المسألة الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَشَارُوا بِتَأْخِيرِ أَمْرِهِ وَبِأَنْ يَجْمَعَ لَهُ السَّحَرَةَ لِيَظْهَرَ عِنْدَ حُضُورِهِمْ فَسَادُ قَوْلِ مُوسَى ﵇، رَضِيَ فِرْعَوْنُ بِمَا قَالُوهُ وَعَمِيَ عَمَّا شَاهَدَهُ وَحُبُّ الشَّيْءِ يُعْمِي وَيُصِمُّ فَجَمَعَ السَّحَرَةَ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ تَقَعَ تِلْكَ الْمُنَاظَرَةُ يَوْمَ عِيدٍ لَهُمْ لِيَكُونَ ذَلِكَ بِمَحْضَرِ الْخَلْقِ الْعَظِيمِ وَكَانَ مُوسَى ﵇ يَطْلُبُ ذَلِكَ لِتَظْهَرَ حُجَّتُهُ عَلَيْهِمْ عِنْدَ الْخَلْقِ الْعَظِيمِ وَكَانَ هَذَا أَيْضًا مِنْ لُطْفِ اللَّه تَعَالَى فِي ظُهُورِ أَمْرِ ﵇.
İkinci Mesele: Bil ki o topluluk, Mûsâ’nın işinin ertelenmesini ve huzurlarında Mûsâ aleyhisselâm’ın sözünün batıl olduğu ortaya çıksın diye ona karşı sihirbazların toplanmasını tavsiye ettiklerinde, Firavun onların söylediklerine razı oldu ve bizzat şahit olduğu şeylere karşı körleşti. Bir şeye duyulan sevgi [insanı] kör ve sağır eder. Böylece sihirbazları topladı; sonra bu münazaranın muazzam bir halk topluluğunun huzurunda gerçekleşmesi için bayram günlerinde yapılmasını istedi. Mûsâ aleyhisselâm da o muazzam halk topluluğunun huzurunda delilinin onlara karşı üstün gelip ortaya çıkması için bunu talep etmekteydi. Bu durum aynı zamanda onun aleyhisselâm davasının galip gelmesinde Allah Teâlâ’nın bir lütfuydu.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ بُعِثُوا عَلَى الْحُضُورِ لِيُشَاهِدُوا مَا يَكُونُ مِنَ الْجَانِبَيْنِ.
Allah Teâlâ’nın: {وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ} “Ve insanlara: ‘Siz de toplanır mısınız?’ denildi” buyruğuna gelince; kastedilen, iki taraf arasında cereyan edecek şeyleri bizzat müşahede etmeleri için insanların gelmeye teşvik edilmesidir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ فَالْمُرَادُ إِنَّا نَرْجُو أَنْ يَكُونَ الْغَلَبَةُ لَهُمْ فَنَتَّبِعُهُمْ فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ ابتدءوا بِطَلَبِ الْجَزَاءِ، وَهُوَ إِمَّا الْمَالُ وَإِمَّا الْجَاهُ فَبَذَلَ لَهُمْ ذَلِكَ وَأَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ لِأَنَّ نِهَايَةَ مَطْلُوبِهِمْ مِنْهُ الْبَذْلُ ورفع المنزلة فبذل كلا الأمرين.
{لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ} “Umarız ki ... büyücülere uyarız” buyruğuna gelince; kastedilen: “Galip gelmelerini ve böylece onlara uymayı umuyoruz” demektir. Sihirbazlar geldiklerinde işe bir mükâfat talep etmekle başladılar; bu da ya mal veya makam idi. Firavun her ikisini de onlara vadetti ve bunu: {وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Üstelik o takdirde siz kesinlikle [bana] en yakın kılınanlardan olacaksınız” sözüyle tekit etti. Çünkü onların Firavun’dan nihai talebi ihsan ve mertebelerinin yükseltilmesiydi; o da her iki hususu birden onlara bahşetti.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٤٣ الى ٤٨]
[Şuarâ Suresi (26), 43-48. Ayetler]
قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ (٤٤) فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (٤٦) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٤٧)
{قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ (٤٤) فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (٤٦) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٤٧)} “Mûsâ onlara: ‘Ne atacaksanız atın!’ dedi. (43) Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: ‘Firavun’un izzeti hakkı için, şüphesiz galip gelecek olanlar elbette bizleriz!’ dediler. (44) Ardından Mûsâ asasını attı; bir de ne görsünler, onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor! (45) Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar. (46) ‘Âlemlerin Rabbine iman ettik’ dediler; (47)”
رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (٤٨)
{رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (٤٨)} “‘Mûsâ ve Hârûn’un Rabbine!’ (48)”
اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا اجْتَمَعُوا كَانَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَبْدَأَ مُوسَى أَوْ يَبْدَءُوا ثُمَّ إِنَّهُمْ تَوَاضَعُوا لَهُ فَقَدَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَقَالُوا: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى [طه: ٦٥] فَلَمَّا تَوَاضَعُوا لَهُ تَوَاضَعَ هُوَ أَيْضًا لَهُمْ فَقَدَّمَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ، وَقَالَ: أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ جَازَ لِمُوسَى ﵇ أَنْ يَأْمُرَ السَّحَرَةَ بِإِلْقَاءِ الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ وَذَلِكَ سِحْرٌ وَتَلْبِيسٌ وَكُفْرٌ وَالْأَمْرُ بِمِثْلِهِ لَا يَجُوزُ الْجَوَابُ: لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِأَمْرٍ لِأَنَّ مُرَادَ مُوسَى ﵇ مِنْهُمْ كَانَ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَلَا يَقْدُمُوا عَلَى مَا يَجْرِي/ مَجْرَى الْمُغَالَبَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ تَأْوِيلُ صِيغَةِ الْأَمْرِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: ذَلِكَ الْأَمْرُ كَانَ مَشْرُوطًا وَالتَّقْدِيرُ أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ إِنْ كُنْتُمْ مُحِقِّينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ... إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣] وَثَانِيهَا: لَمَّا تَعَيَّنَ ذَلِكَ طَرِيقًا إِلَى كَشْفِ الشُّبْهَةِ صَارَ جَائِزًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا لَيْسَ بِأَمْرٍ بَلْ هُوَ تَهْدِيدٌ، أَيْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ أَتَيْنَا بِمَا تُبْطِلُهُ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ لَئِنْ رَمَيْتَنِي لَأَفْعَلَنَّ وَلَأَصْنَعَنَّ ثُمَّ يُفَوِّقُ لَهُ السَّهْمَ فَيَقُولُ لَهُ ارْمِ فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُ تَهْدِيدًا وَرَابِعُهَا: مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُمْ لَمَّا تَوَاضَعُوا لَهُ وَقَدَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَهُوَ قَدَّمَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ عَلَى رَجَاءِ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ التَّوَاضُعُ سَبَبًا لِقَبُولِ الْحَقِّ وَلَقَدْ حَصَلَ بِبَرَكَةِ ذَلِكَ التَّوَاضُعِ ذَلِكَ الْمَطْلُوبُ، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ اللَّائِقَ بِالْمُسْلِمِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ التَّوَاضُعُ، لِأَنَّ مِثْلَ مُوسَى ﵇ لَمَّا لَمْ يَتْرُكِ التَّوَاضُعَ مَعَ أُولَئِكَ السَّحَرَةِ، فَبِأَنْ يَفْعَلَ الْوَاحِدُ مِنَّا أَوْلَى.
Bil ki onlar toplandıklarında, ya Mûsâ’nın başlaması ya da onların başlaması zorunluydu. Nihayet onlar Mûsâ’ya karşı tevazu gösterip onu kendilerine tercih ettiler ve: {إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى} [Tâ-Hâ 65] “Ya sen at ya da ilk atanlar biz olalım” dediler. Onlar Mûsâ’ya karşı tevazu gösterince, o da onlara karşı tevazu gösterip onları öne geçirdi ve: {أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} “Ne atacaksanız atın” dedi. Şayet: “Mûsâ aleyhisselâm’ın sihirbazlara ipleri ve asaları atmalarını emretmesi nasıl caiz olur? Oysa bu bir sihir, aldatma ve küfürdür; benzeri şeylerin emredilmesi caiz değildir” denilirse, Cevap: Şüphe yok ki bu bir emir değildir; zira Mûsâ aleyhisselâm’ın onlardan muradı kendisine iman etmeleri ve bir üstünlük yarışına girmeye kalkışmamaları idi. Bu sabit olunca, emir sigasını tevil etmek zorunlu hale gelir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu emir şartlıydı; takdiri de tıpkı Allah Teâlâ’nın: {فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ... إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} [Bakara 23] “Eğer doğru sözlüler iseniz haydi onun benzeri bir sure getirin” buyruğunda olduğu gibi, “Eğer hak üzere iseniz ne atacaksanız atın” şeklindedir. İkincisi: Şüphenin giderilmesi için bu yol zorunlu hale gelince caiz olmuştur. Üçüncüsü: Bu bir emir değil, tehdittir; yani “Eğer bunu yaparsanız, biz onu batıl kılacak şeyi getiririz” demektir. Tıpkı bir kimsenin kendisine karşı kılıç çeken kimseye: “Eğer bana ok atarsan şöyle şöyle yaparım” deyip sonra oku ona yönelterek: “Haydi at!” demesi gibidir ki, bu onun tarafından bir tehdit olur. Dördüncüsü: Daha önce zikrettiğimiz üzere, onlar Mûsâ’ya tevazu gösterip onu öne geçirdiklerinde, Mûsâ da bu tevazunun hakkı kabul etmeye bir vesile olması ümidiyle onları öne geçirmiştir. Nitekim o tevazunun bereketiyle bu matlup hâsıl olmuştur. Bu durum, her hâlükârda Müslümana yakışanın tevazu olduğuna bir uyarıdır; çünkü Mûsâ aleyhisselâm gibi bir zat o sihirbazlara karşı dahi tevazuyu terk etmediğine göre, bizden birinin bunu yapması evleviyetle gereklidir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ
Allah Teâlâ’nın: {فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ} “Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar” buyruğuna gelince;
فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ لَمَّا أَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَدْ كَانَتِ الْحِبَالُ مَطْلِيَّةً بِالزِّئْبَقِ وَالْعِصِيُّ مُجَوَّفَةً مَمْلُوءَةً مِنَ الزِّئْبَقِ فَلَمَّا حَمِيَتِ اشْتَدَّتْ حَرَكَتُهَا فَصَارَتْ كَأَنَّهَا حَيَّاتٌ تَدِبُّ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ مِنَ الْأَرْضِ فَهَابَ مُوسَى ﵇ ذَلِكَ، فَقِيلَ لَهُ أَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ ثُمَّ فَتَحَتْ فَاهَا فَابْتَلَعَتْ كُلَّ مَا رَمَوْهُ مِنْ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ حتى أكلت الكل ثم أخد مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ كَمَا كَانَتْ فَلَمَّا رَأَتِ السَّحَرَةُ ذَلِكَ قَالَتْ لِفِرْعَوْنَ كُنَّا نُسَاحِرُ النَّاسَ فَإِذَا غَلَبْنَاهُمْ بَقِيَتِ الْحِبَالُ وَالْعِصِيُّ، وَكَذَلِكَ إِنْ غَلَبُونَا وَلَكِنَّ هَذَا حَقٌّ فَسَجَدُوا وَآمَنُوا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ.
İbn Abbâs’tan rivayet edildiğine göre, onlar iplerini ve değneklerini attıklarında –ki ipler cıvayla sıvanmış, değneklerin içi de oyulup cıvayla doldurulmuştu– [hava ve yer] ısınıp kızışınca hareketleri şiddetlendi; böylece yerin her bir yanından kıvrılıp sürünen yılanlar gibi oldular. Mûsâ aleyhisselâm bundan çekindi. Kendisine: “Sağ elindekini at!” denildi. Asasını attı; bir de baktı ki o apaçık büyük bir yılandır. Sonra ağzını açtı ve onların attığı bütün ipleri ve değnekleri yuttu, hepsini yiyip bitirdi. Ardından Mûsâ asasını aldı; bir de baktı ki o önceki gibi [bir asa] oluvermiş. Sihirbazlar bunu görünce Firavun’a dediler ki: “Biz insanlara sihir yapardık; onlara galip geldiğimizde ipler ve asalar olduğu gibi kalırdı, onlar bize galip gelse yine öyle olurdu. Fakat bu [gördüğümüz] haktır!” Bunun üzerine secdeye kapandılar ve Âlemlerin Rabbine iman ettiler.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآثَارِ اخْتِلَافًا فَمِنْهُمْ مَنْ كَثَّرَ الْحِبَالَ وَالْعِصِيَّ، وَمِنْهُمْ مَنْ تَوَسَّطَ واللَّه أَعْلَمُ بِعَدَدِ ذَلِكَ، وَالَّذِي يَدُلُّ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ أَنَّهَا كَثِيرَةٌ مِنْ حَيْثُ حُشِرُوا مِنْ كُلِّ بَلَدٍ، وَلِأَنَّ الْأَمْرَ بَلَغَ عِنْدَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ فِي الْعِظَمِ مَبْلَغًا يَبْعُدُ أَنْ يَدَّخِرَ عَنْهُ مَا يُمْكِنُ مِنْ جَمْعِ السَّحَرَةِ.
Bil ki rivayetlerde ihtilaf vardır; onlardan kimi iplerin ve asaların sayısını çok fazla saymış, kimi de orta bir miktarda tutmuştur; bunların sayısını en iyi Allah bilir. Kur’ân’ın delalet ettiği husus ise, her şehirden toplanıp getirilmeleri sebebiyle bunların çok sayıda olduğudur; zira bu mesele Firavun ve kavminin katında öyle bir büyüklüğe ulaşmıştı ki, toplanması mümkün olan hiçbir sihirbazı geride bırakmaları düşünülemezdi.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا مَا يَجْرِي مَجْرَى الْقَطْعِ عَلَى أَنَّهُمْ يَغْلِبُونَ، وَكُلُّ ذَلِكَ لَمَّا ظَهَرَ كَانَ أَقْوَى لِأَمْرِ مُوسَى ﵇.
{وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ} “Ve: ‘Firavun’un izzeti hakkı için, şüphesiz galip gelecek olanlar elbette bizleriz!’ dediler” buyruğuna gelince; kastedilen, galip geleceklerine dair kesin bir kanaat ifade eden bir tavır ortaya koymalarıdır. Bütün bunlar açıkça ortaya çıktığında, Mûsâ aleyhisselâm’ın davası açısından daha da kuvvetli bir delil teşkil etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مَا يَأْفِكُونَ مَا يَقْلِبُونَهُ عَنْ وَجْهِهِ وَحَقِيقَتِهِ بِسِحْرِهِمْ وكيدهم [ويزورونه] فَيُخَيِّلُونَ فِي حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ أَنَّهَا حَيَّاتٌ تَسْعَى، [بالتمويه على الناظرين أو إفكهم] وَسَمَّى تِلْكَ الْأَشْيَاءَ إِفْكًا مُبَالَغَةً.
Allah Teâlâ’nın: {فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} “Ardından Mûsâ asasını attı; bir de ne görsünler, onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor!” buyruğuna gelince; {مَا يَأْفِكُونَ} ifadesinden kastedilen, sihirleri ve hileleriyle hakikatinden ve mahiyetinden saptırdıkları, sahtesini uydurdukları, ipleri ve asalarında bakanları yanıltarak koşan yılanlar gibi gösterdikleri şeyler veya uydurma iftiralarıdır. Cenâb-ı Hak, mübalağa kastederek o nesneleri “ifk” (yalan/uydurma) olarak isimlendirmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ فَالْمُرَادُ خَرُّوا سُجَّدًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الطَّبَقَةِ الْعَالِيَةِ مِنْ عِلْمِ السِّحْرِ، فَلَا جَرَمَ كَانُوا عَالِمِينَ بِمُنْتَهَى السِّحْرِ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ وَشَاهَدُوهُ خَارِجًا عَنْ حَدِّ السِّحْرِ عَلِمُوا أَنَّهُ لَيْسَ بِسِحْرٍ، وَمَا كَانَ ذَلِكَ إِلَّا بِبَرَكَةِ تَحْقِيقِهِمْ فِي عِلْمِ السِّحْرِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ لَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ رَمَوْا بأنفسهم إلى الأرض
Allah Teâlâ’nın: {فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ} “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar” buyruğuna gelince; kastedilen, secde ederek yere kapanmalarıdır. Çünkü onlar sihir ilminde en üst mertebedeydiler. Dolayısıyla sihrin varabileceği nihai sınırı çok iyi biliyorlardı. Bu mucizeyi görüp onun sihrin sınırları dışında olduğuna bizzat şahit olunca, bunun sihir olmadığını anladılar. Bu da ancak onların sihir ilmindeki derin vukufiyet ve tahkiklerinin bereketiyle oldu. Ardından bu durum karşısında kendilerini yere atmaktan alıkoyamadılar.
سَاجِدِينَ كَأَنَّهُمْ أُخِذُوا فَطُرِحُوا طَرْحًا، فَإِنْ قِيلَ فَاعِلُ الْإِلْقَاءِ مَا هُوَ لَوْ صَرَّحَ بِهِ؟ جَوَابُهُ: هُوَ اللَّه تَعَالَى بِمَا (حَصَلَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الدَّوَاعِي الْجَازِمَةِ الْخَالِيَةِ عَنِ الْمُعَارَضَاتِ/ وَلَكِنَّ الْأَوْلَى) أَنْ لَا نُقَدِّرَ فَاعِلًا لِأَنَّ أُلْقِيَ بِمَعْنَى خَرَّ وَسَقَطَ.
Sanki tutulup fırlatılmışçasına secdeye kapandılar. Şayet: “Açıkça zikredilseydi atma fiilinin (ilka) faili ne olurdu?” denilirse; Cevap: Kalplerinde oluşan, her türlü itirazdan arınmış kesin saikler sebebiyle O, Allah Teâlâ’dır. Fakat evla olan, bir fail takdir etmemektir; zira [buradaki] (أُلْقِيَ) lafzı, “kapandı ve yere yıkıldı” manasındadır.
أَمَّا قَوْلُهُ: رَبِّ مُوسى وَهارُونَ فَهُوَ عَطْفُ بَيَانٍ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يَدَّعِي الرُّبُوبِيَّةَ فَأَرَادُوا عَزْلَهُ وَمَعْنَى إِضَافَتِهِ إِلَيْهِمَا فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ أَنَّهُ الَّذِي دَعَا مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ إِلَيْهِ.
{رَبِّ مُوسى وَهارُونَ} “Mûsâ ve Hârûn’un Rabbine” buyruğuna gelince; bu, “Âlemlerin Rabbi” ifadesi için atf-ı beyandır. Çünkü Firavun ilahlık iddia ediyordu; onlar Firavun’u bu vasıftan azletmek istediler. O makamda Rabliğin o ikisine izafe edilmesinin manası ise, O’nun Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm’ın kendisine davet ettiği Zat olmasıdır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٤٩ الى ٥١]
[Şuarâ Suresi (26), 49-51. Ayetler]
قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩) قالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)
{قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩) قالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)} “[Firavun]: ‘Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür! Yakında göreceksiniz; ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama kestireceğim ve hepinizi mutlaka asacağım!’ dedi. (49) [Büyücüler] dediler ki: ‘Zararı yok; şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. (50) İlk inananlar olduğumuz için Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını umarız.’ (51)”
اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا آمَنُوا بِأَجْمَعِهِمْ لَمْ يَأْمَنْ فِرْعَوْنُ أَنْ يَقُولَ النَّاسُ إِنَّ هَؤُلَاءِ السَّحَرَةَ عَلَى كَثْرَتِهِمْ وَتَظَاهُرِهِمْ لَمْ يُؤْمِنُوا إِلَّا عَنْ مَعْرِفَةٍ بِصِحَّةِ أَمْرِ مُوسَى ﵇ فَيَسْلُكُونَ مِثْلَ طَرِيقِهِمْ فَلَبَّسَ عَلَى الْقَوْمِ وَبَالَغَ فِي التَّنْفِيرِ عَنْ مُوسَى ﵇ من وجوه: أولها: قَوْلُهُ: آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ وَهَذَا فِيهِ إِيهَامٌ أَنَّ مُسَارَعَتَكُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّكُمْ كُنْتُمْ مَائِلِينَ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ يَطْرُقُ التُّهْمَةَ إِلَيْهِمْ فَلَعَلَّهُمْ قَصَّرُوا فِي السِّحْرِ حِيَالَهُ وَثَانِيهَا:
Bil ki sihirbazların hepsi birden iman edince Firavun, insanların: “Bu sihirbazlar çokluklarına ve üstün güçlerine rağmen ancak Mûsâ aleyhisselâm’ın davasının doğruluğunu bildikleri için iman ettiler” deyip onların gittiği yolu tutmalarından endişe etti. Bu yüzden halkın aklını karıştırdı ve şu yönlerden Mûsâ aleyhisselâm’dan nefret ettirmek için aşırı çaba harcadı: Birincisi: {آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz?” sözüdür. Bunda, onların Mûsâ’ya imana koşmalarının, zaten baştan beri ona meyilli olduklarına delalet ettiği vehmini oluşturma amacı vardır. Bu da onların töhmet altında kalmasına yol açar; yani onun karşısında sihri eksik yapmış olabilirler. İkincisi:
قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِمَا رَمَزَ بِهِ أَوَّلًا، وَغَرَضُهُ مِنْهُ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ذَلِكَ عَنْ مُوَاطَأَةٍ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مُوسَى ﵇، وَقَصَّرُوا فِي السِّحْرِ لِيَظْهَرَ أَمْرُ مُوسَى ﵇، وَإِلَّا فَفِي قُوَّةِ السَّحَرَةِ أَنْ يَفْعَلُوا مِثْلَ مَا فَعَلَ مُوسَى ﵇، وَهَذِهِ شُبْهَةٌ قَوِيَّةٌ فِي تَنْفِيرِ مَنْ يَقْبَلُ قَوْلَهُ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ وَهُوَ وَعِيدٌ مُطْلَقٌ وَتَهْدِيدٌ شَدِيدٌ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ وَهَذَا هُوَ الْوَعِيدُ الْمُفَصَّلُ وَقَطْعُ الْيَدِ وَالرِّجْلِ مِنْ خِلَافٍ هُوَ قَطْعُ الْيَدِ الْيُمْنَى وَالرِّجْلِ الْيُسْرَى وَالصَّلْبُ مَعْلُومٌ، وَلَيْسَ فِي الْإِهْلَاكِ أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يَفْعَلْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَجَابُوا عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُمْ: لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ الضُّرُّ وَالضَّيْرُ وَاحِدٌ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ إِنْ وَقَعَ لَمْ يَضُرَّ وَإِنَّمَا عَنَوْا بِالْإِضَافَةِ إِلَى مَا عَرَفُوهُ مِنْ دَارِ الْجَزَاءِ.
{إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ} “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” sözüdür. Bu, ilk başta ima ettiği şeyi açıkça ifade etmektir. Buradaki maksadı, sihirbazların bunu Mûsâ aleyhisselâm ile aralarındaki bir anlaşma ve danışıklılık sonucu yaptıklarını, Mûsâ aleyhisselâm’ın davası üstün gelsin diye sihirde kusur gösterdiklerini, aksi takdirde sihirbazların gücünün Mûsâ aleyhisselâm’ın yaptığının bir benzerini yapmaya yeteceğini telkin etmektir. Bu, onun sözünü kabul edenleri nefret ettirmede kuvvetli bir şüphedir. Üçüncüsü: {فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında göreceksiniz” sözüdür; bu, mutlak bir tehdit ve şiddetli bir korkutmadır. Dördüncüsü: {لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} “Ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama kestireceğim ve hepinizi mutlaka asacağım!” sözüdür; bu da ayrıntılı tehdittir. El ve ayağın çaprazlama kesilmesi, sağ el ile sol ayağın kesilmesidir; asmak (salb) ise malumdur. Helak etme hususunda bundan daha şiddetlisi yoktur. Ayette onun bunu fiilen yapıp yapmadığına dair bir bilgi yoktur. Daha sonra sihirbazlar bu sözlere iki vecihle cevap verdiler: Birincisi: {لا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ} “Zararı yok; şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” sözleridir. Durr ve dayr aynı manadadır. Maksat, bunun gerçekleşmesi halinde bir zarar vermeyeceği değil; ahiret yurdu hakkında bildikleri şeyle mukayese edildiğinde [bir zararının olmayacağıdır].
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُمْ: إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ فِيهِ نُكْتَةٌ شَرِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا فِي حُبِّ اللَّه/ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَا أَرَادُوا شَيْئًا سِوَى الْوُصُولِ إِلَى حَضْرَتِهِ، وَأَنَّهُمْ مَا آمَنُوا رَغْبَةً فِي ثَوَابٍ أَوْ رَهْبَةً مِنْ عِقَابٍ، وَإِنَّمَا مَقْصُودُهُمْ مَحْضُ الْوُصُولِ إِلَى مَرْضَاتِهِ وَالِاسْتِغْرَاقِ فِي أَنْوَارِ مَعْرِفَتِهِ، وَهَذَا أَعْلَى دَرَجَاتِ الصَّدِّيقِينَ الْجَوَابُ الثَّانِي:
Bil ki onların: {إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ} “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” sözlerinde şerefli bir nükte vardır: Onlar Allah Teâlâ’nın sevgisinde öyle bir mertebeye ulaşmışlardı ki, O’nun huzuruna kavuşmaktan başka hiçbir şey istemiyorlardı. Sevap arzusuyla veya azap korkusuyla iman etmemişlerdi; onların tek maksadı yalnızca O’nun rızasına ulaşmak ve O’nun marifet nurlarına gark olmaktı. Bu ise sıddîkların en yüce derecesidir. İkinci Cevap:
قَوْلُهُمْ: إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا فَهُوَ إِشَارَةٌ مِنْهُمْ إِلَى الْكُفْرِ وَالسِّحْرِ وَغَيْرِهِمَا، وَالطَّمَعُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يَحْتَمِلُ الْيَقِينَ كَقَوْلِ إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨٢] وَيَحْتَمِلُ الظَّنَّ لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَعْلَمُ مَا سَيَجِيءُ مِنْ بَعْدُ.
Onların: {إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا} “Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını umarız” sözleridir. Bu, onların küfür, sihir ve benzeri günahlarına bir işarettir. Bu makamdaki tama‘ (ümit etmek) lafzı, tıpkı İbrâhim’in: {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} [Şuarâ 82] “Hesap gününde günahımı bağışlayacağını umduğum da O’dur” sözünde olduğu gibi yakin (kesin bilgi) manasına gelebileceği gibi; zann manasına da gelebilir, zira insan daha sonra başına ne geleceğini bilemez.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ فَالْمُرَادُ لِأَنْ كُنَّا أَوَّلَ المؤمنين من الجماعة الذين حضروا ذلك
Onların: {أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ} “ilk inananlar olduğumuz için” sözlerine gelince; bundan murat, o [meydanda] hazır bulunan topluluk arasından ilk iman edenler olduğumuz için
الْمَوْقِفَ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ السَّحَرَةِ خَاصَّةً، أَوْ مِنْ رَعِيَّةِ فِرْعَوْنَ أَوْ مِنْ أَهْلِ زَمَانِهِمْ، وَقُرِئَ (إِنْ كُنَّا) بِالْكَسْرِ، وَهُوَ مِنَ الشرط الذي يجيء به المدل [بأمره لصحته وهم كانوا متحققين أنهم أول المؤمنين] ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ (الْقَائِلِ) لِمَنْ يُؤَخِّرُ جُعْلَهُ: إِنْ كنت عملت لك فوفني حقي.
yahut özellikle sihirbazlar arasından, yahut Firavun’un tebaasından veya kendi çağlarının insanları arasından [ilk iman edenler olduğumuz için] demektir. Hemzenin kesresiyle (إِنْ كُنَّا) şeklinde de okunmuştur. Bu, davasının doğruluğuna güvenen kimsenin getirdiği şart türündendir [çünkü onlar ilk inananlar olduklarını kesin olarak biliyorlardı]. Bunun benzeri, ücretini geciktiren kimseye söylenen: “Eğer sana iş yaptıysam hakkımı tam ver” sözüdür.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٢ الى ٦٢]
[Şuarâ Suresi (26), 52-62. Ayetler]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢) فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦)
{وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢) فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦)} “Mûsâ’ya: ‘Kullarımı geceleyin yola çıkar; şüphesiz takip edileceksiniz’ diye vahyettik. (52) Firavun da şehirlere toplayıcılar gönderdi: (53) ‘Şüphesiz bunlar az bir topluluktur; (54) Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler; (55) Biz ise kesinlikle uyanık ve tedbirli bir topluluğuz’ [dedi]. (56)”
فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠) فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١)
{فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠) فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١)} “Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, (57) Hazinelerden ve şerefli makamlardan çıkardık. (58) İşte böylece; ve oralara İsrâiloğullarını mirasçı kıldık. (59) [Firavun ve adamları] güneş doğarken onların ardına düştüler. (60) İki topluluk birbirini görünce Mûsâ’nın arkadaşları: ‘Kesinlikle yakalandık!’ dediler. (61)”
قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢)
{قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢)} “[Mûsâ]: ‘Hayır, asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir’ dedi. (62)”
قُرِئَ أَسْرِ بقطع الهمزة ووصلها وسر. لَمَّا ظَهَرَ أَمْرُ مُوسَى ﵇ بِمَا شَاهَدُوهُ مِنَ الْآيَةِ، أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ يَخْرُجَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا كَانَ فِي الْمَعْلُومِ مِنْ تَدْبِيرِ اللَّه تَعَالَى فِي مُوسَى وَتَخْلِيصِهِ مِنَ الْقَوْمِ وَتَمْلِيكِهِ بِلَادَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ، وَلَمْ يَأْمَنْ وَقَدْ جَرَتْ تِلْكَ الْغَلَبَةُ الظَّاهِرَةُ أَنْ يَقَعَ مِنْ فِرْعَوْنَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ مَا يُؤَدِّي إِلَى الِاسْتِئْصَالِ، فَلِذَلِكَ أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَسْرِيَ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ، / وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا مِنْ قَوْمِ مُوسَى، وَلَا شُبْهَةَ أَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا وَهُوَ أَنَّهُ أَسْرَى بِهِمْ كَمَا أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّ قَوْمَ مُوسَى ﵇ قَالُوا لِقَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ لَنَا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ عِيدًا، ثُمَّ اسْتَعَارُوا مِنْهُمْ حُلِيَّهُمْ وَحُلَلَهُمْ بِهَذَا السَّبَبِ، ثُمَّ خَرَجُوا بِتِلْكَ الْأَمْوَالِ فِي اللَّيْلِ إِلَى جَانِبِ الْبَحْرِ، فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ فِرْعَوْنُ أَرْسَلَ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ قَوَّى نَفْسَهُ وَنَفْسَ أَصْحَابِهِ بِأَنْ وَصَفَ قَوْمَ مُوسَى بِوَصْفَيْنِ مِنْ أَوْصَافِ الذَّمِّ، وَوَصَفَ قَوْمَ نَفْسِهِ بِصِفَةِ الْمَدْحِ أَمَّا وَصْفُ قَوْمِ مُوسَى ﵇ بِالذَّمِّ.
{أَسْرِ} lafzı hemzenin kat‘ı (esri), vaslı (isri) ve sülasi olarak (sir) şeklinde okunmuştur. Müşahede ettikleri mucize ile Mûsâ aleyhisselâm’ın davası üstün gelince, Allah Teâlâ’nın Mûsâ hakkındaki ezeli takdiri, onu bu kavimden kurtarması ve onları o kavmin yurtlarına ve mallarına mirasçı kılması sebebiyle, Mûsâ’ya İsrâiloğullarını alıp çıkmasını emretti. Çünkü o apaçık galibiyet gerçekleşmişken Firavun’un İsrâiloğullarına onların kökünü kazıyacak bir kötülük yapmasından emin olunamazdı. Bu sebeple Allah Teâlâ ona, iman eden ve Mûsâ’nın kavminden olan İsrâiloğullarını geceleyin yola çıkarmasını emretti. Sözde bir hazif (gizli tutulan kısım) bulunduğu şüphesizdir; o da Allah Teâlâ’nın kendisine emrettiği gibi onları geceleyin yola çıkardığıdır. Ardından Mûsâ aleyhisselâm’ın kavmi Firavun’un kavmine: “Bu gece bizim bir bayramımız var” dediler; bu gerekçeyle onlardan ziynet ve elbiselerini ödünç aldılar. Sonra bu mallarla birlikte geceleyin deniz tarafına doğru çıktılar. Firavun bunu işitince şehirlere toplayıcılar gönderdi. Sonra Mûsâ’nın kavmini iki yergi sıfatıyla vasıflayıp kendi kavmini de övgü sıfatıyla niteleyerek kendini ve adamlarını cesaretlendirdi. Mûsâ aleyhisselâm’ın kavmini yergiyle vasfetmesine gelince;
فَالصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ وَالشِّرْذِمَةُ الطَّائِفَةُ الْقَلِيلَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ ثَوْبٌ شَرَاذِمُ لِلَّذِي بَلِيَ، وَتَقَطَّعَ قِطَعًا ذَكَرَهُمْ بِالِاسْمِ الدَّالِّ عَلَى الْقِلَّةِ، ثُمَّ جَعَلَهُمْ قَلِيلًا بِالْوَصْفِ، ثُمَّ جَمَعَ الْقَلِيلَ فَجَعَلَ كُلَّ حِزْبٍ مِنْهُمْ قَلِيلًا وَاخْتَارَ جَمْعَ السَّلَامَةِ الذي هو للقلة [وقد يجمع القليل على أقلة وقلل] ، ويجوز أن يريد
Birinci sıfat: O’nun {إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} “‘Şüphesiz bunlar, az bir topluluktur’” kavlidir. Şirzime (شِرْذِمَة), az topluluk demektir. Eskiyip parça parça olmuş [elbise] için söylenen *sevbün şerâzim* (ثَوْبٌ شَرَاذِمُ) ifadesi de bu köktendir. [Firavun] onları önce azlığa delalet eden bir isimle zikretmiş, sonra niteleme yoluyla onları az kılmış, ardından “az” [anlamındaki lafzı] çoğul yaparak onlardan her bir grubu az saymış ve azlık bildiren kurallı çoğul (cemi selâme) kalıbını tercih etmiştir. [Kalîl kelimesi bazen ekılle ve kulel şeklinde de çoğul yapılır]. Şunu kastetmiş olması da caizdir:
بالقلة الذلة [والقماءة] لَا قِلَّةَ الْعَدَدِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لِقِلَّتِهِمْ لَا يُبَالِي بِهِمْ وَلَا يَتَوَقَّعُ غَلَبَتَهُمْ وَعُلُوَّهُمْ، ثُمَّ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي عَدَدِ تِلْكَ الشِّرْذِمَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفِ مُقَاتِلٍ لَا شَابَّ فِيهِمْ دُونَ عِشْرِينَ سَنَةً، وَلَا شَيْخَ يُوفِي عَلَى السِّتِّينَ سِوَى الْحَشَمِ، وَفِرْعَوْنُ يُقَلِّلُهُمْ لِكَثْرَةِ مَنْ مَعَهُ، وَهَذَا الْوَصْفُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْكَثِيرِ عِنْدَ الْإِضَافَةِ إِلَى مَا هُوَ أَكْثَرُ مِنْهُ،
sayıca azlığı değil, zillet ve hakirliği kastetmiş olması da caizdir. Mana şudur: Azlıkları sebebiyle onlara aldırış edilmez ve galip gelip üstün çıkmaları beklenemez. Daha sonra müfessirler bu az topluluğun sayısı hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Hizmetçiler hariç, içlerinde yirmi yaşın altında genç ve altmışını geçmiş ihtiyar bulunmayan altı yüz bin savaşçı idiler. Firavun ise kendi maiyetindekilerin çokluğu sebebiyle onları azımsamaktaydı.” Bu sıfat (azlık), kendisinden daha çok olana nispet edildiğinde çok olan için de kullanılabilir.
فَرُوِيَ أَنَّ فِرْعَوْنَ خَرَجَ عَلَى فَرَسٍ أَدْهَمَ حِصَانٍ وَفِي عسكره على لون فرسه ثلاثمائة أَلْفٍ.
Rivayet edildiğine göre Firavun, yağız ve asil bir erkek ata binerek çıktı ve ordusunda onun atının renginde üç yüz bin [atlı] vardı.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ يَعْنِي يَفْعَلُونَ أَفْعَالًا تَغِيظُنَا وَتُضَيِّقُ صُدُورَنَا، وَاخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْأَفْعَالِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَمْرِ الْحُلِيِّ وَغَيْرِهِ وَثَانِيهَا: خُرُوجُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْ عُبُودِيَّةِ فِرْعَوْنَ وَاسْتِقْلَالُهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَثَالِثُهَا: مُخَالَفَتُهُمْ لَهُمْ فِي الدِّينِ وَخُرُوجُهُمْ عَلَيْهِمْ وَرَابِعُهَا: لَيْسَ إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يَتَّخِذُوا فِرْعَوْنَ إِلَهًا. أَمَّا الَّذِي وَصَفَ فِرْعَوْنُ بِهِ قَوْمَهُ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ وَفِيهِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ (حَذِرُونِ) وَ (حاذِرُونَ) وَ (حَادِرُونَ) بِالدَّالِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ.
İkinci sıfat: {وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ} “Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler” sözüdür; yani bizi öfkelendiren ve göğsümüzü daraltan fiiller işliyorlar demektir. Bu fiiller hakkında şu şekillerde ihtilaf ettiler: Birincisi: Yukarıda geçen ziynet eşyası ve benzeri hadiselerdir. İkincisi: İsrâiloğullarının Firavun’un köleliğinden çıkıp bağımsızlıklarını ilan etmeleridir. Üçüncüsü: Dinde onlara muhalefet etmeleri ve onlara karşı çıkmalarıdır. Dördüncüsü: Firavun’u ilah edinmemiş olmalarından başka bir şey değildir. Firavun’un kendi kavmini nitelediği sıfata gelince; o da: {وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ} “Biz ise kesinlikle uyanık ve tedbirli bir topluluğuz” sözüdür. Bunda üç kıraat vardır: (حَذِرُونَ), (حاذِرُونَ) ve noktasız dâl ile (حَادِرُونَ).
وَاعْلَمْ أَنَّ الصِّفَةَ إِذَا كَانَتْ جَارِيَةً عَلَى الْفِعْلِ وَهِيَ اسْمُ الْفَاعِلِ وَاسْمُ الْمَفْعُولِ كَالضَّارِبِ وَالْمَضْرُوبِ أَفَادَتِ الْحُدُوثَ، وَإِذَا لَمْ تكن كذلك وهي الشبهة أَفَادَتِ الثُّبُوتَ، فَمَنْ قَرَأَ حَذِرُونَ ذَهَبَ إِلَى إِنَّا قَوْمٌ مِنْ عَادَتِنَا الْحَذَرُ وَاسْتِعْمَالُ الْحَزْمِ، وَمَنْ قَرَأَ حاذِرُونَ فَكَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى مَعْنَى إِنَّا قَوْمٌ مَا عَهِدْنَا أَنْ نَحْذَرَ إِلَّا عَصْرَنَا هَذَا.
Bil ki sıfat, fiil vezninde olduğunda yani ism-i fail ve ism-i mef‘ûl gibi (dârib ve madrûb gibi) cari olduğunda hudûs (sonradan oluş) ifade eder; böyle olmayıp sıfat-ı müşebbehe olduğunda ise sübût (süreklilik) bildirir. (حَذِرُونَ) şeklinde okuyan kimse, “Biz âdeti uyanık olmak ve ihtiyatlı davranmak olan bir topluluğuz” manasını kastetmiştir. (حاذِرُونَ) şeklinde okuyan ise sanki “Biz şu devrimize gelinceye kadar hiç tedbir alma ihtiyacı duymamış bir kavimiz [ancak şimdi teyakkuzdayız]” manasını kastetmiştir.
وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ حَادِرُونَ بِالدَّالِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ فَكَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى نَفْيِ الْحَذَرِ أَصْلًا، لِأَنَّ الْحَادِرَ هُوَ الْمُشَمِّرُ، فَأَرَادَ إِنَّا قَوْمٌ أَقْوِيَاءُ أَشِدَّاءُ، أَوْ أَرَادَ إِنَّا مُدَجَّجُونَ فِي السِّلَاحِ، وَالْغَرَضُ مِنْ هَذِهِ الْمَعَاذِيرِ أَنْ لَا يَتَوَهَّمَ أَهْلُ الْمَدَائِنِ أَنَّهُ مُنْكَسِرٌ مِنْ قَوْمِ مُوسَى أَوْ خَائِفٌ مِنْهُمْ.
Noktasız dâl ile (حَادِرُونَ) şeklinde okuyan kimseye gelince; o sanki ihtiyatı büsbütün nefyetme cihetine gitmiştir; çünkü “hâdir” (حَادِر), kolları sıvamış ve hazırlıklı kimsedir. Yani “Biz güçlü ve çetin bir topluluğuz” veya “Biz tepeden tırnağa silahlanmış bir topluluğuz” demek istemiştir. Bu mazeretlerden maksat, şehir halkının onun Mûsâ’nın kavmi karşısında ezildiğini veya onlardan korktuğunu zannetmelerini engellemektir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخْرَجْناهُمْ فَالْمُرَادُ إِنَّا جَعَلْنَا فِي قُلُوبِهِمْ دَاعِيَةَ الْخُرُوجِ فَاسْتَوْجَبَتِ الدَّاعِيَةُ الْفِعْلَ، فَكَانَ الْفِعْلُ مُضَافًا إِلَى اللَّه تَعَالَى لَا مَحَالَةَ.
Allah Teâlâ’nın: {فَأَخْرَجْناهُمْ} “Böylece onları çıkardık” buyruğuna gelince; kastedilen, onların kalplerine çıkma arzusunu koymamız ve bu arzunun fiili gerektirmesidir; binaenaleyh bu fiil kaçınılmaz olarak Allah Teâlâ’ya isnat edilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ فَقَالَ مُجَاهِدٌ: سَمَّاهَا كُنُوزًا، لِأَنَّهُمْ لَمْ يُنْفِقُوا مِنْهَا فِي/ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالْمَقَامُ الْكَرِيمُ يُرِيدُ الْمَنَازِلَ الْحَسَنَةَ وَالْمَجَالِسَ الْبَهِيَّةَ، وَالْمَعْنَى إِنَّا أَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ بَسَاتِينِهِمُ الَّتِي فِيهَا عُيُونُ الْمَاءِ وَكُنُوزُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَالْمَوَاضِعِ الَّتِي كَانُوا يَتَنَعَّمُونَ فِيهَا لِنُسَلِّمَهَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. أَمَّا قَوْلُهُ كَذَلِكَ فَيَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: النَّصْبَ عَلَى أَخْرَجْنَاهُمْ مِثْلَ ذَلِكَ الْإِخْرَاجِ الَّذِي وَصَفْنَاهُ، وَالْجَرَّ عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِمَقَامٍ كَرِيمٍ، أَيْ مَقَامٍ كَرِيمٍ مِثْلِ ذَلِكَ الْمَقَامِ الَّذِي كَانَ لَهُمْ، وَالرَّفْعَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.
{مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ} “Bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden” buyruğuna gelince; Mücâhid demiştir ki: Onları “hazineler” (künûz) olarak isimlendirdi, çünkü onlardan Allah Teâlâ’ya itaat yolunda harcama yapmıyorlardı. “Şerefli makam” (el-makāmü’l-kerîm) ile de güzel konakları ve görkemli meclisleri kastetmektedir. Mana şudur: İsrâiloğullarına teslim etmek üzere onları su pınarları, altın ve gümüş hazineleri bulunan bahçelerinden ve içinde nimetlendikleri mekânlardan çıkardık. {كَذلِكَ} “İşte böylece” buyruğuna gelince; üç vecih ihtimali taşır: “Onları vasfettiğimiz bu çıkarma gibi çıkardık” manasında nasb; “onların sahip olduğu o makam gibi şerefli bir makam” manasında şerefli makamın sıfatı olarak cer; yahut “İş böyledir” takdirinde mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَتْبَعُوهُمْ أَيْ فَلَحِقُوهُمْ، وَقُرِئَ (فَاتَّبَعُوهُمْ) مُشْرِقِينَ دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الشُّرُوقِ مِنْ أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ شروقا إذا طلعت.
{فَأَتْبَعُوهُمْ} “Onların ardına düştüler” yani onlara yetiştiler; (فَاتَّبَعُوهُمْ) şeklinde de okunmuştur. {مُشْرِقِينَ} ise güneş doğduğu vakit anlamına gelen “eşrekatü’ş-şemsü şürûkan” ifadesinden hareketle, güneşin doğuş vaktine girenler demektir.
أما قوله: فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ أَيْ رَأَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا، قَالَ أَصْحَابُ موسى: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ أي لملحقون وقالوا يا موسى أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا كَانُوا يَذْبَحُونَ أَبْنَاءَنَا، مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا يُدْرِكُونَنَا، أَيْ فِي السَّاعَةِ فَيَقْتُلُونَنَا، وَقُرِئَ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ إِنَّا لَمُدْرَكُونَ بتشديد الدال وكسر الراء من أدرك الشَّيْءُ إِذَا تَتَابَعَ فَفَنِيَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ [النمل:
{فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ} “İki topluluk birbirini görünce” buyruğuna gelince; yani birbirlerini gördüklerinde, {قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “Mûsâ’nın adamları: ‘Şüphesiz biz yakalandık!’ dediler”; yani 'bize muhakkak yetiştiler'. Onlar: 'Ey Mûsâ! {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık” [A'râf 7/129]; sen bize gelmeden önce oğullarımızı boğazlıyorlardı, sen bize geldikten sonra da hemen şimdi bizi yakalayıp öldürecekler!' dediler. Bir şeyin birbiri ardınca gelip tükenmesi anlamına gelen “eddereke'ş-şey'u” (ادّارك الشيء) ifadesinden hareketle, dâl harfinin şeddesi ve râ harfinin kesresiyle (فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ إِنَّا لَمُدَّرَكُونَ) şeklinde de okunmuştur. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu buyruğu: {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} [Neml:
٦٦] قَالَ الْحَسَنُ: جَهِلُوا عِلْمَ الْآخِرَةِ، وَالْمَعْنَى إِنَّا لَمُتَتَابِعُونَ فِي الْهَلَاكِ عَلَى أَيْدِيهِمْ حَتَّى لَا يَبْقَى مِنَّا أَحَدٌ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ لَهُمْ كَلَّا وَذَلِكَ كَالْمَنْعِ مِمَّا تَوَهَّمُوهُ، ثُمَّ قَوَّى نُفُوسَهُمْ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِنَّ مَعِي رَبِّي وَهَذَا دَلَالَةُ النُّصْرَةِ وَالتَّكَفُّلِ بِالْمَعُونَةِ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: سَيَهْدِينِ وَالْهُدَى هُوَ طَرِيقُ النَّجَاةِ وَالْخَلَاصِ، وَإِذَا دَلَّهُ عَلَى طَرِيقِ نَجَاتِهِ وَهَلَاكِ أَعْدَائِهِ، فَقَدْ بَلَغَ النهاية في النصرة.
buyruğu da bundandır. Hasen: “Ahiret bilgisi konusunda cehalete düştüler” demiştir. Mana şudur: “Biz onların ellerinde içimizden hiç kimse kalmayıncaya dek birbiri ardınca helak olacağız!” İşte o anda Mûsâ onlara: {كَلاَّ} “Hayır, asla!” dedi; bu, onların vehmettiği şeyi kesin bir şekilde reddetmektir. Sonra iki hususla onların kalplerine kuvvet verdi: Birincisi: {إِنَّ مَعِي رَبِّي} “Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir” sözüdür ki, bu yardımın ve inayeti üstlenmenin delilidir. İkincisi: {سَيَهْدِينِ} “Bana yol gösterecektir” buyruğudur; hidayet ise kurtuluş ve necât yoludur. Allah ona kurtuluşunun ve düşmanlarının helakinin yolunu gösterdiğinde, yardımın en son noktasına ulaşmış demektir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٨]
[Şuarâ Suresi (26), 63-68. Ayetler]
فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧)
{فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧)} “Bunun üzerine Mûsâ’ya: ‘Asanla denize vur!’ diye vahyettik; [vurdu] derhal yarıldı ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu. (63) Diğerlerini de oraya yaklaştırdık. (64) Mûsâ’yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. (65) Sonra ötekileri boğduk. (66) Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi. (67)”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette O Mutlak Galip olandır, Çok Merhametlidir. (68)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ قَوْلَهُ: إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشعراء: ٦٢] بَيَّنَ تَعَالَى بَعْدَهُ كَيْفَ هَدَاهُ وَنَجَّاهُ، وَأَهْلَكَ أَعْدَاءَهُ بِذَلِكَ التَّدْبِيرِ الْجَامِعِ لِنِعَمِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، فَقَالَ: فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ فَضَرَبَ فَانْفَلَقَ لِأَنَّهُ كَالْمَعْلُومِ مِنَ الْكَلَامِ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يَنْفَلِقَ مِنْ غَيْرِ ضَرْبٍ وَمَعَ ذَلِكَ يَأْمُرُهُ بِالضَّرْبِ لِأَنَّهُ كَالْعَبَثِ وَلِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ مِنْ مُعْجِزَاتِهِ الَّتِي ظَهَرَتْ بِالْعَصَا وَلِأَنَّ انْفِلَاقَهُ بِضَرْبِهِ أَعْظَمُ فِي النِّعْمَةِ عَلَيْهِ، وَأَقْوَى لِعِلْمِهِمْ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا حَصَلَ لِمَكَانِ مُوسَى ﵇، وَاخْتَلَفُوا فِي الْبَحْرِ، رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا انْتَهَى إِلَى الْبَحْرِ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَخُوضُوا الْبَحْرَ فَامْتَنَعُوا إِلَّا يُوشَعَ بْنَ نُونٍ فَإِنَّهُ ضَرَبَ دَابَّتَهُ وَخَاضَ فِي الْبَحْرِ حَتَّى عَبَرَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْهِمْ فَأَبَوْا أَنْ يَخُوضُوا فَقَالَ مُوسَى لِلْبَحْرِ انْفَرِقْ لِي فَقَالَ مَا أُمِرْتُ بِذَلِكَ ولا يعبر عن الْعُصَاةُ، فَقَالَ مُوسَى يَا رَبِّ قَدْ أَبَى الْبَحْرُ أَنْ يَنْفَرِقَ، فَقِيلَ لَهُ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَضَرَبَهُ فَانْفَرَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ أَيْ كَالْجَبَلِ الْعَظِيمِ وَصَارَ فِيهِ اثْنَا عَشَرَ طَرِيقًا لِكُلِّ سِبْطٍ مِنْهُمْ طَرِيقٌ فَقَالَ كُلُّ سِبْطٍ قُتِلَ أَصْحَابُنَا فَعِنْدَ ذَلِكَ دَعَا مُوسَى ﵇ رَبَّهُ فَجَعَلَهَا مَنَاظِرَ كَهَيْئَةِ الطَّبَقَاتِ حَتَّى نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ عَلَى أَرْضٍ يَابِسَةٍ، وَعَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ كَانَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَيْنَ آلِ فِرْعَوْنَ وَكَانَ يَقُولُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ لِيَلْحَقْ آخِرُكُمْ بِأَوَّلِكُمْ، وَيَسْتَقْبِلُ الْقِبْطَ فَيَقُولُ رُوَيْدَكُمْ لِيَلْحَقَ آخِرُكُمْ،
Bil ki Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm’ın: {إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ} [Şuarâ 62] “Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir” sözünü naklettikten sonra, din ve dünya nimetlerini bir arada toplayan o tedbir ile onu nasıl hidayete erdirdiğini, nasıl kurtardığını ve düşmanlarını nasıl helak ettiğini açıklayarak: {فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ} “Bunun üzerine Mûsâ’ya: ‘Asanla denize vur!’ diye vahyettik; [vurdu] derhal yarıldı” buyurdu. Muradın “vurdu ve yarıldı” olduğu şüphesizdir; zira sözün akışından bu apaçık anlaşılmaktadır; çünkü vurmadan yarılması ve buna rağmen vurmasının emredilmesi caiz değildir, zira bu abes olurdu. Ayrıca Allah Teâlâ bunu asa vasıtasıyla ortaya çıkan mucizelerinden kılmıştır; denizin asayı vurmasıyla yarılması onun üzerindeki nimeti daha da büyütmekte ve bunun Mûsâ aleyhisselâm’ın hürmetine meydana geldiğini bilmelerini daha da pekiştirmektedir. Deniz hakkında ihtilaf ettiler; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet edildiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları ile denize vardığında onlara denize dalmalarını emretti. Yûşa b. Nûn hariç hepsi kaçındı; Yûşa ise binitiyle denize dalıp karşıya geçti, sonra onların yanına döndü. Fakat onlar yine de denize girmeyi reddettiler. Bunun üzerine Mûsâ denize: “Benim için yarıl!” dedi. Deniz: “Bana böyle bir emir verilmedi, hem isyankârlar benden geçemez!” dedi. Mûsâ: “Ey Rabbim! Deniz yarılmayı reddetti” dedi. Ona: “Asanla denize vur!” denildi. Asasıyla vurdu ve deniz yarıldı; her parçası ulu bir dağ gibi oldu, yani yüce bir dağ gibi yükseldi. İçinde her kabile için bir yol olmak üzere on iki yol açıldı. Her kabile: “Bizim arkadaşlarımız öldürüldü” dedi. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm Rabbine dua etti; Allah da kuru bir zemin üzerinde birbirlerini görebilmeleri için aradaki su duvarlarını kat kat pencereler kıldı. Atâ b. es-Sâib’den rivayet edildiğine göre Cebrâîl aleyhisselâm İsrâiloğulları ile Firavun hanedanı arasındaydı; İsrâiloğullarına: “Arkadakileriniz öndekilere yetişsin!” diyor, Kıptîleri karşılayıp onlara da: “Aheste olun, arkadakileriniz yetişsin!” diyordu.
وَرَوِيَ أَنَّ مُوسَى ﵇ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: «يَا مَنْ كَانَ قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ وَالْمُكَوِّنُ لِكُلِّ شَيْءٍ وَالْكَائِنُ بَعْدَ كُلِّ شَيْءٍ» .
Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm o esnada şöyle dua etmiştir: “Ey her şeyden önce var olan, her şeyi var eden ve her şeyden sonra da baki kalan [Rabbim]!”
فَأَمَّا قَوْلُهُ: فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ فَالْفِرْقُ الْجُزْءُ الْمُنْفَرِقُ مِنْهُ، وَقُرِئَ (كُلُّ فَلْقِ) وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ وَالطَّوْدُ الْجَبَلُ الْمُتَطَاوِلُ أَيِ الْمُرْتَفِعُ فِي السَّمَاءِ وَهُوَ مُعْجِزٌ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ تَفَرُّقَ ذَلِكَ الْمَاءِ مُعْجِزٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ اجْتِمَاعَ ذَلِكَ الْمَاءِ فَوْقَ كُلِّ طَرَفٍ مِنْهُ حَتَّى صَارَ كَالْجَبَلِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ أَيْضًا لِأَنَّهُ كَانَ لَا يَمْتَنِعُ فِي الْمَاءِ الَّذِي أُزِيلَ بِذَلِكَ التَّفْرِيقِ أَنْ يُبَدِّدَهُ اللَّه تَعَالَى حَتَّى يَصِيرَ كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فَلَمَّا جُمِعَ عَلَى الطَّرَفَيْنِ صَارَ مُؤَكِّدًا لِهَذَا الْإِعْجَازِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِنْ ثَبَتَ مَا
Allah Teâlâ’nın: {فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu” buyruğuna gelince; fırk (فِرْق), denizin yarılan parçasıdır. (كُلُّ فَلْقٍ) şeklinde de okunmuştur, mana aynıdır. Tavd (طَّوْد) ise göğe doğru yükselen ulu dağ demektir. Bu olay birkaç yönden mucizedir: Birincisi: O suyun birbirinden ayrılması bir mucizedir. İkincisi: Ayrılan o suyun her iki tarafta dağ gibi birikip durması da ayrı bir mucizedir; zira bu yarılma ile ortadan kaldırılan suyun Allah Teâlâ tarafından hiç yokmuş gibi dağıtılması da imkânsız değildi; fakat su iki tarafta toplanınca bu mucizeyi daha da pekiştirmiştir. Üçüncüsü: Şayet rivayet edilen hadis sabitse,
رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ تَعَالَى أَرْسَلَ عَلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مِنَ الرِّيَاحِ وَالظُّلْمَةِ مَا حَيَّرَهُمْ فَاحْتَبَسُوا الْقَدْرَ الَّذِي يَتَكَامَلُ مَعَهُ عُبُورُ بَنِي إِسْرَائِيلَ
Allah Teâlâ’nın Firavun ve kavminin üzerine rüzgârlar ve karanlık göndererek onları şaşkına çevirmesi ve İsrâiloğullarının geçişi tamamlanıncaya kadar onları oyalamasıdır
فَهُوَ مُعْجِزٌ ثَالِثٌ وَرَابِعُهَا: أَنْ جَعَلَ اللَّه فِي تلك
ki bu da üçüncü bir mucizedir. Dördüncüsü: Allah’ın o
الْجُدْرَانِ الْمَائِيَّةِ كُوًى يَنْظُرُ مِنْهَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَهُوَ مُعْجِزٌ رَابِعٌ وَخَامِسُهَا: أَنْ أَبْقَى اللَّه تَعَالَى تِلْكَ الْمَسَالِكَ حَتَّى قَرُبَ مِنْهَا آلُ فِرْعَوْنَ وَطَمِعُوا أَنْ يَتَخَلَّصُوا مِنَ الْبَحْرِ كَمَا تَخَلَّصَ قَوْمُ مُوسَى ﵇ فَهُوَ مُعْجِزٌ خَامِسٌ.
su duvarlarında birbirlerini görebilecekleri pencereler açmasıdır ki bu dördüncü bir mucizedir. Beşincisi: Firavun hanedanı yaklaşıp da Mûsâ aleyhisselâm’ın kavminin kurtulduğu gibi denizden kurtulmayı umuncaya kadar Allah Teâlâ’nın o yolları açık tutmasıdır ki bu da beşinci bir mucizedir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ’nın: {وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ} “Diğerlerini de oraya yaklaştırdık” buyruğuna gelince; bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَأَزْلَفْنا أَيْ وَقَرَّبْنَا ثَمَّ أَيْ حَيْثُ انْفَلَقَ الْبَحْرُ لِلْآخَرِينَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ ثَمَّ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: قَرَّبْنَاهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَثَانِيهَا: قَرَّبْنَا بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَجَمَعْنَاهُمْ حَتَّى لَا يَنْجُوَ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَثَالِثُهَا: قَدَّمْنَاهُمْ إِلَى الْبَحْرِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: وَأَزْلَفْنا أَيْ حَبَسْنَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ عِنْدَ طَلَبِهِمْ مُوسَى ﵇ بِأَنْ أَظْلَمْنَا عَلَيْهِمُ الدُّنْيَا بِسَحَابَةٍ وَقَفَتْ عَلَيْهِمْ فَوَقَفُوا حَيَارَى، وَقُرِئَ وَأَزْلَقْنَا بِالْقَافِ أَيْ أَزْلَلْنَا أَقْدَامَهُمْ/ وَالْمَعْنَى أَذْهَبْنَا عِزَّهُمْ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَجْعَلَ اللَّه طَرِيقَهُمْ فِي الْبَحْرِ عَلَى خِلَافِ مَا جَعَلَهُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ يَبَسًا وَأَزْلَقَهُمْ.
Birinci İnceleme: İbn Abbâs, İbn Cüreyc, Katâde ve es-Süddî şöyle demişlerdir: {وَأَزْلَفْنا} yani yaklaştırdık; {ثَمَّ} yani denizin yarıldığı o yere; {الْآخَرِينَ} yani diğerlerini, Firavun’un kavmini. Bunda üç vecih vardır: Birincisi: Onları İsrâiloğullarına yaklaştırdık. İkincisi: İçlerinden hiçbiri kurtulamasın diye onları birbirine yaklaştırıp bir araya topladık. Üçüncüsü: Onları denize doğru sevk ettik. İnsanlardan bazıları da: {وَأَزْلَفْنا} yani Firavun ve kavmi Mûsâ aleyhisselâm’ı takip ederken üzerlerine duran bir bulutla dünyayı onların üzerine karartarak onları tuttuk, böylece şaşkın bir halde kala kaldılar, demişlerdir. Kâf harfiyle (وَأَزْلَقْنَا) şeklinde de okunmuştur ki bu, “ayaklarını kaydırdık”, yani onların izzetini giderdik manasındadır. Allah’ın, İsrâiloğulları için kuru kıldığı denizin yolunu onların aksine [kaygan] kılıp ayaklarını kaydırmış olması da muhtemeldir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ ذَلِكَ الْإِزْلَافَ إِلَى نَفْسِهِ مَعَ أَنَّ اجْتِمَاعَهُمْ هُنَالِكَ فِي طَلَبِ مُوسَى كُفْرٌ أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ تَبِعُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا فَعَلُوا ذَلِكَ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى فَلَمَّا كَانَ مَسِيرُهُمْ بِتَدْبِيرِهِ وَهَؤُلَاءِ تَبِعُوا ذَلِكَ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَوَسُّعًا وَهَذَا كَمَا يَتْعَبُ أَحَدُنَا فِي طَلَبِ غُلَامٍ لَهُ فَيَجُوزُ أَنْ يَقُولَ أَتْعَبَنِي الْغُلَامُ لَمَّا حَدَثَ ذَلِكَ فَعَلَهُ الثَّانِي: قِيلَ: وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ أَيْ أَزْلَفْنَاهُمْ إِلَى الْمَوْتِ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَرُبُوا مِنْ أَجَلِهِمْ وَأَنْشَدَ:
İkinci İnceleme: Onların Mûsâ’yı takip etmek üzere orada toplanmaları bir küfür olduğu halde Allah Teâlâ bu yaklaştırma (izlâf) fiilini kendisine nisbet etmiştir. Cübbâî buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Firavun’un kavmi İsrâiloğullarını takip etmişti; İsrâiloğulları ise bunu ancak Allah Teâlâ’nın emriyle yapmışlardı. Onların yürüyüşü O’nun sevkiyle olunca ve bunlar da onları takip edince, [Allah Teâlâ] mecaz yoluyla bunu kendisine nisbet etmiştir. Bu tıpkı birimizin kölesini ararken yorulup, bu durum kölenin fiilinden kaynaklandığı için “Köle beni yordu” diyebilmesine benzer. İkincisi: {وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ} ifadesinin, yani "O vakitte ecellerine yaklaştıkları için onları ölüme yaklaştırdık" anlamına geldiği söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:
وَكُلُّ يَوْمٍ مَضَى أَوْ لَيْلَةٌ سَلَفَتْ ... فِيهَا النُّفُوسُ إِلَى الْآجَالِ تَزْدَلِفُ
Geçip giden her gün veya geçen her gece, ... nefislerin ecellere yaklaştığı [zamanlardır].
وَأَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَلُمَ عَنْهُمْ، وَتَرَكَ الْبَحْرَ لَهُمْ يَبَسًا وَطَمِعُوا فِي عُبُورِهِ جَازَتِ الْإِضَافَةُ كَالرَّجُلِ يَسْفَهُ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ مِرَارًا فَيَحْلُمُ عَنْهُ، فَإِذَا تَمَادَى فِي غَيِّهِ وَأَرَاهُ قُدْرَتَهُ عَلَيْهِ قَالَ لَهُ أَنَا أَحْوَجْتُكَ إِلَى هَذَا وَصَيَّرْتُكَ إِلَيْهِ بِحِلْمِي، لَا يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهُ أَرَادَ مَا فَعَلَ الثَّانِي: يَحْتَمِلُ أَنَّهُ أَزْلَفَهُمْ أَيْ جَمْعَهُمْ لِيُغْرِقَهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ وَلِكَيْ لَا يَصِلُوا إِلَى مُوسَى وَقَوْمِهِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ الَّذِي فَعَلَهُ بَنُو إِسْرَائِيلَ هَلْ لَهُ أَثْرٌ فِي اسْتِجْلَابِ دَاعِيَةِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِلَى الذَّهَابِ خَلْفَهُمْ أَوْ لَيْسَ لَهُ أَثَرٌ فِيهِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ لِأَنَّ لِفِعْلِ اللَّه تَعَالَى أَثَرًا فِي حُصُولِ الدَّاعِيَةِ الْمُسْتَلْزِمَةِ لِذَلِكَ الْإِزْلَافِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فِيهِ أَثَرٌ الْبَتَّةَ فَقَدْ زَالَ التَّعَلُّقُ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَحْسُنَ الْإِضَافَةُ، وَأَمَّا إِذَا تَعِبَ أَحَدُنَا فِي طَلَبِ غُلَامٍ لَهُ، فَإِنَّمَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ أَتْعَبَنِي ذَلِكَ الْغُلَامُ لِمَا أَنَّ فِعْلَ ذَلِكَ الْغُلَامِ صَارَ كَالْمُؤَثِّرِ فِي حُصُولِ ذَلِكَ التَّعَبِ لِأَنَّهُ مَتَى فَعَلَ ذَلِكَ الْفِعْلَ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَصِيرُ مَعْلُومًا لِلسَّيِّدِ، وَمَتَى عَلِمَهُ صَارَ عِلْمُهُ دَاعِيًا لَهُ إِلَى ذَلِكَ التَّعَبِ، وَمُؤَثِّرًا فِيهِ فَصَحَّتِ الْإِضَافَةُ. وَبِالْجُمْلَةِ فَعِنْدَنَا الْقَادِرُ لَا يُمْكِنُهُ الْفِعْلُ إِلَّا بِالدَّاعِي فَالدَّاعِي مُؤَثِّرٌ فِي صَيْرُورَةِ الْقَادِرِ مُؤَثِّرًا فِي ذَلِكَ الْفِعْلِ فَلَا جَرَمَ حَسُنَتِ الْإِضَافَةُ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّهُ أَزْلَفَهُمْ لِيُغْرِقَهُمْ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَزْلَفَهُمْ بَلْ هُمْ بِأَنْفُسِهِمُ ازْدَلَفُوا ثُمَّ حَصَلَ الْغَرَقُ بَعْدَهُ، فَكَيْفَ يَجُوزُ إِضَافَةُ هَذَا الْإِزْلَافِ إِلَى اللَّه تَعَالَى؟ أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَإِنَّهُ جَائِزٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي خَلَقَ الدَّاعِيَةَ الْمُسْتَعْقِبَةَ لِذَلِكَ الِازْدِلَافِ وَالْجَوَابُ: عَنِ الثَّالِثِ وَهُوَ أَنَّ حِلْمَهُ تَعَالَى عَنْهُمْ وَحَمْلَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، فَنَقُولُ ذَلِكَ الْحِلْمُ هَلْ لَهُ أَثَرٌ فِي اسْتِجْلَابِ هَذِهِ الدَّاعِيَةِ أَمْ لَا؟ وَبَاقِي التَّقْرِيرِ كَمَا تَقَدَّمَ وَالْجَوَابُ: عَنِ الرَّابِعِ هُوَ بِعَيْنِهِ الْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي واللَّه أَعْلَمُ.
Kâ‘bî ise buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Allah Teâlâ onlara mühlet verip denizi onlar için kuru bıraktığında ve onlar da denizi geçmeye tamah ettiklerinde, bu nisbet caiz olmuştur. Tıpkı arkadaşı kendisine defalarca saygısızlık ettiği halde ona yumuşak davranan, o azgınlığında ısrar edip de ona karşı gücünü gösterdiğinde ise, onun yaptığını istemiş olduğunu kastetmeksizin, “Yumuşak davranmamla seni buna muhtaç ettim ve seni bu hale getirdim” diyen kimse gibidir. İkincisi: Onları yaklaştırmasının, yani o esnada onları boğmak ve Mûsâ ile kavmine ulaşmalarını engellemek için toplamış olması muhtemeldir. Birinciye cevap şudur: İsrâiloğullarının yaptığı şeyin, Firavun kavminde onların peşinden gitme saikini celbetmede bir etkisi var mıdır, yok mudur? Şayet birinci durum geçerliyse maksat hâsıl olmuştur; zira Allah Teâlâ’nın fiilinin, bu yaklaşmayı gerektiren saikin oluşmasında bir etkisi vardır. Şayet onda hiçbir etkisi yoksa aradaki alaka ortadan kalkmış olur ve nisbetin uygun olmaması gerekir. Birimizin kölesini ararken yorulmasına gelince; kişinin “O köle beni yordu” demesi, ancak kölenin bu fiilinin o yorgunluğun meydana gelmesinde bir etken gibi olması sebebiyledir. Zira köle bu fiili işlediğinde zâhir olan, bunun efendi tarafından bilinir hale gelmesidir. Efendi bunu bildiğinde, bilgisi o yorgunluğa bir sevk edici ve etken haline gelir, böylece nisbet sahih olur. Özetle, bize göre güç yetiren (kadir) kimsenin bir saik (yönlendirici arzu/irade) olmaksızın fiili işlemesi mümkün değildir; dolayısıyla saik, güç yetiren kimsenin o fiilde etkili olmasını sağlamada bir etkendir, bundan ötürü de nisbet güzel olmuştur. İkincisine, yani onları boğmak için yaklaştırdığı iddiasına cevap: Allah Teâlâ onları yaklaştırmamış, aksine onlar kendileri yaklaşmışlar ve ardından boğulma meydana gelmiştir; öyleyse bu yaklaştırmanın Allah Teâlâ’ya nisbet edilmesi nasıl caiz olabilir? Bizim görüşümüze göre ise bu caizdir; zira bu yaklaşmayı peşinden getiren saiki yaratan Allah Teâlâ’dır. Üçüncüsüne, yani Allah Teâlâ’nın onlara mühlet verip buna sevk ettiği iddiasına cevap: Biz deriz ki, o mühlet vermenin bu saiki celbetmede bir etkisi var mıdır, yok mudur? Açıklamanın kalanı daha önce geçtiği gibidir. Dördüncüsüne cevap ise aynen ikincisine verilen cevaptır. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْبَحْرَ
Allah Teâlâ’nın: {وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} “Mûsâ’yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. Sonra diğerlerini suda boğduk” buyruğuna gelince; mana şudur: Allah Teâlâ denizi
يَبَسًا فِي حَقِّ مُوسَى وَقَوْمِهِ حَتَّى خَرَجُوا مِنْهُ وَأَغْرَقَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ لِأَنَّهُ لَمَّا تَكَامَلَ دُخُولُهُمُ الْبَحْرَ انْطَبَقَ الْمَاءُ عَلَيْهِمْ فَغَرِقُوا فِي ذَلِكَ الْمَاءِ.
Mûsâ ve kavmi için, oradan çıkıncaya kadar kuru kıldı; Firavun ve kavmini ise boğdu. Çünkü onların denize girişi tamamlanınca su üzerlerine kapandı ve o suda boğuldular.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً فَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي حَدَثَ فِي الْبَحْرِ آيَةٌ عَجِيبَةٌ مِنَ الْآيَاتِ الْعِظَامِ الدَّالَّةِ عَلَى قُدْرَتِهِ لِأَنَّ أَحَدًا مِنَ الْبَشَرِ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَعَلَى حِكْمَتِهِ مِنْ حَيْثُ وَقَعَ مَا كَانَ مَصْلَحَةً فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَعَلَى صِدْقِ مُوسَى ﵇ مِنْ حَيْثُ كَانَ مُعْجِزَةً لَهُ، وَعَلَى اعْتِبَارِ الْمُعْتَبِرِينَ بِهِ أَبَدًا فَيَصِيرُ تَحْذِيرًا مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى مُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَأَمْرِ رَسُولِهِ، وَيَكُونُ فِيهِ اعْتِبَارٌ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّهُ قَالَ عَقِيبَ ذَلِكَ: وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَفِي ذَلِكَ تَسْلِيَةٌ لَهُ فَقَدْ كَانَ يَغْتَمُّ بِتَكْذِيبِ قَوْمِهِ مَعَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَيْهِ فَنَبَّهَهُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الذِّكْرِ عَلَى أَنَّ لَهُ أُسْوَةً بِمُوسَى وَغَيْرِهِ، فَإِنَّ الَّذِي ظَهَرَ عَلَى مُوسَى مِنْ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْعِظَامِ الَّتِي تَبْهَرُ الْعُقُولَ لَمْ يَمْنَعْ مِنْ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ كَذَّبُوهُ وَكَفَرُوا بِهِ مَعَ مُشَاهَدَتِهِمْ لِمَا شَاهَدُوهُ فِي الْبَحْرِ وَغَيْرِهِ. فَكَذَلِكَ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ لَا تَعْجَبْ مِنْ تَكْذِيبِ أَكْثَرِهِمْ لَكَ وَاصْبِرْ عَلَى إِيذَائِهِمْ فَلَعَلَّهُمْ أَنْ يُصْلِحُوا وَيَكُونَ فِي هَذَا الصَّبْرِ تَأْكِيدُ الحجة عَلَيْهِمْ.
Allah Teâlâ’nın: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır” buyruğuna gelince; mana şudur: Denizde meydana gelen şey, O’nun kudretine delalet eden büyük ayetlerden şaşılacak bir ayettir. Zira beşerden hiç kimse buna güç yetiremez. Ayrıca din ve dünya hususunda maslahat olan şeyin gerçekleşmesi bakımından O’nun hikmetine; kendisi için bir mucize olması bakımından Mûsâ aleyhisselâm’ın doğruluğuna; ve daima ibret alanların ibret almasına delalet eder. Böylece bu, Allah Teâlâ’nın ve Resûlü’nün emrine muhalefet etmeye cüret etmekten bir sakındırma olur. Bunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için de bir ibret vardır; nitekim [Allah Teâlâ] bunun hemen ardından: {وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ} “Ama onların çoğu inanmamıştı” buyurmuştur. Bunda onun için bir teselli vardır; zira o, mucizeleri kendisinde apaçık gördükleri halde kavminin yalanlamasından ötürü kederleniyordu. Allah Teâlâ bu anlatımla, onun için Mûsâ ve diğerlerinde bir örnek bulunduğuna dikkat çekmiştir. Zira Mûsâ’da akılları hayrete düşüren bu büyük mucizeler ortaya çıktığı halde, denizde ve başka yerlerde gördüklerini bizzat müşahede etmelerine rağmen çoğunun onu yalanlamasına ve inkâr etmesine engel olamamıştır. Öyleyse sen de ey Muhammed, onların çoğunun seni yalanlamasına şaşma; onların eziyetlerine sabret. Umulur ki düzelirler ve bu sabırda onlar aleyhine hüccetin pekişmesi gerçekleşmiş olur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ فَتَعَلُّقُهُ بِمَا قَبْلَهُ أَنَّ الْقَوْمَ مَعَ مُشَاهَدَةِ هَذِهِ الْآيَةِ الْبَاهِرَةِ كَفَرُوا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَزِيزًا قَادِرًا عَلَى أَنْ يُهْلِكَهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى مَا أَهْلَكَهُمْ بَلْ أَفَاضَ عَلَيْهِمْ أَنْوَاعَ رَحْمَتِهِ فَدَلَّ ذَلِكَ على كمال رحمته وسعة جوده وفضله.
O’nun: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir” buyruğuna gelince; bunun öncekiyle irtibatı şudur: Kavim bu apaçık mucizeyi müşahede etmelerine rağmen inkâr etmişlerdi; ardından Allah Teâlâ onları helak etmeye mutlak kadir (azîz) idi; fakat O onları [hemen] helak etmeyip üzerlerine rahmetinin çeşitlerini akıttı. Bu da O’nun rahmetinin kemaline, cömertliğinin ve lütfunun genişliğine delalet etmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦٩ الى ٧٧]
[Şuarâ Suresi (26), Ayetler 69-77]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١) قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣)
{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١) قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣)} “Onlara İbrâhim’in haberini de oku. Hani o babasına ve kavmine: ‘Neye tapıyorsunuz?’ demişti. ‘Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz’ dediler. [İbrâhim] dedi ki: ‘Yalvardığınızda sizi işitiyorlar mı? Yahut size bir fayda veya zarar veriyorlar mı?’”
قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤) قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧)
{قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤) قالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧)} “‘Hayır, ama biz babalarımızı böyle yapar bulduk’ dediler. [İbrâhim] dedi ki: ‘Gördünüz mü neye taptığınızı? Hem siz, hem de önceki atalarınız! İşte onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna.’”
القصة الثانية- قصة إبراهيم ﵇
İkinci Kıssa: İbrâhim aleyhisselâm’ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ شِدَّةَ حُزْنِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِسَبَبِ كُفْرِ قَوْمِهِ/ ثُمَّ إِنَّهُ ذَكَرَ قِصَّةَ مُوسَى ﵇ لِيَعْرِفَ مُحَمَّدٌ أَنَّ مِثْلَ تِلْكَ الْمِحْنَةِ كَانَتْ حَاصِلَةً لِمُوسَى: ثُمَّ ذَكَرَ عَقِبَهَا قِصَّةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِيَعْرِفَ مُحَمَّدٌ أَيْضًا أَنَّ حُزْنَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِهَذَا السَّبَبِ كَانَ أَشَدَّ مِنْ حُزْنِهِ، لِأَنَّ مِنْ عَظِيمِ الْمِحْنَةِ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنْ يَرَى أَبَاهُ وَقَوْمَهُ فِي النَّارِ وَهُوَ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ إِنْقَاذِهِمْ إِلَّا بِقَدْرِ الدُّعَاءِ وَالتَّنْبِيهِ فَقَالَ لَهُمْ: مَا تَعْبُدُونَ
Bil ki Allah Teâlâ surenin başında kavminin küfrü sebebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in kederinin ne kadar şiddetli olduğunu zikretti. Sonra, bu tür bir sıkıntının Mûsâ için de söz konusu olduğunu Muhammed bilsin diye Mûsâ aleyhisselâm’ın kıssasını anlattı. Ardından da İbrâhim aleyhisselâm’ın bu sebepten ötürü duyduğu hüznün kendi hüznünden daha şiddetli olduğunu Muhammed bilsin diye İbrâhim aleyhisselâm’ın kıssasını zikretti. Çünkü İbrâhim aleyhisselâm için en büyük imtihanlardan biri, babasını ve kavmini ateşte görmesi ve onları sadece dua ve uyarı ölçüsünde kurtarmaktan başka bir şeye güç yetirememesidir. İşte bundan dolayı onlara: {مَا تَعْبُدُونَ} “Neye tapıyorsunuz?” demiştir.
وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ عَبَدَةُ أَصْنَامٍ وَلَكِنَّهُ سَأَلَهُمُ لِيُرِيَهُمْ أَنَّ مَا يَعْبُدُونَهُ لَيْسَ مِنَ اسْتِحْقَاقِ الْعِبَادَةِ فِي شَيْءٍ كَمَا تَقُولُ لِتَاجِرِ الرَّقِيقِ مَا مَالُكَ؟ وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ مَالَهُ الرَّقِيقُ، ثُمَّ تَقُولُ: الرَّقِيقُ جَمَالٌ وَلَيْسَ بِمَالٍ. فَأَجَابُوا إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِقَوْلِهِمْ: نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ وَالْعُكُوفُ: الْإِقَامَةُ عَلَى الشَّيْءِ، وَإِنَّمَا قَالُوا:
İbrâhim aleyhisselâm onların puta tapanlar olduğunu biliyordu; ancak taptıkları şeylerin ibadete layık olmaktan ne kadar uzak olduğunu onlara göstermek için sordu. Tıpkı köle tacirine, malının köle olduğunu bildiğin halde “Malın nedir?” deyip sonra da “Köle bir süstür, mal değildir” demen gibi. Onlar İbrâhim aleyhisselâm’a: {نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ} “Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz” diyerek cevap verdiler. Ukûf (عُكُوف), bir şeye devam edip onda sebat etmek demektir. Onlar sadece:
فَنَظَلُّ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَهَا بِالنَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ يَكْفِيهِمْ فِي الْجَوَابِ أَنْ يَقُولُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا، وَلَكِنَّهُمْ ضَمُّوا إِلَيْهِ زِيَادَةً عَلَى الْجَوَابِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ وَإِنَّمَا ذَكَرُوا هَذِهِ الزِّيَادَةَ إِظْهَارًا لِمَا فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ الِابْتِهَاجِ وَالِافْتِخَارِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مُنَبِّهًا عَلَى فَسَادِ مَذْهَبِهِمْ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَا بُدَّ فِي يَسْمَعُونَكُمْ مِنْ تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ مَعْنَاهُ هَلْ يَسْمَعُونَ دُعَاءَكُمْ وَقَرَأَ قَتَادَةُ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ أَيْ هَلْ يُسْمِعُونَكُمُ الْجَوَابَ عَنْ دُعَائِكُمْ وَهَلْ يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَتَقْرِيرُ هَذِهِ الْحُجَّةِ الَّتِي ذَكَرَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَنَّ الْغَالِبَ مِنْ حَالِ مَنْ يَعْبُدُ غَيْرَهُ أَنْ يَلْتَجِئَ إِلَيْهِ فِي المسألة لِيَعْرِفَ مُرَادَهُ إِذَا سَمِعَ دُعَاءَهُ ثُمَّ يَسْتَجِيبَ لَهُ فِي بَذْلِ مَنْفَعَةٍ أَوْ دَفْعِ مَضَرَّةٍ، فَقَالَ لَهُمْ فَإِذَا كَانَ مَنْ تَعْبُدُونَهُ لَا يَسْمَعُ دُعَاءَكُمْ حَتَّى يَعْرِفَ مَقْصُودَكُمْ، وَلَوْ عَرَفَ ذَلِكَ لَمَا صَحَّ أَنْ يَبْذُلَ النَّفْعَ أَوْ يَدْفَعَ الضَّرَرَ فَكَيْفَ تَسْتَجِيزُونَ أَنْ تَعْبُدُوا مَا هَذَا وَصْفُهُ؟ فَعِنْدَ هَذِهِ الحجة الْقَاهِرَةِ لَمْ يَجِدْ أَبُوهُ وَقَوْمُهُ مَا يَدْفَعُونَ بِهِ هَذِهِ الحجة فَعَدَلُوا إِلَى أَنْ قَالُوا: وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ وَهَذَا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ وَوُجُوبِ التَّمَسُّكِ بِالِاسْتِدْلَالِ، إِذْ لَوْ قَلَبْنَا الْأَمْرَ فَمَدَحْنَا التَّقْلِيدَ وَذَمَمْنَا الِاسْتِدْلَالَ لَكَانَ ذَلِكَ مَدْحًا لِطَرِيقَةِ الْكُفَّارِ الَّتِي ذَمَّهَا اللَّه تَعَالَى وَذَمًّا لِطَرِيقَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الَّتِي مَدَحَهَا اللَّه تعالى فأجابهم إبراهيم ﵇ بقوله: أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ أَرَادَ بِهِ أَنَّ الْبَاطِلَ لَا يَتَغَيَّرُ بِأَنْ يَكُونَ قَدِيمًا أَوْ حَدِيثًا، وَلَا بِأَنْ يَكُونَ فِي فَاعِلِيهِ كَثْرَةٌ أَوْ قِلَّةٌ.
{فَنَظَلُّ} “[gündüzleri] devam ederiz” dediler, çünkü onlara gece değil sadece gündüzleri tapıyorlardı. Bil ki cevapta yalnızca “Putlara tapıyoruz” demeleri yeterliydi; fakat cevaba bir ilave daha ekleyerek {فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ} “ve onlara tapmaya devam edeceğiz” dediler. Bu ilaveyi sırf içlerindeki putlara tapma sevincini ve övüncünü ortaya koymak için zikrettiler. Bunun üzerine İbrâhim aleyhisselâm onların mezhebinin tutarsızlığına dikkat çekerek: {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ} “Yalvardığınızda sizi işitiyorlar mı? Yahut size bir fayda veya zarar veriyorlar mı?” dedi. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: {يَسْمَعُونَكُمْ} ifadesinde bir muzâfın takdir edilmesi zorunludur; manası "duanızı işitiyorlar mı?" demektir. Katâde ise {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ} şeklinde okumuştur ki bu, “Duanıza size bir cevap işittiriyorlar mı ve buna güç yetirebiliyorlar mı?” demektir. İbrâhim aleyhisselâm’ın zikrettiği bu delilin açıklaması şudur: Başkasına ibadet edenin genel durumu, duayı işittiğinde maksadını bilsin ve ardından bir menfaat sağlamak yahut bir zararı savmak suretiyle kendisine icabet etsin diye istekte bulunurken ona sığınmasıdır. İbrâhim onlara dedi ki: Taptığınız şey maksadınızı bilmek üzere duanızı bile işitmiyorsa -ki bilse bile fayda sağlaması yahut zararı defetmesi sahih olmaz- niteliği bu olan bir varlığa tapmayı nasıl caiz görürsünüz? Bu ezici delil karşısında babası ve kavmi bu hücceti savuşturacak bir yol bulamadılar ve: {وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ} “Babalarımızı böyle yapar bulduk” sözüne sığındılar. Bu, taklidin batıllığına ve istidlale (delillendirmeye) sarılmanın gerekliliğine dair en güçlü delillerdendir. Zira işi tersine çevirip taklidi övüp istidlali yermiş olsaydık, bu Allah Teâlâ’nın yerdiği kâfirlerin yolunu övmek ve Allah Teâlâ’nın övdüğü İbrâhim aleyhisselâm’ın yolunu yermek olurdu. Bunun üzerine İbrâhim aleyhisselâm onlara: {أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ} “Gördünüz mü neye taptığınızı? Hem siz, hem de önceki atalarınız!” sözüyle cevap verdi. Bununla bâtılın eski yahut yeni olmakla, yapanların çok yahut az olmasıyla değişmeyeceğini kastetti.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ فَفِيهِ أَسْئِلَةٌ:
O’nun: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ} “İşte onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna” buyruğuna gelince; bunda bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ يَكُونُ الصَّنَمُ عَدُوًّا مَعَ أَنَّهُ جَمَادٌ؟ جَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٨٢] فِي صِفَةِ الْأَوْثَانِ كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا فَقِيلَ فِي تَفْسِيرِهِ إِنَّ اللَّه يُحْيِي مَا عَبَدُوهُ مِنَ الْأَصْنَامِ حَتَّى يَقَعَ مِنْهُمُ التَّوْبِيخُ لَهُمْ وَالْبَرَاءَةُ مِنْهُمْ، فَعَلَى هَذَا الوجه أَنَّ الْأَوْثَانَ سَتَصِيرُ أَعْدَاءً لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فِي الْآخِرَةِ فَأَطْلَقَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ لَفْظَ الْعَدَاوَةِ عَلَيْهِمْ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا عَبَدُوهَا وَعَظَّمُوهَا وَرَجَوْهَا فِي طَلَبِ/ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ نَزَلَتْ مَنْزِلَةَ الْأَحْيَاءِ الْعُقَلَاءِ فِي اعْتِقَادِ الْكُفَّارِ، ثُمَّ إِنَّهَا صَارَتْ أَسْبَابًا لِانْقِطَاعِ الْإِنْسَانِ عَنِ السَّعَادَةِ وَوُصُولِهِ إِلَى الشَّقَاوَةِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ مَنْزِلَةَ الْأَحْيَاءِ وَجَرَتْ مَجْرَى الدَّافِعِ لِلْمَنْفَعَةِ وَالْجَالِبِ لِلْمَضَرَّةِ لَا جَرَمَ جَرَتْ مَجْرَى الْأَعْدَاءِ، فَلَا جَرَمَ أَطْلَقَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عليها لفظ العدو وثالثها: المراد في قَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي عَدَاوَةُ مَنْ يَعْبُدُهَا، فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ لَمْ يَقُلْ إِنَّ مَنْ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ عَدُوٌّ لِي لِيَكُونَ الْكَلَامُ حَقِيقَةً؟ جَوَابُهُ: لِأَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مَا عَبَدُوهُ دُونَ الْعَابِدِينَ.
Birinci Soru: Put cansız bir varlık olduğu halde nasıl düşman olabilir? Cevabı iki vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ Meryem Suresi’nde [82] putların vasfı hakkında: {كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Hayır! [Putlar] onların tapınmalarını inkâr edecekler ve onlara hasım (düşman) olacaklar” buyurmuştur. Bunun tefsirinde, kâfirleri azarlayıp onlardan uzaklaşmaları için Allah’ın taptıkları putları dirilteceği söylenmiştir. Bu veche göre putlar ahirette bu kâfirlere düşman olacaktır; işte İbrâhim aleyhisselâm bu yoruma dayanarak onlara düşmanlık lafzını kullanmıştır. İkincisi: Kâfirler onlara tapıp yücelttiklerinde ve menfaat elde etmek, zararları savmak için onlara bel bağladıklarında, bu putlar kâfirlerin inancında canlı ve akıllı varlıklar makamına inmiştir. Sonra bu putlar, insanın saadetten mahrum kalıp şekavete (bedbahtlığa) sürüklenmesinin sebepleri olmuştur. Bu putlar canlılar makamına konup menfaati engelleyen ve zararı celbeden konumuna geçince, şüphesiz düşmanlar mesabesinde olmuşlardır. Bundan dolayı İbrâhim aleyhisselâm onlara düşman lafzını vermiştir. Üçüncüsü: {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي} “İşte onlar benim düşmanımdır” buyruğundaki murad, onlara tapanların düşmanlığıdır. Eğer: “Sözün hakikat olması için neden ‘Putlara tapanlar benim düşmanımdır’ demedi?” denilirse, cevabı şudur: Çünkü daha önce zikri geçen, tapanlar değil, onların taptıkları şeylerdir.
السُّؤَالُ الْثَّانِي: لِمَ قَالَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي وَلَمْ يَقُلْ فَإِنَّهَا عَدُوٌّ لَكُمْ؟ جَوَابُهُ: أَنَّهُ ﵇ صَوَّرَ المسألة فِي نَفْسِهِ عَلَى مَعْنَى إِنِّي فَكَّرْتُ فِي أَمْرِي فرأيت عبادتي لها عبادة للعدو فاجتنبتها، [وآثرت عبادة من الخير كله
İkinci Soru: [İbrâhim] niçin {فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي} “İşte onlar benim düşmanımdır” dedi de “Şüphesiz onlar sizin düşmanınızdır” demedi? Cevabı: O aleyhisselâm meseleyi kendi nefsi üzerinden tasavvur ederek şöyle demek istemiştir: Ben kendi durumumu düşündüm ve onlara tapmamın bir düşmana ibadet etmek olduğunu gördüm de onlardan kaçındım [ve bütün hayrın kendisinden olduğu Zât'a ibadeti tercih ettim
منه] وأراهم [بذلك] أَنَّهَا نَصِيحَةٌ نَصَحَ بِهَا نَفْسَهُ، فَإِذَا تَفَكَّرُوا قَالُوا مَا نَصَحَنَا إِبْرَاهِيمُ إِلَّا بِمَا نَصَحَ بِهِ نَفْسَهُ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَدْعَى لِلْقَبُولِ.
ve bununla onlara, bunun kendi nefsine verdiği bir nasihat olduğunu gösterdi. Böylece onlar düşündüklerinde: “İbrâhim bize ancak kendi nefsine tavsiye ettiği şeyi tavsiye etti” desinler ve bu durum kabul etmeye daha çok sevk edici olsun.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ فَإِنَّهُمْ أَعْدَائِي؟ جَوَابُهُ الْعَدُوُّ وَالصَّدِيقُ يَجِيئَانِ فِي مَعْنَى الْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ، قَالَ:
Üçüncü Soru: Neden “Onlar benim düşmanlarımdır (a‘dâî)” demedi? Cevabı: “Düşman (adv)” ve “dost (sadîk)” kelimeleri hem tekil hem de çoğul anlamında gelir. Şair şöyle demiştir:
وَقَوْمٍ عَلَيَّ ذَوِي (مِرَّةٍ) ... أَرَاهُمْ عَدُوًّا وَكَانُوا صَدِيقًا
Bana karşı güçlü kuvvetli nice topluluklar gördüm ki, ... daha önce dost iken artık onları bir düşman görürüm.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ [الكهف: ٥٠] وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: نَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ
Allah Teâlâ’nın: {وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} “Onlar sizin düşmanınızdır” [Kehf: 50] buyruğu da bundandır. Bu konudaki detaylı açıklama, O’nun: {إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ} [Şuarâ: 16] buyruğunda daha önce geçmişti.
[الشعراء: ١٦] .
[Şuarâ: 16].
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ؟ جَوَابُهُ أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ كَأَنَّهُ قَالَ لَكِنَّ رَبَّ الْعَالَمِينَ.
Dördüncü Soru: Bu istisna ne tür bir istisnadır? Cevabı: Bu munkatı‘ bir istisnadır; sanki o “Lakin Âlemlerin Rabbi [böyle değildir]” demiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٧٨ الى ٨٢]
[Şuarâ Suresi (26), Ayetler 78-82]
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)
{الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O’dur. Beni yediren ve içiren O’dur. Hastalandığım zaman bana şifa veren O’dur. Beni öldürecek, sonra diriltecek olan da O’dur. Hesap gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O’dur.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُ أَنَّهُ اسْتَثْنَى رَبَّ الْعَالَمِينَ، حَكَى عَنْهُ أَيْضًا مَا وَصَفَهُ بِهِ مِمَّا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لِأَجْلِهِ، ثُمَّ حَكَى عَنْهُ مَا سَأَلَهُ عَنْهُ، أَمَّا الْأَوْصَافُ فَأَرْبَعَةٌ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ.
Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim’in Âlemlerin Rabbini istisna ettiğini nakledince, ardından O’nun ibadete layık olmasını gerektiren sıfatlarını ve sonra da O’ndan neler dilediğini nakletmiştir. Bu sıfatlar dört tanedir: Birincisi: {الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O’dur” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَثْنَى عَلَى نَفْسِهِ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى [الْأَعْلَى: ٢، ٣] وَاعْلَمْ أن الخلق والهداية مهما يَحْصُلُ جَمِيعُ الْمَنَافِعِ لِكُلِّ مَنْ يَصِحُّ الِانْتِفَاعُ عَلَيْهِ، فَلْنَتَكَلَّمْ فِي الْإِنْسَانِ فَنَقُولُ إِنَّهُ مَخْلُوقٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ وَالْجُسْمَانِيَّاتِ، وَمَنْ قَالَ هُوَ مِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ وَالرُّوحَانِيَّاتِ، وَتَرْكِيبُ الْبَدَنِ الَّذِي هُوَ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ مُقَدَّمٌ عَلَى إِعْطَاءِ الْقَلْبِ الَّذِي هُوَ مِنْ عَالَمِ/ الْأَمْرِ عَلَى مَا أَخْبَرَ عَنْهُ سُبْحَانَهُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [ص: ٧٢] فَالتَّسْوِيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى تَعْدِيلِ الْمِزَاجِ وَتَرْكِيبِ الْأَمْشَاجِ، وَنَفْخُ الرُّوحِ إِشَارَةٌ إِلَى اللَّطِيفَةِ الرَّبَّانِيَّةِ النُّورَانِيَّةِ الَّتِي هِيَ مِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ، وَأَيْضًا قَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] وَلَمَّا تَمَّمَ مَرَاتِبَ تَغَيُّرَاتِ الْأَجْسَامِ قَالَ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الرُّوحِ الَّذِي هُوَ مِنْ عَالَمِ الْمَلَائِكَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْهِدَايَةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ مِنَ الرُّوحِ، فَقَدْ ظَهَرَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ الْخَلْقَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْهِدَايَةِ.
Bil ki Sübhânehu ve Teâlâ: {الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى (٢) وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى (٣)} [A‘lâ: 2-3] buyruğunda da kendisini bu iki hususla övmüştür. Bil ki yaratma ve hidayet, kendisinden faydalanması mümkün olan her varlık için bütün menfaatlerin gerçekleştiği iki esastır. İnsan hakkında konuşacak olursak, deriz ki insan yaratılmıştır; bazısı onun halk (madde) ve cismaniyet âleminden olduğunu söylemiş, bazısı da emir ve ruhaniyet âleminden olduğunu söylemiştir. Halk âleminden olan bedenin teşekkülü, Sübhânehu ve Teâlâ’nın: {فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} [Sâd: 72] buyruğunda haber verdiği üzere, emir âleminden olan kalbin verilmesinden öncedir. Tesviye (düzenleme), mizacın dengelenmesine ve unsurların (ahlat) terkibine işarettir; ruhun üflenmesi ise emir âleminden olan rabbanî, nuranî latifeye işarettir. Ayrıca O: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ} [Mü’minûn: 12] buyurmuş, bedenlerin başkalaşım merhalelerini tamamlayınca da: {ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ} [Mü’minûn: 14] buyurmuştur ki bu da melekler âleminden olan ruha işarettir. Şüphe yok ki hidayet ancak ruhtan hâsıl olur; böylece bu ayetlerle yaratmanın hidayetten önce olduğu ortaya çıkmıştır.
أَمَّا تَحْقِيقُهُ بِحَسَبِ الْمَبَاحِثِ الْحَقِيقِيَّةِ، فَهُوَ أَنَّ بَدَنَ الْإِنْسَانِ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ عند امتزاج المني بدم الطمث،
Bunun hakiki incelemelere göre tahkikine gelince; insan bedeni ancak meninin hayız kanıyla karışması esnasında meydana gelir,
وَهُمَا إِنَّمَا يَتَوَلَّدَانِ مِنَ الْأَغْذِيَةِ الْمُتَوَلِّدَةِ مَنْ تَرَكُّبِ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةَ وَتَفَاعُلِهَا، فَإِذَا امْتَزَجَ الْمَنِيُّ بِالدَّمِ فَلَا يَزَالُ مَا فِيهَا مِنَ الْحَارِّ وَالْبَارِدِ وَالرَّطْبِ وَالْيَابِسِ مُتَفَاعِلًا، وَمَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مِنَ الْقُوَى كَاسِرًا سَوْرَةَ كَيْفِيَّةِ الْآخَرِ، فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ مِنْ تَفَاعُلِهِمَا كَيْفِيَّةً مُتَوَسِّطَةً تَسْتَحِرُّ بِالْقِيَاسِ إِلَى الْبَارِدِ وَتَسْتَبْرِدُ بِالْقِيَاسِ إِلَى الْحَارِّ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الرَّطْبِ وَالْيَابِسِ، وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الِاسْتِعْدَادُ لِقَبُولِ قُوًى مُدَبِّرَةٍ لِذَلِكَ الْمُرَكَّبِ فَبَعْضُهَا قُوًى نَبَاتِيَّةٌ وَهِيَ الَّتِي تَجْذِبُ الْغِذَاءَ، ثُمَّ تُمْسِكُهُ ثُمَّ تَهْضِمُهُ ثُمَّ تَدْفَعُ الْفَضْلَةَ الْمُؤْذِيَةَ، ثُمَّ تُقِيمُ تِلْكَ الْأَجْزَاءَ بَدَلَ مَا تَحَلَّلَ مِنْهَا، ثُمَّ تَزِيدُ فِي جَوْهَرِ الْأَعْضَاءِ طُولًا وَعَرْضًا، ثُمَّ يَفْضُلُ عَنْ تِلْكَ الْمَوَادِّ فَضْلَةٌ يُمْكِنُ أَنْ يَتَوَلَّدَ عَنْهَا مِثْلُ ذَلِكَ، وَمِنْهَا قُوًى حَيَوَانِيَّةٌ بَعْضُهَا مُدْرِكَةٌ كَالْحَوَاسِّ الْخَمْسِ وَالْخَيَالِ وَالْحِفْظِ وَالذِّكْرِ، وَبَعْضُهَا فَاعِلَةٌ: إِمَّا آمِرَةٌ كَالشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ أَوْ مَأْمُورَةٌ كَالْقُوَى الْمَرْكُوزَةِ فِي الْعَضَلَاتِ، وَمِنْهَا قُوًى إِنْسَانِيَّةٌ وَهِيَ إِمَّا مُدْرِكَةٌ أَوْ عَامِلَةٌ، وَالْقُوَى الْمُدْرِكَةُ هِيَ الْقُوَى الْقَوِيَّةُ عَلَى إِدْرَاكِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْجُسْمَانِيَّةِ وَالْعُلْوِيَّةِ وَالسُّفْلِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّكَ إِذَا فَتَّشْتَ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ مُرَكَّبَاتِ هَذَا الْعَالِمِ الْجُسْمَانِيِّ، وَمُفْرَدَاتِهَا وَجَدْتَ لَهَا أَشْيَاءَ تُلَائِمُهَا وَتُكْمِلُ حَالَهَا وَأَشْيَاءَ تُنَافِرُهَا وَتُفْسِدُ حَالَهَا، وَوَجَدْتَ فِيهَا قُوًى جَذَّابَةً للملائم دفاعة لِلْمُنَافِي، فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ صَلَاحَ الْحَالِ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْخَلْقِ وَالْهِدَايَةِ. أَمَّا الْخَلْقُ فَبِتَصْيِيرِهِ مَوْجُودًا بَعْدَ أَنْ كَانَ مَعْدُومًا، وَأَمَّا الْهِدَايَةُ فَبِتِلْكَ الْقُوَى الْجَذَّابَةِ لِلْمَنَافِعِ والدفاعة لِلْمَضَارِّ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ حَاوِيَةٌ لِجَمِيعِ الْمَنَافِعِ فِي الدُّنْيَا والدين، ثم هاهنا دَقِيقَةٌ وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: خَلَقَنِي فَذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْمَاضِي وَقَالَ: يَهْدِينِ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّ خَلْقَ الذَّاتِ لَا يَتَجَدَّدُ فِي الدُّنْيَا، بَلْ لَمَّا وَقَعَ بَقِيَ إِلَى الْأَمَدِ الْمَعْلُومِ. أَمَّا هِدَايَتُهُ تَعَالَى فَهِيَ مِمَّا يَتَكَرَّرُ كُلَّ حِينٍ وَأَوَانٍ سَوَاءً كَانَ ذَلِكَ هِدَايَةً فِي الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَذَلِكَ بِأَنَّ تَحَكُّمَ الْحَوَاسِّ بِتَمْيِيزِ الْمَنَافِعِ عَنِ الْمَضَارِّ أَوْ فِي الْمَنَافِعِ الدِّينِيَّةِ وَذَلِكَ بِأَنْ يَحْكُمَ الْعَقْلِ بِتَمْيِيزِ الْحَقِّ عَنِ الْبَاطِلِ وَالْخَيْرِ عَنِ الشَّرِّ، فَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَهُ بِسَائِرِ مَا تَكَامَلَ بِهِ خَلْقُهُ فِي الْمَاضِي دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَأَنَّهُ يَهْدِيهِ إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا بِضُرُوبِ الْهِدَايَاتِ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ وَلَمْحَةٍ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَقَدْ دَخَلَ فِيهِ كُلُّ مَا يَتَّصِلُ بِمَنَافِعِ الرِّزْقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِذَا خَلَقَ لَهُ الطَّعَامَ وَمَلَّكَهُ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ مَا يَتَمَكَّنُ بِهِ مِنْ أَكْلِهِ وَالِاغْتِذَاءِ بِهِ نَحْوَ الشَّهْوَةِ وَالْقُوَّةِ/ وَالتَّمْيِيزِ لَمْ تَكْمُلْ هَذِهِ النِّعْمَةُ، وَذَكَرَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ وَنَبَّهَ بِذِكْرِهِمَا عَلَى مَا عَدَاهُمَا وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ لِمَ قَالَ: مَرِضْتُ دُونَ أَمْرَضَنِي؟
bu ikisi de dört unsurun terkibinden ve birbiriyle etkileşiminden meydana gelen gıdalardan oluşur. Meni ile kan karıştığında, içlerindeki sıcak, soğuk, nemli ve kuru unsurlar sürekli etkileşir ve her birindeki kuvvetler diğerinin keyfiyetinin şiddetini kırar. İşte o zaman bu ikisinin etkileşiminden, soğuğa nisbetle sıcak, sıcağa nisbetle soğuk olan orta bir keyfiyet hâsıl olur. Nemli ve kuru için de durum böyledir. Bu durumda o terkibi yöneten güçleri kabule bir istidat meydana gelir. Bunların bir kısmı nebatî (bitkisel) güçlerdir ki bunlar gıdayı çeken (câzibe), sonra tutan (mâsike), sonra sindiren (hâdıme), sonra zararlı atığı defeden (dâfia), sonra çözülen kısımların yerine o parçaları ikame eden (mürebbiyye), sonra uzuvların cevherini enine boyuna artıran (nâmiye) ve sonra da bu maddelerden kendi benzerini meydana getirebilecek bir fazlalık bırakan (müvellide) güçlerdir. Bir kısmı hayvânî güçlerdir ki bazısı beş duyu, hayal, hıfz ve zikir gibi idrak edici (müdrike); bazısı da ya şehvet ve öfke gibi emredici (âmire) yahut kaslara yerleştirilmiş güçler gibi emre uyucu (me’mûre) olan fail güçlerdir. Bir kısmı da insanî güçlerdir ki bunlar da ya müdrike ya da ameliyedir. Müdrike güçler, ruhanî, cismanî, ulvî ve süflî şeylerin hakikatlerini kavramaya muktedir güçlü yeteneklerdir. Sonra sen bu cismanî âlemin mürekkep ve basit varlıklarının her birini araştırdığında, ona uygun düşüp durumunu mükemmelleştiren şeyler ile ona zıt düşüp durumunu bozan şeyler bulursun; onda uygun olanı çekici, zıt olanı defedici güçler görürsün. Böylece bu şeylerdeki durumun salahının ancak yaratma ve hidayetle kemale erdiği açığa çıkmıştır. Yaratma (halk), onu yok iken var kılmakladır; hidayet ise menfaatleri celbedici ve zararları defedici o güçlerledir. Dolayısıyla O’nun: {خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ} sözünün dünya ve dindeki bütün menfaatleri içine alan kapsamlı bir kelime olduğu sabit olmuştur. Burada ince bir nüans vardır: O, {خَلَقَنِي} diyerek geçmiş zaman kipiyle, {يَهْدِينِ} diyerek ise şimdiki/gelecek zaman kipiyle zikretmiştir. Bunun sebebi şudur: Zâtın yaratılışı dünyada yenilenmez, bilakis bir kez vuku bulduktan sonra belirlenmiş ecele kadar devam eder. Allah Teâlâ’nın hidayetine gelince, bu her an ve zamanda tekrarlanan bir durumdur; ister duyuların menfaatleri zararlardan ayırt etmesi şeklinde dünyevi menfaatlerdeki hidayet olsun, ister aklın hakkı bâtıldan, hayrı şerden ayırt etmesi şeklinde dini menfaatlerdeki hidayet olsun böyledir. Böylece İbrâhim, geçmişte yaratılışının tamamlandığı bütün hususlarla birlikte kendisini bir defada yaratanın ve her an her lâhza çeşitli hidayetlerle din ve dünya maslahatlarına kendisini ulaştıranın O Sübhânehu olduğunu beyan etmiştir. İkincisi: O’nun: {وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ} “Beni yediren ve içiren O’dur” buyruğudur ki rızkın menfaatlerine taalluk eden her şey buna dahildir. Zira Sübhânehu ve Teâlâ ona yiyeceği yaratıp mülk kılsa, fakat onunla birlikte şehvet, güç ve ayırt etme gibi onu yiyip beslenmesini sağlayacak özellikleri vermemiş olsaydı bu nimet tamamlanmış olmazdı. O, yiyecek ve içeceği zikretmiş, bu ikisini anarak bunların dışındakilere de dikkat çekmiştir. Üçüncüsü: O’nun: {وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “Hastalandığım zaman bana şifa veren O’dur” buyruğudur. Burada bir soru vardır: Neden “Beni hastalandırdığında” demeyip {مَرِضْتُ} “Hastalandığım zaman” demiştir?
وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَسْبَابِ الْمَرَضِ يَحْدُثُ بِتَفْرِيطٍ مِنَ الْإِنْسَانِ فِي مَطَاعِمِهِ وَمَشَارِبِهِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَمِنْ ثَمَّ قَالَتِ الْحُكَمَاءُ: لَوْ قِيلَ لَأَكْثَرِ الْمَوْتَى مَا سَبَبُ آجَالِكُمْ؟ لَقَالُوا التُّخَمُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَرَضَ إِنَّمَا يَحْدُثُ بِاسْتِيلَاءِ بَعْضِ الْأَخْلَاطِ عَلَى بَعْضٍ، وَذَلِكَ الِاسْتِيلَاءُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ مَا بَيْنَهَا مِنَ التَّنَافُرِ الطَّبِيعِيِّ. أَمَّا الصِّحَّةُ فَهِيَ إِنَّمَا تَحْصُلُ عِنْدَ بَقَاءِ الْأَخْلَاطِ عَلَى اعْتِدَالِهَا وَبَقَاؤُهَا عَلَى اعْتِدَالِهَا، إِنَّمَا يَكُونُ بِسَبَبٍ قَاهِرٍ يَقْهَرُهَا عَلَى الِاجْتِمَاعِ، وَعَوْدُهَا إِلَى الصِّحَّةِ إِنَّمَا يَكُونُ أَيْضًا بِسَبَبٍ قَاهِرٍ يَقْهَرُهَا عَلَى الْعَوْدِ إِلَى الِاجْتِمَاعِ والاعتدال بعد أن كانت بطباعها مُشْتَاقَةً إِلَى التَّفَرُّقِ وَالنِّزَاعِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَضَافَ الشِّفَاءَ إِلَيْهِ ﷾، وَمَا أَضَافَ الْمَرَضَ إِلَيْهِ وَثَالِثُهَا: وَهُوَ أَنَّ الشِّفَاءَ مَحْبُوبٌ وَهُوَ من أصول النعم، والمرض مكروه وليس من النِّعَمِ، وَكَانَ مَقْصُودُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ تَعْدِيدَ النِّعَمِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْمَرَضُ مِنَ النِّعَمِ لَا جَرَمَ لَمْ يُضِفْهُ إِلَيْهِ تَعَالَى، فَإِنْ نَقَضْتَهُ بِالْإِمَاتَةِ فَجَوَابُهُ: أَنَّ الْمَوْتَ لَيْسَ بِضَرَرٍ، لِأَنَّ شَرْطَ كَوْنِهِ ضَرَرًا وُقُوعُ الْإِحْسَاسِ بِهِ، وَحَالَ حُصُولِ الْمَوْتِ لَا يَقَعُ الْإِحْسَاسُ بِهِ، إِنَّمَا الضَّرَرُ فِي مُقَدِّمَاتِهِ وَذَلِكَ هُوَ عَيْنُ الْمَرَضِ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّكَ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْأَرْوَاحَ إِذَا كَمُلَتْ فِي
Bunun birkaç vecihten cevabı vardır: Birincisi: Hastalık sebeplerinin çoğu, insanın yeme, içme ve diğer hususlardaki aşırılık ve ihmalinden kaynaklanır. Nitekim hekimler: “Ölenlerin çoğuna ‘Ecellerinizin sebebi nedir?’ diye sorulsaydı, ‘Hazımsızlıktır (tıkabasa yemektir)’ derlerdi” demişlerdir. İkincisi: Hastalık ancak bazı hıltların (vücut sıvılarının) diğerlerine baskın gelmesiyle ortaya çıkar ve bu baskınlık aralarındaki doğal zıtlıktan kaynaklanır. Sıhhat ise hıltların itidal (denge) üzere kalmasıyla hâsıl olur; onların itidal üzere kalması ancak onları bir arada tutmaya zorlayan ezici bir sebeple olur. Sıhhate dönüş de doğaları gereği ayrışmaya ve çatışmaya meyilli olduktan sonra onları tekrar birleşmeye ve itidale zorlayan ezici bir sebepledir. İşte bu sebeple şifayı O Azze ve Celle’ye nisbet etmiş, hastalığı ise O’na nisbet etmemiştir. Üçüncüsü: Şifa sevilendir ve temel nimetlerdendir; hastalık ise sevilmeyen bir durumdur ve nimetlerden değildir. İbrâhim aleyhisselâm’ın maksadı ise nimetleri saymaktı; hastalık nimetlerden olmayınca, onu Allah Teâlâ’ya nisbet etmemiştir. Eğer sen öldürme fiiliyle buna itiraz edersen cevabı şudur: Ölüm zarar değildir; çünkü zarar olmasının şartı onun hissedilmesidir, ölümün gerçekleştiği anda ise hissetme vuku bulmaz. Zarar ancak onun öncüllerindedir ki o da hastalığın ta kendisidir. Ayrıca bildin ki ruhlar
الْعُلُومِ وَالْأَخْلَاقِ كَانَ بَقَاؤُهَا فِي هَذِهِ الْأَجْسَادِ عَيْنَ الضَّرَرِ وَخُلَاصَتُهَا عَنْهَا عَيْنَ السَّعَادَةِ بِخِلَافِ الْمَرَضِ وَرَابِعُهَا:
ilim ve ahlakta kemale erdiğinde, onların bu bedenlerde kalması katıksız bir zarar, bedenlerden kurtulması ise katıksız bir saadettir; hastalık ise böyle değildir. Dördüncüsü:
قَوْلُهُ: وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْإِمَاتَةُ فِي الدُّنْيَا وَالتَّخَلُّصُ عَنْ آفَاتِهَا وَعُقُوبَاتِهَا، وَالْمُرَادُ مِنَ الْإِحْيَاءِ الْمُجَازَاةُ وَخَامِسُهَا: قَوْلِهِ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا هُوَ مَطْلُوبُ كُلِّ عَاقِلٍ مِنَ الْخَلَاصِ عَنِ الْعَذَابِ وَالْفَوْزِ بِالثَّوَابِ.
O’nun: {وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ} “Beni öldürecek, sonra diriltecek olan da O’dur” buyruğudur. Bundan maksat, dünyada öldürülüp dünyanın afet ve cezalarından kurtulmak; diriltilmekten maksat ise mükâfatlandırılmaktır. Beşincisi: {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} “Hesap gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O’dur” buyruğudur ki bu da azaptan kurtulup sevaba kavuşmak şeklinde her akıl sahibinin talep ettiği şeye işarettir.
وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ جَمَعَ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ جَمِيعَ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى مِنْ أَوَّلِ الْخَلْقِ إِلَى آخِرِ الْأَبَدِ في الدار الآخرة، ثم هاهنا أَسْئِلَةٌ:
Bil ki İbrâhim aleyhisselâm bu ifadelerde, ilk yaratılıştan ahiret yurdundaki ebediyete kadar Allah Teâlâ’nın bütün nimetlerini bir araya getirmiştir. Burada bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: وَالَّذِي أَطْمَعُ وَالطَّمَعُ عِبَارَةٌ عَنِ الظَّنِّ وَالرَّجَاءِ، وَإِنَّهُ ﵇ كَانَ قَاطِعًا بِذَلِكَ؟ جَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا عَلَى مَذْهَبِنَا، حَيْثُ قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى اللَّه لِأَحَدٍ شَيْءٌ، وَأَنَّهُ يَحْسُنُ مِنْهُ كُلُّ شَيْءٍ وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ، وَأَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلِهِ:
Birinci Soru: Neden {وَالَّذِي أَطْمَعُ} “umduğum da O’dur” demiştir? Oysa tama‘ zann ve recâdan (ümit) ibarettir, oysa İbrâhim aleyhisselâm bundan kesin olarak emindi? Cevabı: Bu söz ancak bizim mezhebimize göre istikamet kazanır; zira biz, Allah üzerine hiç kimse için hiçbir şeyin vacip olmadığını, O’ndan her şeyin güzel olduğunu ve fiilinde hiç kimsenin O’na itiraz hakkı bulunmadığını söyleriz. Cübbâî buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Onun:
وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي أَرَادَ بِهِ سَائِرَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَطْمَعُونَ وَلَا يَقْطَعُونَ بِهِ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ الطَّمَعِ الْيَقِينُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ وَأَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : بِأَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَهُ عَلَى هَذَا الوجه تَعْلِيمًا مِنْهُ لِأُمَّتِهِ كَيْفِيَّةَ الدُّعَاءِ.
{وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي} sözüyle diğer müminleri kastetmiş olmasıdır; zira kesin bilmeyip umut edenler onlardır. İkincisi: Tama‘dan murad yakîndir (kesin bilgidir) ve bu Hasan’dan rivayet edilmiştir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle cevap vermiştir: İbrâhim bunu ümmetine duanın adabını öğretmek amacıyla bu vecih üzere zikretmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْوُجُوهَ ضَعِيفَةٌ، أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَى عَنْهُ الثَّنَاءَ أَوَّلًا وَالدُّعَاءَ ثَانِيًا وَمِنْ أَوَّلِ الْمَدْحِ إِلَى آخِرِ الدُّعَاءِ كَلَامُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَجَعَلَ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ وَهُوَ قَوْلِهِ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ كَلَامَ غَيْرِهِ مِمَّا يُبْطِلُ نَظْمَ الْكَلَامِ وَيُفْسِدُهُ، وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الطَّمَعَ هُوَ الْيَقِينُ فَهَذَا عَلَى خِلَافِ اللُّغَةِ، وَأَمَّا الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ تَعْلِيمُ/ الْأُمَّةِ فَبَاطِلٌ أَيْضًا لِأَنَّ حَاصِلَهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّهُ كَذَبَ عَلَى نَفْسِهِ لِغَرَضِ تَعْلِيمِ الْأُمَّةِ، وَهُوَ بَاطِلٌ قَطْعًا.
Bil ki bu vecihler zayıftır: Birincisi zayıftır, çünkü Allah Teâlâ ondan önce övgüyü, sonra duayı nakletmiştir; övgünün başından duanın sonuna kadar tamamı İbrâhim aleyhisselâm’ın sözüdür. Dolayısıyla aynı söz dizisi içindeki {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} kısmını başkasının sözü kılmak, sözün nazmını bozan ve iptal eden bir durumdur. İkincisi, yani tama‘ın yakîn olması iddiası lügate aykırıdır. Üçüncüsü, yani maksadın ümmeti eğitmek olduğu iddiası da bâtıldır; zira bunun neticesi, ümmeti eğitmek maksadıyla kendi nefsine yalan isnat ettiği sonucuna varır ki bu kesinlikle bâtıldır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ أَسْنَدَ إِلَى نَفْسِهِ الْخَطِيئَةَ مَعَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ مُنَزَّهُونَ عَنِ الْخَطَايَا قَطْعًا؟ وَفِي جَوَابِهِ ثَلَاثَةُ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى كَذِبِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي قَوْلِهِ: فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٦٣] وَقَوْلِهِ:
İkinci Soru: Peygamberler günahlardan kesin olarak münezzeh oldukları halde neden nefsine hatayı isnat etmiştir? Bunun cevabında üç vecih vardır: Birincisi: Bu, İbrâhim aleyhisselâm’ın: {فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ} “Bunu onların şu büyüğü yapmıştır” [Enbiyâ: 63] ve:
إِنِّي سَقِيمٌ [الصَّافَّاتِ: ٨٩]
{إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben hastayım” [Sâffât: 89] sözlerindeki
وَقَوْلِهِ لِسَارَّةَ: (إِنَّهَا أُخْتِي)
ve Sâre için “O benim kızı kardeşimdir” demesindeki tevriyeli sözlerine hamledilir.
وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ نِسْبَةَ الْكَذِبِ إِلَيْهِ غَيْرُ جَائِزَةٍ وَثَانِيهَا:
Bu zayıftır; çünkü ona yalan nisbet etmek caiz değildir. İkincisi:
أَنَّهُ ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاضُعِ وَهَضْمِ النَّفْسِ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا فِي هَذَا التَّوَاضُعِ فَقَدْ لَزِمَ الْإِشْكَالُ، وَإِنْ كَانَ كَاذِبًا فَحِينَئِذٍ يَرْجِعُ حَاصِلُ الْجَوَابِ إِلَى إِلْحَاقِ الْمَعْصِيَةِ بِهِ لِأَجْلِ تَنْزِيهِهِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ، وَثَالِثُهَا: وَهُوَ الْجَوَابُ الصَّحِيحُ أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى تَرْكِ الْأَوْلَى، وَقَدْ يُسَمَّى ذَلِكَ خَطَأً فَإِنَّ مَنْ مَلَكَ جَوْهَرَةً وَأَمْكَنَهُ أَنْ يَبِيعَهَا بِأَلْفِ أَلْفِ دِينَارٍ فَإِنْ بَاعَهَا بِدِينَارٍ، قِيلَ إِنَّهُ أَخْطَأَ، وَتَرْكُ الْأَوْلَى عَلَى الْأَنْبِيَاءِ جَائِزٌ.
Bunu tevazu ve nefsini küçültme (mahviyet) yoluyla zikretmiş olmasıdır. Bu da zayıftır; zira eğer bu tevazusunda doğru sözlü ise müşkil devam eder; şayet doğru değilse o vakit cevabın özü, onu günahtan tenzih etmek uğruna ona günah iliştirmeye varır. Üçüncüsü ki doğru cevap budur: Bunun zelle / terk-i evlâya (daha uygun olanı terk etmeye) hamledilmesidir. Nitekim buna da bazen hata denir; zira elinde bir mücevher bulunup onu bin kere bin (bir milyon) dinara satma imkânı varken onu bir dinara satan kimse için “Hata etti” denilir. Peygamberler için evlâ olanı terk etmek ise caizdir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ عَلَّقَ مَغْفِرَةَ الْخَطِيئَةِ بِيَوْمِ الدِّينِ، وَإِنَّمَا تُغْفَرُ فِي الدُّنْيَا؟ جَوَابُهُ: لِأَنَّ أَثَرَهَا يَظْهَرُ يَوْمَ الدِّينِ وَهُوَ الْآنَ خَفِيٌّ لَا يُعْلَمُ.
Üçüncü Soru: Hatanın bağışlanması dünyada gerçekleştiği halde neden bunu ceza gününe (din gününe) bağlamıştır? Cevabı: Çünkü onun eseri din gününde ortaya çıkacaktır; şu anda ise gizlidir, bilinmez.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: مَا فَائِدَةُ (لِي) فِي قَوْلِهِ: يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي؟ وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَبَ إِذَا عَفَا عَنْ وَلَدِهِ وَالسَّيِّدَ عَنْ عَبْدِهِ وَالزَّوْجَ عَنْ زَوْجَتِهِ فَذَلِكَ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ إِنَّمَا يَكُونُ طَلَبًا لِلثَّوَابِ وَهَرَبًا عَنِ الْعِقَابِ أَوْ طَلَبًا لِحُسْنِ الثَّنَاءِ وَالْمَحْمَدَةِ أَوْ دَفْعًا لِلْأَلَمِ الْحَاصِلِ مِنَ الرِّقَّةِ الْجِنْسِيَّةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الْعَفْوِ رِعَايَةَ جَانِبِ الْمَعْفُوِّ عَنْهُ بَلْ رِعَايَةَ جَانِبِ نَفْسِهِ، إِمَّا لِتَحْصِيلِ مَا يَنْبَغِي أَوْ لِدَفْعِ مَا لَا يَنْبَغِي، أَمَّا الْإِلَهُ
Dördüncü Soru: {يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي} buyruğundaki {لِي} “bana / benim için” ifadesinin faydası nedir? Cevabı birkaç vecihledir: Birincisi: Bir baba evladını, bir efendi kölesini veya bir koca karısını affettiğinde, bu çoğunlukla ya sevap kazanmak, cezadan kaçmak, yahut güzel bir övgü ve takdir almak, ya da cinsi acımadan kaynaklanan elem duygusunu defetmek için olur. Durum böyle olunca, bu affın maksadı affedilen tarafı gözetmek değil, ya yapılması gerekeni elde etmek ya da yapılmaması gerekeni savmak suretiyle kendi nefsini gözetmektir. İlah
سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ كَامِلٌ لِذَاتِهِ فَيَسْتَحِيلُ أَنْ تَحْدُثَ له كَمَالٍ لَمْ تَكُنْ أَوْ يَزُولَ عَنْهُ نُقْصَانٌ كَانَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ عَفْوُهُ إِلَّا رِعَايَةً لِجَانِبِ الْمَعْفُوِّ عَنْهُ فَقَوْلُهُ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي يَعْنِي هُوَ الَّذِي إِذَا غَفَرَ كَانَ غُفْرَانُهُ لِي وَلِأَجْلِي لَا لِأَجْلِ أَمْرٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ الْبَتَّةَ وَثَانِيهَا: كَأَنَّهُ قَالَ خَلَقْتَنِي لَا لِي فَإِنَّكَ حِينَ خَلَقْتَنِي مَا كُنْتُ مَوْجُودًا وَإِذَا لَمْ أَكُنْ مَوْجُودًا اسْتَحَالَ تَحْصِيلُ شَيْءٍ لِأَجْلِي ثُمَّ مَعَ هَذَا فَأَنْتَ خَلَقْتَنِي، أَمَّا لَوْ عَفَوْتَ كَانَ ذَلِكَ الْعَفْوُ لَأَجْلِي، فَلَمَّا خَلَقْتَنِي أَوَّلًا مَعَ أَنِّي كُنْتُ مُحْتَاجًا إِلَى ذَلِكَ الْخَلْقِ فَلِأَنْ تَغْفِرَ لِي وَتَعْفُوَ عَنِّي حَالَ مَا أَكُونُ فِي أَشَدِّ الْحَاجَةِ إِلَى الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ كَانَ أَوْلَى وَثَالِثُهَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ لِشِدَّةِ اسْتِغْرَاقِهِ فِي بَحْرِ الْمَعْرِفَةِ شَدِيدَ الْفِرَارِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى الْوَسَائِطِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇: «أَلَكَ حَاجَةٌ؟ قَالَ أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا» فَهَهُنَا قَالَ:
Sübhânehu’ya gelince; O zâtı gereği kâmildir, dolayısıyla kendisinde olmayan bir kemalin meydana gelmesi veya var olan bir noksanlığın zail olması imkânsızdır. Hal böyle olunca O’nun affı, yalnızca affedilen tarafı gözetmekten ibarettir. Dolayısıyla: {وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي} sözü, “O öyle bir zattır ki bağışladığı zaman bağışlaması sadece bana ve benim menfaatime olur, kesinlikle kendisine dönen bir amaç için olmaz” manasındadır. İkincisi: Sanki o şöyle demiştir: Sen beni benim için değil [kendi lütfunla] yarattın; çünkü beni yarattığın zaman ben mevcut değildim ve mevcut olmadığımda benim için bir şeyin elde edilmesi imkânsızdı; bununla birlikte Sen beni yarattın. Beni affedecek olsan bu af benim için olur. O halde henüz o yaratılmaya muhtaç bile değilken beni önce yarattığına göre, affa ve mağfirete en çok muhtaç olduğum anda beni bağışlaman ve affetmen elbette daha uygundur. Üçüncüsü: İbrâhim aleyhisselâm marifet denizine son derece daldığından vasıtalara iltifat etmekten şiddetle kaçınırdı. Bundan ötürü Cebrâil aleyhisselâm kendisine: “Bir ihtiyacın var mı?” dediğinde, “Sana asla!” demiştir. İşte burada da:
أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ أَيْ لِمُجَرَّدِ عُبُودِيَّتِي لَكَ وَاحْتِيَاجِي إِلَيْكَ تَغْفِرُ لِي خَطِيئَتِي لَا أن تغفرها لي بواسطة شفاعة شافع.
{أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ} demiştir; yani bir şefaatçinin şefaati vasıtasıyla değil, sırf Sana olan kulluğum ve Sana olan muhtaçlığım sebebiyle günahımı bağışlarsın.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٨٣ الى ٨٩]
[Şuarâ Suresi (26), Ayetler 83-89]
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧)
{رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧)} “Rabbim! Bana hikmet ver ve beni salihler arasına kat. Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir övgü) kıl. Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle. Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı. [İnsanların] diriltilecekleri gün beni utandırma!”
يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)
{يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)} “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar! Ancak Allah’a selim bir kalple gelen müstesna.”
[البحث الأول] اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ ثَنَاءَهُ عَلَى اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ دُعَاءَهُ وَمَسْأَلَتَهُ وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ تَقْدِيمَ الثَّنَاءِ عَلَى الدُّعَاءِ مِنَ الْمُهِمَّاتِ وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ هَذِهِ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ فَكُلَّمَا كَانَ اشْتِغَالُهَا بِمَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَمَحَبَّتِهِ وَالِانْجِذَابُ إِلَى عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ أَشَدَّ كَانَتْ مُشَاكَلَتُهَا لِلْمَلَائِكَةِ أَتَمَّ، فَكَانَتْ أَقْوَى عَلَى التَّصَرُّفِ فِي أَجْسَامِ هَذَا الْعَالَمِ، وَكُلَّمَا كَانَ اشْتِغَالُهَا بِلَذَّاتِ هَذَا الْعَالَمِ وَاسْتِغْرَاقُهَا فِي ظُلُمَاتِ هَذِهِ الْجُسْمَانِيَّاتِ أَشَدَّ كَانَتْ مُشَاكَلَتُهَا لِلْبَهَائِمِ أَشَدَّ فَكَانَتْ أَكْثَرَ عَجْزًا وَضَعْفًا وَأَقَلَّ تَأْثِيرًا فِي هَذَا الْعَالَمِ، فَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَشْتَغِلَ بِالدُّعَاءِ يَجِبُ أَنْ يُقَدِّمَ عَلَيْهِ ثَنَاءَ اللَّه تَعَالَى وَذِكْرَ عَظَمَتِهِ وَكِبْرِيَائِهِ حَتَّى أَنَّهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ الذِّكْرِ يَصِيرُ مُسْتَغْرِقًا فِي مَعْرِفَةِ اللَّه وَمَحَبَّتِهِ وَيَصِيرُ قَرِيبَ الْمُشَاكَلَةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَتَحْصُلُ لَهُ بِسَبَبِ تِلْكَ الْمُشَاكَلَةِ قُوَّةٌ إِلَهِيَّةٌ سَمَاوِيَّةٌ فَيَصِيرُ مَبْدَأً لِحُدُوثِ ذَلِكَ الشَّيْءِ الَّذِي هُوَ الْمَطْلُوبُ بِالدُّعَاءِ فَهَذَا هُوَ الْكَشْفُ عَنْ مَاهِيَّةِ الدُّعَاءِ وَظَهَرَ أَنَّ تَقْدِيمَ الثَّنَاءِ عَلَى الدُّعَاءِ مِنَ الْوَاجِبَاتِ وَظَهَرَ بِهِ تَحْقِيقُ
[Birinci İnceleme] Bil ki Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm’ın Allah Teâlâ’ya olan övgüsünü naklettikten sonra, onun duasını ve talebini zikretmiştir. Bu, duadan önce övgüde bulunmanın önemli esaslardan olduğuna bir dikkat çekmedir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Bu beşerî ruhlar melekler cinsindendir. Onların Allah Teâlâ’yı tanıma, O’nu sevme ve ruhanîler âlemine çekilme ile meşguliyeti ne kadar şiddetli olursa, meleklerle olan benzerlikleri o kadar tam olur; böylece bu âlemin cisimleri üzerinde tasarruf etmeye daha güçlü hale gelirler. Bu âlemin lezzetleriyle meşguliyetleri ve bu cismaniyetin karanlıklarına dalmaları ne kadar şiddetli olursa, hayvanlara olan benzerlikleri de o derece şiddetli olur; böylece daha âciz, zayıf ve bu âlemde daha az tesirli olurlar. Dolayısıyla dua ile meşgul olmak isteyen kimsenin, duadan önce Allah Teâlâ’ya hamdetmesi, O’nun azametini ve kibriyâsını zikretmesi gerekir; ta ki bu zikir sebebiyle Allah’ın marifetine ve muhabbetine gark olsun, meleklere benzerliğe yaklaşsın ve bu benzerlik sayesinde kendisinde ilahî, semavî bir güç meydana gelip duada talep edilen o şeyin meydana gelmesinin bir başlangıcı olsun. İşte duanın mahiyetinin keşfi budur ve duadan önce övgünün vaciplerden olduğu ortaya çıkmıştır. Bununla,
قَوْلِهِ ﵇ حِكَايَةً عَنِ اللَّه تَعَالَى: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»
onun aleyhisselâm Allah Teâlâ’dan rivayet ettiği şu hadisin hakikati da açığa çıkmıştır: «Beni zikretmekten dolayı Benden istemeye vakit bulamayan kimseye, isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.»