَالْفَقْرِ وَرِيَاضَةِ النَّفْسِ فَلَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ الْمُرَادُ الصَّبْرُ عَلَى الْفَقْرِ خَاصَّةً، لِأَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ إِذَا حَصَلَتْ مَعَ الْغِنَى اسْتَحَقَّ مَنْ يختص بها الجنة كما يستحقه بالفقر.

İkinci İnceleme: Her türü kapsasın diye sabrı zikretmiş, neye karşı sabredildiğini zikretmemiştir. Böylece Allah Teâlâ'yı tanıma hususunda tefekkür ve istidlal meşakkatlerine, taatlerin meşakkatlerine, şehvetleri terk etmenin meşakkatlerine, müşriklerin eziyetlerinin meşakkatlerine, cihadın, fakirliğin ve nefis terbiyesinin meşakkatlerine sabretmeleri de buna dahil olur. Dolayısıyla muradın özellikle fakirliğe sabretmek olduğunu söyleyen kimsenin sözünün bir dayanağı yoktur; zira bu sıfatlar zenginlikle birlikte gerçekleştiğinde, bu sıfatlara sahip olan kimse fakirlikle hak ettiği gibi cenneti hak eder.

وثانيها التَّعْظِيمُ: وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

İkincisi tazimdir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً:

{ وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً } “Ve orada sağlık/esenlik ve selam ile karşılanacaklardır.”

قُرِئَ يُلَقَّوْنَ كَقَوْلِهِ: وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً [الإنسان: ١١] ويُلَقَّوْنَ كَقَوْلِهِ: يَلْقَ أَثاماً [الْفُرْقَانِ: ٦٨] ، وَالتَّحِيَّةُ الدُّعَاءُ بِالتَّعْمِيرِ وَالسَّلَامُ الدُّعَاءُ بِالسَّلَامَةِ، فَيَرْجِعُ حَاصِلُ التَّحِيَّةِ إِلَى كَوْنِ نَعِيمِ الْجَنَّةِ بَاقِيًا غَيْرَ مُنْقَطِعٍ، وَيَرْجِعُ السَّلَامُ إِلَى كَوْنِ ذَلِكَ النَّعِيمِ خَالِصًا عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ، ثُمَّ هَذِهِ التَّحِيَّةُ وَالسَّلَامُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِقَوْلِهِ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِقَوْلِهِ:

[Bu kelime] O'nun: { وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } “Onlara bir parlaklık ve sevinç vermiştir” [İnsân 11] ayetindeki gibi { يُلَقَّوْنَ } şeklinde okunduğu gibi, { يَلْقَ أَثاماً } [Furkân 68] ayetindeki gibi [sülâsîden meçhul olarak da] okunmuştur. Tahiyye (التَّحِيَّةُ), uzun ömür duası; selâm (السَّلَامُ) ise esenlik ve güvenlik duasıdır. Dolayısıyla tahiyyenin neticesi cennet nimetinin baki olup kesintisiz olmasına, selam ise o nimetin her türlü zarar şaibesinden arınmış olmasına racidir. Sonra bu tahiyye ve selamın, O'nun: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selam vardır” [Yâsîn 58] buyruğu gereğince Allah Teâlâ'dan olması mümkün olduğu gibi, O'nun şu buyruğu gereğince meleklerden olması da mümkündür:

وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ. أَمَّا قوله:

{ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar: 'Sabrettiğiniz için size selam olsun!' [derler]” [Ra'd 23-24]. Birbirlerine [selam vermeleri] olması da mümkündür. O'nun:

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٧٦]

[Furkân Suresi (25), 76. Ayet]

خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦)

{ خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً (٧٦) } “Orada ebedî kalıcıdırlar. Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir ikametgâhtır!”

فَالْمُرَادُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا وَعَدَ بِالْمَنَافِعِ أَوَّلًا وَبِالتَّعْظِيمِ ثَانِيًا، بَيَّنَ أَنَّ مِنْ صِفَتِهِمَا الدَّوَامَ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

buyruğuna gelince; murat şudur: O Sübhânehu, önce menfaatleri ardından da tazimi vaat ettikten sonra, bu ikisinin vasfının devamlılık olduğunu beyan etmiştir ki bu, O'nun:

خالِدِينَ فِيها وَمَنْ صِفَتِهِمَا الْخُلُوصُ أَيْضًا وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً وَهَذَا فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً أَيْ مَا أَسْوَأَ ذَلِكَ وَمَا أَحْسَنَ هذا. أما قوله:

{ خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğundan murattır. Yine bu ikisinin vasfı [kusursuz bir] saflık ve arılıktır ki bu da O'nun: { حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir ikametgâhtır!” buyruğundan murattır. Bu, O'nun: { ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir ikametgâhtır” buyruğunun mukabilindedir; yani o ne kötüdür, bu ise ne güzeldir! O'nun:

[سورة الفرقان (٢٥) : آية ٧٧]

[Furkân Suresi (25), 77. Ayet]

قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧)

{ قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً (٧٧) } “De ki: 'Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz ise kesinlikle yalanladınız; bu yüzden [azap] yakanızı bırakmayacaktır!'”

فَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ صِفَاتِ الْمُتَّقِينَ، وَشَرَحَ حَالَ ثَوَابِهِمْ أَمَرَ رَسُولَهُ أن يقول: قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ فَدَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ عَنْ عِبَادَتِهِمْ، وَأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا كَلَّفَهُمْ لِيَنْتَفِعُوا بِطَاعَتِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki O Sübhânehu, takva sahiplerinin sıfatlarını ve onların mükâfatlarının durumunu açıkladıktan sonra Resûlüne: { قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعاؤُكُمْ } “De ki: 'Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?'” demesini emretmiştir. Böylece O Teâlâ'nın onların ibadetinden müstağni olduğuna ve onları ancak kendi itaatlerinden istifade etsinler diye mükellef kıldığına delalet etmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: قَالَ الْخَلِيلُ مَا أَعْبَأُ بِفُلَانٍ أَيْ مَا أَصْنَعُ بِهِ كَأَنَّهُ (يَسْتَقِلُّهُ) وَيَسْتَحْقِرُهُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ مَا أَعْبَأُ بِهِ أَيْ وُجُودُهُ وَعَدَمُهُ عِنْدِي سَوَاءٌ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ مَعْنَاهُ أَيْ لَا وَزْنَ لَكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ، وَالْعِبْءُ فِي اللُّغَةِ الثِّقَلُ، وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ مَا يُبَالِي بِكُمْ رَبِّي.

Birinci Mesele: Halîl şöyle demiştir: "Mâ a'be'u bi-fulânin" (ما أَعْبَأُ بِفُلَانٍ), sanki onu azımsıyor ve hakir görüyormuşçasına "Ben onunla ne yapayım?" demektir. Ebû Ubeyde ise: "Mâ a'be'u bihî; yani onun varlığı ile yokluğu benim nezdimde birdir" demiştir. Zeccâc: "Bunun manası, Rabbinizin katında hiçbir ağırlığınız/değeriniz yoktur demektir; ıb' (الْعِبْءُ) lügatte ağırlık demektir" demiştir. Ebû Amr b. el-Alâ ise: "Rabbim size aldırış etmez, değer vermez" demiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: فِي (مَا) قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا أَنَّهَا مُتَضَمِّنَةٌ لِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَهِيَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قِيلَ وَأَيُّ عِبْءٍ يَعْبَأُ بِكُمْ لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ، وَالثَّانِي أَنْ تَكُونَ مَا نَافِيَةً.

İkinci Mesele: [Ayet-i kerimede geçen] “mâ” (مَا) hakkında iki görüş vardır: Birincisi, istifham (soru) manasını tazammun etmesidir (içermesidir). Bu durumda [kelime] nasb mahallindedir ve mastardan ibarettir (mastarın yerine geçmektedir). Sanki: “Duanız/kulluğunuz olmasa [size] hangi ağırlığı verir/ne diye değer yükler?” denilmiş gibidir. İkincisi ise “mâ”nın nâfiye (olumsuzluk bildiren edat) olmasıdır.

المسألة الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي قَوْلِهِ: لَوْلا دُعاؤُكُمْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: لَوْلَا دُعَاؤُهُ إِيَّاكُمْ إِلَى الدِّينِ وَالطَّاعَةُ وَالدُّعَاءُ عَلَى هَذَا مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ الدُّعَاءَ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ لَوْلَا إِيمَانُكُمْ وَثَانِيهَا: لَوْلَا عِبَادَتُكُمْ وَثَالِثُهَا: لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ إِيَّاهُ فِي الشَّدَائِدِ كَقَوْلِهِ:

Üçüncü Mesele: { لَوْلا دُعاؤُكُمْ } buyruğu hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: "O'nun sizi dine ve itaate davet etmesi olmasaydı" manasındadır ki bu durumda dua (دُعَاء), mef'ûlüne (nesnesine) muzaf olmuş bir mastardır. İkincisi: Duanın fâiline (öznesine) muzaf olmasıdır. Bu takdire göre de birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: "Duanız olmasaydı" yani imanınız olmasaydı. İkincisi: İbadetiniz olmasaydı. Üçüncüsü: Sıkıntılı anlarda O'na dua edip yalvarmanız olmasaydı; nitekim O şöyle buyurmuştur:

فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٥] وَرَابِعُهَا: دُعَاؤُكُمْ يَعْنِي لَوْلَا شُكْرُكُمْ لَهُ عَلَى إِحْسَانِهِ لِقَوْلِهِ:

{ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ } “Gemiye bindikleri zaman Allah'a yalvarırlar” [Ankebût 65]. Dördüncüsü: "Duanız", yani O'nun ihsanına karşı şükrünüz olmasaydı; nitekim O şöyle buyurmuştur:

مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ [النِّسَاءِ: ١٤٧] وَخَامِسُهَا: مَا خَلَقْتُكُمْ وَبِي إِلَيْكُمْ حَاجَةٌ إِلَّا أَنْ تَسْأَلُونِي فَأُعْطِيَكُمْ وَتَسْتَغْفِرُونِي فَأَغْفِرَ لَكُمْ.

{ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ } “Eğer şükrederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” [Nisâ 147]. Beşincisi: "Benden isteyesiniz de size vereyim, benden mağfiret dileyesiniz de sizi bağışlayayım diye [yarattım]; yoksa size bir ihtiyacım olduğundan dolayı sizi yaratmadım" [anlamındadır].

أَمَّا قَوْلُهُ: فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَالْمَعْنَى أَنِّي إِذَا أَعْلَمْتُكُمْ أَنَّ حُكْمِي أَنِّي لَا أَعْتَدُّ بِعِبَادِي إِلَّا لِعِبَادَتِهِمْ فَقَدْ خَالَفْتُمْ بِتَكْذِيبِكُمْ حُكْمِي فَسَوْفَ يَلْزَمُكُمْ أَثَرُ تَكْذِيبِكُمْ وَهُوَ عِقَابُ الْآخِرَةِ، وَنَظِيرُهُ أَنْ يَقُولَ الْمَلِكُ لِمَنِ اسْتَعْصَى عَلَيْهِ:

O'nun: { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ } “Siz ise kesinlikle yalanladınız” buyruğuna gelince; mana şudur: Hükmümün kullarıma ancak ibadetlerinden dolayı değer vermek olduğunu size bildirdiğim halde, siz yalanlamanızla hükmüme muhalefet ettiniz; dolayısıyla yalanlamanızın eseri olan ahiret azabı size mutlaka yapışacaktır. Bunun benzeri, hükümdarın kendisine isyan eden kimseye şöyle demesidir:

إِنَّ مِنْ عَادَتِي أَنْ أُحْسِنَ إِلَى مَنْ يُطِيعُنِي، وَقَدْ عَصَيْتَ فَسَوْفَ تَرَى مَا أُحِلُّ بِكَ بِسَبَبِ عِصْيَانِكَ. فَإِنْ قِيلَ إِلَى مَنْ يَتَوَجَّهُ هَذَا الْخِطَابُ؟ قُلْنَا إِلَى النَّاسِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَمِنْهُمْ [مُؤْمِنُونَ] عَابِدُونَ وَمُكَذِّبُونَ عَاصُونَ، فَخُوطِبُوا بِمَا وُجِدَ فِي جِنْسِهِمْ مِنَ الْعِبَادَةِ وَالتَّكْذِيبِ، وَقُرِئَ (فَقَدْ كَذَّبَ الْكَافِرُونَ) (فَسَوْفَ) يَكُونُ الْعَذَابُ لِزَامًا، وَقُرِئَ لِزاماً بِالْفَتْحِ بِمَعْنَى اللُّزُومِ كَالثَّبَاتِ وَالثُّبُوتِ، وَالوجه أَنَّ تَرْكَ اسْمِ كَانَ غَيْرَ منطوق به بعد ما عُلِمَ أَنَّهُ مِمَّا تَوَعَّدَ بِهِ لِأَجْلِ الْإِبْهَامِ وَيَتَنَاوَلُ مَا لَا يُحِيطُ بِهِ الْوَصْفُ، ثُمَّ قِيلَ هَذَا الْعَذَابُ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ ﵀، واللَّه أَعْلَمُ.

"Benim âdetim bana itaat edene ihsanda bulunmaktır. Sen ise isyan ettin; dolayısıyla isyanın sebebiyle başına ne getireceğimi göreceksin." Eğer: "Bu hitap kime yöneliktir?" denilirse, deriz ki: Mutlak olarak bütün insanlara yöneliktir; onların içinde ibadet eden [müminler] de yalanlayan âsiler de vardır. Dolayısıyla kendi cinslerinde var olan ibadet ve yalanlama ile kendilerine hitap edilmiştir. [Bu ayet] { فَقَدْ كَذَّبَ الْكَافِرُونَ } ve { فَسَوْفَ } { يَكُونُ الْعَذَابُ لِزَامًا } şeklinde de okunmuştur. Yine lüzum (ayrılmazlık) manasında 'sebât' ve 'sübût' gibi üstün ile { لَزَاماً } şeklinde de okunmuştur. Uygun olan vecih şudur: Kâne'nin (كَانَ) isminin, kendisiyle tehdit edilen şey olduğu bilindikten sonra telaffuz edilmeyip bırakılması, müphemlik sağlamak ve vasfına güç yetmeyecek derecedeki şeyleri içine alması içindir. Sonra bu azabın ahirette olacağı söylendiği gibi, Bedir günü olduğu da söylenmiştir ki bu Mücâhid'in rahimehullâh görüşüdür. En doğrusunu Allah bilir.

تَمَّ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَالْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا محمد النبي الأمي وآله وصحبه أجمعين

Bu surenin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Efendimiz, ümmî peygamber Muhammed'e, onun âline ve bütün ashabına salât ve selâm olsun.