فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لِمَ لَمْ يَقْتَصِرْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عَلَى الثَّنَاءِ، لَا سِيَّمَا وَيُرْوَى عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ ﵇ إِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ حِينَ كَانَ مُشْتَغِلًا بِدَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] ثُمَّ ذَكَرَ الثَّنَاءَ، ثُمَّ ذَكَرَ الدُّعَاءَ لِأَنَّ الشَّارِعَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَعْلِيمِ الشَّرْعِ، فَأَمَّا حِينَ مَا خَلَا بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يَكُنْ غَرَضُهُ تَعْلِيمَ الشَّرْعِ كَانَ يَقْتَصِرُ عَلَى قَوْلِهِ: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي.
Eğer birisi: «İbrâhim aleyhisselâm niçin sadece övgü ile yetinmedi? Kaldı ki kendisinden, “Benim istememe lüzum bırakmayan şey, O’nun benim halimi bilmesidir” dediği de rivayet edilmektedir» derse, cevap şudur: O aleyhisselâm bunu ancak insanları hakka davet etmekle meşgul olduğu sırada söylemiştir. Görmez misin ki o: «Onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna» [Şuarâ 77] demiş, ardından övgüyü, sonra da duayı zikretmiştir. Çünkü şeriat koyucunun / tebliğcinin şeriatı öğretmesi zorunludur. Kendisiyle baş başa kaldığı ve maksadı şeriatı öğretmek olmadığı zamanlarda ise «Benim istememe lüzum bırakmayan şey, O’nun benim halimi bilmesidir» sözüyle yetinirdi.
الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي الْأُمُورِ الَّتِي طَلَبَهَا فِي الدُّعَاءِ وَهِيَ مَطَالِيبُ:
İkinci İnceleme: Duada talep ettiği hususlar hakkındadır ki bunlar birtakım taleplerdir:
الْمَطْلُوبُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَلَقَدْ أَجَابَهُ اللَّه تَعَالَى حَيْثُ قَالَ:
Birinci Talep: «Rabbim, bana bir hikmet / hüküm ver ve beni salihler arasına kat» sözüdür. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurarak onun [bu duasına] icabet etmiştir:
وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٣٠] وَفِيهِ مَطَالِبُ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَفْسِيرُ الْحُكْمِ بِالنُّبُوَّةِ لِأَنَّ النُّبُوَّةَ كَانَتْ حَاصِلَةً فَلَوْ طَلَبَ النُّبُوَّةَ لَكَانَتِ النُّبُوَّةُ الْمَطْلُوبَةُ، إِمَّا عَيْنَ النُّبُوَّةِ الْحَاصِلَةَ أَوْ غَيْرَهَا، وَالْأَوَّلُ مُحَالٌ لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَالثَّانِي مُحَالٌ لِأَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الشَّخْصُ الْوَاحِدُ نَبِيًّا مَرَّتَيْنِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنَ الْحُكْمِ مَا هُوَ كَمَالُ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ، وَذَلِكَ بِإِدْرَاكِ الْحَقِّ وَمِنْ قَوْلِهِ/ وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ كَمَالُ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ عَامِلًا بِالْخَيْرِ فَإِنَّ كَمَالَ الْإِنْسَانِ أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ، وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ قَوْلَهُ:
«Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir» [Bakara 130]. Bu hususta birkaç mesele vardır: Birincisi: Hüküm kelimesini peygamberlik diye tefsir etmek caiz değildir. Çünkü peygamberlik zaten gerçekleşmişti. Şayet peygamberlik istemiş olsaydı, istenen peygamberlik ya gerçekleşmiş olan peygamberliğin aynısı ya da ondan başkası olurdu. Birincisi imkânsızdır, çünkü hâsılı tahsil (zaten var olanı elde etmeye çalışmak) imkânsızdır. İkincisi de imkânsızdır, zira tek bir şahsın iki defa peygamber olması mümkün değildir. Aksine hükümden kasıt, nazarî (teorik) gücün kemali olan hakkı idrak etmektir. «Ve beni salihler arasına kat» sözünden kasıt ise amelî gücün kemali olan hayırla amel etmektir. Zira insanın kemali, hakkı zatı için bilmesi, hayrı da onunla amel etmek için tanımasıdır. Onun,
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً عَلَى قَوْلِهِ: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ لِمَا أَنَّ الْقُوَّةَ النَّظَرِيَّةَ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ بِالشَّرَفِ وَبِالذَّاتِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ يُمْكِنُهُ أَنْ يَعْلَمَ الْحَقَّ وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ بِالْخَيْرِ وَعَكْسُهُ غَيْرُ مُمْكِنٍ، وَلِأَنَّ الْعِلْمَ صِفَةُ الرُّوحِ وَالْعَمَلَ صِفَةُ الْبَدَنِ، وَلَمَّا كَانَ الرُّوحُ أَشْرَفَ مِنَ الْبَدَنِ كَانَ الْعِلْمُ أَفْضَلَ مِنَ الْعَمَلِ، وَإِنَّمَا فَسَّرْنَا مَعْرِفَةَ الْأَشْيَاءِ بِالْحُكْمِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَعْرِفُ حَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا إِذَا اسْتَحْضَرَ فِي ذِهْنِهِ صُوَرَ الْمَاهِيَّاتِ، ثُمَّ نَسَبَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ بِالنَّفْيِ أَوْ بِالْإِثْبَاتِ، وَتِلْكَ النِّسْبَةُ وَهِيَ الْحُكْمُ، ثُمَّ إِنْ كَانَتِ النِّسَبُ الذِّهْنِيَّةُ مُطَابِقَةً لِلنِّسَبِ الْخَارِجِيَّةِ كَانَتِ النِّسَبُ الذِّهْنِيَّةُ مُمْتَنِعَةَ التَّغَيُّرِ فَكَانَتْ مُسْتَحْكِمَةً قَوِيَّةً، فَمِثْلُ هَذَا الْإِدْرَاكِ يُسَمَّى حكمة حكما، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ
«Rabbim, bana bir hikmet / hüküm ver» sözünü «Ve beni salihler arasına kat» sözünün önüne geçirmesi; nazarî gücün şeref ve zat bakımından amelî güçten önce gelmesinden ötürüdür. Ayrıca insanın hayrı bilmese bile hakkı bilmesi mümkündür; fakat bunun tersi mümkün değildir. Bir de ilim ruhun sıfatı, amel ise bedenin sıfatıdır. Ruh bedenden daha şerefli olunca ilim de amelden daha üstün olmuştur. Eşyayı bilmeyi «hüküm» ile tefsir etmemize gelince; insan ancak mahiyetlerin suretlerini zihninde hazır edip sonra bunları olumsuzlama veya olumlama yoluyla birbirine nispet ettiği zaman eşyanın hakikatlerini bilebilir. İşte bu nispet hükümdür. Şayet zihindeki bu nispetler dış dünyadaki nispetlere uygun düşerse, zihindeki nispetlerin değişmesi imkânsız hale gelir ve böylece muhkem ve güçlü olur. İşte bu tür bir idrake hikmet ve hüküm denir ki,
قَوْلِهِ ﵇: «أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ»
onun aleyhisselâm «Bize eşyayı olduğu gibi göster» sözünden kastedilen de budur.
وَأَمَّا الصَّلَاحُ فَهُوَ كَوْنُ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ مُتَوَسِّطَةً بَيْنَ رَذِيلَتِيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِفْرَاطَ فِي أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ تَفْرِيطٌ فِي الْجَانِبِ الْآخَرِ وَبِالْعَكْسِ فَالصَّلَاحُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالِاعْتِدَالِ، وَلَمَّا كَانَ الِاعْتِدَالُ الْحَقِيقِيُّ شَيْئًا وَاحِدًا لَا يَقْبَلُ الْقِسْمَةَ الْبَتَّةَ وَالْأَفْكَارُ الْبَشَرِيَّةُ فِي هَذَا الْعَالَمِ قَاصِرَةً عَلَى إِدْرَاكِ أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، لَا جَرَمَ لَا يَنْفَكُّ الْبَشَرُ عَنِ الْخُرُوجِ عَنْ ذَلِكَ الْحَدِّ وَإِنْ قَلَّ، إِلَّا أَنَّ خُرُوجَ الْمُقَرَّبِينَ عَنْهُ يَكُونُ فِي الْقِلَّةِ بِحَيْثُ لَا يُحَسُّ بِهِ وَخُرُوجُ الْعُصَاةِ عَنْهُ يَكُونُ مُتَفَاحِشًا جِدًّا فَقَدْ ظَهَرَ مِنْ هَذَا تَحْقِيقُ مَا قِيلَ: حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ، وَظَهَرَ احْتِيَاجُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِلَى أَنْ يَقُولَ: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ.
Salâh (düzgünlük/iyilik) ise akıl gücünün ifrat ve tefrit şeklindeki iki reziletin ortasında bulunmasıdır. Çünkü iki taraftan birinde ifrata kaçmak diğer tarafta tefrite düşmektir ve bunun tersi de geçerlidir. Dolayısıyla salâh ancak itidal ile hâsıl olur. Hakiki itidal ise asla bölünme kabul etmeyen tek bir nokta olduğundan ve bu âlemdeki beşerî düşünceler böylesi şeyleri tam idrak etmekten âciz bulunduğundan dolayı, şüphesiz insan az da olsa o sınırın dışına çıkmaktan kurtulamaz. Ne var ki mukarreblerin (Allah’a yakın kılınanların) o sınırdan dışarı çıkışı hissedilmeyecek derecede az, isyankârların çıkışı ise son derece çirkindir. İşte bundan, «Ebrârın (iyilerin) hasenâtı, mukarreblerin seyyiâtıdır» sözünün hakikati açığa çıkmış ve İbrâhim aleyhisselâm’ın «Beni salihler arasına kat» demeye olan ihtiyacı belirginleşmiştir.
الْمَطْلَبُ الثَّانِي: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْحُكْمِ الْعِلْمُ، ثَبَتَ أَنَّهُ ﵇ طَلَبَ مِنَ اللَّه أَنْ يُعْطِيَهُ الْعِلْمَ باللَّه تَعَالَى وَبِصِفَاتِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه تَعَالَى لَا تَحْصُلُ فِي قَلْبِ الْعَبْدِ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى، وَقَوْلُهُ:
İkinci Mesele: Hükümden kastın ilim olduğu sabit olunca, onun aleyhisselâm Allah’tan kendisine Allah Teâlâ’ya ve O’nun sıfatlarına dair ilim vermesini talep ettiği de sabit olmuş olur. Bu da Allah Teâlâ’nın marifetinin kulun kalbinde ancak Allah Teâlâ’nın yaratmasıyla meydana geleceğine delalet eder. Onun:
وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَ العبد صالحا ليس إلا بخلق اللَّه وَحَمْلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ عَلَى الْأَلْطَافِ بَعِيدٌ، لِأَنَّ عِنْدَ الْخَصْمِ كُلَّ مَا فِي قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى مِنَ الْأَلْطَافِ فَقَدْ فَعَلَهُ فَلَوْ صَرَفْنَا الدُّعَاءَ إِلَيْهِ لَكَانَ ذَلِكَ طَلَبًا لِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ وَهُوَ فَاسِدٌ.
«Beni salihler arasına kat» sözü, kulun salih olmasının ancak Allah’ın yaratmasıyla mümkün olduğuna delalet eder. Bu hususları [Mu'tezile'nin dediği gibi] lütuflara hamletmek uzaktır; zira hasma göre Allah Teâlâ’nın kudretinde olan bütün lütufları O zaten yapmıştır. Dolayısıyla duayı buna hamletseydik, bu hâsılı tahsil (zaten verilmiş olanı istemek) olurdu ki bu da batıldır.
الْمَطْلَبُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْحُكْمَ الْمَطْلُوبَ فِي الدُّعَاءِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْعِلْمَ باللَّه أَوْ بِغَيْرِهِ وَالثَّانِي بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ كَوْنِهِ مُسْتَحْضِرًا لِلْعِلْمِ بِشَيْءٍ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَحْضِرًا لِلْعِلْمِ بِشَيْءٍ آخَرَ فَلَوْ كَانَ الْمَطْلُوبُ بِهَذَا الدُّعَاءِ الْعِلْمَ بِغَيْرِ اللَّه تَعَالَى، وَالْعِلْمُ بِغَيْرِ اللَّه تَعَالَى شَاغِلٌ عَنِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي الْعِلْمِ باللَّه كَانَ هَذَا السُّؤَالُ طَلَبًا لِمَا يَشْغَلُهُ عَنِ الِاسْتِغْرَاقِ فِي الْعِلْمِ باللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ لَا كَمَالَ فَوْقَ ذَلِكَ الِاسْتِغْرَاقِ فَإِذَنِ الْمَطْلُوبُ بِهَذَا الدُّعَاءِ هُوَ الْعِلْمُ باللَّه، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْعِلْمَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْعِلْمَ باللَّه تَعَالَى الَّذِي هُوَ شَرْطُ صِحَّةِ الْإِيمَانِ أَوْ غَيْرُهُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَمَّا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَاصِلًا لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ فَكَيْفَ لَا يَكُونُ حَاصِلًا عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ
Üçüncü Mesele: Duada talep edilen hüküm, ya Allah Teâlâ’yı bilmektir ya da O’ndan başkasını bilmektir. İkincisi batıldır; çünkü insan bir şeyin ilmini zihninde hazır tuttuğu anda başka bir şeyin ilmini hazır tutamaz. Eğer bu duada talep edilen şey Allah Teâlâ’dan başkasını bilmek olsaydı —ki Allah Teâlâ’dan başkasını bilmek Allah’ı bilmeye gark olmaktan alıkoyar— bu talep, kendisini Allah Teâlâ’yı bilmeye gark olmaktan alıkoyacak bir şeyi istemek olurdu. Bu ise caiz değildir, çünkü o gark oluşun üzerinde bir kemal yoktur. O halde bu duada talep edilen şey Allah’ı bilmektir. Sonra bu ilim, ya imanın geçerlilik şartı olan Allah Teâlâ’yı bilmektir ya da bundan başkasıdır. Birincisi batıldır; çünkü bunun bütün müminlerde bulunması zorunlu iken, İbrâhim aleyhisselâm’da nasıl bulunmasın?
السَّلَامُ، وَإِذَا كَانَ حَاصِلًا عِنْدَهُ امْتَنَعَ طَلَبُ تَحْصِيلِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِهَذَا الدُّعَاءِ دَرَجَاتٌ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى أَزْيَدُ مِنَ الْعِلْمِ/ بِوُجُودِهِ وَبِأَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَحَيِّزٍ وَلَا حَالٍّ فِي الْمُتَحَيِّزِ وَبِأَنَّهُ عَالَمٌ قَادِرٌ حَيٌّ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْوُقُوفُ عَلَى صِفَاتِ الْجَلَالِ أَوِ الْوُقُوفُ عَلَى حَقِيقَةِ الذَّاتِ أَوْ ظُهُورُ نُورِ تِلْكَ الْمَعْرِفَةِ فِي الْقَلْبِ. ثُمَّ هُنَاكَ أَحْوَالٌ لَا يُعَبِّرُ عَنْهَا الْمَقَالُ وَلَا يَشْرَحُهَا الْخَيَالُ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهَا فَلْيَكُنْ مِنَ الْوَاصِلِينَ إِلَى الْعَيْنِ، دُونَ السَّامِعِينَ لِلْأَثَرِ.
Onda zaten mevcut olduğuna göre, bunun tahsilini talep etmek imkânsızdır. Böylece sabit olmuştur ki, bu duada talep edilen şey Allah Teâlâ’nın marifetinde; O’nun varlığını, bir mekânda bulunmadığını, mekân tutan bir varlığa hulûl etmediğini, âlim, kâdir ve diri olduğunu bilmekten daha ileri derecelerdir. Bu da celâl sıfatlarına vâkıf olmak veya zatın hakikatine vâkıf olmak yahut bu marifetin nurunun kalpte zuhur etmesinden ibarettir. Ayrıca orada sözün ifade edemeyeceği, hayalin açıklayamayacağı haller vardır. O hallere ulaşmak isteyen kimse, eseri işitenlerden değil, bizzat kaynağa ulaşanlardan olsun.
الْمَطْلُوبُ الثَّانِي: قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وفيه ثلاثة تَأْوِيلَاتٍ:
İkinci Talep: «Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir övgü) kıl» sözüdür. Bunda üç tevil vardır:
التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ﵇ ابْتَدَأَ بِطَلَبِ مَا هُوَ الْكَمَالُ الذَّاتِيُّ لِلْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَهُوَ طَلَبُ الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ الْعِلْمُ، ثُمَّ طَلَبَ بَعْدَهُ كِمَالَاتِ الدُّنْيَا وَبَعْدَ ذَلِكَ طَلَبَ كِمَالَاتِ الْآخِرَةِ، فَأَمَّا كِمَالَاتُ الدُّنْيَا فَبَعْضُهَا دَاخِلِيَّةٌ وَبَعْضُهَا خَارِجِيَّةٌ، أَمَّا الدَّاخِلِيَّةُ فَهِيَ الْخَلْقُ الظَّاهِرُ وَالْخَلْقُ الْبَاطِنُ وَالْخَلْقُ الظَّاهِرُ أَشَدُّ جُسْمَانِيَّةً وَالْخَلْقُ الْبَاطِنُ أَشَدُّ رُوحَانِيَّةً، فَتَرَكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ الْأَمْرَ الْجُسْمَانِيَّ وَهُوَ الْخَلْقُ الظَّاهِرُ وَطَلَبَ الْأَمْرَ الرُّوحَانِيَّ وَهُوَ الْخَلْقُ الْبَاطِنُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَأَمَّا الْخَارِجِيَّةُ فَهِيَ الْمَالُ وَالْجَاهُ، وَالْمَالُ أَشَدُّ جُسْمَانِيَّةً وَالْجَاهُ أَشَدُّ رُوحَانِيَّةً فَتَرَكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ الْأَمْرَ الْجُسْمَانِيَّ وَهُوَ الْمَالُ وَطَلَبَ الْأَمْرَ الرُّوحَانِيَّ وَهُوَ الْجَاهُ وَالذِّكْرُ الْجَمِيلُ الْبَاقِي عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وقد أعطاه اللَّه ذلك بقوله: وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ فَإِنْ قِيلَ وَأَيُّ غَرَضٍ لَهُ فِي أَنْ يُثْنِيَ عَلَيْهِ وَيَمْدَحَ؟ جَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ عَلَى لِسَانِ الْحِكْمَةِ أَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهَا مُؤَثِّرَةٌ فِي الْجُمْلَةِ إِلَّا أَنَّ بَعْضَهَا قَدْ يَكُونُ ضَعِيفًا فَيَعْجِزُ عَنِ التَّأْثِيرِ فَإِذَا اجْتَمَعَتْ طَائِفَةٌ مِنْهَا فَرُبَّمَا قَوِيَ مَجْمُوعُهَا عَلَى مَا عَجَزَتِ الْآحَادُ عَنْهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَشَاهَدٌ فِي الْمُؤَثِّرَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْإِنْسَانُ الْوَاحِدُ إِذَا كَانَ بِحَيْثُ يُثْنِي عَلَيْهِ الْجَمْعُ الْعَظِيمُ وَيَمْدَحُونَهُ وَيُعَظِّمُونَهُ، فَرُبَّمَا صَارَ انْصِرَافُ هِمَمِهِمْ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ إِلَيْهِ سَبَبًا لِحُصُولِ زِيَادَةِ كَمَالٍ لَهُ الثَّانِي: وَهُوَ عَلَى لِسَانِ الْكَمَالِ أَنَّ مَنْ صَارَ مَمْدُوحًا فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ بِسَبَبِ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْفَضَائِلِ، فَإِنَّهُ يَصِيرُ ذَلِكَ الْمَدْحُ وَتِلْكَ الشُّهْرَةُ دَاعِيًا لِغَيْرِهِ إِلَى اكْتِسَابِ مِثْلِ تِلْكَ الْفَضَائِلِ.
Birinci Tevil: O aleyhisselâm dünya ve ahirette insanın zatî kemali olan şeyi talep etmekle başlamıştır ki bu da ilim demek olan hükmü talep etmektir. Sonra bunun ardından dünya kemalâtını, daha sonra da ahiret kemalâtını talep etmiştir. Dünya kemalâtına gelince, bunların bir kısmı dâhilî, bir kısmı da hâricîdir. Dâhilî olanlar zâhirî yaratılış ve bâtınî yaratılıştır (ahlaktır). Zâhirî yaratılış cismanî yönü daha ağır basan, bâtınî yaratılış ise ruhanî yönü daha ağır basan şeydir. İbrâhim aleyhisselâm zâhirî yaratılış olan cismanî şeyi bırakmış, bâtınî yaratılış olan ruhanî şeyi talep etmiştir; «Beni salihler arasına kat» sözüyle kastedilen de budur. Hâricî olanlar ise mal ve makamdır. Mal cismanî yönü daha ağır basan, makam ise ruhanî yönü daha ağır basan şeydir. İbrâhim aleyhisselâm mal olan cismanî şeyi terk etmiş; makam ve çağlar boyunca baki kalacak güzel bir anılma olan ruhanî şeyi talep etmiştir; «Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir övgü) kıl» sözüyle kastedilen de budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ, «Sonrakiler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık» sözüyle bunu ona vermiştir. Eğer: «Kendisine övgüde bulunulmasında ve methedilmesinde onun ne gibi bir gayesi olabilir?» denilirse, buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Hikmet diliyledir ki, beşerî ruhların genel olarak tesir sahibi olduğunu açıklamıştık; ancak bunlardan bazısı zayıf olup tesir etmekten âciz kalabilir. Onlardan bir topluluk bir araya geldiğinde, tek tek fertlerin âciz kaldığı şeye hepsinin toplamı güç yetirebilir. Bu mana cismanî müessirlerde de müşahede edilmektedir. Bu sabit olduğuna göre, tek bir insan büyük bir topluluğun kendisini övdüğü, methettiği ve yücelttiği bir konumda olursa, toplandıklarında onların himmetlerinin ona yönelmesi, kendisinde fazladan bir kemalin hâsıl olmasına sebep olabilir. İkincisi: Kemal diliyledir ki, sahip olduğu faziletler sebebiyle insanlar arasında övülen bir kimse olursa, bu övgü ve şöhret başkalarını da benzer faziletleri kazanmaya sevk eden bir sebep olur.
التَّأْوِيلُ الثَّانِي: أَنَّهُ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ مَنْ يَكُونُ دَاعِيًا إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ بَعْثَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ.
İkinci Tevil: O, Rabbinden ahir zamanda zürriyetinden Allah Teâlâ’ya davet edecek birini çıkarmasını istemiştir ki bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’dir. Dolayısıyla «Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili kıl» sözünden kasıt, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in peygamber olarak gönderilmesidir.
التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ اتِّفَاقُ أَهْلِ الْأَدْيَانِ عَلَى حُبِّهِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَعْطَاهُ ذَلِكَ لِأَنَّكَ لَا ترى أهل دين إلا ويتوالون إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَقَدَحَ بَعْضُهُمْ فِيهِ بِأَنَّهُ لَا تَقْوَى الرَّغْبَةُ فِي مَدْحِ الْكَافِرِ وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مَدْحَ الْكَافِرِ مِنْ حَيْثُ هُوَ كَافِرٌ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنْ يَكُونَ مَمْدُوحَ كُلِّ إِنْسَانٍ وَمَحْبُوبَ كُلِّ قَلْبٍ.
Üçüncü Tevil: Bazıları şöyle demiştir: Kastedilen, bütün din mensuplarının onu sevme konusunda ittifak etmesidir. Nitekim Allah Teâlâ bunu ona vermiştir; çünkü İbrâhim aleyhisselâm’ı dost edinmeyen hiçbir din mensubu göremezsin. Bazıları, kâfirin övgüsüne rağbetin güçlü olamayacağını öne sürerek buna itiraz etmiştir. Cevap şudur: Kâfir olması hasebiyle kâfirin övgüsü kastedilmemiştir; aksine maksat, onun her insanın övdüğü ve her kalbin sevdiği bir kişi olmasıdır.
الْمَطْلُوبُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا طَلَبَ سَعَادَةَ الدُّنْيَا/ طَلَبَ بَعْدَهَا سَعَادَةَ الْآخِرَةِ وَهِيَ جَنَّةُ النَّعِيمِ، وَشَبَّهَهَا بِمَا يُوَرَّثُ لِأَنَّهُ الَّذِي يُغْتَنَمُ فِي الدُّنْيَا، فَشَبَّهَ غَنِيمَةَ الْآخِرَةِ بِغَنِيمَةِ الدُّنْيَا.
Üçüncü Talep: «Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle» sözüdür. Bil ki o, dünya saadetini talep ettikten sonra bunun ardından ahiret saadetini talep etmiştir ki bu da Naîm cennetidir. Cenneti mirasa benzetmiştir, çünkü dünyada ganimet bilinen şey mirastır; böylece ahiret ganimetini dünya ganimetine benzetmiştir.
الْمَطْلُوبُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا فَرَغَ مِنْ طَلَبِ السَّعَادَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالْأُخْرَوِيَّةِ لِنَفْسِهِ طَلَبَهَا لِأَشَدِّ النَّاسِ الْتِصَاقًا بِهِ وَهُوَ أَبُوهُ فَقَالَ: وَاغْفِرْ لِأَبِي ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَغْفِرَةَ مَشْرُوطَةٌ بِالْإِسْلَامِ وَطَلَبُ الْمَشْرُوطِ مُتَضَمِّنٌ لِطَلَبِ الشَّرْطِ فَقَوْلُهُ: وَاغْفِرْ لِأَبِي يَرْجِعُ حَاصِلُهُ إِلَى أَنَّهُ دُعَاءٌ لِأَبِيهِ بِالْإِسْلَامِ الثَّانِي: أَنَّ أَبَاهُ وَعَدَهُ الْإِسْلَامَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ [التَّوْبَةِ: ١١٤] فَدَعَا لَهُ لِهَذَا الشَّرْطِ وَلَا يَمْتَنِعُ الدُّعَاءُ لِلْكَافِرِ عَلَى هَذَا الشَّرْطِ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ
Dördüncü Talep: «Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı» sözüdür. Bil ki o, dünyevî ve uhrevî saadetleri kendisi için talep etmeyi bitirince, bunları kendisine en sıkı bağlı olan kimse yani babası için talep ederek «Babamı da bağışla» demiştir. Bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: Mağfiret İslâm şartına bağlıdır ve şartı olan şeyi istemek şartı da istemeyi kapsar. Dolayısıyla onun «Babamı da bağışla» sözünün neticesi, babasının İslâm’a ermesi için dua etmeye varır. İkincisi: Allah Teâlâ’nın «İbrâhim’in babası için bağışlanma dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden ötürüydü» [Tevbe 114] buyurduğu gibi, babası ona İslâm’a gireceğine dair söz vermişti. O da bu şarta bağlı olarak ona dua etti; zira bu şarta bağlı olarak kâfire dua etmek yasak değildir. Ne zaman ki onun Allah’ın bir düşmanı olduğu kendisine apaçık belli oldu,
تَبَرَّأَ مِنْهُ
ondan uzaklaştı
[التَّوْبَةِ: ١١٤] وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الدُّعَاءَ بِهَذَا الشَّرْطِ جَائِزٌ لِلْكَافِرِ فَلَوْ كَانَ دُعَاؤُهُ مَشْرُوطًا لَمَا مَنَعَهُ اللَّه عَنْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ أَبَاهُ قَالَ لَهُ إِنَّهُ عَلَى دِينِهِ بَاطِنًا وَعَلَى دِينِ نَمْرُوذَ ظَاهِرًا تَقِيَّةً وَخَوْفًا، فَدَعَا لَهُ لِاعْتِقَادِهِ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ خِلَافَ ذَلِكَ تَبَرَّأَ مِنْهُ، لِذَلِكَ قَالَ فِي دُعَائِهِ: إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ فَلَوْلَا اعْتِقَادُهُ فِيهِ أَنَّهُ فِي الْحَالِ لَيْسَ بِضَالٍّ لَمَا قَالَ ذَلِكَ.
[Tevbe 114]. Bu görüş zayıftır, çünkü bu şarta bağlı olarak dua kâfir için caizdir; şayet duası şartlı olsaydı Allah onu bundan nehyetmezdi. Üçüncüsü: Babası ona takiyye ve korku sebebiyle bâtında onun dininde, zâhirde ise Nemrud’un dininde olduğunu söylemişti; o da durumun öyle olduğuna inandığı için ona dua etti. Aksine bir durum kendisine açıkça belli olunca da ondan uzaklaştı. Bundan ötürü duasında: «Çünkü o sapıklardandı» demiştir. Şayet onun o anda sapık olmadığına inanıyor olmasaydı böyle söylemezdi.
الْمَطْلُوبُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْإِخْزَاءُ مِنَ الْخِزْيِ وَهُوَ الْهَوَانُ، أَوْ مِنَ الْخَزَايَةِ وهي الحياء وهاهنا أَبْحَاثٌ:
Beşinci Talep: «[İnsanların] diriltilecekleri gün beni utandırma!» sözüdür. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: İhzâ (utandırma), hızy kökünden gelir ki zillet/horluk demektir; yahut hazâye kökünden gelir ki hayâ (utanma) demektir. Burada birkaç inceleme vardır:
أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تُخْزِنِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى اللَّه تَعَالَى شَيْءٌ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي قَوْلِهِ:
Birincisi: Onun «Beni utandırma» sözü, onun şu sözünde açıkladığımız üzere,
وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشعراء: ٨٢] .
«Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O’dur» [Şuarâ 82] ayetinde beyan ettiğimiz gibi Allah Teâlâ’ya hiçbir şeyin vacip olmadığına delalet eder.
وَثَانِيهَا: أَنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَمَّا قَالَ أَوَّلًا: وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَمَتَى حَصَلَتِ الْجَنَّةُ، امْتَنَعَ حُصُولُ الْخِزْيِ، فَكَيْفَ قَالَ بَعْدَهُ: وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ وَأَيْضًا فَقَدْ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَالسُّوءَ عَلَى الْكافِرِينَ [النَّحْلِ: ٢٧] فَمًا كَانَ نَصِيبُ الْكُفَّارِ فَقَطْ فَكَيْفَ يَخَافُهُ الْمَعْصُومُ؟ جَوَابُهُ: كَمَا أَنَّ حَسَنَاتِ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ فَكَذَا دَرَجَاتُ الْأَبْرَارِ دَرَكَاتُ الْمُقَرَّبِينَ وَخِزْيُ كُلِّ وَاحِدٍ بِمَا يَلِيقُ بِهِ.
İkincisi: Birisi şöyle diyebilir: O önce «Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle» demişti; cennet hâsıl olduğunda ise rüsvaylığın hâsıl olması imkânsızdır. O halde bundan sonra nasıl «[İnsanların] diriltilecekleri gün beni utandırma!» demiştir? Ayrıca Allah Teâlâ: «Bugün rezillik ve kötülük kâfirleredir» [Nahl 27] buyurmuştur. Sadece kâfirlerin nasibi olan bir şeyden masum bir peygamber nasıl korkar? Cevap şudur: Ebrârın (iyilerin) hasenâtı mukarreblerin seyyiâtı olduğu gibi, ebrârın dereceleri de mukarreblerin derekâtı (aşağı basamakları) gibidir ve herkesin rüsvaylığı da kendi durumuna uygun düşen şeyledir.
وَثَالِثُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِي (يُبْعَثُونَ) ضَمِيرُ الْعِبَادِ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ أَوْ ضَمِيرُ الضَّالِّينَ.
Üçüncüsü: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: «Diriltilecekleri gün» fiilindeki zamir, malum olduğu için kullara aittir ya da sapıklara aittir.
أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَكْرَمُهُ بِهَذَا الْوَصْفِ حَيْثُ قَالَ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الصَّافَّاتِ: ٨٣، ٨٤] .
«Ancak Allah’a selim bir kalple gelen müstesna» sözüne gelince, bil ki Allah Teâlâ: «Şüphesiz İbrâhim de onun grubundandı; hani o, Rabbine selim bir kalple gelmişti» [Sâffât 83-84] buyurarak onu bu vasıfla şereflendirmiştir.
ثُمَّ فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا قِيلَ لَكَ: هَلْ لِزَيْدٍ مَالٌ وَبَنُونَ؟ فَتَقُولُ مَالُهُ وَبَنُوهُ سَلَامَةُ قَلْبِهِ، تُرِيدُ نَفْيَ الْمَالِ وَالْبَنِينَ عَنْهُ وَإِثْبَاتَ سَلَامَةِ الْقَلْبِ لَهُ بَدَلًا عَنْ ذَلِكَ، فَكَذَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَثَانِيهَا: أَنْ نَحْمِلَ الْكَلَامَ عَلَى الْمَعْنَى وَنَجْعَلَ الْمَالَ وَالْبَنِينَ فِي مَعْنَى الْغِنَى كَأَنَّهُ قِيلَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ غِنًى إِلَّا غِنَى مَنْ أَتَى اللَّه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ لِأَنَّ غِنَى الرَّجُلِ فِي دِينِهِ بِسَلَامَةِ قَلْبِهِ كَمَا أَنَّ غِنَاهُ فِي دُنْيَاهُ بِمَالِهِ وبنيه وثالثها: أن نجعل (من) مفعولا لينفع أَيْ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا رَجُلًا سَلِمَ قَلْبُهُ مَعَ مَالِهِ حَيْثُ أَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى، وَمَعَ بَنِيهِ حَيْثُ أَرْشَدَهُمْ إِلَى الدِّينِ، وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ/ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ مِنْ فِتْنَةِ الْمَالِ وَالْبَنِينَ، أَمَّا السَّلِيمُ فَفِي ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ:
Sonra bu istisnada birkaç vecih vardır: Birincisi: Sana «Zeyd’in malı ve oğulları var mı?» denildiğinde, «Onun malı da oğulları da kalbinin selametidir» demen gibidir; bununla ondan malı ve oğulları nefyetmeyi, bunların yerine kalbin selametini onun için ispat etmeyi kastedersin. İşte bu ayette de böyledir. İkincisi: Sözü manaya hamletmemiz ve mal ile oğulları zenginlik manasında kabul etmemizdir; sanki şöyle denilmiştir: O gün hiçbir zenginlik fayda vermez, ancak Allah’a selim bir kalple gelen kimsenin zenginliği müstesna. Çünkü insanın dinindeki zenginliği kalbinin selameti iledir, tıpkı dünyasındaki zenginliğinin malı ve çocukları ile olduğu gibi. Üçüncüsü: «Kimse» anlamına gelen (men/مَنْ) kelimesini «fayda verir» (yenfeu) fiilinin mefulü yapmamızdır; yani mal ve oğullar hiçbir kimseye fayda vermez, ancak malını Allah Teâlâ’ya itaatte harcamasıyla malı yanında selim kalan ve onları dine yönlendirmesiyle çocukları yanında kalbi selim kalan adam müstesnadır. Buna göre mana «mal ve çocuk fitnesinden selim bir kalple Allah’a gelen kimse müstesna» şeklinde de olabilir. Selim kelimesine gelince, bu üç vecihtedir: Birincisi:
وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ سَلَامَةُ الْقَلْبِ عَنِ الْجَهْلِ وَالْأَخْلَاقِ الرَّذِيلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَمَا أَنَّ صِحَّةَ الْبَدَنِ وَسَلَامَتَهُ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ مَا يَنْبَغِي مِنَ الْمِزَاجِ وَالتَّرْكِيبِ وَالِاتِّصَالِ وَمَرَضَهُ عِبَارَةٌ عَنْ زَوَالِ أَحَدِ تِلْكَ الْأُمُورِ فَكَذَلِكَ سَلَامَةُ الْقَلْبِ عِبَارَةٌ عَنْ حُصُولِ مَا يَنْبَغِي لَهُ وَهُوَ الْعِلْمُ وَالْخُلُقُ الْفَاضِلُ وَمَرَضُهُ عِبَارَةٌ عَنْ زَوَالِ أَحَدِهِمَا فَقَوْلُهُ:
En sahih olanıdır ki bundan maksat, kalbin cehaletten ve rezil ahlaktan selamet bulmasıdır. Çünkü bedenin sıhhati ve selameti, gereken mizaç, terkip ve irtibatın hâsıl olmasından, hastalığı da bu durumlardan birinin zeval bulmasından ibaret olduğu gibi; aynı şekilde kalbin selameti de onun için gereken ilim ve faziletli ahlakın hâsıl olmasından, hastalığı ise bunlardan birinin zeval bulmasından ibarettir. Dolayısıyla onun:
إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ أَنْ يَكُونَ خَالِيًا عَنِ الْعَقَائِدِ الْفَاسِدَةِ وَالْمِيلِ إِلَى شَهَوَاتِ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا فَإِنْ قِيلَ فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ سَلِمَ قَلْبُهُ كَانَ نَاجِيًا وَأَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى سَلَامَةِ اللِّسَانِ وَالْيَدِ جَوَابُهُ: أَنَّ الْقَلْبَ مُؤَثِّرٌ وَاللِّسَانَ وَالْجَوَارِحَ تَبَعٌ فَلَوْ كَانَ الْقَلْبُ سَلِيمًا لَكَانَا سَلِيمَيْنِ لَا مَحَالَةَ، وَحَيْثُ لَمْ يَسْلَمَا ثَبَتَ عَدَمُ سَلَامَةِ الْقَلْبِ التَّأْوِيلُ الثَّانِي: أَنَّ السَّلِيمَ هُوَ اللَّدِيغُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّه تَعَالَى التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّ السَّلِيمَ هُوَ الَّذِي سَلِمَ وَأَسْلَمَ وَسَالَمَ وَاسْتَسْلَمَ واللَّه أعلم.
«Ancak Allah’a selim bir kalple gelen müstesna» sözü, [kalbin] batıl inançlardan, dünya şehvetlerine ve lezzetlerine meyletmekten uzak olması demektir. Eğer: «Bu ayetin zahiri, kalbi selim olan kimsenin kurtulacağını, bunda dilin ve elin selametine ihtiyaç olmadığını gerektirir» denilirse, cevap şudur: Kalp müessirdir, dil ve diğer uzuvlar ise ona tâbidir. Şayet kalp selim olsaydı, o ikisi de kaçınılmaz olarak selim olurdu; onlar selim olmadığına göre kalbin selim olmadığı sabit olmuştur. İkinci Tevil: Selim, Allah Teâlâ’nın korkusundan yılan sokmuş gibi kıvranan kimsedir. Üçüncü Tevil: Selim; [günahtan] salim olan, İslâm’a giren, barışçıl olan ve teslimiyet gösteren kimsedir. Allah en iyisini bilir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٠ الى ١٠٤]
[Şuarâ Suresi (26), 90 ila 104. Ayetler]
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤)
Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış, cehennem de azgınlar için apaçık ortaya çıkarılmıştır. Onlara: «Allah’tan başka tapmakta olduklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?» denilmiştir. Artık onlar ve azgınlar peş peşe oraya tepetaklak atılmışlardır.
وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩)
Ve İblis’in bütün orduları da. Onlar orada birbiriyle çekişerek şöyle derler: «Allah’a yemin olsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz! Çünkü biz sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk. Bizi ancak o suçlular / günahkârlar saptırdı.
فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
Artık bizim için ne şefaatçiler var, ne de candan / sıcak bir dost! Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da müminlerden olsaydık!» Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; fakat onların çoğu iman etmiş değildi. Şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.
اعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ ذَكَرَ فِي وَصْفِ هَذَا الْيَوْمِ أُمُورًا: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْجَنَّةَ قَدْ تَكُونُ قَرِيبَةً مِنْ مَوْقِفِ السُّعَدَاءِ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا وَيَفْرَحُونَ بِأَنَّهُمُ الْمَحْشُورُونَ إِلَيْهَا وَالنَّارُ تَكُونُ بَارِزَةً مَكْشُوفَةً لِلْأَشْقِيَاءِ بِمَرْأًى مِنْهُمْ يَتَحَسَّرُونَ عَلَى أَنَّهُمُ الْمَسُوقُونَ إِلَيْهَا قَالَ اللَّه تَعَالَى فِي صِفَةِ أَهْلِ الثَّوَابِ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ [ق: ٣١] وَقَالَ فِي صِفَةِ أَهْلِ الْعِقَابِ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْمُلْكِ: ٢٧] وَإِنَّمَا يَفْعَلُ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ لِيَكُونَ سُرُورًا مُعَجَّلًا لِلْمُؤْمِنِينَ وَغَمًّا عَظِيمًا لِلْكَافِرِينَ ثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ وَالْمَعْنَى أَيْنَ آلِهَتُكُمْ هَلْ يَنْفَعُونَكُمْ بِنُصْرَتِهِمْ لَكُمْ أَوْ هَلْ يَنْفَعُونَ أَنْفُسَهُمْ بِانْتِصَارِهِمْ لِأَنَّهُمْ وَآلِهَتَهُمْ وَقُودُ النَّارِ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Bil ki İbrâhim aleyhisselâm bu günün vasfında birtakım hususlar zikretmiştir: Birincisi: «Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış, cehennem de azgınlar için apaçık ortaya çıkarılmıştır» sözüdür. Mana şudur: Cennet saadet ehlinin durduğu yere yakın olur; onlar cennete bakıp oraya sevk edileceklerine sevinirler. Ateş de bedbahtlar için gözlerinin önüne apaçık serilir; oraya sürüleceklerine hasret duyarlar. Allah Teâlâ sevap ehlinin vasfı hakkında «Cennet takva sahiplerine uzak olmayacak şekilde yaklaştırılmıştır» [Kâf 31] buyurmuş; azap ehlinin vasfı hakkında da «Onu yakından gördükleri zaman, inkâr edenlerin yüzleri kötüleşip karardı» [Mülk 27] buyurmuştur. Allah Teâlâ bunu, müminler için peşin bir sevinç, kâfirler için ise büyük bir keder olsun diye yapar. İkincisi: «Onlara: Nerede tapmakta olduklarınız... denilmiştir» sözünden «Ve İblis’in bütün orduları da» sözüne kadar olan kısımdır. Mana şudur: İlahlarınız nerede? Size yardım etmekle size bir fayda veriyorlar mı yahut kendilerini savunarak kendilerine bir fayda sağlıyorlar mı? Çünkü onlar da ilahları da cehennemin yakıtıdır. Nitekim O’nun,
فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ أَيِ الْآلِهَةُ وَعَبَدَتُهُمُ الَّذِينَ بُرِّزَتْ لَهُمُ الْجَحِيمُ، وَالْكَبْكَبَةُ تَكْرِيرُ الْكَبِّ جَعَلَ التَّكْرِيرَ فِي اللَّفْظِ دَلِيلًا عَلَى التَّكْرِيرِ فِي الْمَعْنَى كَأَنَّهُ إِذَا أُلْقِيَ فِي جَهَنَّمَ يَنْكَبُّ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ حَتَّى يَسْتَقِرَّ فِي قَعْرِهَا وَجُنُودُ إِبْلِيسَ مُتَّبِعُوهُ مِنْ عُصَاةِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ.
«Artık onlar ve azgınlar peş peşe oraya tepetaklak atılmışlardır» sözü; yani ilahlar ve cehennemin önlerine serildiği tapıcıları demektir. Kebkebe (كَبْكَبَة), kebb (yüzüstü atmak) kelimesinin tekrarlanmasıdır; lafızdaki tekrarı manadaki tekrara delil kılmıştır; sanki o cehenneme atıldığında dibine yerleşinceye kadar defalarca yuvarlanıp yüzüstü düşer. İblis’in orduları ise insan ve cinlerin isyankârlarından ona uyanlardır. Üçüncüsü: «Onlar orada birbiriyle çekişerek şöyle derler: Allah’a yemin olsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz! Çünkü biz sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk» sözüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ ذَلِكَ أَنَّ مَنْ عَبَدَ خَاصَمَ الْمَعْبُودَ وَخَاطَبَهُ بِهَذَا الْكَلَامِ، فَلَيْسَ يَخْلُو حَالُ الْأَصْنَامِ مِنْ وَجْهَيْنِ إِمَّا أَنْ يَخْلُقَهَا اللَّه تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ جَمَادًا يُعَذِّبُ بِهَا أَهْلَ النَّارِ فَحِينَئِذٍ لَا يَصِحُّ أَنْ تُخَاطَبَ وَيَجِبُ حَمْلُ قَوْلِهِمْ: إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِخِطَابٍ لَهُمْ أَوْ يُقَالُ إِنَّهُ تَعَالَى يُحْيِيهَا فِي النَّارِ، وَذَلِكَ أَيْضًا
Bil ki bunun zahiri, tapan kimsenin tapılan varlıkla tartıştığını ve ona bu sözlerle hitap ettiğini gösterir. Putların durumu şu iki durumdan hali değildir: Ya Allah Teâlâ ahirette onları, kendileriyle cehennem ehline azap edeceği cansız varlıklar olarak yaratır ki bu takdirde onlara hitap edilmesi sahih olmaz ve onların «Çünkü biz sizi Âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk» sözünü onlara yapılmış bir hitap olmadığına hamletmek gerekir; ya da Allah Teâlâ’nın onları ateşte dirilteceği söylenir ki bu da
غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّهُ لَا ذَنْبَ لَهَا بِأَنْ عَبَدَهَا غَيْرُهَا. فَالْأَقْرَبُ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا ذَلِكَ لَمَّا رَأَوْا صُوَرَهَا عَلَى وَجْهِ الِاعْتِرَافِ بِالْخَطَأِ الْعَظِيمِ وَعَلَى وَجْهِ النَّدَامَةِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ، وَالَّذِي يُحْمَلُ عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ فِي الْحَقِيقَةِ قَوْلُهُمْ:
caiz değildir, çünkü başkalarının kendilerine tapmasında onların bir suçu yoktur. Dolayısıyla en yakın olan şudur: Onlar putların suretlerini gördüklerinde bunu, bir hitap yoluyla değil, büyük hatayı itiraf ve pişmanlık amacıyla söylemişlerdir. Hakikatte hitap olduğuna hamledilecek olan ise onların şu sözleridir:
وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ وَأَرَادُوا بِذَلِكَ مَنْ دَعَاهُمْ إِلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا [الْأَحْزَابِ: ٦٧] فَأَمَّا قَوْلُهُمْ: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ كَمَا نَرَى الْمُؤْمِنِينَ لَهُمْ شُفَعَاءُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيِّينَ وَلا صَدِيقٍ كَمَا نَرَى لَهُمْ أَصْدِقَاءَ لِأَنَّهُ لَا يَتَصَادَقُ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ، وَأَمَّا أَهْلُ النَّارِ فَبَيْنَهُمُ التَّعَادِي وَالتَّبَاغُضُ قَالَ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٧] أَوْ فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشعراء: ١٠٠، ١٠١] مِنَ الَّذِينَ كُنَّا نَعُدُّهُمْ شُفَعَاءَ وَأَصْدِقَاءَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِي أَصْنَامِهِمْ أَنَّهُمْ شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، وَكَانَ لَهُمْ أَصْدِقَاءُ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ، أَوْ أَرَادُوا أَنَّهُمْ إِنْ وَقَعُوا فِي مَهْلَكَةٍ عَلِمُوا أَنَّ الشُّفَعَاءَ وَالْأَصْدِقَاءَ لَا يَنْفَعُونَهُمْ وَلَا يَدْفَعُونَ عَنْهُمْ، فَقَصَدُوا بِنَفْيِهِمْ نَفِيَ مَا تعلق بهم من النفع، لأن مالا يَنْفَعُ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الْمَعْدُومِ، وَالْحَمِيمُ مِنَ الِاحْتِمَامِ وَهُوَ الِاهْتِمَامُ وَهُوَ الَّذِي يَهُمُّهُ مَا يَهُمُّكَ، أَوْ مِنَ الْحَامَّةِ بِمَعْنَى الْخَاصَّةِ وَهُوَ الصَّدِيقُ الْخَالِصُ، وَإِنَّمَا جَمَعَ الشُّفَعَاءَ وَوَحَّدَ الصَّدِيقَ لِكَثْرَةِ الشُّفَعَاءِ فِي الْعَادَةِ وَقِلَّةِ الصَّدِيقِ، فَإِنَّ الرَّجُلَ الْمُمْتَحَنَ بِإِرْهَاقِ الظَّالِمِ قَدْ يَنْهَضُ جَمَاعَةٌ وَافِرَةٌ مِنْ أَهْلِ بَلَدِهِ لِشَفَاعَتِهِ رَحْمَةً لَهُ، وَأَمَّا الصَّدِيقُ وَهُوَ الصَّادِقُ فِي وِدَادِكَ، فَأَعَزُّ مِنْ بَيْضِ الْأَنُوقِ، وَيَجُوزُ أَنْ/ يُرِيدَ بِالصَّدِيقِ الْجَمْعَ ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ قَوْلَهُمْ: فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَّهُمْ تَمَنَّوُا الرَّجْعَةَ إِلَى الدُّنْيَا، وَلَوْ فِي مِثْلِ هَذَا الْوَضْعِ فِي مَعْنَى التَّمَنِّي كَأَنَّهُ قِيلَ فَلَيْتَ لَنَا كَرَّةً، وَذَلِكَ لِمَا بَيْنَ مَعْنَى لَوْ وَلَيْتَ مِنَ التَّلَاقِي فِي التَّقْدِيرِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَلَى أَصْلِهَا وَيُحْذَفُ الْجَوَابُ وَهُوَ لَفَعَلْنَا كَيْتَ وَكَيْتَ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنْ قَوْلَهُمْ فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَيْسَ بِخَبَرٍ عَنْ إِيمَانِهِمْ لَكِنَّهُ خَبَرٌ عَنْ عَزْمِهِمْ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ خَبَرًا عَنْ إِيمَانِهِمْ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صِدْقًا، لَأَنَّ الْكَذِبَ لَا يَقَعُ مِنْ أَهْلِ الْآخِرَةِ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى بِخِلَافِ ذَلِكَ فِي قَوْلُهُ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ بَيَانُ فَسَادِ هَذَا الْكَلَامِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ فِيمَا ذَكَرَهُ مِنْ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَآيَةً لِمَنْ يُرِيدُ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِذَلِكَ ثم قال: وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوهُ عَلَى قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَعَ كُلِّ هَذِهِ الدَّلَائِلِ فَأَكْثَرُ قَوْمِهِ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ فَيَكُونُ هَذَا تَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ ﷺ فِيمَا يَجِدُهُ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ.
«Bizi ancak o suçlular / günahkârlar saptırdı.» Bununla, cin ve insanlardan kendilerini putlara tapmaya davet edenleri kastetmişlerdir; bu da onların «Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar» [Ahzâb 67] sözleri gibidir. «Artık bizim için şefaatçiler yok» sözlerine gelince; tıpkı müminlerin meleklerden ve peygamberlerden şefaatçileri olduğunu gördüğümüz gibi. «Ne de bir dost» sözü de; tıpkı müminlerin dostları olduğunu gördüğümüz gibi. Çünkü ahirette ancak müminler dostluk kurar; cehennem ehli arasında ise düşmanlık ve kin vardır. Allah Teâlâ: «O gün, takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır» [Zuhruf 67] buyurmuştur. Yahut «Artık bizim için ne şefaatçiler var, ne de candan bir dost» [Şuarâ 100-101] sözü, şefaatçi ve dost saydığımız kimselerden [yoktur] demektir; çünkü onlar putlarının Allah katında kendilerine şefaatçi olacağına inanıyorlardı ve insan şeytanlarından dostları vardı. Yahut bir helake düştüklerinde şefaatçilerin ve dostların kendilerine fayda vermeyeceğini ve azabı kendilerinden savamayacağını anladıklarını; dolayısıyla onları nefyetmekle onlara bağlı faydayı nefyetmeyi kastettiklerini söylemek istemişlerdir; çünkü fayda vermeyen şeyin hükmü yok hükmündedir. Hamîm (حَمِيم) kelimesi ihtimâm kökünden gelir ki ilgilenmek/dert edinmek demektir; bu da senin dert edindiğin şeyi dert edinen kimsedir. Yahut özel/yakın çevre manasındaki hâmme (حَامَّة) kelimesinden gelir ki samimi dost demektir. Şefaatçileri çoğul, dostu ise tekil getirmesi; âdette şefaatçilerin çok, [gerçek] dostun ise az olmasındandır. Zira zalimin baskısına uğrayarak imtihan edilen kimseye acıyarak şefaat etmek üzere memleketinden kalabalık bir topluluk ayağa kalkabilir; fakat dost, yani sevgisinde samimi olan kimse ise Zümrüdüanka kuşunun yumurtasından daha az bulunur. Dost kelimesiyle çoğul kastedilmiş olması da caizdir. Sonra Allah Teâlâ onların «Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da müminlerden olsaydık!» sözünü nakletmiştir; onlar dünyaya dönmeyi temenni etmişlerdir. Bu gibi yerlerdeki «lev» (لَوْ / keşke) kelimesi temenni manasındadır, sanki «keşke bizim için bir dönüş olsaydı» denilmiştir; zira takdir bakımından «lev» ile «leyte» arasında bir örtüşme vardır. Kendi asıl manasında olup cevabının hazfedilmiş olması da caizdir ki takdiri «şöyle şöyle yapardık» şeklindedir. Cübbâî şöyle demiştir: Onların «müminlerden olsaydık» sözü iman ettiklerine dair bir haber değil, azimlerine dair bir haberdir; çünkü iman ettiklerine dair bir haber olsaydı doğru olması gerekirdi, zira ahiret ehlinden yalan sâdır olmaz. Oysa Allah Teâlâ «Geri döndürülselerdi yine nehyedildikleri şeylere dönerlerdi» [En'âm 28] buyurarak bunun aksini haber vermiştir. Bu sözün tutarsızlığının açıklaması En'âm Suresi'nde geçmişti. Sonra Allah Teâlâ, İbrâhim aleyhisselâm’ın kıssasından zikrettiği şeylerde bundan delil çıkarmak isteyen kimse için elbette bir ibret bulunduğunu açıklamış, ardından: «Fakat onların çoğu iman etmiş değildi» buyurmuştur. Müfessirlerin çoğu bunu İbrâhim’in kavmine hamletmiştir. Sonra Allah Teâlâ bütün bu delillere rağmen kavminin çoğunun ona iman etmediğini beyan etmiştir ki bu, kavminin yalanlamasından dolayı hissettiği şeyler hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى تَعْجِيلِ الانتقام لكنه رحيم بالإمهال لكي يؤمنوا.
«Şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir» sözüne gelince, manası şudur: O, intikamı acele ettirmeye kâdirdir; fakat iman etsinler diye mühlet vermekle çok merhametlidir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٠٥ الى ١٢٢]
[Şuarâ Suresi (26), 105 ila 122. Ayetler]
كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩)
Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: «Siz hiç sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah’tan sakının ve bana itaat edin! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim mükâfatım ancak Âlemlerin Rabbine aittir.
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤)
Artık Allah’tan sakının ve bana itaat edin!» Onlar dediler ki: «Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?» O dedi ki: «Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir? Eğer şuurunda olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir. Ben müminleri kovacak değilim.
إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩)
Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.» Dediler ki: «Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!» Dedi ki: «Rabbim! Kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!» Bunun üzerine Biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.
ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)
Sonra da geride kalanları suda boğduk. Şüphesiz bunda kesin bir ibret vardır; fakat onların çoğu iman etmiş değildi. Şüphesiz senin Rabbin, işte O mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.
القصة الثالثة- قصة نوح ﵇
Üçüncü Kıssa - Nûh aleyhisselâm’ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَصَّ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ خَبَرَ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ تَسْلِيَةً لَهُ فِيمَا يَلْقَاهُ مِنْ قَوْمِهِ قَصَّ عَلَيْهِ أَيْضًا نَبَأَ نُوحٍ ﵇، فَقَدْ كَانَ نَبَؤُهُ أَعْظَمَ مِنْ نَبَأِ غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ كَانَ يَدْعُوهُمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا، وَمَعَ ذَلِكَ كَذَّبَهُ قَوْمُهُ فَقَالَ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ وَإِنَّمَا قَالَ (كَذَّبَتْ) لِأَنَّ الْقَوْمَ مُؤَنَّثٌ وَتَصْغِيرُهَا قُوَيْمَةٌ، وَإِنَّمَا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا الْمُرْسَلِينَ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ وَإِنْ كَذَّبُوا نُوحًا لَكِنَّ تَكْذِيبَهُ فِي الْمَعْنَى يَتَضَمَّنُ تَكْذِيبَ غَيْرِهِ، لِأَنَّ طَرِيقَةَ مَعْرِفَةِ الرُّسُلِ لَا تَخْتَلِفُ فَمِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا الْمُرْسَلِينَ وَثَانِيهِمَا: أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ كَذَّبُوا بِجَمِيعِ رُسُلِ اللَّه تَعَالَى، إِمَّا لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنَ الزَّنَادِقَةِ أَوْ مِنَ الْبَرَاهِمَةِ.
Bil ki Allah Teâlâ, kavminden gördüğü eziyetler hususunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i teselli etmek üzere ona Mûsâ ve İbrâhim’in haberini anlattığı gibi, Nûh aleyhisselâm’ın haberini de anlatmıştır. Zira onun haberi başkalarının haberinden daha büyüktü; çünkü o onları elli yılı müstesna bin sene davet etmiş, buna rağmen kavmi onu yalanlamıştı. Bu sebeple «Nûh kavmi yalanladı» buyurmuştur. «Kezzebet» (كَذَّبَتْ) şeklinde müennes sığasıyla getirmesi, «kavm» kelimesinin müennes olması ve ism-i tasgirinin «kuveyme» (قُوَيْمَة) gelmesindendir. Onların peygamberleri yalanladıklarını nakletmesi ise iki sebeptendir: Birincisi: Onlar her ne kadar Nûh’u yalanlamış olsalar da, mana bakımından onu yalanlamak diğer peygamberleri de yalanlamayı içerir; çünkü elçileri bilme yolu farklılık göstermez; dolayısıyla mana yönünden onların peygamberleri yalanladıkları nakledilmiştir. İkincisi: Nûh’un kavmi ya zındıklardan ya da Berâhime’den (peygamberliği inkâr edenlerden) oldukları için Allah Teâlâ’nın bütün peygamberlerini yalanlamışlardır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَخُوهُمْ فَلِأَنَّهُ كَانَ مِنْهُمْ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ يَا أَخَا بَنِي تَمِيمٍ يُرِيدُونَ يَا وَاحِدًا مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ حَكَى عَنْ نُوحٍ ﵇ أَنَّهُ أَوَّلًا خَوَّفَهُمْ، وَثَانِيًا أَنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ، أَمَّا التَّخْوِيفُ فَهُوَ قَوْلُهُ: أَلا تَتَّقُونَ.
«Kardeşleri» sözüne gelince, o onlardan biri olduğu içindir; bu, Arapların «Ey Temîmoğullarının kardeşi!» derken onlardan birini kastetmeleri gibidir. Sonra Allah Teâlâ Nûh aleyhisselâm’ın ilk olarak onları korkuttuğunu, ikinci olarak da kendisini vasfettiğini nakletmiştir. Korkutma, «Siz hiç sakınmaz mısınız?» sözüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا قَبِلُوا تِلْكَ الْأَدْيَانَ لِلتَّقْلِيدِ وَالْمُقَلِّدُ إِذَا خُوِّفَ خَافَ، وَمَا لَمْ يَحْصُلِ الْخَوْفُ فِي قَلْبِهِ لَا يَشْتَغِلُ بِالِاسْتِدْلَالِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ عَلَى جَمِيعِ كَلِمَاتِهِ قَوْلَهُ: أَلا تَتَّقُونَ. وَأَمَّا وَصْفُهُ نَفْسَهُ فَذَاكَ بِأَمْرَيْنِ:
Bil ki o kavim o dinleri sırf taklit sebebiyle kabul etmişti; taklitçi ise korkutulduğu zaman korkar ve kalbinde korku hâsıl olmadıkça delil aramaya yönelmez. İşte bu sebeple bütün sözlerinin önüne «Siz hiç sakınmaz mısınız?» sözünü geçirmiştir. Kendisini vasfetmesine gelince, bu iki şeyledir:
أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ مَشْهُورًا بِالْأَمَانَةِ كَمُحَمَّدٍ ﷺ فِي قُرَيْشٍ فَكَأَنَّهُ قَالَ كُنْتُ أَمِينًا مِنْ قَبْلُ، فَكَيْفَ تَتَّهِمُونِي الْيَوْمَ؟ وَثَانِيهِمَا: قوله: وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ أَيْ عَلَى مَا أَنَا فِيهِ مِنَ ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ لِئَلَّا يُظَنُّ بِهِ أَنَّهُ دَعَاهُمْ لِلرَّغْبَةِ، فَإِنْ قِيلَ: وَلِمَاذَا كَرَّرَ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى؟ جَوَابُهُ: لِأَنَّهُ فِي الْأَوَّلِ أَرَادَ ألا
Birincisi: «Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim» sözüdür. Çünkü tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in Kureyş içinde güvenilirliğiyle meşhur olması gibi, o da aralarında güvenilirliğiyle meşhurdu; sanki şöyle demiştir: «Ben bundan önce güvenilirdim, bugün beni nasıl itham edersiniz?» İkincisi: «Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum» sözüdür; yani tebliğ ettiğim elçilik görevim karşılığında [ücret istemiyorum] ki onları bir menfaat arzusuyla davet ettiği zannedilmesin. Eğer: «Takva emrini niçin tekrarladı?» denilirse, cevap şudur: Çünkü birincisinde,
تَتَّقُونَ مُخَالَفَتِي وَأَنَا رَسُولُ اللَّه، وَفِي الثَّانِي: أَلَا تَتَّقُونَ مُخَالَفَتِي وَلَسْتُ آخُذُ مِنْكُمْ أَجْرًا فَهُوَ فِي الْمَعْنَى مُخْتَلِفٌ وَلَا تَكْرَارَ فِيهِ، وَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ: أَلَا تَتَّقِي اللَّه فِي عُقُوقِي وَقَدْ رَبَّيْتُكُ صَغِيرًا! أَلَا تَتَّقِي اللَّه فِي/ عُقُوقِي وَقَدْ عَلَّمْتُكَ كَبِيرًا، وَإِنَّمَا قَدَّمَ الْأَمْرَ بِتَقْوَى اللَّه تَعَالَى عَلَى الْأَمْرِ بِطَاعَتِهِ، لِأَنَّ تَقْوَى اللَّه عِلَّةٌ لِطَاعَتِهِ فَقَدَّمَ الْعِلَّةَ عَلَى الْمَعْلُولِ، ثُمَّ إِنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ أَجَابُوهُ بِقَوْلِهِمْ: أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ.
«Ben Allah’ın elçisi olduğum halde bana muhalefet etmekten sakınmaz mısınız?» manasını kastetmiş; ikincisinde ise «Sizden bir ücret almadığım halde bana muhalefet etmekten sakınmaz mısınız?» manasını kastetmiştir. Dolayısıyla anlam bakımından farklıdır ve bunda bir tekrar yoktur. Nitekim bir adam başkasına: «Ben seni küçükken büyütüp beslediğim halde bana itaatsizlik hususunda Allah’tan sakınmaz mısın? Sana yetişkinken ilim öğrettiğim halde bana itaatsizlik hususunda Allah’tan sakınmaz mısın?» diyebilir. Allah Teâlâ’dan sakınma (takva) emrini O’na itaat emrinin önüne geçirmesi ise, Allah korkusunun O’na itaatin illeti olmasından ötürüdür; böylece illeti ma'lûlün önüne geçirmiştir. Sonra Nûh aleyhisselâm onlara bunu söylediğinde, onlar: «Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?» diyerek cevap vermişlerdir.
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وقرى وَأَتْبَاعُكَ الْأَرْذَلُونَ جَمْعُ تَابِعٍ كَشَاهِدٍ وَأَشْهَادٍ أَوْ جَمْعُ تَبَعٍ كَبَطَلٍ وَأَبْطَالٍ وَالْوَاوُ لِلْحَالِ وَحَقُّهَا أَنْ يُضْمَرَ بَعْدَهَا قَدْ فِي وَاتَّبَعَكَ وَقَدْ جُمِعَ أَرْذَالٌ عَلَى الصِّحَّةِ وَعَلَى التَّكْسِيرِ فِي قَوْلِهِمْ:
«el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: [Bu kısım] şâhid (شَاهِد) ve eşhâd (أَشْهَاد) gibi tâbi' (تَابِع) kelimesinin çoğulu yahut batal (بَطَل) ve ebtâl (أَبْطَال) gibi teba' (تَبَع) kelimesinin çoğulu olarak «ve etbâuke’l-erzelûn» (وَأَتْبَاعُكَ الْأَرْذَلُونَ) şeklinde de okunmuştur. Buradaki vav (و) hâl içindir ve hakkı «ve’ttebeake» (وَاتَّبَعَكَ) ifadesinde kendisinden sonra «kad» (قَدْ) edatının gizlenmesidir. Erzel (أَرْذَل) kelimesi onların şu sözlerinde hem kurallı çoğul (cem'-i musahhah) hem de kırık çoğul (cem'-i mükesser) olarak toplanmıştır:
الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا [هُودٍ: ٢٧] وَالرَّذَالَةُ الْخِسَّةُ، وَإِنَّمَا اسْتَرْذَلُوهُمْ لِاتِّضَاعِ نَسَبِهِمْ وَقِلَّةِ نَصِيبِهِمْ مِنَ الدُّنْيَا، وَقِيلَ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الصِّنَاعَاتِ الْخَسِيسَةِ كَالْحِيَاكَةِ وَالْحِجَامَةِ.
{الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا} [Hûd: 27] “...bizim en aşağılık olanlarımız...” Rezâlet (الرَّذَالَةُ), bayağılık ve değersizlik demektir. Onları soylarının düşüklüğü ve dünyadan nasiplerinin azlığı sebebiyle aşağılık saymışlardır. Dokumacılık ve hacamatçılık gibi basit meslek erbabından oldukları da söylenmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ فِي نِهَايَةِ الرَّكَاكَةِ، لِأَنَّ نُوحًا ﵇ بُعِثَ إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً، فَلَا يَخْتَلِفُ الْحَالُ فِي ذَلِكَ بِسَبَبِ الْفَقْرِ وَالْغِنَى وَشَرَفِ الْمَكَاسِبِ وَدَنَاءَتِهَا، فأجابهم نوع ﵇ بِالْجَوَابِ الْحَقِّ وَهُوَ قَوْلُهُ:
Bil ki bu şüphe son derece çürüktür; çünkü Nûh aleyhisselâm bütün insanlara gönderilmiştir. Bu hususta fakirlik, zenginlik, mesleklerin şerefli veya bayağı olması sebebiyle durum değişmez. Nûh aleyhisselâm da onlara hak olan şu cevabı vermiştir:
وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وَهَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ نَسَبُوهُمْ مَعَ ذَلِكَ إِلَى أَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا عَنْ نَظَرٍ وَبَصِيرَةٍ، وَإِنَّمَا آمَنُوا بِالْهَوَى وَالطَّمَعِ كَمَا حَكَى اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ [هُودٍ: ٢٧] ثم قال: إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي مَعْنَاهُ لَا نَعْتَبِرُ إِلَّا الظَّاهِرَ مِنْ أَمْرِهِمْ دُونَ مَا يَخْفَى، وَلَمَّا قَالَ:
{وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ} “Onların ne yapıyor olduklarına dair benim ne bilgim olabilir?” Bu söz, onların bu kimseleri ayrıca bir inceleme ve basiretle iman etmemiş olup sırf heva ve tamahla iman ettikleri ithamında bulunduklarına delalet eder; nitekim Allah Teâlâ onlardan naklen şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ} [Hûd: 27] “...ilk bakışta bizim en aşağılık olanlarımız...” Sonra: {إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي} “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” buyurmuştur ki bunun manası: «Biz onların gizli olan taraflarına değil, sadece zahirdeki hallerine bakarız» demektir. [Nûh]:
إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي وَكَانُوا لَا يُصَدِّقُونَ بِذَلِكَ أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: لَوْ تَشْعُرُونَ ثم قال: وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ كَالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ سَأَلُوهُ إِبْعَادَهُمْ لِكَيْ يَتَّبِعُوهُ أَوْ لِيَكُونُوا أَقْرَبَ إِلَى ذَلِكَ، فَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِي يَمْنَعُهُ عَنْ طَرْدِهِمْ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِهِ ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ غَرَضَهُ بِمَا حَمَلَ مِنَ الرِّسَالَةِ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ وَالْمُرَادُ إِنِّي أُخَوِّفُ مَنْ كَذَّبَنِي وَلَمْ يَقْبَلْ مِنِّي، فَمَنْ قَبِلَ فَهُوَ الْقَرِيبُ، وَمَنْ رَدَّ فَهُوَ الْبَعِيدُ، ثُمَّ إِنَّ نُوحًا ﵇ لَمَّا تَمَّمَ هَذَا الْجَوَابَ لَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ إِلَّا التَّهْدِيدُ، فَقَالُوا: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ خَوَّفُوهُ بِأَنْ يُقْتَلَ بِالْحِجَارَةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ حَصَلَ الْيَأْسُ لِنُوحٍ ﵇ مِنْ فَلَاحِهِمْ، وَقَالَ: رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَلَيْسَ الْغَرَضُ مِنْهُ إِخْبَارُ اللَّه تَعَالَى بِالتَّكْذِيبِ لِعِلْمِهِ أَنَّ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَعْلَمُ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ إِنِّي لَا أَدْعُوكَ عَلَيْهِمْ لَمَّا آذَوْنِي، وَإِنَّمَا أَدْعُوكَ لِأَجْلِكَ وَلِأَجَلِ دَيْنِكَ وَلِأَنَّهُمْ كَذَّبُونِي فِي وَحْيِكِ وَرِسَالَتِكَ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ أَيْ فَاحْكُمْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ وَالْفَتَاحَةُ الْحُكُومَةَ، وَالْفَتَّاحُ الْحَاكِمُ لِأَنَّهُ يَفْتَحُ الْمُسْتَغْلَقَ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْحُكْمِ إِنْزَالُ الْعُقُوبَةِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُ قَالَ عَقِبَهُ: وَنَجِّنِي وَلَوْلَا أَنَّ الْمُرَادَ إِنْزَالُ الْعُقُوبَةِ لَمَا كَانَ لِذِكْرِ النَّجَاةِ بَعْدَهُ مَعْنًى، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي قِصَّتِهِ مَشْرُوحًا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَسُورَةِ هُودٍ.
{إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي} “Onların hesabı ancak Rabbime aittir” deyip onlar da buna inanmayınca, bunun peşinden {لَوْ تَشْعُرُونَ} “Keşke farkında olsanız!” sözünü ekledi. Sonra {وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ} “Ben inananları kovacak değilim” dedi. Bu ifade, kavmin ona uymaları yahut buna daha yakın olmaları için o müminleri uzaklaştırmasını istediklerine bir delalet gibidir. Böylece onları kovmasına engel olan şeyin onların iman etmiş olmaları olduğunu beyan etti. Sonra da yüklendiği peygamberlik görevinin gayesinin buna engel olduğunu {إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Ben apaçık bir uyarıcıdan başkası değilim” sözüyle açıkladı. Kastedilen şudur: «Ben beni yalanlayıp benden [hakkı] kabul etmeyeni uyarırım. Kim kabul ederse o yakındır, kim de reddederse o uzaktır.» Sonra Nûh aleyhisselâm bu cevabı tamamlayınca, onlardan tehditten başka bir şey gelmedi ve: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ} “[Kavmi:] 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!' dediler.” Bunun manası, onu taşlanarak öldürülmekle korkuttuklarıdır. İşte o zaman Nûh aleyhisselâm onların kurtuluşundan ümidini kesti ve: {رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً} “Rabbim! Kavmim beni yalanladı. Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır” dedi. Buradaki gaye, gaybı ve görüneni hakkıyla bilen Allah Teâlâ'nın daha iyi bildiğini bildiği halde O'na yalanlamayı haber vermek değildir. Bilakis o şunu kastetmiştir: «Bana eziyet ettikleri için Sana onların aleyhine dua etmiyorum; ancak Senin rızan için, dinin için ve Senin vahyinde ve peygamberliğinde beni yalanladıkları için Sana dua ediyorum. Benimle onların arasını aç; yani aramızda hükmet.» Fetâha (الْفَتَاحَةُ) hükmetmek, fettâh (الْفَتَّاحُ) ise kapalı olanı açtığı için hüküm veren kimsedir. Bu hükümden kasıt üzerlerine azabın indirilmesidir; çünkü hemen ardından: {وَنَجِّنِي} “ve beni kurtar” demiştir. Şayet azabın indirilmesi kastedilmemiş olsaydı, ardından kurtuluşun zikredilmesinin bir manası olmazdı. Onun kıssasına dair açıklama A'râf ve Hûd surelerinde genişçe geçmişti.
ثم قال تَعَالَى: فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْفُلْكُ السَّفِينَةُ وَجَمْعُهُ فَلَكٌ قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ [فَاطِرٍ: ١٢] فَالْوَاحِدُ بِوَزْنِ قُفْلٍ وَالْجَمْعُ بِوَزْنِ أَسَدٍ وَالْمَشْحُونُ الْمَمْلُوءُ يُقَالُ شَحَنَهَا عَلَيْهِمْ خَيْلًا وَرِجَالًا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ نَجَوْا مَعَهُ كَانَ فِيهِمْ كَثْرَةٌ، وَأَنَّ/ الْفُلْكَ امْتَلَأَ
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.” Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: “el-Fülk (الْفُلْك) gemi demektir, çoğulu felek (فَلَك)tir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَواخِرَ} [Fâtır: 12] “...ve orada gemilerin [suları] yara yara gittiğini görürsün.” Dolayısıyla tekili kufl (قُفْل) vezninde, çoğulu ise esed (أَسَد) veznindedir.” el-Meşhûn (الْمَشْحُون) ise dopdolu demektir; [Arapçada] “Şehanahâ aleyhim haylen ve ricâlen” (Gemiyi onların aleyhine süvari ve piyadelerle doldurdu) denilir. İşte bu, onunla beraber kurtulanların çok sayıda olduklarına ve geminin
بِهِمْ وَبِمَا صَحِبَهُمْ، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَنْجَاهُمْ أَغْرَقَ الْبَاقِينَ وَأَنَّ إِغْرَاقَهُ لَهُمْ كان كالمتأخر عن نجاتهم.
onlarla ve beraberlerindeki şeylerle dolduğuna delalet eder. Allah Teâlâ, onları kurtardıktan sonra geride kalanları boğduğunu ve onları boğmasının onların kurtarılmasından sonra vuku bulduğunu beyan etmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٢٣ الى ١٤٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 123-140]
كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧)
{كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧)} “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. (123) Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız? (124) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (125) Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! (126) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. (127)'”
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢)
{أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢)} “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir anıt mı dikiyorsunuz? (128) Ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam yapılar mı ediniyorsunuz? (129) Yakaladığınız vakit de zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? (130) Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! (131) Bildiğiniz şeylerle size yardım eden [Rabbinizden] sakının! (132)”
أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧)
{أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هَذَا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧)} “O size davarlar ve oğullar vererek yardım etti. (133) Bahçeler ve pınarlar [verdi]. (134) Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum. (135) Dediler ki: 'Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir. (136) Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir. (137)'”
وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)
{وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)} “'Ve biz azap görecek de değiliz.' (138) Böylece onu yalanladılar, Biz de onları helak ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (139) Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (140)”
القصة الرابعة- قصة هود ﵇
Dördüncü Kıssa: Hûd aleyhisselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّ فَاتِحَةَ هَذِهِ الْقِصَّةِ وَفَاتِحَةَ قِصَّةِ نُوحٍ ﵇ وَاحِدَةٌ فَلَا فَائِدَةَ فِي إِعَادَةِ التَّفْسِيرِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْأُمُورَ الَّتِي تَكَلَّمَ فِيهَا هُودٌ ﵇ مَعَهُمْ وَهِيَ ثَلَاثَةٌ: فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ قُرِئَ بِكُلِّ رِيعٍ بِالْكَسْرِ وَالْفَتْحِ وَهُوَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ كَمْ رَيْعُ أَرْضِكَ وَهُوَ ارْتِفَاعُهَا، وَالْآيَةُ الْعَلَمُ، ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يبنون بكل ريع علما يعبئون فِيهِ بِمَنْ يَمُرُّ فِي الطَّرِيقِ إِلَى هُودٍ ﵇ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْنُونَ فِي الْأَمَاكِنِ الْمُرْتَفِعَةِ لِيُعْرَفَ بِذَلِكَ غِنَاهُمْ تَفَاخُرًا فَنُهُوا عَنْهُ وَنُسِبُوا إِلَى الْعَبَثِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مِمَّنْ يَهْتَدُونَ بِالنُّجُومِ فِي أَسْفَارِهِمْ فَاتَّخَذُوا فِي طَرِيقِهِمْ أَعْلَامًا طِوَالًا فَكَانَ ذَلِكَ عَبَثًا لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَغْنِينَ عَنْهَا بِالنُّجُومِ الرَّابِعُ: بَنَوْا بِكُلِّ رِيعٍ بُرُوجَ الْحَمَامِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ
Bil ki bu kıssanın başlangıcı ile Nûh aleyhisselâm'ın kıssasının başlangıcı birdir; dolayısıyla tefsiri tekrarlamakta bir fayda yoktur. Sonra Allah Teâlâ, Hûd aleyhisselâm'ın onlarla konuştuğu hususları zikretmiştir ki bunlar üç tanedir: Birincisi: {أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ} “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir anıt mı dikiyorsunuz?” sözüdür. «Bi-külli rî'in» ifadesi hem kesra ile (rî') hem fetha ile (rey') okunmuştur; bu ise yüksek yer demektir. «Kem rey'u ardıke» (arazinin irtifası/verimi ne kadardır?) sözü de bundandır. Âyet (الْآيَةُ) ise nişan/anıt demektir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar, Hûd aleyhisselâm'a giden yoldan geçenlerle alay edip eğlenmek için her yüksek tepeye bir anıt/kule dikiyorlardı. İkincisi: Onlar övünmek amacıyla zenginlikleri bilinsin diye yüksek yerlerde yapılar inşa ediyorlardı; bundan menedildiler ve yaptıklarının abes olduğu bildirildi. Üçüncüsü: Onlar yolculuklarında yıldızlarla yön bulan kimselerdi; yollarına uzun işaret kuleleri diktiler, yıldızlar varken bunlara ihtiyaçları olmadığı için bu bir abes/boş iş oldu. Dördüncüsü: Her yüksek tepeye güvercin kuleleri inşa ettiler. İkincisi: {وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ
تَخْلُدُونَ
تَخْلُدُونَ} “Ebedî kalacakmışsınız gibi sağlam yapılar mı ediniyorsunuz?” sözüdür.
الْمَصَانِعُ مَآخِذُ الْمَاءِ، وَقِيلَ الْقُصُورُ الْمُشَيَّدَةُ وَالْحُصُونُ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ تَرْجُونَ الْخُلْدَ فِي الدُّنْيَا أَوْ يُشْبِهُ حَالُكُمْ حَالَ مَنْ يَخْلُدُ، وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ: (كَأَنَّكُمْ) ، وَقُرِئَ (تُخْلَدُونَ) بِضَمِّ التَّاءِ مُخَفَّفًا وَمُشَدَّدًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَوَّلَ إِنَّمَا صَارَ مَذْمُومًا لِدَلَالَتِهِ إِمَّا عَلَى السَّرَفِ، أَوْ عَلَى الْخُيَلَاءِ، وَالثَّانِي: إِنَّمَا صَارَ مَذْمُومًا لِدَلَالَتِهِ عَلَى الْأَمَلِ الطَّوِيلِ وَالْغَفْلَةِ عَنْ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ بَيَّنَ أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ السَّرَفِ وَالْحِرْصِ فَإِنَّ مُعَامَلَتَهُمْ مَعَ غَيْرِهِمْ مُعَامَلَةُ الْجَبَّارِينَ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ فِي الْعِبَادِ ذَمٌّ وَإِنْ كَانَ فِي وَصْفِ اللَّه تَعَالَى مَدْحًا فَكَأَنَّ مَنْ يُقْدِمُ عَلَى الْغَيْرِ لَا عَلَى طَرِيقِ الْحَقِّ وَلَكِنْ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعْلَاءِ يُوصَفُ بِأَنَّ بَطْشَهُ بَطْشُ جَبَّارٍ، وَحَاصِلُ الْأَمْرِ فِي هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ أَنَّ اتِّخَاذَ الْأَبْنِيَةِ الْعَالِيَةِ، يَدُلُّ عَلَى حُبِّ الْعُلُوِّ، وَاتِّخَاذُ الْمَصَانِعِ يَدُلُّ عَلَى حُبِّ الْبَقَاءِ، وَالْجَبَّارِيَّةُ تَدُلُّ عَلَى حُبِّ التَّفَرُّدِ بِالْعُلُوِّ، فَيَرْجِعُ الْحَاصِلُ إِلَى أَنَّهُمْ أَحَبُّوا الْعُلُوَّ وَبَقَاءَ الْعُلُوِّ وَالتَّفَرُّدَ بِالْعُلُوِّ وَهَذِهِ صِفَاتُ الْإِلَهِيَّةِ، وَهِيَ مُمْتَنِعَةُ الْحُصُولِ لِلْعَبْدِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ حُبَّ الدُّنْيَا قَدِ اسْتَوْلَى عَلَيْهِمْ بِحَيْثُ اسْتَغْرَقُوا فِيهِ وَخَرَجُوا عَنْ حَدِّ الْعُبُودِيَّةِ وَحَامُوا حَوْلَ ادِّعَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُنَبِّهُ عَلَى أَنَّ حُبَّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَعُنْوَانُ كُلِّ كُفْرٍ وَمَعْصِيَةٍ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ هُودٌ ﵇ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ قَالَ: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ زِيَادَةً فِي دُعَائِهِمْ إِلَى الْآخِرَةِ وَزَجْرًا لَهُمْ عَنْ حُبِّ الدُّنْيَا وَالِاشْتِغَالِ بِالسَّرَفِ وَالْحِرْصِ وَالتَّجَبُّرِ، ثُمَّ وَصَلَ بِهَذَا الْوَعْظِ مَا يُؤَكِّدُ الْقَبُولَ وَهُوَ التَّنْبِيهُ عَلَى نِعَمِ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِالْإِجْمَالِ أَوَّلًا ثُمَّ التَّفْصِيلِ ثَانِيًا فَأَيْقَظَهُمْ عَنْ سِنَةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْهَا حَيْثُ قَالَ: أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ ثُمَّ فَصَّلَهَا مِنْ بَعْدُ بِقَوْلِهِ: أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ، إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ فَبَلَغَ فِي دُعَائِهِمْ بِالْوَعْظِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّخْوِيفِ وَالْبَيَانِ النِّهَايَةَ فَكَانَ جَوَابُهُمْ سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ أَظْهَرُوا قِلَّةَ اكْتِرَاثِهِمْ بِكَلَامِهِ، وَاسْتِخْفَافَهُمْ بِمَا أَوْرَدَهُ فَإِنْ قِيلَ لَوْ قَالَ أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَعِظْ كَانَ أَخْصَرَ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ جَوَابُهُ: ليس المعنى بواحد [وبينهما فرق] لِأَنَّ الْمُرَادَ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَفَعَلْتَ هَذَا الْفِعْلَ الَّذِي هُوَ الْوَعْظُ أَمْ لَمْ تَكُنْ أَصْلًا مِنْ أَهْلِهِ (وَمُبَاشَرَتِهِ) ، فَهُوَ أَبْلَغُ فِي/ قِلَّةِ اعْتِدَادِهِمْ بِوَعْظِهِ مِنْ قَوْلِكَ أَمْ لَمْ تَعِظْ، ثُمَّ احْتَجُّوا عَلَى قِلَّةِ اكْتِرَاثِهِمْ بِكَلَامِهِ بِقَوْلِهِمْ: إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ فَمَنْ قَرَأَ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ بِالْفَتْحِ فَمَعْنَاهُ أَنَّ مَا جِئْتَ بِهِ اخْتِلَاقُ الْأَوَّلِينَ، وَتَخَرُّصُهُمْ كَمَا قَالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٥] أَوْ مَا خَلْقُنَا هَذَا إِلَّا خَلْقُ الْقُرُونِ الْخَالِيَةِ نَحْيَا كَحَيَاتِهِمْ وَنَمُوتُ كَمَمَاتِهِمْ وَلَا بَعْثَ وَلَا حِسَابَ، وَمَنْ قَرَأَ خُلُقُ بِضَمَّتَيْنِ وَبِوَاحِدَةٍ، فَمَعْنَاهُ مَا هَذَا الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ وَعَادَتُهُمْ كَانُوا بِهِ يَدِينُونَ وَنَحْنُ بِهِمْ مُقْتَدُونَ أَوْ مَا هَذَا الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ إِلَّا عَادَةٌ لَمْ يَزَلْ عَلَيْهَا النَّاسُ فِي قَدِيمِ الدَّهْرِ، أَوْ مَا هَذَا الَّذِي جِئْتَ بِهِ مِنَ الْكَذِبِ إِلَّا عَادَةُ الْأَوَّلِينَ كَانُوا يُلَفِّقُونَ مِثْلَهُ وَيَسْطُرُونَهُ، ثُمَّ قَالُوا: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ أَظْهَرُوا بِذَلِكَ تَقْوِيَةَ نُفُوسِهِمْ فِيمَا تَمَسَّكُوا بِهِ مِنْ إِنْكَارِ الْمَعَادِ، فَعِنْدَ هَذَا بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ أَهْلَكَهُمْ، وَقَدْ سَبَقَ شَرْحُ كَيْفِيَّةِ الْهَلَاكِ فِي سَائِرِ السُّوَرِ. واللَّه أعلم.
Masâni‘ (مَصَانِع): Su depoları/su bentleridir; muhkem köşkler ve kaleler olduğu da söylenmiştir. {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “Ebedî kalacakmışsınız gibi” ifadesi, dünyada ebedî kalmayı umuyorsunuz veya durumunuz ebedî kalacak kimsenin durumuna benziyor [demektir]. Ubeyy'in mushafında: (كَأَنَّكُمْ) [sanki siz] şeklindedir. [Kelime] şeddesiz ve şeddeli olarak tâ harfinin zammesiyle (تُخْلَدُونَ / تُخَلَّدُونَ) şeklinde de okunmuştur. Bil ki birincisi [yüksek tepelere anıt dikmek] ya israfa ya da kibre delalet ettiği için yerilmiştir. İkincisi [sağlam yapılar/su depoları edinmek] ise tûl-i emele (uzun emellere) ve dünyanın bir karar yeri değil, bir geçiş yeri olduğu gerçeğinden gaflete delalet ettiği için yerilmiştir. Üçüncüsü: {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi yakalıyorsunuz” ayetidir. [Allah Teâlâ] onların bu israf ve hırslarının yanında başkalarıyla olan muamelelerinin de zorbaların muamelesi olduğunu açıklamıştır. Biz bundan başka bir yerde, bu vasfın kullar hakkında bir yergi, Allah Teâlâ'nın vasfı olduğunda ise bir övgü olduğunu açıklamıştık. Sanki başkasına hak yoluyla değil de üstünlük taslama yoluyla saldıran kimse, onun yakalayışı/zorbalığı zorbanın yakalayışı olarak nitelenir. Bu üç hususun özü şudur: Yüksek binalar edinmek yücelik sevgisine, masâni‘ (sağlam yapılar/su bentleri) edinmek bekā (ebediyet) sevgisine, zorbalık ise yücelikte tek olma sevgisine delalet eder. Neticede bu durum, onların yüceliği, yüceliğin devamını ve yücelikte tek olmayı sevdiklerine varır. Bunlar ise uluhiyet sıfatları olup kul için gerçekleşmesi imkânsız olan şeylerdir. Bu da dünya sevgisinin onları bütünüyle istila ettiğini, onun içinde boğulduklarını, kulluk sınırının dışına çıkıp rubûbiyyet iddiası etrafında dolaştıklarını gösterir. Bütün bunlar ise dünya sevgisinin her hatanın başı, her küfür ve isyanın unvanı olduğuna dikkat çeker. Sonra Hûd aleyhisselâm bu şeyleri zikredince: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Artık Allah’tan sakının ve bana itaat edin” demiştir. Bu, onları ahirete davette bir artırma; onları dünya sevgisinden, israf, hırs ve zorbalıkla meşgul olmaktan men etmedir. Sonra bu öğüde, kabulü pekiştirecek olan şeyi bitiştirdi ki bu da Allah Teâlâ'nın onların üzerindeki nimetlerini önce icmâlen (özetle), sonra tafsîlen (ayrıntılı olarak) hatırlatmaktır. Böylece: {أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ} “Bildiğiniz şeylerle size yardım eden...” buyurarak onları bu husustaki gaflet uykusundan uyandırdı. Ardından da: {أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Size davarlar ve oğullar vererek yardım eden, bahçeler ve pınarlar bahşeden [Allah'tan sakının]. Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum” sözüyle bunu detaylandırdı. Böylece vaaz, teşvik, korkutma ve beyan ile onları davet etmede son noktaya ulaştı. Onların cevabı ise: {سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ} “Bizim için birdir; ister öğüt ver, ister öğüt verenlerden olma!” şeklinde oldu. Onun sözünü hiç umursamadıklarını ve getirdiği şeyleri hafife aldıklarını gösterdiler. Eğer: "Şayet {أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَعِظْ} [öğüt versen de vermesen de] deseydi daha muhtasar olurdu ve anlam da aynı kalırdı" denilirse, buna cevaben [deriz ki]: Anlam bir değildir [ve aralarında fark vardır]. Zira kastedilen: "Sen öğüt verme fiilini yapsan da, yoksa hiç bu işin ehlinden [ve bunu bizzat icra edenlerden] olmasan da bizim için birdir" demektir. Dolayısıyla bu ifade, senin {أَمْ لَمْ تَعِظْ} [öğüt vermesen de] demenden, onların onun vaazına hiç değer vermediklerini ifade etmede daha beliğdir. Sonra onun sözünü umursamadıklarına dair: {إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir” sözleriyle gerekçe gösterdiler. [Bu kelimeyi] fetha ile {خَلْقُ الْأَوَّلِينَ} şeklinde okuyan kimseye göre bunun manası şudur: "Senin getirdiğin şey, öncekilerin uydurması ve yalanıdır; nitekim [onlar]: {أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Öncekilerin masalları” [el-En‘âm 6/25] demişlerdir." Yahut: "Bizim bu yaratılışımız/durumumuz, geçmiş nesillerin yaratılışından başka bir şey değildir; onların yaşadığı gibi yaşar, onların öldüğü gibi ölürüz; diriliş ve hesap da yoktur." [Kelimeyi] iki damme ile (خُلُقُ) veya tek damme ile [خُلْقُ] okuyan kimseye göre ise manası şudur: "Bizim üzerinde bulunduğumuz bu din, öncekilerin ahlakı ve âdetinden başka bir şey değildir; onlar bu dine inanıyorlardı, biz de onlara uyuyoruz." Yahut: "Bizim içinde bulunduğumuz bu hayat ve ölüm, eski zamanlardan beri insanların üzerinde olageldiği bir âdetten başka bir şey değildir." Yahut: "Senin getirdiğin bu yalan, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir; onlar da bunun gibisini uydurur ve yazarlardı." Sonra: {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Biz azaba uğratılacak da değiliz” dediler. Bununla, ahireti inkâr hususunda sarıldıkları düşünceyi pekiştirdiklerini ortaya koydular. İşte bunun üzerine Allah Teâlâ onları helâk ettiğini beyan buyurdu. Helâkin keyfiyetinin açıklaması diğer surelerde geçmişti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٤١ الى ١٥٩]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 141-159]
كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)
{كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)} “Semûd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. (141) Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız? (142) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (143) Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! (144) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. (145)'”
أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)
{أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)} “'Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? (146) Bahçelerde ve pınarlarda, (147) ekinlerde ve meyvesi olgunlaşmış hurmalıklarda? (148) Ve dağlardan ustalıkla evler yontarak... (149) Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! (150)'”
وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥)
{وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) مَا أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥)} “'Ve o haddi aşanların emrine uymayın! (151) Onlar ki yeryüzünde bozgunculuk yapar, ıslah etmezler.' (152) Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! (153) Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir!' (154) [Sâlih] dedi ki: 'İşte bir dişi deve! Onun bir su içme sırası var, belli bir günün su içme sırası da sizindir. (155)'”
وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)
{وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)} “'Ona bir kötülük dokundurmayın; yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.' (156) Fakat onu boğazladılar, sonra da pişman oldular. (157) Bunun üzerine onları azap yakaladı. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (158) Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (159)”
القصة الخامسة- قصة صالح ﵇
Beşinci Kıssa: Sâlih aleyhisselâm'ın Kıssası
اعْلَمْ أَنَّ صَالِحًا ﵇ خَاطَبَ قَوْمَهُ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ أَيْ أَتَظُنُّونَ أَنَّكُمْ تُتْرَكُونَ فِي دِيَارِكُمْ آمِنِينَ وَتَطْمَعُونَ فِي ذَلِكَ وَأَنْ لَا دَارَ لِلْمُجَازَاةِ.
Bil ki Sâlih aleyhisselâm kavmine birtakım hususlarla hitap etmiştir: Birincisi: {أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ} “Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız?” sözüdür. Yani yurtlarınızda güven içinde bırakılacağınızı mı zannediyor, bunu umuyor ve karşılık yurdunun (ahiretin) bulunmadığını mı sanıyorsunuz?
وَقَوْلُهُ: فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ فِي الَّذِي اسْتَقَرَّ فِي هَذَا الْمَكَانِ مِنَ النَّعِيمِ، ثُمَّ فَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ: فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَهَذَا أَيْضًا إِجْمَالٌ ثُمَّ تَفْصِيلٌ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ وَنَخْلٍ بَعْدَ قَوْلِهِ: فِي جَنَّاتٍ وَالْجَنَّةُ تَتَنَاوَلُ النَّخْلَ جَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خَصَّ النَّخْلَ بِإِفْرَادِهِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِي جُمْلَةِ سَائِرِ الشَّجَرِ تَنْبِيهًا عَلَى فَضْلِهِ عَلَى سَائِرِ الْأَشْجَارِ وَالثَّانِي: أَنْ يُرَادَ بِالْجَنَّاتِ غَيْرُهَا مِنَ الشَّجَرِ، لِأَنَّ اللَّفْظَ يَصْلُحُ لِذَلِكَ، ثُمَّ يَعْطِفُ عَلَيْهَا النَّخْلَ، وَالطَّلْعُ هُوَ الَّذِي يَطْلُعُ مِنَ النَّخْلَةِ كَنَصْلِ السَّيْفِ فِي جَوْفِهِ شَمَارِيخُ، وَالْهَضِيمُ اللَّطِيفُ أَيْضًا مِنْ قَوْلِهِمْ: كَشْحٌ
{فِي مَا هاهُنا آمِنِينَ} “burada güven içinde” sözü, bu yerde yerleşmiş olan nimetler içinde demektir. Sonra bunu {فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “bahçelerde ve pınarlarda” sözüyle açıklamıştır; bu da yine bir icmal (özet) ve ardından tafsildir. Eğer: «Cennet (bahçe) hurmayı da kapsadığı halde {فِي جَنَّاتٍ} dedikten sonra niçin {وَنَخْلٍ} demiştir?» denilirse, cevabı iki vecihledir: Birincisi: Diğer ağaçlar kapsamına girmesinin ardından hurmayı diğer ağaçlara olan üstünlüğüne dikkat çekmek için ayrıca zikrederek tahsis etmiştir. İkincisi: Hurmanın dışındaki ağaçların kastedilmiş olmasıdır; çünkü lafız buna elverişlidir, sonra hurma ona atfedilmiştir. Tal' (الطَّلْعُ), hurma ağacından kılıç namlusu gibi çıkan ve içinde salkımları bulunan tomurcuktur. Hadîm (الْهَضِيمُ) ise narin/ince manasına da gelir; nitekim [Arapçada] «kaşhun
هَضِيمٌ، وَقِيلَ الْهَضِيمُ اللَّيِّنُ النَّضِيجُ كَأَنَّهُ قَالَ: وَنَخْلٌ قَدْ أَرْطَبَ ثَمَرُهُ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ قَرَأَ الْحَسَنُ وتنحتون بفتح الحاء، وقرئ فرهين وفارِهِينَ وَالْفَرَاهَةُ الْكَيْسُ وَالنَّشَاطُ، فَقَوْلُهُ: فارِهِينَ حَالٌ مِنَ النَّاحِيَتَيْنِ.
hadîmun» (ince/zarif belli) denir. Hadîm kelimesinin yumuşak ve olgun anlamına geldiği de söylenmiştir; sanki: «Meyvesi olgunlaşıp yumuşamış hurmalar» demiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ} “Ve dağlardan ustalıkla evler yontarak...” sözüdür. Hasan [el-Basrî], «tenhitûne» (تَنْحِتُونَ) kelimesini hâ harfinin fethasıyla okumuştur. [Kelime] «ferihîne» (فَرِهِينَ) ve «fârihîne» (فَارِهِينَ) şeklinde okunmuştur. Ferâhet (الْفَرَاهَةُ), maharet/ustalık ve canlılık/neşedir. Dolayısıyla {فارِهِينَ} kelimesi yontucuların hâlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَاتِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْغَالِبَ عَلَى قَوْمِ هُودٍ هُوَ اللَّذَّاتُ الْحَالِيَّةُ، وَهِيَ طَلَبُ الِاسْتِعْلَاءِ وَالْبَقَاءِ وَالتَّفَرُّدِ وَالتَّجَبُّرِ، وَالْغَالِبُ عَلَى قَوْمِ صَالِحٍ هُوَ اللَّذَّاتُ الْحِسِّيَّةُ، وَهِيَ طَلَبُ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَسَاكِنِ الطَّيِّبَةِ الْحَصِينَةِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَجِبُ الِاكْتِفَاءُ مِنَ الدُّنْيَا بِقَدْرِ الْكَفَافِ، وَلَا يَجُوزُ التَّوَسُّعُ فِي طَلَبِهَا وَالِاسْتِكْثَارُ مِنْ لَذَّاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا، فَإِنْ قِيلَ مَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ:
Bil ki bu ayetlerin zahiri, Hûd'un kavmine hâkim olan durumun mevki/itibar lezzetleri olduğuna -ki bu da üstünlük, bekâ, tek olma ve zorbalık arayışıdır-; Sâlih'in kavmine hâkim olan durumun ise hissî/maddi lezzetler olduğuna -ki bu da yeme, içme ile güzel ve muhkem meskenler arayışıdır- delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ} “Ve o haddi aşanların emrine uymayın!” buyruğudur. Bu, dünyadan ancak yetecek kadarıyla yetinmenin vacip olduğuna, dünyayı talep etmede aşırıya gitmenin ve onun lezzetleri ile şehvetlerini çoğaltmanın caiz olmadığına bir işarettir. Eğer: «Şu sözün faydası nedir:
وَلا يُصْلِحُونَ جَوَابُهُ: فَائِدَتُهُ بَيَانُ أَنَّ فَسَادَهُمْ فَسَادٌ خَالِصٌ لَيْسَ مَعَهُ شَيْءٌ مِنَ الصَّلَاحِ، كَمَا يَكُونُ حَالُ بَعْضِ الْمُفْسِدِينَ مَخْلُوطَةً بِبَعْضِ الصَّلَاحِ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ أَجَابُوهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُمْ: إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُسَحَّرُ هُوَ الَّذِي سُحِرَ كَثِيرًا حَتَّى غَلَبَ عَلَى عَقْلِهِ وَثَانِيهَا: مِنَ الْمُسَحَّرِينَ أَيْ مَنْ لَهُ/ سِحْرٌ، وَكُلُّ دَابَّةٍ تَأْكُلُ فَهِيَ مُسَحَّرَةٌ، وَالسِّحْرُ أَعْلَى الْبَطْنِ، وَعَنِ الْفَرَّاءِ الْمُسَحَّرُ مَنْ لَهُ جَوْفٌ، أَرَادَ أَنَّكَ تَأْكُلُ الطَّعَامَ وَتَشْرَبُ الشَّرَابَ وَثَالِثُهَا: عَنِ الْمُؤَرِّجِ الْمُسَحَّرُ هُوَ الْمَخْلُوقُ بِلُغَةِ بَجِيلَةَ وَثَانِيهِمَا:
{وَلا يُصْلِحُونَ} “ıslah etmezler”?» denilirse, cevabı şudur: Bunun faydası, bazı bozguncuların durumunda olduğu gibi kötülüklerinin içine bir miktar iyilik karışmış olmayıp fesatlarının hiçbir iyilik barındırmayan katıksız bir fesat olduğunu açıklamaktır. Sonra kavim ona iki açıdan cevap vermiştir: Birincisi: {إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ} “Sen ancak büyülenmişlerdensin!” sözleridir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Müsehhar (الْمُسَحَّرُ), aklına galebe çalınacak derecede defalarca büyülenmiş kimsedir. İkincisi: «Mine’l-müsehhârîn» ifadesi, sihri (akciğeri/midesi) olan kimse demektir; yiyip içen her canlı müsehhardır; sihr (السِّحْرُ) ise karnın üst kısmıdır. Ferrâ'dan nakledildiğine göre müsehhar, içi/midesi olan kimsedir; yani sen de yemek yer, içmek içersin. Üçüncüsü: Müerric'den nakledildiğine göre müsehhar, Becîle kabilesinin dilinde yaratılmış demektir. İkincisi ise:
قَوْلُهُمْ: مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ وَهَذَا يَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّكَ بَشَرٌ مِثْلُنَا فَكَيْفَ تَكُونُ نَبِيًّا؟ وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ مَا كَانُوا يَذْكُرُونَ فِي الْأَنْبِيَاءِ أَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا صَادِقِينَ، لَكَانُوا مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُمْ إِنَّكَ بَشَرٌ مِثْلُنَا، فَلَا بُدَّ لَنَا فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّتِكَ مِنَ الدَّلِيلِ، فَقَالَ صَالِحٌ ﵇: هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَقُرِئَ بِالضَّمِّ،
{مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir!” sözleridir. Bu iki ihtimal taşır: Birincisi: «Sen bizim gibi bir insansın, nasıl peygamber olabilirsin?» manasıdır; bu, peygamberler hakkında onların şayet doğru sözlü olsalardı melekler cinsinden olmaları gerektiğini söylemeleri gibidir. İkincisi: Onların muradının «Sen bizim gibi bir insansın; öyleyse peygamberliğini ispat etmemiz için bize mutlaka bir delil gerekir» olmasıdır. Bunun üzerine Sâlih aleyhisselâm şöyle dedi: {هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ} “İşte bir dişi deve! Onun bir su içme sırası var” -bu kelime zamme ile [şürb] olarak da okunmuştur-,
رُوِيَ أَنَّهُمْ قَالُوا: نُرِيدُ نَاقَةً عُشَرَاءَ تَخْرُجُ مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ فَتَلِدُ سَقْبًا، فَقَعَدَ صَالِحٌ يَتَفَكَّرُ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇: صَلِّ رَكْعَتَيْنِ وَسَلْ رَبَّكَ النَّاقَةَ، فَفَعَلَ فَخَرَجَتِ النَّاقَةُ وَبَرَكَتْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَحَصَلَ لَهَا سَقْبٌ مِثْلُهَا فِي الْعِظَمِ،
Rivayet edildiğine göre onlar: «Biz bu kayadan çıkacak ve bir erkek yavru doğuracak on aylık gebe bir deve istiyoruz» dediler. Sâlih oturup düşünmeye başladı. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona: «İki rekât namaz kıl ve Rabbinden deveyi iste» dedi. O da bunu yaptı; deve çıktı, önlerine çöktü ve onun büyüklüğünde bir erkek yavrusu oldu.
وَوَصَّاهُمْ صَالِحٌ ﵇ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ قَالَ قَتَادَةُ: إِذَا كَانَ يَوْمُ شِرْبِهَا شَرِبَتْ مَاءَهُمْ كُلَّهُ، وَشِرْبُهُمْ فِي الْيَوْمِ الَّذِي لَا تَشْرَبُ هِيَ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ أَيْ بِضَرْبٍ أَوْ عَقْرٍ أَوْ غَيْرِهِمَا فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ عَظَّمَ الْيَوْمَ لِحُلُولِ الْعَذَابِ فِيهِ، وَوَصْفُ الْيَوْمِ بِهِ أَبْلَغُ مِنْ وَصْفِ الْعَذَابِ، لِأَنَّ الْوَقْتَ إِذَا عُظِّمَ بِسَبَبِهِ كَانَ مَوْقِعُهُ مِنَ الْعِظَمِ أَشَدَّ، ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ عَقَرُوهَا. روي أن (مصدعا) ألجأها إلى مضيق [في شعب] فرماها بسهم [فأصحاب رجلها] فَسَقَطَتْ، ثُمَّ ضَرَبَهَا قُدَارٌ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ أَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَقَدْ نَدِمُوا جَوَابُهُ: مِنْ وَجْهَيْنِ:
Sâlih aleyhisselâm onlara iki şeyi tembih etti: Birincisi: {لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} “Onun bir su içme sırası var, belli bir günün su içme sırası da sizindir” sözüdür. Katâde şöyle demiştir: «Onun su içme günü olduğunda bütün sularını içerdi; kavmin su içme sırası ise devenin içmediği gündü.» İkincisi: {وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ} “Ona bir kötülük dokundurmayın” yani vurarak, boğazlayarak yahut başka bir şekilde [zarar vermeyin], {فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar” sözüdür. Azabın o günde inmesi sebebiyle günü büyük olarak nitelemiştir; günün bu şekilde vasfedilmesi azabın vasfedilmesinden daha beliğdir, çünkü vakit onun sebebiyle tazim edildiğinde onun azamet derecesi daha şiddetli olur. Sonra Allah Teâlâ onların o deveyi boğazladıklarını haber verdi. Rivayet edildiğine göre (Mısda') deveyi [bir vadideki] dar bir geçide sıkıştırdı, ona bir ok attı [ve bacağına isabet ettirdi], deve de yere düştü; sonra Kudâr ona kılıçla vurdu. Eğer: «Pişman oldukları halde azap onları niçin yakaladı?» denilirse, cevabı iki vecihledir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَدَمُهُمْ نَدَمَ التَّائِبِينَ، لَكِنْ نَدَمَ الْخَائِفِينَ مِنَ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ الثَّانِي: أَنَّ النَّدَمَ وَإِنْ كَانَ نَدَمَ التَّائِبِينَ، وَلَكِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ وَقْتِ التَّوْبَةِ، بَلْ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ [النِّسَاءِ: ١٨] الْآيَةَ. وَاللَّامُ فِي العذاب إشارة إلى عذاب يوم عظيم.
Birincisi: Onların pişmanlığı tövbe edenlerin pişmanlığı değil, peşin gelecek azaptan korkanların pişmanlığı idi. İkincisi: Pişmanlık tövbe edenlerin pişmanlığı olsa bile bu, tövbe vaktinde değil, bilakis azabı bizzat gördükleri anda olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ} [Nisâ: 18] “Kötülükleri yapıp duranların tövbesi [kabul] değildir...” ayetini buyurmuştur. «el-Azâb» (الْعَذَابُ) kelimesindeki lâm-ı tarif, büyük günün azabına işarettir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٦٠ الى ١٧٥]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 160-175]
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)
{كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)} “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı. (160) Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız? (161) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (162) Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! (163) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. (164)'”
أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩)
{أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩)} “'İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? (165) Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.' (166) Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka [yurttan] sürülenlerden olacaksın!' (167) [Lût] dedi ki: 'Şüphesiz ben sizin yaptığınız bu işten nefret edenlerdenim. (168) Rabbim! Beni ve ailemi onların yaptıklarından kurtar!' (169)”
فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤)
{فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤)} “Bunun üzerine Biz de onu ve bütün ailesini kurtardık; (170) geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna. (171) Sonra diğerlerini helak ettik. (172) Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki uyarılanların yağmuru ne kötü oldu! (173) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (174)”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)} “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (175)”
القصة السادسة- قصة لوط ﵇
Altıncı Kıssa - Lût aleyhisselâm'ın Kıssası
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ فَيُحْتَمَلُ عَوْدُهُ إِلَى الْآتِي: أَيْ أَنْتُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْعَالَمِينَ صِرْتُمْ مَخْصُوصِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَهِيَ إِتْيَانُ الذُّكْرَانِ، وَيُحْتَمَلُ عَوْدُهُ إِلَى الْمَأْتِيِّ، أَيْ أَنْتُمُ اخْتَرْتُمُ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ لَا الْإِنَاثَ مِنْهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: {أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ} “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz?” buyruğuna gelince; bu ifadenin yapana dönmesi muhtemeldir: Yani siz insanlar arasından bu vasıfla, yani erkeklere yanaşmakla temayüz eden kimseler oldunuz. Gidilene (kendisine yanaşılan kimseye) dönmesi de muhtemeldir; yani siz insanlar arasından kadınları değil de erkekleri seçtiniz demektir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ أَزْواجِكُمْ فَيَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ تَبْيِينًا لِمَا خَلَقَ وَأَنْ يَكُونَ لِلتَّبْعِيضِ، وَيُرَادُ بِمَا خَلَقَ الْعُضْوُ الْمُبَاحُ مِنْهُنَّ، وَكَأَنَّهُمْ كَانُوا يَفْعَلُونَ مِثْلَ ذَلِكَ بِنِسَائِهِمْ، وَالْعَادِي هُوَ الْمُتَعَدِّي فِي ظُلْمِهِ، وَمَعْنَاهُ أَتَرْتَكِبُونَ هَذِهِ الْمَعْصِيَةَ عَلَى عِظَمِهَا بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ فِي جَمِيعِ الْمَعَاصِي فَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ ذَاكَ، أَوْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ أَحِقَّاءُ بِأَنْ تُوصَفُوا بِالْعُدْوَانِ حَيْثُ ارْتَكَبْتُمْ مِثْلَ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ، فَقَالُوا له ﵇: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ أَيْ لَتَكُونَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ أَخْرَجْنَاهُ مِنْ بَلَدِنَا، وَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يُخْرِجُونَ مَنْ أَخْرَجُوهُ عَلَى أَسْوَأِ الْأَحْوَالِ، فَقَالَ لَهُمْ لُوطٌ ﵇: إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ الْقِلَى الْبُغْضُ الشَّدِيدُ، كَأَنَّهُ بُغْضٌ يَقْلِي الْفُؤَادَ وَالْكَبِدَ، وَقَوْلُهُ: مِنَ الْقالِينَ أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يَقُولَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ قَالٍ، كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِكَ فُلَانٌ عَالِمٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مِنَ الْكَامِلِينَ فِي قِلَاكُمْ، ثم قال تَعَالَى: فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ وَالْمُرَادُ: فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنْ عُقُوبَةِ عَمَلِهِمْ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ فَإِنْ قِيلَ: فِي الْغابِرِينَ صِفَةٌ لَهَا كَأَنَّهُ قِيلَ إِلَّا عَجُوزًا غَابِرَةً، وَلَمْ يَكُنِ الْغُبُورُ صِفَتَهَا وَقْتَ تَنْجِيَتِهِمْ جَوَابُهُ: مَعْنَاهُ إِلَّا عَجُوزًا مُقَدَّرًا غُبُورُهَا، قِيلَ إِنَّهَا هَلَكَتْ مَعَ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْقَرْيَةِ
Allah Teâlâ'nın: {مِنْ أَزْواجِكُمْ} “eşlerinizden” buyruğuna gelince; bu ifadenin «yaratılan şey»in açıklaması (beyân) olması da teb'îz (bir kısmını bildirme) için olması da caizdir. «Yaratılan şey»den murat, kadınlardaki mübah olan organdır; sanki onlar kadınlarına da bunun benzerini (ters ilişkiyi) yapıyorlardı. Âdî (الْعَادِي), zulmünde haddi aşan kimsedir. Bunun manası şudur: «Siz bu günahı bu derece büyük olmasına rağmen mi işliyorsunuz? Bilakis siz bütün günahlarda haddi aşan bir kavimsiniz, bu da onların bir parçasıdır» yahut «Bilakis siz böylesi çirkin bir hayasızlığı işlediğiniz için haddi aşan kimseler olarak nitelenmeye tam layık bir kavimsiniz.» Onlar Lût aleyhisselâm'a: {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ} “Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka [yurttan] sürülenlerden olacaksın!” yani memleketimizden çıkardığımız kimseler arasına dâhil olacaksın dediler. Muhtemelen onlar çıkardıkları kimseyi en kötü haller üzere çıkarıyorlardı. Lût aleyhisselâm onlara: {إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ} “Şüphesiz ben sizin yaptığınız bu işten nefret edenlerdenim” dedi. Kılâ (الْقِلَى), şiddetli buğuz/nefret demektir; sanki kalbi ve ciğeri kavuran bir nefret gibidir. {مِنَ الْقالِينَ} ifadesi, «Ben sizin amelinize buğzediciyim» (إِنِّي لِعَمَلِكُمْ قَالٍ) demesinden daha beliğdir; nitekim «falanca âlimlerdendir» denmesi «falanca âlimdir» denmesinden daha beliğ olduğu gibi. Size karşı buğzetmede kemale erenlerden [biri] manasının kastedilmiş olması da caizdir. Sonra Allah Teâlâ: {فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ} “Bunun üzerine Biz de onu ve ailesini kurtardık” buyurmuştur; murat: «Onu ve ailesini onların işledikleri amelin azabından kurtardık» demektir. {إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ} “geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna”. Eğer: «{فِي الْغابِرِينَ} ifadesi o yaşlı kadının sıfatıdır; sanki 'geride kalan yaşlı bir kadın müstesna' denilmiş gibidir, oysa onların kurtarıldığı vakitte geride kalmak henüz onun sıfatı değildi» denilirse, cevabı şudur: Bunun manası «geride kalması takdir edilmiş yaşlı bir kadın müstesna» demektir. O kadının şehirden çıkanlarla beraber
بِمَا أُمْطِرُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْحِجَارَةِ، قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ فِي «تَفْسِيرِهِ» فِي قَوْلِهِ/ تَعَالَى: وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ دَلَالَةٌ عَلَى بُطْلَانِ الْجَبْرِ مِنْ جِهَاتٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يُقَالُ تَذَرُونَ إِلَّا مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى خِلَافِهِ، وَلِذَلِكَ لَا يُقَالُ لِلْمَرْءِ لِمَ تَذَرُ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ، كَمَا يُقَالُ لَهُ لِمَ تَذَرُ الدُّخُولَ وَالْخُرُوجَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ: مَا خَلَقَ لَكُمْ وَلَوْ كَانَ خَلْقُ الْفِعْلِ للَّه تَعَالَى لَكَانَ الَّذِي خَلَقَ لَهُمْ مَا خَلَقَهُ فِيهِمْ وَأَوْجَبَهُ لَا مَا لَمْ يَفْعَلُوهُ وَثَالِثُهَا:
üzerlerine yağdırılan taşlar sebebiyle helak olduğu söylenmiştir. Kâdî Abdülcebbâr «Tefsir»inde şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ} “Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz” buyruğunda cebir (kulun fiillerinde mecbur olduğu) inancının batıl olduğuna birkaç yönden delalet vardır: Birincisi: «Bırakıyorsunuz» (تَذَرُونَ) ifadesi ancak aksine güç yetirme durumuyla birlikte söylenir. Bu sebeple insana «Giriş çıkışı niçin bırakıyorsun?» denildiği gibi «Göğe çıkmayı niçin bırakıyorsun?» denilmez. İkincisi: O, {مَا خَلَقَ لَكُمْ} “sizin için yarattığı şeyi” buyurmuştur; şayet fiilin yaratılması Allah Teâlâ'ya ait olsaydı, onlar için yarattığı şey yapmadıkları şey değil, onların içinde yaratıp vacip kıldığı şey olurdu. Üçüncüsü:
قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ فَإِنْ كَانَ تَعَالَى خَلَقَ فِيهِمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَكَيْفَ يُنْسَبُونَ إِلَى أَنَّهُمْ تَعَدَّوْا، وَهَلْ يُقَالُ لِلْأَسْوَدِ إِنَّكَ مُتَعَدٍّ فِي لَوْنِكَ؟ فَنَقُولُ حَاصِلُ هَذِهِ الْوُجُوهِ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ لَمَا تَوَجَّهَ الْمَدْحُ وَالذَّمُّ وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ عَلَيْهِ، وَلِهَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذَا الْمَعْنَى خَاصِّيَّةٌ أَزْيَدُ مِمَّا وَرَدَ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْمَدْحِ وَالذَّمِّ فِي قِصَّةِ مُوسَى ﵇ وَإِبْرَاهِيمَ وَنُوحٍ وَسَائِرِ الْقَصَصِ، فَكَيْفَ خَصَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ دُونَ سَائِرِ الْقَصَصِ، وَإِذَا ثَبَتَ بُطْلَانُ هَذِهِ الْوُجُوهِ بَقِيَ ذَلِكَ الوجه الْمَشْهُورُ فَنَحْنُ نُجِيبُ عَنْهَا بِالْجَوَابَيْنِ الْمَشْهُورَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ وُقُوعَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَعَدَمُهَا مُحَالٌ لِأَنَّ عَدَمَهَا يَسْتَلْزِمُ انْقِلَابَ الْعِلْمِ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ عَدَمُهَا مُحَالًا كَانَ التَّكْلِيفُ بِالتَّرْكِ تَكْلِيفًا بِالْمُحَالِ الثَّانِي: أَنَّ الْقَادِرَ لَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى الضِّدَّيْنِ امْتَنَعَ أَنْ يَتَرَجَّحَ أَحَدُ الْمَقْدُورَيْنِ عَلَى الْآخَرِ إِلَّا لِمُرَجِّحٍ وَهُوَ الدَّاعِي أَوِ الْإِرَادَةُ وَذَلِكَ الْمُرَجِّحُ مُحْدَثٌ فَلَهُ مُؤَثِّرٌ وَذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ إِنْ كَانَ هُوَ الْعَبْدَ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ وَإِنْ كَانَ هُوَ اللَّه تَعَالَى فَذَلِكَ هُوَ الْجَبْرُ عَلَى قَوْلِكَ، فَثَبَتَ بِهَذَيْنِ الْبُرْهَانَيْنِ القاطعين سقوط ما قاله واللَّه أعلم.
Allah Teâlâ'nın: {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ} “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz” buyruğudur; çünkü şayet Allah Teâlâ onların yapmakta oldukları şeyi kendilerinde yaratmış olsaydı, nasıl haddi aştıkları kendilerine nispet edilebilirdi? Zenci bir kimseye «Renginde haddi aşıyorsun» denilebilir mi? Biz deriz ki: Bu vecihlerin hülasası, şayet kul kendi fiillerinin yaratıcısı/var edicisi olmasaydı övgü, yergi, emir ve nehyin ona yönelmesinin caiz olmayacağına dayanır. Oysa bu ayetin bu manada Mûsâ aleyhisselâm, İbrâhim, Nûh ve diğer kıssalarda geçen emir, nehiy, övgü ve yergilerden daha fazla bir hususiyeti yoktur; o halde diğer kıssaları bırakıp bu kıssayı bu vecihlerle nasıl tahsis etti? Bu vecihlerin geçersizliği sabit olunca geriye o meşhur vecih kalır ve biz ona iki meşhur cevapla karşılık veririz: Birincisi: Allah Teâlâ bu şeylerin vuku bulacağını bildiğine göre bunların yokluğu imkânsızdır; çünkü bunların yokluğu ilmin cehalete dönüşmesini gerektirir ki bu imkânsızdır ve imkânsıza götüren şey de imkânsızdır. Bunların vuku bulmaması imkânsız olunca, terk ile mükellef tutmak da imkânsız olanla mükellef tutmak olur. İkincisi: Güç yetiren kimse iki zıt şeye birden güç yetirdiği için, iki makdûrdan (güç yetirilen şeyden) birinin diğerine tercih edilmesi ancak bir müreccih (tercih sebebi) ile mümkündür ki o da sâik (istek/dâî) veya iradedir. O müreccih de sonradan yaratılmıştır (muhdes), dolayısıyla bir müessiri (etkileyicisi) vardır. O müessir şayet kul ise teselsül gerekir ki bu imkânsızdır; şayet Allah Teâlâ ise senin anlayışına göre bu cebirdir. Böylece bu iki kesin delille onun söylediğinin geçersizliği sabit olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٧٦ الى ١٩١]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 176-191]
كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠)
{كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠)} “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. (176) Hani Şuayb onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız? (177) Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (178) Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin! (179) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir. (180)'”
أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥)
{أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥)} “'Ölçüyü tam tutun, eksiltenlerden olmayın! (181) Doğru terazi ile tartın! (182) İnsanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin! (183) Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının!' (184) Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! (185)'”
وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠)
{وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠)} “'Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin ve biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz. (186) Eğer doğrulardan isen, o halde üzerimize gökten parçalar düşür!' (187) [Şuayb] dedi ki: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.' (188) Böylece onu yalanladılar; derken onları o gölge gününün azabı yakaladı. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi. (189) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (190)”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)} “Şüphesiz senin Rabbin mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (191)”
القصة السابعة- قصة شعيب ﵇
Yedinci Kıssa: Şuayb aleyhisselâm'ın Kıssası
قُرِئَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ بِالْهَمْزَةِ وَبِتَخْفِيفِهَا وَبِالْجَرِّ عَلَى الْإِضَافَةِ وَهُوَ الوجه، وَمَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ وَزَعَمَ أن ليكة بِوَزْنِ لَيْلَةٍ اسْمُ بَلَدٍ يُعْرَفُ فَتَوَهُّمٌ قَادَ إِلَيْهِ خَطُّ الْمُصْحَفِ حَيْثُ وُجِدَتْ مَكْتُوبَةً فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي سُورَةِ ص بِغَيْرِ أَلِفٍ لَكِنْ قَدْ كُتِبَتْ فِي سَائِرِ الْقُرْآنِ عَلَى الأصل والقصة واحدة على أن ليكة اسْمٌ لَا يُعْرَفُ، رُوِيَ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ كَانُوا أَصْحَابَ شَجَرٍ مُلْتَفٍّ وَتِلْكَ الشَّجَرُ هِيَ الَّتِي حِمْلُهَا الْمُقْلُ، فَإِنْ قِيلَ هَلَّا قَالَ أَخُوهُمْ شُعَيْبٌ كَمَا فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ جَوَابُهُ: أَنَّ شُعَيْبًا لَمْ يَكُنْ مِنْ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ،
{أَصْحابُ الْأَيْكَةِ} ifadesi hemze ile ve hemzenin teshiliyle (tahfifiyle) ve izafetle mecrur olarak okunmuştur ki doğru vecih budur. Kim fetha (mansub) ile okuyup da «Leyke»nin (لَيْكَة) leyletün (لَيْلَة) vezninde bilinen bir şehir adı olduğunu iddia etmişse, bu, mushaf hattının yol açtığı bir vehimdir; zira bu surede ve Sâd suresinde elifsiz yazılmış olarak bulunmuştur. Fakat Kur'an'ın diğer yerlerinde aslı üzere yazılmıştır ve kıssa tek bir kıssadır; üstelik «Leyke» bilinmeyen bir isimdir. Rivayet edildiğine göre Eyke halkı, sık ve birbirine geçmiş ağaçlıkların sahipleriydi; bu ağaçlar ise meyvesi mukl (Arap inciri/dom ağacı) olan ağaçlardı. Eğer: «Diğer yerlerde olduğu gibi burada niçin 'kardeşleri Şuayb' (أَخُوهُمْ شُعَيْبٌ) demedi?» denilirse, cevabı şudur: Çünkü Şuayb Eyke halkından değildi.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِنَّ شُعَيْبًا أَخَا مَدْيَنَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَإِلَى أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Medyen'in kardeşi olan Şuayb, hem onlara hem de Eyke halkına gönderilmiştir.»
ثُمَّ إِنَّ شُعَيْبًا ﵇ أَمَرَهُمْ بِأَشْيَاءَ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَيْلَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَضْرُبٍ وَافٍ وَطَفِيفٌ وَزَائِدٌ فَأَمَرَ بِالْوَاجِبِ الَّذِي هُوَ الْإِيفَاءُ بِقَوْلِهِ:
Sonra Şuayb aleyhisselâm onlara birtakım şeyleri emretti: Birincisi: {أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ} “Ölçüyü tam tutun, eksiltenlerden olmayın!” sözüdür. Çünkü ölçme üç kısımdır: Tam, eksik ve fazla. O da şu sözüyle vacip olan tam ölçmeyi emretmiştir:
أَوْفُوا الْكَيْلَ وَنَهَى عَنِ الْمُحَرَّمِ الَّذِي هُوَ التَّطْفِيفُ بِقَوْلِهِ: وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَلَمْ يَذْكُرِ الزَّائِدَ لِأَنَّهُ بِحَيْثُ إِنْ فَعَلَهُ فَقَدْ أَحْسَنَ وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْهُ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا أَمَرَ بِالْإِيفَاءِ بَيَّنَ أَنَّهُ كَيْفَ يَفْعَلُ فَقَالَ: وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ قُرِئَ بِالْقِسْطَاسِ مَضْمُومًا وَمَكْسُورًا وَهُوَ الْمِيزَانُ، وَقِيلَ الْقَرَسْطُونُ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ يُقَالُ بَخَسَهُ حَقَّهُ إِذَا نَقَصَهُ إِيَّاهُ وَهَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ حَقٍّ يَثْبُتُ لِأَحَدٍ أَنْ لَا يُهْضَمَ وَفِي كُلِّ مِلْكٍ أَنْ لَا يُغْصَبَ [علية] مالكه [ولا يتحيف منه] وَلَا يُتَصَرَّفُ فِيهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ تَصَرُّفًا شَرْعِيًّا وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ يُقَالُ عَثَا فِي الْأَرْضِ وَعَثِيَ وَعَاثَ وَذَلِكَ نَحْوُ قَطْعِ الطَّرِيقِ وَالْغَارَةِ وَإِهْلَاكِ الزَّرْعِ، وَكَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ مَعَ/ تَوْلِيَتِهِمْ أَنْوَاعَ الْفَسَادِ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ وَقُرِئَ (الْجُبُلَّةَ) بِوَزْنِ الْأُبُلَّةِ وَقُرِئَ (الْجِبْلَةَ) بِوَزْنِ الْخِلْقَةِ وَمَعْنَاهُنَّ وَاحِدٌ أَيْ ذَوِي الْجِبِلَّةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ الْمُتَفَضِّلُ بِخَلْقِهِمْ وَخَلْقِ مَنْ تَقَدَّمَهُمْ مِمَّنْ لَوْلَا خَلْقُهُمْ لَمَا كَانُوا مَخْلُوقِينَ، فَلَمْ يَكُنْ لِلْقَوْمِ جَوَابٌ إِلَّا مَا لَوْ تَرَكُوهُ لَكَانَ أَوْلَى بِهِمْ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُمْ: إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا فَإِنْ قِيلَ: هل اختلف المعنى بإدخال الواو هاهنا وَتَرْكِهَا فِي قِصَّةِ ثَمُودَ؟
{أَوْفُوا الْكَيْلَ} “Ölçüyü tam tutun”. Haram olan eksik ölçmeyi ise şu sözüyle yasaklamıştır: {وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ} “eksiltenlerden olmayın!” Fazla vermeyi ise zikretmemiştir; çünkü bunu yaparsa iyilik etmiş olur, yapmazsa da üzerine bir günah yoktur. Sonra tam ölçmeyi emrettiğinde bunun nasıl yapılacağını açıklayarak şöyle buyurmuştur: {وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ} “Doğru terazi ile tartın!” Kistâs (الْقِسْطَاسُ) kelimesi [kâf harfinin] zammesiyle ve kesrasıyla okunmuştur; o terazidir, kantar (karestûn) olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” buyruğudur. [Arapçada] hakkını eksilttiğinde «bahasehû hakkahû» denir. Bu, bir kimse için sabit olan hiçbir hakkın yenmemesi, sahibinin rızası olmaksızın hiçbir mülkün gasp edilmemesi [ve eksiltilmemesi] ve onun mülkünde ancak onun izniyle meşru bir tasarrufta bulunulabilmesi hususunda geneldir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin!” buyruğudur. [Arapçada] «asâ fi’l-ardı» (عَثَا فِي الْأَرْضِ), «asiye» (عَثِيَ) ve «âse» (عَاثَ) denir; bu da yol kesmek, baskın yapmak ve ekinleri yok etmek gibi fiillerdir. Onlar diğer fesat çeşitlerine dalmalarının yanında bunu da yapıyorlardı, bundan menedildiler. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ} “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının!” buyruğudur. «el-Cübüllete» (الْجُبُلَّةَ) Übülle (الْأُبُلَّة) vezninde ve «el-Ciblete» (الْجِبْلَةَ) hilkat (الْخِلْقَة) vezninde de okunmuştur; hepsinin manası birdir, yani yaratılış sahipleri (önceki nesiller) demektir. Kastedilen, onları ve kendileri yaratılmasaydı onların da yaratılmayacağı önceki kimseleri yaratmakla lütufta bulunanın O olduğudur. Kavmin ise terk etmeleri kendileri için daha hayırlı olacak şu cevaptan başka bir cevapları olmamıştır ki bu da iki açıdandır: Birincisi: {إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin'” sözleridir. Eğer: «Burada vav (و) harfinin eklenmesi, Semûd kıssasında ise terk edilmesiyle anlam değişmiş midir?» denilirse,