جَوَابُهُ: إِذَا دَخَلَتِ الْوَاوُ فَقَدْ قُصِدَ مَعْنَيَانِ كِلَاهُمَا مُنَافٍ لِلرِّسَالَةِ عِنْدَهُمُ السِّحْرُ وَالْبَشَرِيَّةُ وَإِذَا تُرِكَتِ الْوَاوُ فَلَمْ يَقْصِدُوا إِلَّا مَعْنًى وَاحِدًا وَهُوَ كَوْنُهُ مُسَحَّرًا ثُمَّ قَرَّرَهُ بِكَوْنِهِ بَشَرًا مِثْلَهُمْ الثَّانِي: قَوْلُهُمْ: وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ، ثُمَّ إِنَّ شُعَيْبًا ﵇ كَانَ يَتَوَعَّدُهُمْ بِالْعَذَابِ إِنِ اسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ فَقَالُوا:
Bunun cevabı [şudur]: Vav (و) girdiğinde, onlara göre peygamberliğe engel olan iki mana birden kastedilmiştir ki bunlar büyülenmişlik ve insan olmadır. Vav terk edildiğinde ise sadece tek bir mana kastetmişlerdir; o da onun büyülenmiş olmasıdır, sonra da bunu kendileri gibi bir insan olmasıyla pekiştirmişlerdir. İkincisi: Onların: {وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ} “Ve gerçekten senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz” sözleridir ki bunun anlamı açıktır. Sonra Şuayb aleyhisselâm yalanlamaya devam etmeleri halinde onları azapla tehdit ediyordu, bunun üzerine şöyle dediler:
فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ قُرِئَ كِسْفًا بِالسُّكُونِ وَالْحَرَكَةِ وَكِلَاهُمَا جَمْعُ كِسْفَةٍ وَهِيَ الْقِطْعَةُ وَالسَّمَاءُ السَّحَابُ أَوِ الظُّلَّةُ، وَهُمْ إِنَّمَا طَلَبُوا ذَلِكَ لِاسْتِبْعَادِهِمْ وُقُوعَهُ فَظَنُّوا أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَقَعْ ظَهَرَ كَذِبُهُ فَعِنْدَهُ قَالَ شُعَيْبٌ ﵇: رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ فَلَمْ يَدْعُ عَلَيْهِمْ بَلْ فَوَّضَ الْأَمْرَ فِيهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى فَلَمَّا اسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ عَلَى مَا اقْتَرَحُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنْ أَرَادُوا بِالسَّمَاءِ السَّحَابَ، وَإِنْ أَرَادُوا الظُّلَّةَ فَقَدْ خَالَفَ بِهِمْ عَنْ مُقْتَرَحِهِمْ يُرْوَى أَنَّهُ حَبَسَ عَنْهُمُ الرِّيحَ سَبْعًا وَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الرَّمْلَ فأخذ بأنفاسهم، لا ينفعهم ظل
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ} “O halde gökten üzerimize parçalar düşür!” [ayeti hakkında]: [Bu kelime] hem sükûn ile [kisfen] hem de hareke ile [kisefen] okunmuştur. Her ikisi de 'parça' anlamına gelen 'kisfetün' (كِسْفَة) kelimesinin çoğuludur. Semâ ise bulut yahut gölgeliktir. Onlar bunu, vuku bulmasını imkânsız gördükleri için istemişlerdi; böylece [azap] gerçekleşmediğinde onun yalancılığının ortaya çıkacağını zannettiler. Bunun üzerine Şuayb aleyhisselâm: {رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ} “Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir” dedi. Onlara beddua etmedi, bilakis bu husustaki işi Yüce Allah'a havale etti. Onlar yalanlamayı sürdürünce, Allah onların teklif ettikleri şekilde -şayet semâ ile bulutu kastetmişlerse- üzerlerine gölge gününün azabını indirdi. Yok eğer gölgeliği kastetmişlerse, onların tekliflerinin aksini yapmış oldu. Rivayet edilir ki [Allah] rüzgârı onlardan yedi [gün] boyunca kesti ve üzerlerine kumu musallat etti; böylece nefeslerini tıkadı, onlara ne bir gölge fayda verdi
وَلَا مَاءٌ فَاضْطُرُّوا إِلَى أَنْ خَرَجُوا إِلَى الْبَرِّيَّةِ فَأَظَلَّتْهُمْ سَحَابَةٌ وَجَدُوا لَهَا بَرَدًا وَنَسِيمًا فَاجْتَمَعُوا تَحْتَهَا فَأَمْطَرَتْ عَلَيْهِمْ نَارًا فَاحْتَرَقُوا،
ne de bir su. Çaresiz kalıp kıra çıktılar. Derken üzerlerine bir bulut gölge yaptı; onun serinliğini ve tatlı esintisini hissettiler ve altında toplandılar. Bunun üzerine [bulut] onların üzerine ateş yağdırdı ve yandılar.
وَرُوِيَ أَنَّ شُعَيْبًا بُعِثَ إِلَى أُمَّتَيْنِ أَصْحَابِ مَدْيَنَ وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ فَأُهْلِكَتْ مَدْيَنُ بِصَيْحَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وأصحاب الأيكة بعذاب يوم الظلة،
Şuayb'ın iki ümmete; Medyen halkına ve Eyke halkına gönderildiği, Medyen'in Cebrail aleyhisselâm'ın bir çığlığıyla, Eyke halkının ise gölge gününün azabıyla helak edildiği rivayet edilmiştir.
وهاهنا آخِرُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْقَصَصِ السَّبْعِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ تَسْلِيَةً لِمُحَمَّدٍ ﷺ فِيمَا نَالَهُ من الغم الشديد، بقي هاهنا سُؤَالَانِ:
İşte bu, Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, maruz kaldığı şiddetli kederden dolayı teselli vermek üzere bu surede zikrettiği yedi kıssa hakkındaki sözün sonudur. Burada iki soru kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْعَذَابَ النَّازِلَ بِعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَغَيْرِهِمْ مَا كَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَعِنَادِهِمْ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِ قِرَانَاتِ الْكَوَاكِبِ وَاتِّصَالَاتِهَا عَلَى مَا اتَّفَقَ عَلَيْهِ أَهْلُ النُّجُومِ؟ وَإِذَا قَامَ هَذَا الِاحْتِمَالُ لَمْ يَحْصُلِ الِاعْتِبَارُ بِهَذِهِ الْقَصَصِ، لِأَنَّ الِاعْتِبَارَ إِنَّمَا يَحْصُلُ أَنْ لَوْ عَلِمْنَا أَنَّ نُزُولَ هَذَا الْعَذَابِ كَانَ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَعِنَادِهِمْ.
Birinci Soru: Âd, Semûd, Lût kavmi ve diğerlerinin başına gelen azabın onların inkârı ve inadı sebebiyle değil de, yıldız ilmi ehlinin ittifak ettiği üzere yıldızların kavuşumları ve konumları sebebiyle olduğu neden söylenemez? Bu ihtimal ortaya çıkınca bu kıssalardan ibret alma gerçekleşmez; çünkü ibret alma ancak bu azabın inişinin onların inkârı ve inadı sebebiyle olduğunu bildiğimiz takdirde gerçekleşir.
الثَّانِي: أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ يُنْزِلُ الْعَذَابَ مِحْنَةً لِلْمُكَلَّفِينَ وَابْتِلَاءً لَهُمْ عَلَى مَا قَالَ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَدِ ابْتَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْبَلَاءِ الْعَظِيمِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَدُلَّ نُزُولُ الْبَلَاءِ بِهِمْ عَلَى كَوْنِهِمْ مُبْطِلِينَ وَالْجَوَابُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ هَذِهِ الْقَصَصَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ تَسْلِيَةً وَإِزَالَةً لِلْحُزْنِ عَنْ قَلْبِهِ، فَلَمَّا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى مُحَمَّدًا أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ الْعَذَابَ عَلَيْهِمْ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا أَنْزَلَهُ عَلَيْهِمْ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ، عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، فَحِينَئِذٍ يحصل به التسلية وَالْفَرَحُ لَهُ ﵇، وَاحْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ عَلَى الْقَدْحِ فِي عِلْمِ الْأَحْكَامِ/ بِأَنْ قَالَ الْمُؤَثِّرُ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، إِمَّا الْكَوَاكِبُ أَوِ الْبُرُوجُ أَوْ كَوْنُ الْكَوْكَبِ فِي الْبُرْجِ الْمُعَيَّنِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَحَصَلَتْ هَذِهِ الْآثَارُ أَيْنَ حَصَلَ الْكَوْكَبُ وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، وَإِلَّا لَزِمَ دَوَامُ الْأَثَرِ بِدَوَامِ الْبُرْجِ وَالثَّالِثُ أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْفَلَكَ عَلَى قَوْلِهِمْ بَسِيطٌ لَا مُرَكَّبٌ فَيَكُونُ طَبْعُ كُلِّ بُرْجٍ مُسَاوِيًا لِطَبْعِ الْبُرْجِ الْآخَرِ فِي تَمَامِ الْمَاهِيَّةِ، فَيَكُونُ حَالُ الْكَوْكَبِ وَهُوَ فِي بُرْجِهِ كَحَالِهِ وَهُوَ فِي بُرْجٍ آخَرَ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَدُومَ ذَلِكَ الْأَثَرُ بِدَوَامِ الْكَوْكَبِ، وَلِلْقَوْمِ أَنْ يَقُولُوا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صُدُورُ الْأَثَرِ عَنِ الْكَوْكَبِ الْمُعَيَّنِ مَوْقُوفًا عَلَى كَوْنِهِ مُسَامِتًا مُسَامَتَةً مَخْصُوصَةً لِكَوْكَبٍ آخَرَ، فَإِذَا فُقِدَتْ تِلْكَ الْمُسَامَتَةُ فُقِدَ شَرْطُ التَّأْثِيرِ فَلَا يَحْصُلُ التَّأْثِيرُ؟ وَلَهُمْ أَنْ يَقُولُوا هَذِهِ الدَّلَالَةُ، إِنَّمَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مُؤَثِّرَةً بِحَسَبِ ذَوَاتِهَا وَطَبَائِعِهَا، وَلَكِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ مُؤَثِّرَةً بِحَسَبِ جَرْيِ الْعَادَةِ، فَإِذَا أَجْرَى اللَّه تَعَالَى عَادَتَهُ بِحُصُولِ تَأْثِيرَاتٍ مَخْصُوصَةٍ عَقِيبَ اتِّصَالَاتِ الْكَوَاكِبِ وَقِرَانَاتِهَا وَأَدْوَارِهَا لَمْ يَلْزَمْ مِنْ حُصُولِ هَذِهِ الْآثَارِ الْقَطْعُ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى إِنَّمَا خَلَقَهَا لِأَجْلِ زَجْرِ الْكُفَّارِ بَلْ لَعَلَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا تَكْرِيرًا لِتِلْكَ الْعَادَاتِ واللَّه أعلم.
İkincisi: Allah Teâlâ: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ} “Andolsun ki içinizden cihad edenlerle sabredenleri belirleyinceye kadar sizi imtihan edeceğiz” [Muhammed 31] buyruğunda olduğu gibi, mükelleflere bir mihnet ve bir imtihan olmak üzere azap indirebilir. Nitekim Allah Teâlâ birçok yerde müminleri de büyük belalarla imtihan etmiştir. Durum böyle olunca, başlarına belanın inmesi onların batıl üzere olduklarına delalet etmez. Cevap: Allah Teâlâ bu kıssaları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e teselli vermek ve kalbinden hüznü gidermek için indirmiştir. Allah Teâlâ Muhammed'e, onların üzerine azabı indiren zatın Kendisi olduğunu ve bunu sırf inkârlarına bir ceza olarak indirdiğini haber verince, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem işin böyle olduğunu bildi; işte o zaman onun için bir teselli ve sevinç hâsıl oldu. Bazı kimseler astroloji (ahkâm-ı nücûm) ilmini çürütmek için şöyle delil getirmişlerdir: Bu hâdiselerde etki eden ya yıldızlardır ya burçlardır ya da yıldızın belirli bir burçta bulunmasıdır. Birincisi batıldır; aksi takdirde yıldız nerede bulunursa bulunsun bu etkilerin meydana gelmesi gerekirdi. İkincisi de batıldır; aksi takdirde burcun devamlılığı ile etkinin de devamlı olması gerekirdi. Üçüncüsü de batıldır; zira onların iddiasına göre gök küresi mürekkep (bileşik) değil basittir, dolayısıyla her burcun tabiatı tam mahiyet bakımından diğer burcun tabiatına eşit olur. Böylece yıldızın kendi burcunda bulunma hâli başka bir burçta bulunma hâli gibi olur ve yıldızın devamlılığı ile o etkinin de devam etmesi gerekir. Karşı tarafın ise şöyle demesi mümkündür: «Belirli bir yıldızdan etkinin sadır olmasının, o yıldızın başka bir yıldıza özel bir doğrultuda (müsâmetet) bulunmasına bağlı olması neden caiz olmasın? O doğrultu ortadan kalktığında etkinin şartı da ortadan kalkar ve böylece etki meydana gelmez.» Onların yine şöyle demesi mümkündür: «Bu delil, yıldızların kendi zatları ve tabiatları gereği etki edici olmadıklarına delalet eder; fakat âdetin cereyanı hasebiyle etki edici olmadıklarına delalet etmez. Allah Teâlâ, yıldızların irtibatları, kavuşumları ve devirlerinin ardından özel etkilerin meydana gelmesini bir âdet olarak sürdürdüğünde, bu eserlerin hâsıl olmasından Allah Teâlâ'nın bunları mutlaka kâfirleri sakındırmak için yarattığı kesin olarak gerekmez; bilakis Allah Teâlâ bunları belki de bu âdetlerin tekrarı olarak yaratmıştır.» En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٩٢ الى ١٩٦]
[Şuarâ Suresi (26), 192 ila 196. Ayetler]
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)
{وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)} “Şüphesiz bu (Kur'an), Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir. (192) Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) indirmiştir; (193) Uyarıcılardan olasın diye senin kalbine, (194) Apaçık Arapça bir lisan ile. (195) Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır. (196)”
الْقَوْلُ فِيمَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْ أَحْوَالِ محمد ﵊
Allah Teâlâ'nın Muhammed aleyhisselâm'ın Hâllerinden Zikrettikleri Hakkındaki Görüş
اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا خَتَمَ مَا اقْتَصَّهُ مِنْ خَبَرِ الْأَنْبِيَاءِ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّتِهِ ﷺ وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Bil ki Allah Teâlâ peygamberlerin haberlerinden anlattıklarını bitirince, bundan sonra onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğine delalet eden hususları zikretmiştir ki bu iki açıdandır:
الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لِفَصَاحَتِهِ مُعْجِزٌ فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، أَوْ لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنِ الْقَصَصِ الْمَاضِيَةِ مِنْ غَيْرِ تَعْلِيمٍ الْبَتَّةَ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَقَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ كَأَنَّهُ مُؤَكِّدٌ لِهَذَا الِاحْتِمَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﵇ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْقَصَصَ السَّبْعَ عَلَى مَا هِيَ مَوْجُودَةٌ فِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ أَصْلًا مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَشْتَغِلْ بِالتَّعَلُّمِ وَالِاسْتِعْدَادِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ.
Birincisi: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ} “Şüphesiz bu (Kur'an), Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir” buyruğudur. Zira o, fesahati sebebiyle bir mucizedir ve bu durum Âlemlerin Rabbi'nden kaynaklanır; yahut da hiçbir eğitim görmeksizin geçmiş kıssaları haber vermesidir ki bu da ancak Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile olabilir. Bundan sonraki: {وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ} “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” buyruğu sanki bu ihtimali teyit etmektedir. Çünkü o aleyhisselâm, herhangi bir tahsil ve hazırlıkla meşgul olmadığı halde, bu yedi kıssayı öncekilerin kitaplarında bulunduğu şekliyle hiçbir farklılık olmaksızın zikredince bu durum, onun ancak Allah Teâlâ katından olduğuna delalet etmiştir; işte ayetten kastedilen budur.
فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ فَالْمُرَادُ بِالتَّنْزِيلِ الْمُنَزَّلُ، ثُمَّ قَدْ كَانَ يَجُوزُ فِي الْقُرْآنِ وَهَذِهِ الْقَصَصِ أَنْ يَكُونَ تَنْزِيلًا مِنَ اللَّه تَعَالَى إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِلَا وَاسِطَةٍ فَقَالَ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ وَالْبَاءُ في قوله:
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ} “Şüphesiz bu (Kur'an), Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir” buyruğuna gelince; tenzil (تنزيل) ile kastedilen indirilen şeydir (münezzel). Sonra Kur'an ve bu kıssalar hususunda, Allah Teâlâ'dan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vasıtasız bir indirme olması da caiz iken şöyle buyurmuştur: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} “Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir.” Şuradaki bâ (ب) harfi:
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ ونَزَلَ بِهِ الرُّوحُ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ لِلتَّعْدِيَةِ، وَمَعْنَى نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ جَعَلَ اللَّه الرُّوحَ نَازِلًا بِهِ عَلى قَلْبِكَ أي [حفظكه و] فَهَّمَكَ إِيَّاهُ وَأَثْبَتَهُ فِي قَلْبِكَ إِثْبَاتَ مَا لَا يُنْسَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنُقْرِئُكَ/ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] وَالرُّوحُ الْأَمِينُ جِبْرِيلُ ﵇ وَسَمَّاهُ رُوحًا مِنْ حَيْثُ خُلِقَ مِنَ الرُّوحِ، وَقِيلَ لِأَنَّهُ نَجَاةُ الْخَلْقِ فِي بَابِ الدِّينِ فَهُوَ كَالرُّوحِ الَّذِي تَثْبُتُ مَعَهُ الْحَيَاةُ، وَقِيلَ لِأَنَّهُ رُوحٌ كُلُّهُ لَا كَالنَّاسِ الَّذِينَ فِي أَبْدَانِهِمْ رُوحٌ وَسَمَّاهُ أَمِينًا لِأَنَّهُ مُؤْتَمَنٌ عَلَى مَا يُؤَدِّيهِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَإِلَى غَيْرِهِمْ.
«Nezele bihi'r-Rûhu» (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ) ve [diğer kıraate göre] «Nezzele bihi'r-Rûha» (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ) her iki kıraatte de geçişlilik (ta‘diye) içindir. «Nezele bihi'r-Rûhu» ifadesinin manası; Allah Rûh'u onu indirici kılmıştır, demektir. {عَلى قَلْبِكَ} “senin kalbine” yani [onu sana ezberletti ve] onu sana kavrattı, kalbine unutulmayacak bir sağlamlıkla yerleştirdi; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى} “Sana okutacağız da asla unutmayacaksın” [A‘lâ 6] buyurduğu gibi. Rûhu'l-Emîn, Cebrail aleyhisselâm'dır. Ona, ruhtan yaratıldığı cihetle ruh demiştir; din konusunda yaratılmışların kurtuluşu olduğu, dolayısıyla kendisiyle hayatın sabit olduğu ruh gibi olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir. İnsanlar gibi bedenlerinde ruh taşıyan değil, bütünüyle ruh olduğu için denildiği de söylenmiştir. Peygamberlere aleyhimüsselâm ve diğerlerine tebliğ ettiği şeylerde güvenilir olduğu için de ona emîn demiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: عَلى قَلْبِكَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِنَّمَا قَالَ: عَلى قَلْبِكَ وَإِنْ كَانَ إِنَّمَا أَنْزَلَهُ عَلَيْهِ لِيُؤَكِّدَ بِهِ أَنَّ ذَلِكَ الْمُنَزَّلَ مَحْفُوظٌ لِلرَّسُولِ مُتَمَكِّنٌ فِي قَلْبِهِ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ التَّغْيِيرُ فَيُوثَقُ بِالْإِنْذَارِ الْوَاقِعِ مِنْهُ الَّذِي بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ هُوَ الْمَقْصُودُ وَلِذَلِكَ قَالَ: لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ الثَّانِي: أَنَّ الْقَلْبَ هُوَ الْمُخَاطَبُ فِي الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ التمييز والاختبار، وَأَمَّا سَائِرُ الْأَعْضَاءِ فَمُسَخَّرَةٌ لَهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْحَدِيثُ وَالْمَعْقُولِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَآيَاتٌ إِحْدَاهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٧] : فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ وقال هاهنا: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ وَقَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ [ق: ٣٧] ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّ اسْتِحْقَاقَ الْجَزَاءِ لَيْسَ إِلَّا عَلَى مَا فِي الْقَلْبِ مِنَ الْمَسَاعِي فَقَالَ: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ، وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٥] وَقَالَ: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ [الْحَجِّ: ٣٧] وَالتَّقْوَى فِي الْقَلْبِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى [الْحُجُرَاتِ: ٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ [الْعَادِيَاتِ: ١٠] . وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ حِكَايَةً عَنْ أَهْلِ النَّارِ: لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ [الْمُلْكِ: ١٠] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْعَقْلَ فِي الْقَلْبِ وَالسَّمْعَ مُنْفِذٌ إِلَيْهِ، وَقَالَ: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاءِ: ٣٦] وَمَعْلُومٌ أَنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ لَا يُسْتَفَادُ مِنْهُمَا إِلَّا مَا يُؤَدِّيَانِهِ إِلَى الْقَلْبِ، فَكَانَ السُّؤَالُ عَنْهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ سُؤَالًا عَنِ الْقَلْبِ وَقَالَ تَعَالَى: يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ [غَافِرٍ:
{عَلى قَلْبِكَ} “senin kalbine” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Her ne kadar onu bizzat kendisine indirmiş olsa da {عَلى قَلْبِكَ} “senin kalbine” buyurmuştur; ta ki indirilen bu vahyin Resul tarafından ezberlendiğini, kalbine iyice yerleştiğini ve onda bir değişmenin caiz olmadığını, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın asıl maksat olduğunu belirttiği o uyarmaya güven duyulacağını teyit etsin. Nitekim bundan dolayı: {لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “Uyarıcılardan olasın diye” buyurmuştur. İkincisi: Gerçekte muhatap olan kalptir; çünkü temyiz ve idrak mahalli odur. Diğer organlar ise ona boyun eğmiştir. Bunun delili Kur'an, hadis ve akıldır. Kur'an'a gelince, ayetler mevcuttur; bunlardan birincisi Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki [97]: {فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ} “Şüphesiz onu senin kalbine indirmiştir” buyruğudur; burada da: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ} “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirmiştir” buyurmuş ve: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ} “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” [Kâf 37] buyurmuştur. İkincisi: Karşılığı hak etmenin ancak kalpte bulunan gayretler sebebiyle olduğunu zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ، وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} “Allah sizi yeminlerinizdeki boş sözlerden dolayı sorumlu tutmaz; fakat kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı sorumlu tutar” [Bakara 225], ve: {لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ} “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sizden bir takva ulaşır” [Hac 37] buyurmuştur. Takva ise kalptedir; zira Allah Teâlâ: {أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى} “İşte onlar, Allah'ın kalplerini takva için sınadığı kimselerdir” [Hucurât 3] ve Allah Teâlâ: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ} “ve göğüslerde olanlar derlenip toplandığı zaman” [Âdiyât 10] buyurmuştur. Üçüncüsü: Cehennem ehlinin dilinden naklettiği şu buyruktur: {لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ} “Eğer biz dinlemiş veya akletmiş olsaydık, şu alevli ateşin halkı arasında olmazdık” [Mülk 10]. Malumdur ki akıl kalptedir, işitme ise ona ulaştırıcıdır. Ve şöyle buyurmuştur: {إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا} “Şüphesiz kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan sorumludur” [İsrâ 36]. Malumdur ki işitme ve görmeden, ancak kalbe ulaştırdıkları şey elde edilir; dolayısıyla o ikisinden soru sorulması hakikatte kalpten sorulması demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَما تُخْفِي الصُّدُورُ} “[Allah] gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir” [Mü'min/Gâfir
١٩] ، وَلَمْ تُخْفِ الْأَعْيُنُ إِلَّا بِمَا تُضْمِرُ الْقُلُوبُ عِنْدَ التَّحْدِيقِ بِهَا وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ [السَّجْدَةِ: ٩] فَخَصَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ بِإِلْزَامِ الحجة مِنْهَا وَاسْتِدْعَاءِ الشُّكْرِ عَلَيْهَا، وَقَدْ قُلْنَا لَا طَائِلَ فِي السَّمْعِ وَالْأَبْصَارَ إِلَّا بِمَا يُؤَدِّيَانِ إِلَى الْقَلْبِ لِيَكُونَ الْقَلْبُ هُوَ الْقَاضِيَ فِيهِ والمتحكم
19], gözler de ancak dikkatle bakıldığında kalplerin gizlediği şeyleri gizler (ihanet eder). Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın {وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ} [es-Secde: 9] “Size işitme duyusu, gözler ve gönüller verdi. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” buyruğudur. Allah, hücceti bunlarla bağlayıcı kılmak ve bunlara karşı şükrü talep etmek üzere bu üçünü özellikle zikretmiştir. Biz de daha önce demiştik ki: Kalbin onlar üzerinde hüküm verici ve belirleyici merci olması için, kalbe ulaştırdıkları şeyler haricinde işitme ve görme duyularında hiçbir fayda yoktur.
عَلَيْهِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ [الْأَحْقَافِ: ٢٦] فَجَعَلَ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ تَمَامَ مَا أَلْزَمَهُمْ مِنْ حُجَّتِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ هُوَ الْفُؤَادُ الْقَاضِي فِيمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] فَجَعَلَ الْعَذَابَ لَازِمًا عَلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ وَقَالَ: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَجْهُ الدَّلَالَةِ أَنَّهُ قَصَدَ إِلَى نَفْيِ الْعِلْمِ عَنْهُمْ رَأْسًا، فَلَوْ ثَبَتَ الْعِلْمُ فِي غَيْرِ الْقَلْبِ كَثَبَاتِهِ فِي الْقَلْبِ لَمْ يَتِمَّ الْغَرَضُ فَهَذِهِ الْآيَاتُ وَمُشَاكِلُهَا نَاطِقَةٌ بِأَجْمَعِهَا أَنَّ الْقَلْبَ هُوَ الْمَقْصُودُ بِإِلْزَامِ الحجة، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ مَا قُرِنَ بِذِكْرِهِ مِنْ ذِكْرِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ فَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا آلَتَانِ لِلْقَلْبِ فِي تَأْدِيَةِ صُوَرِ الْمَحْسُوسَاتِ وَالْمَسْمُوعَاتِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ} “Andolsun ki biz onları, size vermediğimiz imkânlar içinde yerleştirmiştik; onlara işitme duyusu, gözler ve gönüller vermiştik. Fakat ne işitme duyuları ne gözleri ne de gönülleri onlara hiçbir fayda sağlamadı” [Ahkâf 26]. Böylece bu üç şeyi, onlara karşı getirdiği delilin tamamı kılmıştır; bundan maksat ise işitme ve görmenin kendisine ulaştırdığı şeyler hakkında hüküm veren gönüldür. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: {خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ} “Allah onların kalplerini ve işitmelerini mühürlemiştir; gözleri üzerinde de [bir perde vardır]” [Bakara 7] buyruğudur. Böylece azabı bu üçü üzerine gerekli kılmıştır. Ve şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها} “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler” [A‘râf 179]. Delil olma yönü şudur: O, onlardan ilmi bütünüyle nefyetmeyi kastetmiştir; şayet ilim, kalpte sabit olduğu gibi kalbin dışındaki organlarda da sabit olsaydı bu maksat tamamlanmazdı. İşte bu ayetler ve benzerlerinin tamamı, hücceti bağlayıcı kılmada asıl maksadın kalp olduğunu açıkça ifade etmektedir. Kalbin zikriyle birlikte işitme ve görmenin de zikredilmesinin sebebinin, bu ikisinin hissedilen ve işitilen şeylerin suretlerini ulaştırmada kalbin aletleri olmasından kaynaklandığını açıklamıştık.
وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَمَا
Hadise gelince;
رَوَى النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ قَالَ سَمِعْتُهُ ﵇ يَقُولُ: «أَلَا وَإِنَّ فِي الْجَسَدِ مُضْغَةً/ إِذَا صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِذَا فَسَدَتْ فَسَدَ الْجَسَدُ كُلُّهُ أَلَا وَهِيَ الْقَلْبُ»
Nu‘mân b. Beşîr'in rivayet ettiği şu hadistir: O aleyhisselâm'ı şöyle derken işittim: «Haberiniz olsun ki bedende bir et parçası vardır; o iyi olursa bütün beden iyi olur, o bozulursa bütün beden bozulur. Haberiniz olsun ki o kalptir!»
وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَوُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَلْبَ إِذَا غُشِيَ عَلَيْهِ فَلَوْ قُطِعَ سَائِرُ الْأَعْضَاءِ لَمْ يَحْصُلِ الشُّعُورُ بِهِ وَإِذَا أَفَاقَ الْقَلْبُ فَإِنَّهُ يَشْعُرُ بِجَمِيعِ مَا يَنْزِلُ بِالْأَعْضَاءِ مِنَ الْآفَاتِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ سائر الأعراض النفسانية وثانيها: أن القلب إذا فرح أو حزن فإنه بتغير حَالُ الْأَعْضَاءِ عِنْدَ ذَلِكَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْأَعْرَاضِ النَّفْسَانِيَّةِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَلْبَ مَنْبَعُ الْمَشَاقِّ الْبَاعِثَةِ عَلَى الْأَفْعَالِ الصَّادِرَةِ مِنْ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ وَإِذَا كَانَتِ الْمَشَاقُّ مَبَادِئَ لِلْأَفْعَالِ وَمَنْبَعُهَا هُوَ الْقَلْبُ كَانَ الْآمِرُ الْمُطْلَقُ هُوَ الْقَلْبَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَعْدِنَ الْعَقْلِ هُوَ الْقَلْبُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْآمِرُ الْمُطْلَقُ هُوَ الْقَلْبَ.
Akli delillere gelince, birkaç yöndendir: Birincisi: Kalp baygın düştüğünde, diğer organlar kesilse bile bu hissedilmez; kalp kendine geldiğinde ise organların başına gelen bütün âfetleri hisseder. Bu durum, nefsi arazların tamamının [kalbe bağlı olduğuna delalet eder]. İkincisi: Kalp sevindiğinde veya üzüldüğünde bu esnada organların hâli değişir; nefsin diğer arazları hakkındaki söz de böyledir. Diğer bir yön: Kalp, diğer organlardan sadır olan fiilleri harekete geçiren meşakkatlerin/isteklerin kaynağıdır. İstekler fiillerin başlangıcı olduğuna ve bunların kaynağı da kalp olduğuna göre, mutlak emredici kalptir. Üçüncüsü: Aklın madeni (merkezi) kalptir; durum böyle olunca mutlak emredici kalptir.
أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَفِيهَا النِّزَاعُ فَإِنَّ طَائِفَةً مِنَ الْقُدَمَاءِ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ مَعْدِنَ الْعَقْلِ هُوَ الدِّمَاغُ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها [الْحَجِّ: ٤٦] وَقَوْلُهُ: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ [ق:
Birinci öncüle gelince; bunda ihtilaf vardır. Nitekim eski âlimlerden bir topluluk aklın merkezinin beyin olduğu görüşüne gitmiştir. Bizim sözümüze delalet eden hususlar ise birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها} “Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki akledecek kalpleri olsun!” [Hac 46] buyruğu, {لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها} “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar” [A‘râf 179] buyruğu ve: {إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ} “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” [Kâf
٣٧] أَيْ عَقْلٌ، أَطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمَ الْقَلْبِ لِمَا أَنَّهُ مَعْدِنُهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ أَضْدَادَ الْعِلْمِ إِلَى الْقَلْبِ، وَقَالَ:
37] buyruğudur; yani aklı olan demektir. Onun madeni (merkezi) olduğu için akla kalp ismi verilmiştir. İkincisi: Allah Teâlâ ilmin zıtlarını kalbe nispet etmiş ve şöyle buyurmuştur:
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [البقرة: ١٠] ، خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [البقرة: ٧] وقولهم: قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ [النِّسَاءِ: ١٥٥] ، يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ [التَّوْبَةِ: ٦٤] ، يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ [الْفَتْحِ: ١١] ، كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٤] ، أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها [مُحَمَّدٍ: ٢٤] ، فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الْحَجِّ: ٤٦] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ مَوْضِعَ الْجَهْلِ وَالْغَفْلَةِ هُوَ الْقَلْبُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ أَيْضًا هُوَ الْقَلْبَ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّا إِذَا جَرَّبْنَا أَنْفُسَنَا وَجَدْنَا عُلُومَنَا حَاصِلَةً فِي نَاحِيَةِ الْقَلْبِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا إِذَا أَمْعَنَ فِي الْفِكْرِ وَأَكْثَرَ مِنْهُ أَحَسَّ مِنْ قَلْبِهِ ضِيقًا وَضَجَرًا حَتَّى كَأَنَّهُ يَتَأَلَّمُ بِذَلِكَ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَوْضِعَ الْعَقْلِ هُوَ الْقَلْبُ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُكَلَّفُ هُوَ الْقَلْبَ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ مَشْرُوطٌ بِالْعَقْلِ وَالْفَهْمِ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ الْقَلْبَ أَوَّلُ الْأَعْضَاءِ تَكَوُّنًا، وَآخِرُهَا مَوْتًا، وَقَدْ ثَبَتَ ذَلِكَ بِالتَّشْرِيحِ وَلِأَنَّهُ مُتَمَكِّنٌ فِي الصَّدْرِ الَّذِي هُوَ أَوْسَطُ الْجَسَدِ، وَمِنْ شَأْنِ الْمُلُوكِ الْمُحْتَاجِينَ إِلَى الْخَدَمِ أَنْ يَكُونُوا فِي وَسَطِ الْمَمْلَكَةِ لِتَكْتَنِفَهُمُ الْحَوَاشِي مِنَ الْجَوَانِبِ فَيَكُونُوا أَبْعَدَ مِنَ الْآفَاتِ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ الْعَقْلُ فِي الدِّمَاغِ بِأُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْحَوَاسَّ الَّتِي هِيَ الْآلَاتُ لِلْإِدْرَاكِ نَافِذَةٌ إِلَى الدِّمَاغِ دُونَ الْقَلْبِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْأَعْصَابَ الَّتِي هِيَ الْآلَاتُ في الحركات
{فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde bir hastalık vardır” [Bakara 10], {خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ} “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [Bakara 7], ve onların: {قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ} “Kalplerimiz örtülüdür dediler; bilakis inkârları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [Nisâ 155], {يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ} “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin üzerlerine indirilmesinden çekinirler” [Tevbe 64], {يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ} “Dilleriyle kalplerinde olmayanı söylerler” [Fetih 11], {كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ} “Hayır! Bilakis kalplerinin üzerine pas bağlamıştır” [Mutaffifîn 14], {أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها} “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı, yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Muhammed 24], {فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} “Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [Hac 46] buyrukları. Bu ayetler cehalet ve gaflet mahallinin kalp olduğuna delalet etmiştir; öyleyse akıl ve anlayış mahallinin de kalp olması vacip olur. Üçüncüsü: Kendimizi tecrübe ettiğimizde bilgilerimizin kalp tarafında hâsıl olduğunu görürüz. Bundan dolayıdır ki birimiz derinlemesine ve çokça düşündüğünde kalbinde bir daralma ve sıkıntı hisseder, hatta sanki bundan dolayı acı çeker. Bütün bunlar aklın mahallinin kalp olduğuna delalet eder. Bu sabit olunca mükellef olanın da kalp olması vacip olur; zira mükellefiyet akıl ve anlayış şartına bağlıdır. Dördüncüsü: Kalp, organların oluşum bakımından ilki, ölüm bakımından ise sonuncusudur; bu kadavra incelemesi (teşrih) ile de sabit olmuştur. Ayrıca kalp, bedenin ortası olan göğüste yerleşiktir. Hizmetçilere muhtaç olan hükümdarların şanı ise, etrafındakiler kendilerini her taraftan kuşatsın ve böylece âfetlerden en uzak olsunlar diye memleketin ortasında bulunmaktır. Aklın beyinde olduğunu söyleyen kimseler ise birtakım gerekçeler ileri sürmüşlerdir: Birincisi: İdrak aletleri olan duyular kalbe değil beyne ulaşmaktadır. İkincisi: İhtiyari hareketlerdeki aletler olan sinirler
الاختيارية نافذة من الدماغ من دُونَ الْقَلْبِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْآفَةَ إِذَا حَلَّتْ فِي الدِّمَاغِ اخْتَلَّ الْعَقْلُ وَرَابِعُهَا: أَنَّ فِي الْعُرْفِ كُلُّ مَنْ أُرِيدَ وَصْفُهُ بِقِلَّةِ الْعَقْلِ قِيلَ إِنَّهُ خَفِيفُ الدِّمَاغِ خَفِيفُ الرَّأْسِ وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْعَقْلَ أَشْرَفُ فَيَكُونُ مَكَانُهُ أَشْرَفَ، وَالْأَعْلَى هُوَ الْأَشْرَفُ وَذَلِكَ هُوَ الدِّمَاغُ لَا الْقَلْبُ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَحِلُّ الْعَقْلِ هُوَ الدِّمَاغَ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْحَوَاسُّ تُؤَدِّي آثَارُهَا إِلَى الدِّمَاغِ، ثُمَّ إِنِ الدِّمَاغَ يُؤَدِّي تِلْكَ الْآثَارَ إِلَى الْقَلْبِ، فالدماغ آلة قريبة للقلب/ لِلْقَلْبِ وَالْحَوَاسُّ آلَاتٌ بَعِيدَةٌ فَالْحِسُّ يَخْدِمُ الدِّمَاغَ، ثُمَّ الدِّمَاغُ يَخْدِمُ الْقَلْبَ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّا نُدْرِكُ مِنْ أَنْفُسِنَا أَنَّا إِذَا عَقَلْنَا أَنَّ الْأَمْرَ الْفُلَانِيَّ يَجِبُ فِعْلُهُ أَوْ يَجِبُ تَرْكُهُ، فَإِنَّ الْأَعْضَاءَ تَتَحَرَّكُ عِنْدَ ذَلِكَ، وَنَحْنُ نَجِدُ التَّعَقُّلَاتِ مِنْ جَانِبِ الْقَلْبِ لَا مِنْ جَانِبِ الدِّمَاغِ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَتَأَدَّى الْأَثَرُ مِنَ الْقَلْبِ إِلَى الدِّمَاغِ، ثُمَّ الدِّمَاغُ يُحَرِّكُ الْأَعْضَاءَ بِوَاسِطَةِ الْأَعْصَابِ النَّابِتَةِ مِنْهُ، وَعَنِ الثَّالِثِ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ سَلَامَةُ الدِّمَاغِ شَرْطًا لِوُصُولِ تَأْثِيرِ الْقَلْبِ إِلَى سَائِرِ الْأَعْضَاءِ، وَعَنِ الرَّابِعِ: أَنَّ ذَلِكَ الْعُرْفَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ الْقَلْبَ إِنَّمَا يَعْتَدِلُ مِزَاجُهُ بِمَا يَسْتَمِدُّ مِنَ الدِّمَاغِ مِنْ بُرُودَتِهِ، فَإِذَا لَحِقَ الدِّمَاغَ خُرُوجٌ عَنِ الِاعْتِدَالِ خَرَجَ الْقَلْبُ عَنِ الِاعْتِدَالِ أَيْضًا، إِمَّا لِازْدِيَادِ حَرَارَتِهِ عَنِ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ أَوْ لِنُقْصَانِ حَرَارَتِهِ عَنْ ذَلِكَ الْقَدْرِ فَحِينَئِذٍ يَخْتَلُّ الْعَقْلُ وَعَنِ الْخَامِسِ: أَنَّهُ لَوْ صَحَّ مَا قَالُوهُ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَوْضِعُ الْعَقْلِ هُوَ الْقِحْفَ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ ثَبَتَ فَسَادُ قَوْلِهِمْ واللَّه أَعْلَمُ.
kalpten değil, beyinden çıkıp yayılır. Üçüncüsü: Beyne bir âfet isabet ettiğinde akıl bozulur. Dördüncüsü: Örfte aklının azlığı nitelenmek istenen herkes hakkında «onun beyni hafiftir, başı boştur/hafiftir» denir. Beşincisi: Akıl en şereflidir; dolayısıyla mekânı da en şerefli olmalıdır. En üstte olan ise en şereflidir; bu da kalp değil beyindir. Dolayısıyla aklın mahallinin beyin olması vacip olur. Birincisine cevap: Duyuların etkilerini beyne ulaştırması, sonra da beynin bu etkileri kalbe ulaştırması neden caiz olmasın? Dolayısıyla beyin kalbe yakın bir alettir, duyular ise uzak aletlerdir. Duyu beyne hizmet eder, sonra da beyin kalbe hizmet eder. Bunun tahkiki şudur: Kendimizden idrak ederiz ki bir işin yapılması veya terk edilmesinin vacip olduğunu aklettiğimizde, o esnada organlar harekete geçer ve biz bu akletmeleri beyin cihetinden değil, kalp cihetinden hissederiz. İkincisine cevap: Etkinin kalpten beyne ulaşması, sonra da beynin kendisinden çıkan sinirler vasıtasıyla organları hareket ettirmesi uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüsüne cevap: Beynin sağlam olması, kalbin etkisinin diğer organlara ulaşması için bir şart olması uzak bir ihtimal değildir. Dördüncüsüne cevap: Bu örf, sadece kalbin mizacının, beyinden aldığı soğukluk ile dengelenmesinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla beyne dengeden çıkış arız olduğunda, ya sıcaklığının gereken miktardan fazla artması veya bu miktardan azalması sebebiyle kalp de dengeden çıkar; işte o vakit akıl bozulur. Beşincisine cevap: Onların söylediği doğru olsaydı aklın mahallinin kafatası olması gerekirdi; bu batıl olunca onların sözünün tutarsızlığı sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
فَرْعٌ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَعَانِيَ الَّتِي بَيَّنَّا كَوْنَهَا مُخْتَصَّةً بِالْقُلُوبِ قَدْ تُضَافُ إِلَى الصَّدْرِ تَارَةً وَإِلَى الْفُؤَادِ أُخْرَى، أَمَّا الصَّدْرُ فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ [الْعَادِيَاتِ: ١٠] وَقَوْلِهِ: وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [هود: ٥] ، وإِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٩] وَأَمَّا الْفُؤَادُ فَقَوْلُهُ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ [الْأَنْعَامِ: ١١٠] وَمِنَ النَّاسِ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْقَلْبِ وَالْفُؤَادِ فَقَالَ: الْقَلْبُ هُوَ الْعَلَقَةُ السَّوْدَاءُ فِي جَوْفِ الْفُؤَادِ دُونَ مَا يَكْتَنِفُهَا مِنَ اللَّحْمِ وَالشَّحْمِ، وَمَجْمُوعُ ذَلِكَ هُوَ الْفُؤَادُ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْقَلْبُ وَالْفُؤَادُ لَفْظَانِ مُتَرَادِفَانِ، وَكَيْفَ كَانَ فَيَجِبُ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ الْعُضْوِ الْمُسَمَّى قَلْبًا وَفُؤَادًا مَوْضِعًا هُوَ الْمَوْضِعُ فِي الْحَقِيقَةِ لِلْعَقْلِ وَالِاخْتِيَارِ، وَأَنَّ مُعْظَمَ جِرْمِ هَذَا الْعُضْوِ مُسَخَّرٌ لِذَلِكَ الْمَوْضِعِ، كَمَا أَنَّ سَائِرَ الْأَعْضَاءِ مُسَخَّرَةٌ لِلْقَلْبِ، فَإِنَّ الْعُضْوَ قَدْ تَزِيدُ أَجْزَاؤُهُ مِنْ غَيْرِ ازْدِيَادِ الْمَعَانِي الْمَنْسُوبَةِ إِلَيْهِ أَعْنِي الْعَقْلَ وَالْفَرَحَ وَالْحُزْنَ وَقَدْ يَنْقُصُ مِنْ غَيْرِ نُقْصَانٍ فِي تِلْكَ الْمَعَانِي، فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْقَلْبِ اسْمًا لِلْأَجْزَاءِ الَّتِي تَحِلُّ فِيهَا هَذِهِ الْمَعَانِي بِالْحَقِيقَةِ، وَاسْمُ الْفُؤَادِ يَكُونُ اسْمًا لِمَجْمُوعِ الْعُضْوِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي هَذَا الْبَابِ واللَّه الْمُوَفِّقُ لِلصَّوَابِ.
Yan Mesele (Fer‘): Bil ki kalplere mahsus olduğunu açıkladığımız manalar bazen göğse (sadr), bazen de gönle (fuâd) nispet edilir. Göğse nispet edilmesine gelince, Allah Teâlâ'nın: {وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ} “Göğüslerde olanlar derlenip toplandığı zaman” [Âdiyât 10], {وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ} “ve Allah göğüslerinizdekini imtihan etsin diye” [Âl-i İmrân 154], {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [Hûd 5] ve: {إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ} “Göğüslerinizdekini gizleseniz de açıklasanız da [Allah onu bilir]” [Âl-i İmrân 29] buyrukları sebebiyledir. Fuâda nispet edilmesine gelince: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ} “Onların gönüllerini ve gözlerini çeviririz” [En‘âm 110] buyruğudur. İnsanlardan bir kısmı kalp (kalb) ile gönül (fuâd) arasını ayırmış ve şöyle demiştir: Kalp, etrafını saran et ve yağ hariç olmak üzere fuâdın içindeki siyah kan pıhtısıdır (süveydâ); bunların bütünü ise fuâddır. Onlardan kimisi de kalp ve fuâdın eş anlamlı iki lafız olduğunu söylemiştir. Nasıl olursa olsun, bilinmesi gerekir ki kalp ve fuâd olarak isimlendirilen organın bütünü içinde hakikatte akıl ve iradenin mahalli olan bir yer vardır; diğer organların kalbe boyun eğdirildiği gibi bu organın kütlesinin büyük çoğunluğu da o yere boyun eğdirilmiştir. Zira bir organın parçaları, ona nispet edilen manalar -yani akıl, sevinç ve hüzün- artmaksızın artabilir veya bu manalarda bir eksilme olmaksızın eksilebilir. Bu sebeple kalp isminin, hakikatte bu manaların yerleştiği cüzlerin ismi; fuâd isminin ise organın bütününün ismi olması muhtemeldir. Bu konudaki söz işte budur; doğruya muvaffak kılan Allah'tır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ فَيَدْخُلُ تَحْتَ الْإِنْذَارِ الدُّعَاءُ إِلَى كُلِّ وَاجِبٍ مِنْ عِلْمٍ وَعَمَلٍ وَالْمَنْعُ مَنْ كُلِّ قَبِيحٍ لِأَنَّ فِي الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا يَدْخُلُ الْخَوْفُ مِنَ الْعِقَابِ.
Allah Teâlâ'nın: {لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “Uyarıcılardan olasın diye” buyruğuna gelince; ilim ve amelden her bir vacibe davet etmek ve her bir çirkin şeyden menetmek uyarmanın (inzâr) kapsamına girer; zira her iki yönde de azap korkusu yer almaktadır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ فَالْبَاءُ إِمَّا أَنْ تتعلق بالمنذرين فَيَكُونَ الْمَعْنَى لِتَكُونَ مِنَ الَّذِينَ أَنْذَرُوا بِهَذَا اللِّسَانِ، وَهُمْ خَمْسَةٌ هُودٌ وَصَالِحٌ وَشُعَيْبٌ وَإِسْمَاعِيلُ ومحمد ﵈، وإما أن تتعلق بنزل فَيَكُونَ الْمَعْنَى نَزَلَّهُ بِاللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ لِيُنْذِرَ بِهِ لأنه لو نزله باللسان الأعجمي [لتجافوا عنه أصلا و] لَقَالُوا لَهُ مَا نَصْنَعُ بِمَا لَا نَفْهَمُهُ فَيَتَعَذَّرُ الْإِنْذَارُ بِهِ، وَفِي هَذَا الوجه أَنَّ تَنْزِيلَهُ بِالْعَرَبِيَّةِ الَّتِي هِيَ لِسَانُكَ وَلِسَانُ قَوْمِكَ تَنْزِيلٌ لَهُ عَلَى قَلْبِكَ لِأَنَّكَ تَفْهَمُهُ وَيَفْهَمُهُ قَوْمُكَ، وَلَوْ كَانَ أَعْجَمِيًّا لَكَانَ نَازِلًا عَلَى سمعك دون قلبك، لأنك تسمع أجراس
Allah Teâlâ'nın: {بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ} “Apaçık Arapça bir dille” buyruğuna gelince; buradaki bâ (بِ) harf-i cerri ya “el-münzirîn” (uyarıcılar) kelimesine taalluk eder (bağlıdır); bu durumda mana: “Bu dille uyarıda bulunanlardan olasın diye” şeklinde olur. Bunlar da beş kişidir: Hûd, Sâlih, Şuayb, İsmâil ve Muhammed aleyhimüsselâm. Ya da “nezele” (indirdi) fiiline taalluk eder; bu durumda mana: “Onunla uyarıda bulunsun diye onu Arap diliyle indirmiştir” şeklinde olur. Zira eğer onu yabancı (Arapça olmayan) bir dille indirmiş olsaydı [ondan hepten yüz çevirirlerdi ve] ona: “Anlamadığımız bir şeyi ne yapalım?” derlerdi ve böylece onunla uyarıda bulunmak imkânsız hale gelirdi. Bu vecihte [şu incelik vardır]: Onun senin ve kavminin dili olan Arapça ile indirilmesi, onun senin kalbine indirilmesidir; zira onu sen de anlarsın, kavmin de anlar. Şayet yabancı bir dilde olsaydı, kalbine değil sadece kulağına inmiş olurdu; çünkü sen...
حُرُوفٍ لَا تَفْهَمُ مَعَانِيَهَا.
anlamadığın.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ فَيَحْتَمِلُ هَذِهِ الْأَخْبَارَ خَاصَّةً، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ صِفَةَ الْقُرْآنِ، وَيَحْتَمِلُ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وُجُوهَ التَّخْوِيفِ، لِأَنَّ ذكر هذه الأشياء بأسرها قد تقدم.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ} “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” buyruğuna gelince; özellikle bu haberleri kastetmiş olması muhtemeldir; Kur'an'ın vasfının kastedilmiş olması da, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfının kastedilmiş olması da, korkutma şekillerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira bütün bu şeylerin zikri geçmişte yer almıştır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٩٧ الى ٢٠١]
[Şuarâ Suresi (26), 197 ila 201. Ayetler]
أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)
{أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)} “İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil midir? (197) Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan (a‘cemîlerden) birine indirseydik, (198) O da bunu kendilerine okusaydı yine de ona inanmazlardı. (199) İşte biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk. (200) Onlar acıklı azabı görünceye kadar ona inanmazlar. (201)”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ الْمُرَادُ مِنْهُ ذِكْرُ الحجة الثَّانِيَةِ عَلَى نُبُوَّتِهِ ﵇ وَصِدْقِهِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ عُلَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَسْلَمُوا وَنَصُّوا عَلَى مَوَاضِعَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ ذُكِرَ فِيهَا الرَّسُولُ ﵊ بِصِفَتِهِ وَنَعْتِهِ، وَقَدْ كَانَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ يَذْهَبُونَ إِلَى الْيَهُودِ وَيَتَعَرَّفُونَ مِنْهُمْ هَذَا الْخَبَرَ، وَهَذَا يَدُلُّ دَلَالَةً ظَاهِرَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ لِأَنَّ تَطَابُقَ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ عَلَى نَعْتِهِ وَوَصْفِهِ يَدُلُّ قَطْعًا عَلَى نُبُوَّتِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ قُرِئَ يَكُنْ بالتذكير، وآية النصب عَلَى أَنَّهَا خَبَرُهُ وَ (أَنْ يَعْلَمَهُ) هُوَ الِاسْمُ، وَقُرِئَ تَكُنْ بِالتَّأْنِيثِ وَجُعِلَتْ (آيَةٌ) اسْمًا وَ (أَنْ يَعْلَمَهُ) خَبَرًا، وَلَيْسَتْ كَالْأُولَى لِوُقُوعِ النَّكِرَةِ اسْمًا وَالْمَعْرِفَةِ خَبَرًا، وَيَجُوزُ مَعَ نَصْبِ الْآيَةِ تَأْنِيثُ (يَكُنْ) كَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا [الْأَنْعَامِ: ٢٣] .
Bil ki Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ} “İsrailoğulları âlimlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil midir?” buyruğundan maksat, onun aleyhisselâm peygamberliğine ve doğruluğuna dair ikinci hücceti zikretmektir. Bunun açıklaması şudur: İsrailoğulları âlimlerinden bir topluluk Müslüman olmuş ve Tevrat ile İncil'de Resul'ün aleyhisselâm niteliği ve vasfıyla zikredildiği yerleri açıkça belirtmişlerdir. Kureyş müşrikleri de Yahudilere gidip onlardan bu haberi öğrenmeye çalışıyorlardı. Bu da onun peygamberliğine açık bir şekilde delalet etmektedir; zira ilahi kitapların onun vasfı ve niteliği üzerinde uyuşması kesin olarak peygamberliğine delalet eder. Bil ki [fiil] müzekker olarak «yekün» (يَكُنْ) şeklinde, «âyeten» (آيَةً) kelimesi de onun haberi olmak üzere mansub olarak okunmuştur; {أَنْ يَعْلَمَهُ} ifadesi ise onun ismidir. Müennes olarak «tekün» (تَكُنْ) şeklinde de okunmuş ve «âyetün» (آيَةٌ) isim, {أَنْ يَعْلَمَهُ} ise haber kılınmıştır; fakat bu, nekirenin isim, marifenin ise haber olması sebebiyle birinci kıraat gibi [güçlü] değildir. «Âyeten» kelimesinin nasbı ile birlikte «tekün» fiilinin müennes kılınması da Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا} “Sonra onların fitnesi, ... demekten başka bir şey olmadı” [En‘âm 23] buyruğunda olduğu gibi caizdir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلِيلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِدْقَ لَهْجَتِهِ بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَا تَنْفَعُهُمُ الدَّلَائِلُ وَلَا الْبَرَاهِينُ، فَقَالَ: وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ يَعْنِي إِنَّا أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى رَجُلٍ عَرَبِيٍّ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ، فَسَمِعُوهُ وَفَهِمُوهُ وَعَرَفُوا فَصَاحَتَهُ، وَأَنَّهُ مُعْجِزٌ لَا يُعَارَضُ بِكَلَامٍ مِثْلِهِ، وَانْضَمَّ إِلَى ذَلِكَ بِشَارَةُ كُتُبِ اللَّه السَّالِفَةِ بِهِ، فَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَجَحَدُوهُ، وَسَمَّوْهُ شِعْرًا تَارَةً وَسِحْرًا أُخْرَى، فَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ الَّذِي لَا يُحْسِنُ الْعَرَبِيَّةَ لَكَفَرُوا بِهِ أَيْضًا وَلَتَمَحَّلُوا لِجُحُودِهِمْ عُذْرًا، ثم قال: كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ أَيْ مِثْلُ هَذَا السَّلْكِ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَهَكَذَا مَكَّنَّاهُ وَقَرَّرْنَاهُ فِيهَا/ وَكَيْفَمَا فَعَلَ بِهِمْ فَلَا سَبِيلَ إِلَى أَنْ يَتَغَيَّرُوا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْجُحُودِ وَالْإِنْكَارِ، وَهَذَا أَيْضًا مِمَّا يُفِيدُ تَسْلِيَةَ الرَّسُولِ ﷺ لِأَنَّهُ إِذَا عَرَفَ رَسُولُ اللَّه إِصْرَارَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَأَنَّهُ قَدْ جَرَى الْقَضَاءُ الْأَزَلِيُّ بِذَلِكَ حَصَلَ الْيَأْسُ، وَفِي الْمَثَلِ: الْيَأْسُ إِحْدَى الرَّاحَتَيْنِ.
{وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan (a‘cemîlerden) birine indirseydik” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ zikredilen iki delil ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ve sözünün doğruluğunu açıklayınca, bundan sonra bu kâfirlere delillerin ve burhanların fayda vermeyeceğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ} yani: Biz bu Kur'an'ı Arap bir adama apaçık Arapça bir lisan ile indirdik; onlar da onu işittiler, anladılar, fesahatini ve benzeri bir sözle karşı konulamayacak bir mucize olduğunu bildiler; buna bir de Allah'ın geçmiş kitaplarının onu müjdelemesi eklendi. Buna rağmen ona inanmadılar, onu inkâr ettiler; kâh şiir, kâh büyü dediler. Şayet biz onu Arapçayı güzel konuşamayan yabancılardan birine indirmiş olsaydık onu yine inkâr ederler ve inkârları için bir bahane uydururlardı. Sonra: {كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “İşte biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk” buyurdu; yani bu sokuluş gibi biz onu onların kalplerine soktuk, onu kalplerinde bu şekilde yerleşik ve sabit kıldık; onlara ne yapılırsa yapılsın üzerlerinde bulundukları inkâr ve yalanlamadan dönmelerine bir yol yoktur. Bu da Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem teselli veren hususlardandır; çünkü Allah'ın Resulü onların küfürdeki ısrarlarını ve ezelî takdirin böyle cereyan ettiğini bilince ümitsizlik hâsıl oldu. Meselde denildiği gibi: «Ümitsizlik, iki rahatlıktan biridir.»
المسألة الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّه وَخَلْقِهِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَرَادَ بِهِ أَنَّهُ صَارَ ذَلِكَ التَّكْذِيبُ مُتَمَكِّنًا فِي قُلُوبِهِمْ أَشَدَّ التَّمَكُّنِ فَصَارَ ذَلِكَ كَالشَّيْءِ الْجِبِلِّيِّ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ فَعَلَ اللَّه فِيهِمْ مَا يَقْتَضِي رُجْحَانَ التَّكْذِيبِ عَلَى التَّصْدِيقِ أَوْ مَا فَعَلَ ذَلِكَ فِيهِمْ،
Dördüncü Mesele: {كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “İşte biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk” buyruğu, her şeyin Allah'ın takdiri ve yaratmasıyla olduğuna delalet eder. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Bununla, o yalanlamanın onların kalplerinde son derece yerleştiğini ve böylece fıtri bir şey gibi olduğunu kastetmiştir.» Cevap [şudur]: Allah onlarda ya yalanlamanın doğrulamaya üstün gelmesini gerektiren şeyi var etmiştir ya da bunu onlarda var etmemiştir.
فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ فَقَدْ دَلَّلْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ عَلَى أَنَّ التَّرْجِيحَ لَا يَتَحَقَّقُ مَا لَمْ يَنْتَهِ إِلَى حَدِّ الْوُجُوبِ وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فِيهِمْ مَا يَقْتَضِي التَّرْجِيحَ الْبَتَّةَ، امْتَنَعَ قَوْلُهُ: كَذلِكَ سَلَكْناهُ كَمَا أَنَّ طَيَرَانَ الطَّائِرِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ لَهُ تَعَلُّقٌ بِكُفْرِهِمْ، امْتَنَعَ إِسْنَادُ الْكُفْرِ إِلَى ذَلِكَ الطَّيَرَانِ.
Şayet birincisi ise, biz En‘âm Suresi'nde tercih sebebinin vacip kılma derecesine ulaşmadıkça gerçekleşmeyeceğini delillendirmiştik; o vakit maksat hâsıl olur. Şayet onlarda tercihi gerektiren hiçbir şey var etmemişse, {كَذلِكَ سَلَكْناهُ} “İşte biz onu böyle soktuk” buyurması imkânsız olurdu; nitekim kuşun uçmasının onların küfrüyle bir ilgisi olmadığı zaman küfrün o uçmaya nispet edilmesi nasıl imkânsız ise bu da öyledir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَإِنْ قُلْتَ: مَا مَوْقِعُ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ؟ قُلْتُ مَوْقِعُهُ مِنْهُ مُوقِعُ الْمُوَضِّحِ (وَالْمُبَيِّنِ) ، لِأَنَّهُ مَسُوقٌ (لِبَيَانِهِ مُؤَكِّدٌ لِلْجُحُودِ) فِي قُلُوبِهِمْ، فَاتَّبَعَ مَا يُقَرِّرُ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ أَنَّهُمْ لَا يَزَالُونَ عَلَى التكذيب به حتى يعاينوا الوعيد.
Beşinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Eğer: {سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ} “Onu suçluların kalplerine soktuk” ifadesine göre {لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} “Ona inanmazlar” cümlesinin konumu nedir? dersen, derim ki: Onun yanındaki konumu, açıklayıcı (ve beyan edici) bir konumdur; çünkü o, [onu beyan etmek için sevk edilmiş olup] kalplerindeki [inkârı pekiştiricidir]. Bu sebeple arkasından, azabı gözleriyle görünceye kadar onu yalanlamayı sürdürecekleri şeklindeki bu manayı pekiştiren ifade gelmiştir.»
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٠٢ الى ٢٠٩]
[Şuarâ Suresi (26), 202 ila 209. Ayetler]
فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦)
{فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ مَا كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦)} “Artık o (azap), onlar hiç farkında değillerken kendilerine ansızın geliverir. (202) O zaman: 'Acaba bize mühlet verilir mi?' derler. (203) Hâlâ bizim azabımızı mı acele istiyorlar? (204) Gördün ya, biz onları yıllarca faydalandırsak, (205) Sonra da kendilerine vaad edilen (azap) başlarına gelse; (206)”
مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩)
{مَا أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩)} “Faydalandırıldıkları o şeyler kendilerine hiçbir yarar sağlamaz. (207) Biz uyarıcıları olmaksızın hiçbir memleketi helak etmedik; (208) [Bu bir] öğüttür; biz asla zalimler değiliz. (209)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ، وَأَنَّهُ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً أَتْبَعَهُ بِمَا يَكُونُ مِنْهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْحَسْرَةَ فَقَالَ: فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ كَمَا يَسْتَغِيثُ الْمَرْءُ عِنْدَ تَعَذُّرِ الْخَلَاصِ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ فِي الْآخِرَةِ أَنْ لَا مَلْجَأَ، لَكِنَّهُمْ يَذْكُرُونَ ذَلِكَ اسْتِرْوَاحًا.
Bil ki Allah Teâlâ, onların acıklı azabı görünceye kadar ona iman etmeyeceklerini ve azabın kendilerine ansızın geleceğini beyan edince, bunun peşinden bir hasret ifadesi olarak o vakit kendilerinden sadır olacak şeyi zikrederek: {فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ} “O zaman: 'Acaba bize mühlet verilir mi?' derler” buyurdu. Bu, kurtuluşun imkânsız olduğu anda kişinin feryat edip yardım istemesi gibidir; zira onlar ahirette hiçbir sığınak olmadığını bilirler, fakat bunu bir teselli arayışıyla dile getirirler.
فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا يَسْتَعْجِلُونَ الْعَذَابَ، مَعَ أَنَّ حَالَهُمْ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ طَلَبُ النَّظْرَةِ لِيُعْرَفَ تَفَاوُتُ الطَّرِيقَيْنِ فَيُعْتَبَرَ بِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ/ تَعَالَى أَنَّ اسْتِعْجَالَ الْعَذَابِ عَلَى وَجْهِ التَّكْذِيبِ إِنَّمَا يَقَعُ مِنْهُمْ لِيَتَمَتَّعُوا فِي الدُّنْيَا، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ جَهْلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مُدَّةَ التَّمَتُّعِ فِي الدُّنْيَا مُتَنَاهِيَةٌ قَلِيلَةٌ، وَمُدَّةَ الْعَذَابِ الَّذِي يَحْصُلُ بَعْدَ ذَلِكَ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَلَيْسَ فِي الْعَقْلِ تَرْجِيحٌ لَذَّاتٍ مُتَنَاهِيَةٍ قَلِيلَةٍ عَلَى آلَامٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَعَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّهُ لَقِيَ الْحَسَنَ فِي الطَّوَافِ، فَقَالَ لَهُ عِظْنِي، فَلَمْ يَزِدْ عَلَى تِلَاوَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ مَيْمُونٌ: لَقَدْ وَعَظْتَ فَأَبْلَغْتَ، وَقُرِئَ يُمَتَّعُونَ بِالتَّخْفِيفِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يُهْلِكْ قَرْيَةً إِلَّا وَهُنَاكَ نَذِيرٌ يُقِيمُ عَلَيْهِمُ الحجة.
Allah Teâlâ'nın: {أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ} “Hâlâ bizim azabımızı mı acele istiyorlar?” buyruğuna gelince; kastedilen, azap indiği andaki hâlleri mühlet istemek olduğu halde, iki yol arasındaki fark anlaşılsın ve bundan ibret alınsın diye Allah Teâlâ'nın onların dünyada azabı acele istediklerini beyan etmesidir. Sonra Allah Teâlâ, yalanlama kastıyla azabı acele istemelerinin sırf dünyada faydalanıp zevk sürmek için kendilerinden kaynaklandığını, ne var ki bunun bir cehalet olduğunu açıkladı. Zira dünyada faydalanma süresi sonlu ve azdır; bundan sonra meydana gelecek azabın süresi ise sonsuzdur. Akılda, sonlu ve az olan lezzetleri sonsuz olan elemlere tercih etmek diye bir şey yoktur. Meymûn b. Mihrân'dan rivayet edildiğine göre o, tavafta Hasan[-ı Basrî] ile karşılaşmış ve ona: «Bana öğüt ver» demiştir; o da bu ayeti okumaktan başka bir şey yapmamıştır. Bunun üzerine Meymûn: «Gerçekten öyle bir öğüt verdin ki tam yerine ulaştırdın» demiştir. «Yümette‘ûne» kelimesi şeddesiz olarak [«yümte‘ûne» şeklinde] de okunmuştur. Sonra Allah, aleyhlerine hüccet ikame edecek bir uyarıcı bulunmadıkça hiçbir beldeyi helak etmediğini açıklamıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ذِكْرى فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : ذِكْرَى مَنْصُوبَةٌ بِمَعْنَى تَذْكِرَةٍ، إِمَّا لِأَنَّ أَنْذَرَ وَذَكَّرَ مُتَقَارِبَانِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ مُذَكِّرُونَ تَذْكِرَةً، وَإِمَّا لِأَنَّهَا حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مُنْذِرُونَ، أَيْ يُنْذِرُونَهُمْ ذَوِي تَذْكِرَةٍ، وَإِمَّا لِأَنَّهَا مَفْعُولٌ لَهُ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ يُنْذِرُونَ لِأَجْلِ الْمَوْعِظَةِ وَالتَّذْكِرَةِ، أَوْ مَرْفُوعَةٌ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ بِمَعْنَى هَذِهِ ذِكْرَى، وَالْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ أَوْ صِفَةٌ بِمَعْنَى مُنْذِرُونَ ذَوُو ذِكْرَى، وجعلوا ذكرى لإمعانهم في التذكرة
Allah Teâlâ'nın: {ذِكْرَى} “Öğüt olarak” buyruğuna gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Zikrâ (ذِكْرَى) kelimesi tezkire (تَذْكِرَةً / hatırlatma, öğüt) manasında mensûbtur: Ya enzere (أَنْذَرَ / uyardı) ile zekkere (ذَكَّرَ / hatırlattı) birbirine yakın anlamda olduğu içindir ki sanki ‘hatırlatarak uyarıcılar’ (müzekkirûne tezkiraten) denilmiş gibidir; ya münzirûn (uyarıcılar) lafzındaki zamirden hâldir; yani ‘öğüt sahibi olarak onları uyarırlar’ demektir; ya da vaaz ve hatırlatma amacıyla uyardıkları manasında mef‘ûlün lehdir. Yahut ‘bu bir öğüttür’ (hâzihî zikrâ) manasında mahzûf mübtedânın haberi olarak merfûdur ve bu cümle ara cümledir (mu‘teriza); veya ‘öğüt sahibi uyarıcılar’ (münzirûne zevû zikrâ) manasında sıfattır. Hatırlatmayı derinlemesine yaptıkları için bizzat öğüt (zikrâ) kılınmışlardır;
وَإِطْنَابِهِمْ فِيهَا، وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ذكرى متعلقة بأهلكنا مَفْعُولًا لَهُ، وَالْمَعْنَى وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ أَهْلِ قرية قوم ظَالِمِينَ إِلَّا بَعْدَ مَا أَلْزَمْنَاهُمُ الحجة بِإِرْسَالِ الْمُنْذِرِينَ إِلَيْهِمْ لِيَكُونَ إِهْلَاكُهُمْ تَذْكِرَةً وَعِبْرَةً لِغَيْرِهِمْ فَلَا يَعْصُوا مِثْلَ عِصْيَانِهِمْ، وَما كُنَّا ظالِمِينَ فَنُهْلِكَ قَوْمًا غَيْرَ ظَالِمِينَ، وَهَذَا الوجه عَلَيْهِ الْمُعَوَّلُ، فَإِنْ قُلْتَ كَيْفَ عَزَلْتَ الْوَاوَ عَنِ الْجُمْلَةِ بَعْدَ إِلَّا، وَلَمْ تَعْزِلْ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ [الْحِجْرِ: ٤] قُلْتُ:
onda etraflıca durdukları için bizzat öğüt (zikrâ) kılınmışlardır. Diğer bir vecih de zikrâ kelimesinin ehleknâ fiiline taalluk eden bir mef‘ûlün leh olmasıdır; mana şöyledir: Biz helakleri başkalarına bir hatırlatma ve ibret olsun da onlar gibi isyan etmesinler diye kendilerine uyarıcılar göndermek suretiyle hücceti bağlayıcı kılmadıkça zalim olan hiçbir belde halkını helak etmedik. {وَما كُنَّا ظالِمِينَ} “biz asla zalimler değiliz” yani zalim olmayan bir kavmi helak edecek değiliz. İtimat edilen görüş de bu vecihtir. Eğer: 'İllâ'dan sonraki cümleden vâv'ı nasıl çıkardın da Allah Teâlâ'nın: {وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ} “Biz hiçbir memleketi helak etmedik ki onun malum bir kitabı olmasın” [Hicr 4] buyruğunda ondan [vâv'ı] çıkarmadın?' dersen, derim ki:
الْأَصْلُ عَزْلُ الْوَاوِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ صِفَةٌ لِقَرْيَةٍ، وَإِذَا زِيدَتْ فَلِتَأْكِيدِ وصل الصفة بالموصوف.
Asıl olan vâv'ın çıkarılmasıdır; çünkü cümle karye (memleket) kelimesinin sıfatıdır. Vâv eklendiğinde ise sıfatın mevsufla olan irtibatını teyit etmek içindir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٠ الى ٢١٣]
[Şuarâ Suresi (26), 210 ila 213. Ayetler]
وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣)
{وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣)} “Onu şeytanlar indirmedi. (210) Bu onlara hem yaraşmaz hem de buna güç yetiremezler. (211) Şüphesiz onlar (vahyi) işitmekten kesinlikle uzak tutulmuşlardır. (212) Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma, yoksa azap edilenlerden olursun! (213)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا احْتَجَّ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ تَنْزِيلَ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَإِنَّمَا يُعْرَفُ ذَلِكَ لِوُقُوعِهِ مِنَ الْفَصَاحَةِ فِي النِّهَايَةِ الْقُصْوَى، وَلِأَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى قَصَصِ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنْ غَيْرِ تَفَاوُتٍ، مَعَ أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَشْتَغِلْ بِالتَّعَلُّمِ وَالِاسْتِفَادَةِ، فَكَانَ الْكُفَّارُ يَقُولُونَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ إِلْقَاءِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ كَسَائِرِ مَا يَنْزِلُ عَلَى الْكَهَنَةِ؟، فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَسَهَّلُ لِلشَّيَاطِينِ لِأَنَّهُمْ مَرْجُومُونَ بِالشُّهُبِ مَعْزُولُونَ عَنِ اسْتِمَاعِ كَلَامِ أَهْلِ السَّمَاءِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ الْعِلْمُ بِكَوْنِ الشَّيَاطِينِ مَمْنُوعِينَ عَنْ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ خَبَرِ النَّبِيِّ الصَّادِقِ، فَإِذَا أَثْبَتْنَا كَوْنِ/ مُحَمَّدٍ ﷺ صَادِقًا بِفَصَاحَةِ الْقُرْآنَ وَإِخْبَارِهِ عَنِ الْغَيْبِ، وَلَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُ كَوْنِ الْفَصَاحَةِ وَالْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ مُعْجِزًا إِلَّا إِذَا ثَبَتَ كَوْنُ الشَّيَاطِينِ مَمْنُوعِينَ عَنْ ذَلِكَ، لَزِمَ الدَّوْرُ وَهُوَ بَاطِلٌ وَجَوَابُهُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْعِلْمَ بِكَوْنِ الشَّيَاطِينِ مَمْنُوعِينَ عَنْ ذَلِكَ لَا يُسْتَفَادُ إِلَّا مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الِاهْتِمَامَ بِشَأْنِ الصَّدِيقِ أَقْوَى مِنَ الِاهْتِمَامِ بِشَأْنِ الْعَدُوِّ، وَنَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ يَلْعَنُ الشَّيَاطِينَ وَيَأْمُرُ النَّاسَ بِلَعْنِهِمْ، فَلَوْ كَانَ هَذَا الْغَيْبُ إِنَّمَا حَصَلَ مِنْ إِلْقَاءِ الشَّيَاطِينِ، لَكَانَ الْكُفَّارُ أَوْلَى بِأَنْ يَحْصُلَ لَهُمْ مِثْلُ هَذَا الْعِلْمِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ اقْتِدَارُ الْكُفَّارِ عَلَى مِثْلِهِ أَوْلَى، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عِلِمْنَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ مَمْنُوعُونَ عَنْ ذَلِكَ، وَأَنَّهُمْ مَعْزُولُونَ عَنْ تَعَرُّفِ الْغُيُوبِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْجَوَابَ ابْتَدَأَ بِخِطَابِ الرَّسُولِ ﷺ فَقَالَ: فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ خِطَابٌ لِغَيْرِهِ، لِأَنَّ مِنْ شَأْنِ الْحَكِيمِ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُؤَكِّدَ خِطَابَ الْغَيْرِ أَنْ يُوَجِّهَهُ إِلَى الرُّؤَسَاءِ فِي الظَّاهِرِ، وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ بِذَلِكَ هُمُ الْأَتْبَاعَ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ أَنْ يُتْبِعَهُ مَا يَلِيقُ بِذَلِكَ، فَلِهَذِهِ الْعِلَّةِ أفرده بالمخاطبة.
Bil ki Allah Teâlâ, Kur'an'ın Âlemlerin Rabbi'nin indirmesi olduğu ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna delil getirince -ki bu da ancak fesahatte son noktada bulunmasıyla ve o aleyhisselâm herhangi bir öğrenme ve istifade ile meşgul olmadığı halde geçmiştekilerin kıssalarını eksiksiz içermesiyle bilinir- kâfirler şöyle diyorlardı: «Kâhinlere inen diğer şeyler gibi bunun da cinlerin ve şeytanların fısıldaması olması neden caiz olmasın?» Allah Teâlâ buna cevap olarak şeytanların buna muvaffak olamayacağını, zira onların kayan yıldızlarla (şühub) taşlandıklarını ve semâ ehlinin kelamını dinlemekten uzaklaştırıldıklarını beyan etti. Bir kimse şöyle diyebilir: «Şeytanların bundan engellendiğine dair bilgi ancak sadık bir peygamberin haberi vasıtasıyla elde edilir. Biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğru sözlü oluşunu Kur'an'ın fesahati ve gaybı haber vermesiyle ispat ettiğimize göre; fesahat ve gaybı haber vermenin bir mucize olduğunu ispat etmek de ancak şeytanların bundan engellenmiş olduğunun sabit olmasıyla mümkün olacağına göre bu durum kısır döngüyü (devir) gerektirir ki bu da batıldır.» Bunun cevabı şudur: Şeytanların bundan engellendiği bilgisinin ancak Peygamber'in sözünden elde edileceğini kabul etmiyoruz. Zira biz zaruri olarak biliriz ki dostun işine gösterilen ihtimam, düşmanın işine gösterilen ihtimamdan daha güçlüdür; yine zaruri olarak biliriz ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem şeytanlara lanet ediyor ve insanlara da onlara lanet etmelerini emrediyordu. Şayet bu gayb sadece şeytanların telkiniyle hâsıl olsaydı, kâfirlerin böyle bir bilgiye ulaşmaya daha layık olmaları gerekirdi; dolayısıyla kâfirlerin bunun bir benzerine güç yetirmelerinin daha öncelikli olması icap ederdi. Durum böyle olmayınca anladık ki şeytanlar bundan menedilmişlerdir ve onlar gaybları öğrenmekten uzak tutulmuşlardır. Sonra Allah Teâlâ bu cevabı zikredince Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap ile başlayarak: {فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ} “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma” buyurdu. Bu hitap hakikatte başkasınadır; zira Hakîm olan zatın şanı, başkasına hitabını pekiştirmek istediğinde, kastedilenler tâbiler olsa bile hitabı zahirde önderlere yöneltmektir. Ayrıca Allah Teâlâ bunun peşinden buna layık olan hususları getirmek istediğinden, bu gerekçeyle hitapta sadece onu tekil kılmıştır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٤ الى ٢٢٠]
[Şuarâ Suresi (26), 214 ila 220. Ayetler]
وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨)
{وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨)} “En yakın akrabalarını uyar. (214) Sana uyan müminlere kanadını indir. (215) Şayet sana karşı gelirlerse: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım' de. (216) O mutlak güç ve merhamet sahibi olan [Allah]'a tevekkül et; (217) Ki O, kıyama kalktığında seni görür, (218)”
وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)
{وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)} “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da (görür). (219) Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (220)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَالَغَ فِي تَسْلِيَةِ رَسُولِهِ أَوَّلًا، ثُمَّ أَقَامَ الحجة عَلَى نُبُوَّتِهِ، ثَانِيًا ثُمَّ أَوْرَدَ سُؤَالَ الْمُنْكِرِينَ، وَأَجَابَ عَنْهُ ثَالِثًا، أَمَرَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِمَا يَتَعَلَّقُ بِبَابِ التبليغ والرسالة وهو هاهنا أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِالرَّسُولِ فَتَوَعَّدَهُ إِنْ دَعَا مَعَ اللَّه إِلَهًا آخَرَ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِدَعْوَةِ الْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا تَشَدَّدَ عَلَى نَفْسِهِ أَوَّلًا، ثُمَّ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ ثَانِيًا، لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فِيهِ طَعْنٌ الْبَتَّةَ وَكَانَ قَوْلُهُ أَنْفَعَ وَكَلَامُهُ أَنْجَعَ،
Bil ki Allah Teâlâ, önce Resulü'nü teselli etmede en ileri dereceyi gösterdikten, ikinci olarak onun peygamberliğine delil getirdikten, üçüncü olarak da inkârcıların itirazını zikredip ona cevap verdikten sonra; bundan sonra tebliğ ve risalet konusuna dair olan hususları emretti. Bu da burada üç meseledir: Birincisi: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabalarını uyar” ayetidir. Zira Allah Teâlâ [önce] Resul ile başladı ve Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarması durumunda onu azapla tehdit etti. Sonra en yakın olandan başlayarak derece derece davet etmesini emretti. Çünkü o, önce kendi nefsine karşı sıkı durup ardından en yakından başlayarak derece derece [bunu uyguladığında], hiç kimsenin onun hakkında bir itirazı ve ayıplaması olamaz; böylece sözü daha faydalı ve kelamı daha etkili olur.
وَرُوِيَ «أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ صَعِدَ الصَّفَا فَنَادَى الْأَقْرَبَ فالأقرب وقال: يا بني عبد المطلب، يَا بَنِي هَاشِمٍ، يَا بَنِي عَبْدِ مُنَافٍ، يَا عَبَّاسُ عَمَّ مُحَمَّدٍ، يَا صَفِيَّةُ عَمَّةَ مُحَمَّدٍ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّه شَيْئًا، سَلُونِي مِنَ الْمَالِ/ مَا شِئْتُمْ»
Rivayet edildiğine göre «Bu ayet nazil olduğunda Safâ tepesine çıktı ve en yakın olanlardan başlayarak seslendi ve: 'Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Hâşimoğulları! Ey Abdümenâfoğulları! Ey Muhammed'in amcası Abbas! Ey Muhammed'in halası Safiyye! Şüphesiz ben Allah katında sizin için hiçbir şeye mâlik değilim. Malımdan dilediğinizi benden isteyin' buyurdu.»
وَرُوِيَ «أَنَّهُ جَمَعَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَرْبَعُونَ رَجُلًا عَلَى رِجْلِ شَاةٍ وَقَعْبٍ مِنْ لَبَنٍ، وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَأْكُلُ الْجَذَعَةَ وَيَشْرَبُ الْعُسَّ، فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا، ثم قال يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ بِسَفْحِ هَذَا الْجَبَلِ خَيْلًا، أَكَنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ؟ قَالُوا نَعَمْ فَقَالَ: إِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ» .
Yine rivayet edildiğine göre «O gün kırk kişi olan Abdülmuttaliboğullarını bir koyun budu ve bir çanak süt etrafında topladı. Onlardan her bir adam tek başına bir tokluyu yer ve büyük bir kâse sütü içerdi. Hepsi yediler ve içtiler. Sonra şöyle buyurdu: 'Ey Abdülmuttaliboğulları! Size bu dağın eteğinde atlılar olduğunu haber versem, beni doğrular mısınız?' Onlar: 'Evet' dediler. Bunun üzerine: 'Şüphesiz ben şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım' buyurdu.»
الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَاخْفِضْ جَناحَكَ وَاعْلَمْ أَنَّ الطَّائِرَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَنْحَطَّ لِلْوُقُوعِ كَسَرَ جَنَاحَهُ وَخَفَضَهُ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَنْهَضَ لِلطَّيَرَانِ رَفَعَ جَنَاحَهُ فَجَعَلَ خَفْضَ جَنَاحِهِ عِنْدَ الِانْحِطَاطِ مَثَلًا فِي التَّوَاضُعِ وَلِينِ الْجَانِبِ، فَإِنْ قِيلَ الْمُتَّبِعُونَ لِلرَّسُولِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَبِالْعَكْسِ فَلِمَ قَالَ: لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ؟ جَوَابُهُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُتَّبِعِينَ لِلرَّسُولِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ كَانُوا يَتَّبِعُونَهُ لِلْقَرَابَةِ وَالنَّسَبِ لَا لِلدِّينِ.
İkincisi: {وَاخْفِضْ جَناحَكَ} “Kanadını indir” ayetidir. Bil ki kuş yere inmek istediğinde kanadını kırar ve indirir; uçmak için yükselmek istediğinde ise kanadını kaldırır. Bu sebeple yere iniş sırasındaki kanat indirmesini tevazu ve yumuşak huyluluk için bir darb-ı mesel kılmıştır. Eğer: «Resul'e uyanlar zaten müminlerdir ve bunun tersi de böyledir; öyleyse neden {لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlerden sana uyanlara” buyurmuştur?» denilirse; cevabı şudur: Resul'e uyanların sırf müminlerden ibaret olduğunu kabul etmeyiz; zira onların birçoğu dine değil, akrabalık ve nesebe dayanarak ona uyuyorlardı.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ فَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ بَرِيئًا مِنْ مَعَاصِيهِمْ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَيْضًا بَرِيءٌ مِنْ عَمَلِهِمْ كَالرَّسُولِ وَإِلَّا كَانَ مُخَالِفًا للَّه، كَمَا لَوْ رَضِيَ عَمَّنْ سَخِطَ اللَّه عَلَيْهِ لَكَانَ كَذَلِكَ، وَإِذَا كَانَ تَعَالَى بَرِيئًا مِنْ عَمَلِهِمْ فَكَيْفَ يَكُونُ فَاعِلًا لَهُ وَمُرِيدًا لَهُ؟
{فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “Şayet sana karşı gelirlerse: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım' de” ayetine gelince, bunun anlamı açıktır. el-Cübbâî şöyle demiştir: «Bu, onun aleyhisselâm onların günahlarından uzak olduğuna delalet eder. Bu da Allah Teâlâ'nın da Resul gibi onların amelinden uzak olmasını gerektirir; aksi takdirde Allah'a muhalif olmuş olurdu. Nitekim Allah'ın gazap ettiği kimseden razı olsaydı durum böyle olurdu. Allah Teâlâ onların amelinden uzak olduğuna göre, nasıl o ameli yapan ve onu dileyen olabilir?»
الْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَرِيءٌ مِنَ الْمَعَاصِي بِمَعْنَى أَنَّهُ مَا أَمَرَ بِهَا بَلْ نَهَى عَنْهَا، فَأَمَّا بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُهَا فَلَا نُسَلِّمُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ عَلِمَ وُقُوعَهَا، وَعَلِمَ أَنَّ مَا هُوَ مَعْلُومُ الْوُقُوعِ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ وَإِلَّا لَانْقَلَبَ عِلْمُهُ جَهْلًا وَهُوَ مُحَالٌ وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، وَعَلِمَ أَنَّ مَا هُوَ وَاجِبُ الْوُقُوعِ فَإِنَّهُ لَا يُرَادُ عَدَمُ وُقُوعِهِ فَثَبَتَ مَا قُلْنَاهُ وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَتَوَكَّلْ وَالتَّوَكُّلُ عِبَارَةٌ عَنْ تَفْوِيضِ الرَّجُلِ أَمْرَهُ إِلَى مَنْ يَمْلِكُ أَمْرَهُ وَيَقْدِرُ عَلَى نَفْعِهِ وَضُرِّهِ، وَقَوْلُهُ: عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ أَيْ عَلَى الَّذِي يقهر أعدائك بِعِزَّتِهِ وَيَنْصُرُكَ عَلَيْهِمْ بِرَحْمَتِهِ ثُمَّ أَتْبَعُ كَوْنَهُ رَحِيمًا عَلَى رَسُولِهِ مَا هُوَ كَالسَّبَبِ لِتِلْكَ الرَّحْمَةِ، وَهُوَ قِيَامُهُ وَتَقَلُّبُهُ فِي السَّاجِدِينَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ مِنْ قِيَامِهِ لِلتَّهَجُّدِ وَتَقَلُّبِهِ فِي تَصَفُّحِ أَحْوَالِ (الْمُجْتَهِدِينَ) لِيَطَّلِعَ عَلَى أَسْرَارِهِمْ، كَمَا يُحْكَى أَنَّهُ حِينَ نُسِخَ فَرْضُ قِيَامِ اللَّيْلِ طَافَ تِلْكَ اللَّيْلَةَ بِبُيُوتِ أَصْحَابِهِ لِيَنْظُرَ مَا يَصْنَعُونَ لِحِرْصِهِ عَلَى مَا يُوجَدُ مِنْهُمْ مَنِ الطَّاعَاتِ، فَوَجَدَهَا كَبُيُوتِ الزَّنَابِيرِ لِمَا يَسْمَعُ مِنْهَا مِنْ دَنْدَنَتِهِمْ بِذِكْرِ اللَّه تَعَالَى وَالْمُرَادُ بِالسَّاجِدِينَ الْمُصَلِّينَ وَثَانِيهَا: الْمَعْنَى يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ لِلصَّلَاةِ بِالنَّاسِ جَمَاعَةً وَتُقَلُّبُهُ فِي السَّاجِدِينَ تَصَرُّفُهُ فِيمَا بَيْنَهُمْ بِقِيَامِهِ وَرُكُوعِهِ وَسُجُودِهِ وَقُعُودِهِ إِذْ كَانَ إِمَامًا لَهُمْ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ حَالُكَ كُلَّمَا قُمْتَ وَتَقَلَّبْتَ مَعَ السَّاجِدِينَ فِي
Cevap: Allah Teâlâ, günahları emretmeyip bilakis onları yasaklamış olması anlamında günahlardan berîdir. Fakat onları irade etmediği anlamında [uzak olduğunu ise] kabul etmeyiz. Bunun delili şudur: O, bunların vuku bulacağını bilmiştir; vuku bulacağı bilinen şeyin ise vuku bulması zorunludur; aksi takdirde O'nun ilmi cehalete dönüşürdü ki bu muhaldir (imkânsızdır), muhale götüren şey de muhaldir. Ayrıca [Allah] bilmiştir ki, vuku bulması zorunlu olan şeyin vuku bulmaması irade edilmez. Böylece söylediğimiz husus sabit olmuştur. Üçüncüsü: {وَتَوَكَّلْ} “Ve tevekkül et” ayetidir. Tevekkül, kişinin işini, kendi işine mâlik olan, kendisine fayda ve zarar vermeye gücü yeten kimseye havale etmesinden ibarettir. {عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ} “O Azîz ve Rahîm olana” ayeti ise; izzetiyle düşmanlarını kahreden ve rahmetiyle onlara karşı sana yardım eden [Allah'a tevekkül et] demektir. Sonra [Allah Teâlâ], Resulüne karşı Rahîm oluşunun ardından, o rahmetin sebebi mesabesinde olan hususu zikretmiştir ki o da onun kıyamı ve secde edenler arasındaki dolaşmasıdır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kastedilen, gecenin karanlığında teheccüde kalkması ve gizli hallerine muttali olmak için gayret gösterenlerin durumlarını araştırmaktaki dolaşmasıdır. Nitekim gece namazının farziyeti neshedildiğinde, kendilerinden sadır olacak itaatlere olan düşkünlüğü sebebiyle ne yaptıklarını görmek için o gece ashabının evlerini dolaştığı; Allah Teâlâ'yı zikrederken çıkardıkları mırıltıları işittiğinden ötürü o evleri arı kovanları gibi bulduğu rivayet edilir. "Secde edenler" ile kastedilenler ise namaz kılanlardır. İkincisi: Anlamı şudur: İnsanlara cemaatle namaz kıldırmak için kalktığında seni görür; onun "secde edenler arasındaki dolaşması" ise, onlara imam olduğu için kıyamı, rükûu, secdesi ve oturuşu ile onların arasında [hareket edip] bulunmasıdır. Üçüncüsü: Ne zaman ayağa kalksan ve secde edenlerle birlikte
كِفَايَةِ أُمُورِ الدِّينِ وَرَابِعُهَا: الْمُرَادُ تَقَلُّبُ بَصَرِهِ فِيمَنْ يُصَلِّي خَلْفَهُ مِنْ
senin durumun O'na gizli kalmaz. Dördüncüsü: Kastedilen, onun sallallâhu aleyhi ve sellem:
قَوْلِهِ ﷺ: «أتموا الركوع والسجود فو اللَّه إِنِّي لَأَرَاكُمْ مِنْ خَلْفِي»
«Rükû ve secdeyi tam yapın; Allah'a yemin ederim ki ben sizi arkamdan da görüyorum» hadisinden hareketle, arkasında namaz kılanlara gözünü çevirip bakmasıdır.
ثم قال: إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ أَيْ لِمَا تَقُولُهُ الْعَلِيمُ أَيْ بِمَا تَنْوِيهِ وَتَعْمَلُهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ سَمِيعًا أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِعِلْمِهِ بِالْمَسْمُوعَاتِ وَإِلَّا لَكَانَ لَفْظُ الْعَلِيمُ مُفِيدًا فَائِدَتَهُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ قُرِئَ وَنُقَلِّبُكَ .
Sonra: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” yani söylediğin şeyleri; {الْعَلِيمُ} “Hakkıyla bilendir” yani niyet ettiğin ve yaptığın şeyleri, buyurdu. Bu, O'nun Semi' (işiten) olmasının, işitilen şeyleri bilmesinden farklı bir durum olduğuna delalet eder; aksi takdirde el-Alîm lafzı onun ifade ettiği faydayı sağlardı. Bil ki bu ayet {وَنُقَلِّبُكَ} (seni dolaştırırız) şeklinde de okunmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّافِضَةَ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ آبَاءَ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا مُؤْمِنِينَ وَتَمَسَّكُوا فِي ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ/ وَبِالْخَبَرِ، أَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَقَالُوا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ يَحْتَمِلُ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرْتُمْ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى نَقَلَ رُوحَهُ مِنْ سَاجِدٍ إِلَى سَاجِدٍ كَمَا نَقُولُهُ نَحْنُ، وَإِذَا احْتَمَلَ كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَجَبَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْكُلِّ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ وَلَا رُجْحَانَ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Bil ki Râfızîler, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem atalarının mümin olduğu görüşüne varmışlar ve bu hususta bu ayete ve habere tutunmuşlardır. Bu ayete gelince; şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: {وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” sözü, zikrettiğiniz vecihlere ihtimalli olduğu gibi, bizim dediğimiz gibi Allah Teâlâ'nın onun ruhunu bir secdeden diğer bir secde edene nakletmiş olması anlamına da ihtimallidir. Ayet bütün bu vecihlere ihtimalli olunca, aralarında bir çelişki ve bir üstünlük olmaması zorunluluğundan dolayı ayeti hepsine hamletmek vacip olur. Habere gelince;
فَقَوْلُهُ ﵇: «لَمْ أَزَلْ أُنْقَلُ مِنْ أَصْلَابِ الطَّاهِرَيْنِ إِلَى أَرْحَامِ الطَّاهِرَاتِ»
o da onun aleyhisselâm: «Ben sürekli tertemiz sulblerden tertemiz rahimlere nakledilip durdum» sözüdür.
وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَافِرًا فَهُوَ نَجَسٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] قَالُوا: فَإِنْ تَمَسَّكْتُمْ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْمَذْهَبِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ [الْأَنْعَامِ: ٧٤] قُلْنَا الْجَوَابُ: عَنْهُ أَنَّ لَفْظَ الْأَبِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْعَمِّ كَمَا قَالَ أَبْنَاءُ يَعْقُوبَ لَهُ: نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [الْبَقَرَةِ: ١٣٣] فَسَمَّوْا إِسْمَاعِيلَ أَبًا لَهُ مَعَ أَنَّهُ كَانَ عَمًّا لَهُ،
Kâfir olan herkes ise Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Müşrikler ancak bir pisliktir” [Tevbe 28] buyruğundan ötürü pistir. Dediler ki: «Eğer bu mezhebin bozukluğuna karşı Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ} “Hani İbrahim babası Âzer'e demişti ki...” [En'âm 74] ayetine tutunursanız, deriz ki bunun cevabı şudur: Eb (baba) lafzı bazen amca için de kullanılır; nitekim Yakub'un oğulları ona: {نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ} “Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına kulluk ederiz” [Bakara 133] demişler ve amcası olduğu halde İsmail'i onun babası diye isimlendirmişlerdir.
وَقَالَ ﵇: «رُدُّوا عَلَيَّ أَبِي»
Peygamber aleyhisselâm da: «Babamı bana geri getirin»
يَعْنِي العباس، ويحتمل أيضا أن يكون متخذا لأصنام أَبَ أُمِّهِ فَإِنَّ هَذَا قَدْ يُقَالُ لَهُ الْأَبُ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ إِلَى قَوْلِهِ: وَعِيسى [الْأَنْعَامِ: ٨٤، ٨٥] فَجَعَلَ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ جَدَّهُ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ.
demiştir ki bununla Abbas'ı kastetmiştir. Ayrıca put edinen kimsenin onun anne tarafından dedesi olması da muhtemeldir; zira buna da baba denilebilir. Allah Teâlâ: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ} “Onun soyundan Davud'u, Süleyman'ı...” buyurmuş ve: {وَعِيسى} “ve İsa'yı...” [En'âm 84, 85] buyruğuna kadar devam etmiştir. İbrahim onun anne tarafından dedesi olduğu halde İsa'yı İbrahim'in zürriyetinden kılmıştır.»
وَاعْلَمْ أَنَّا نَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِأَبِيهِ آزَرَ وَمَا ذَكَرُوهُ صَرْفٌ لِلَّفْظِ عَنْ ظَاهِرِهِ، وَأَمَّا حَمْلُ قَوْلِهِ:
Bil ki biz Allah Teâlâ'nın: {لِأَبِيهِ آزَرَ} “Babası Âzer'e” buyruğuna tutunuyoruz; onların zikrettikleri ise lafzı zahirinden çevirmektir. O'nun:
وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَغَيْرُ جَائِزٍ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ حَمْلَ الْمُشْتَرَكِ عَلَى كُلِّ مَعَانِيهِ غَيْرُ جَائِزٍ، وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَهُوَ خَبَرٌ وَاحِدٌ فلا يعارض القرآن.
{وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ} “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür]” sözünü bütün vecihlere hamletmeye gelince; müşterek lafzı bütün manalarına hamletmenin caiz olmadığını açıkladığımızdan ötürü bu caiz değildir. Hadise gelince, o âhâd bir haberdir, dolayısıyla Kur'an ile çelişemez.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٢١ الى ٢٢٣]
[Şuarâ Suresi (26), 221 ila 223. Ayetler]
هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣)
{هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣)} “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? (221) Onlar her günahkâr yalancıya inerler. (222) Onlar [şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar. (223)”
اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَعَادَ الشُّبْهَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ وَأَجَابَ عَنْهَا مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي قَرَّرْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ الْكُفَّارَ يُدْعَوْنَ إِلَى طَاعَةِ الشَّيْطَانِ، وَمُحَمَّدًا ﵇ كَانَ يَدْعُو إِلَى لَعْنِ الشَّيْطَانِ وَالْبَرَاءَةِ عَنْهُ وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كان يَقِيسُونَ حَالَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى حَالِ سَائِرِ الْكَهَنَةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ فَكَمَا أَنَّ الْغَالِبَ عَلَى سَائِرِ الْكَهَنَةِ الْكَذِبُ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ حَالُ الرَّسُولِ ﷺ كَذَلِكَ أَيْضًا، فَلَمَّا لَمْ يَظْهَرْ فِي إِخْبَارِ الرَّسُولِ ﷺ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ إِلَّا الصِّدْقُ عَلِمْنَا أَنَّ حَالَهُ بِخِلَافِ حَالِ الْكَهَنَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرُوا فِي الْآيَةِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُمُ الشَّيَاطِينُ رُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ أَنْ حُجِبُوا بِالرَّجْمِ يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَأِ الْأَعْلَى فَيَخْتَطِفُونَ بَعْضَ مَا يَتَكَلَّمُونَ بِهِ مما اطلعوا عليه
Bil ki Allah Teâlâ, daha önce geçen şüpheyi tekrar zikredip buna iki açıdan cevap vermiştir: Birincisi: {تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} “[Onlar] her günahkâr yalancıya inerler” buyruğudur. Bu da daha önce açıkladığımız husustur; zira kâfirler şeytana itaate çağrılırken, Muhammed aleyhisselâm şeytana lanet etmeye ve ondan beri (uzak) durmaya davet ediyordu. İkincisi: {يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ} “Onlar [şeytanlara] kulak verirler ve onların çoğu yalancıdırlar” buyruğudur. Bundan kasıt şudur: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in durumunu diğer kâhinlerin durumuyla kıyaslıyorlardı. Sanki onlara şöyle denilmiştir: Eğer durum sizin iddia ettiğiniz gibi olsaydı, diğer kâhinlerin çoğunda yalan hâkim olduğu gibi Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’in durumunun da aynı şekilde olması gerekirdi. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’in gayba dair haberlerinde doğruluktan başka bir şey ortaya çıkmayınca, onun durumunun kâhinlerin durumundan farklı olduğunu anladık. Sonra müfessirler bu ayet hakkında [farklı] vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bunlar şeytanlardır. Rivayet edildiğine göre onlar [yıldızlarla] taşlanarak perdelenmeden önce Mele-i A‘lâ’ya kulak kabartır, onların [meleklerin] muttali oldukları gaybî konulardan konuştukları bazı şeyleri kapıp kaçırırlardı.
مِنَ الْغُيُوبِ، ثُمَّ يُوحُونَ بِهِ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ فِيمَا (يُوحِي) بِهِ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ يُسْمِعُونَهُمْ مَا لَمْ يَسْمَعُوا وَثَانِيهَا: يُلْقُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمُ السَّمْعَ أَيِ الْمَسْمُوعَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَثَالِثُهَا: الْأَفَّاكُونَ/ يُلْقُونَ السَّمْعَ إِلَى الشَّيَاطِينِ فَيُلْقُونَ وَحْيَهُمْ إِلَيْهِمْ وَرَابِعُهَا: يُلْقُونَ الْمَسْمُوعَ مِنَ الشَّيَاطِينِ إِلَى النَّاسِ، وَأَكْثَرُ الْأَفَّاكِينَ كَاذِبُونَ يَفْتَرُونَ عَلَى الشَّيَاطِينِ مَا لَمْ يُوحُوا إِلَيْهِمْ، فَإِنْ قُلْتَ يُلْقُونَ مَا مَحَلُّهُ؟ قُلْتُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ أَيْ تَنَزَّلُ مُلْقِينَ السمع، وفي محل الجر صفة لكل أَفَّاكٍ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَأَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مَحَلٌّ بِأَنْ يَسْتَأْنِفَ كَأَنَّ قَائِلًا قال: لم ننزل عَلَى الْأَفَّاكِينَ؟ فَقِيلَ يَفْعَلُونَ كَيْتَ وَكَيْتَ، فَإِنْ قلت كيف قال: وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ بعد ما قَضَى عَلَيْهِمْ أَنَّ كَلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَفَّاكٌ؟ قُلْتُ: الْأَفَّاكُونَ هُمُ الَّذِينَ يُكْثِرُونَ الْكَذِبَ، لَا أَنَّهُمُ الَّذِينَ لَا يَنْطِقُونَ إِلَّا بِالْكَذِبِ، فَأَرَادَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَفَّاكِينَ قَلَّ مَنْ يَصْدُقُ مِنْهُمْ فِيمَا يَحْكِي عَنِ الْجِنِّ وَأَكْثَرُهُمْ يَفْتَرِي عَلَيْهِمْ.
bazı şeyleri kapıp kaçırırlar, sonra da bunu dostlarına fısıldarlardı. Onların çoğu da kendilerine vahyedilen hususlarda yalancıdırlar; çünkü onlara işitmedikleri şeyleri işittirirler. İkincisi: Dostlarına kulak verileni, yani meleklerden işitileni ulaştırırlar. Üçüncüsü: Yalancılar şeytanlara kulak verirler, onlar da vahiylerini kendilerine ulaştırırlar. Dördüncüsü: Şeytanlardan işitileni insanlara aktarırlar; bu yalancıların çoğu ise kendilerine vahyedilmemiş şeyleri şeytanlara isnat ederek uyduran yalancılardır. Eğer: «{يُلْقُونَ} (Kulak verirler / ulaştırırlar) fiilinin iraptaki yeri nedir?» dersen; derim ki: Hal olarak nasb mahallinde olması caizdir, yani «kulak vererek / ulaştırarak inerler» demektir; {كُلِّ أَفَّاكٍ} ifadesinin sıfatı olarak cer mahallinde olması da caizdir, çünkü bu çoğul anlamındadır; bir de sanki birisi: «Yalancıların üzerine niçin inerler?» demiş de «Şöyle şöyle yaparlar» denilmiş gibi istînâf (yeni başlangıç) cümlesi olarak iraptan mahallinin olmaması da caizdir. Eğer: «Onların her birinin iftiracı yalancı olduğuna hükmettikten sonra nasıl {وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ} “Onların çoğu yalancıdırlar” buyurmuştur?» dersen; derim ki: İftiracı yalancılar (effâkûn), yalandan başka bir şey konuşmayanlar değil, yalanı çokça söyleyenlerdir. Dolayısıyla bu iftiracı yalancılardan cinlerden aktardığı şeyde doğru söyleyenin pek az olduğunu, çoğunun ise onlara iftira ettiğini kastetmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٢٤ الى ٢٢٧]
[Şuarâ Suresi (26), 224 ila 227. Ayetler]
وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)
{وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ (٢٢٤) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)} “Şairlere ise azgınlar uyarlar. (224) Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar? (225) Ve yapmadıkları şeyleri söylerler. (226) Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir! (227)”
اعْلَمْ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالُوا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الشَّيَاطِينَ تَنَزَّلُ بِالْقُرْآنِ عَلَى مُحَمَّدٍ كَمَا أَنَّهُمْ يَنْزِلُونَ بِالْكَهَانَةِ عَلَى الْكَهَنَةِ وَبِالشِّعْرِ عَلَى الشُّعَرَاءِ؟ ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ فَرَّقَ بَيْنَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبَيْنَ الكهنة، فذكر هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُ ﵇ وَبَيْنَ الشُّعَرَاءِ، وَذَلِكَ هُوَ أَنَّ الشُّعَرَاءَ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ، أَيِ الضَّالُّونَ، ثُمَّ بَيَّنَ تِلْكَ الْغِوَايَةَ بِأَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الطُّرُقُ الْمُخْتَلِفَةُ كَقَوْلِكَ أَنَا فِي وَادٍ وَأَنْتَ فِي وَادٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَدْ يَمْدَحُونَ الشَّيْءَ بَعْدَ أَنْ ذَمُّوهُ وَبِالْعَكْسِ، وَقَدْ يُعَظِّمُونَهُ بَعْدَ أَنِ اسْتَحْقَرُوهُ وَبِالْعَكْسِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَطْلُبُونَ بِشِعْرِهِمُ الْحَقَّ وَلَا الصِّدْقَ بِخِلَافِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنَّهُ مِنْ أَوَّلِ أَمْرِهِ إِلَى آخِرِهِ بَقِيَ عَلَى طَرِيقٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَالتَّرْغِيبُ فِي الْآخِرَةِ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الدنيا الثاني: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ وَذَلِكَ أَيْضًا مِنْ عَلَامَاتِ الْغُوَاةِ، فَإِنَّهُمْ يُرَغِّبُونَ فِي الْجُودِ وَيَرْغَبُونَ عَنْهُ، وَيُنَفِّرُونَ عَنِ الْبُخْلِ وَيُصِرُّونَ عَلَيْهِ، وَيَقْدَحُونَ فِي النَّاسِ بِأَدْنَى شَيْءٍ صَدَرَ عَنْ وَاحِدٍ مِنْ أَسْلَافِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَا يَرْتَكِبُونَ إِلَّا الْفَوَاحِشَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْغِوَايَةِ وَالضَّلَالَةِ.
Bil ki kâfirler: «Şeytanların kâhinlere kehaneti ve şairlere şiiri getirdikleri gibi, Muhammed'e de Kur'an'ı getirdikleri neden söylenemez olsun?» dediklerinde; Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile kâhinlerin arasını ayırmıştı. Burada ise onun aleyhisselâm ile şairler arasındaki farka delalet eden hususu zikretti. Bu da şairlere azgınların, yani sapkınların uymasıdır. Sonra bu sapkınlığı iki şeyle açıkladı: Birincisi: {أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ} “Onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar” ayetidir. Bundan maksat, senin «Ben bir vadideyim, sen bir vadidesin» sözün gibi farklı yollardır. Zira onlar bir şeyi yerildikten sonra övebilirler veya tam tersini yapabilirler; onu küçümsedikten sonra yüceltebilirler veya tam tersini yapabilirler. Bu da onların şiirleriyle hakkı ve doğruyu aramadıklarına delalet eder. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem durumu ise böyle değildir; zira o işin başından sonuna kadar tek bir yol üzere kalmıştır ki o da Allah Teâlâ'ya davet, ahirete rağbet ettirme ve dünyadan yüz çevirmedir. İkincisi: {أَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} “Onlar yapmadıkları şeyleri söylerler” ayetidir. Bu da azgınların alametlerindendir; zira onlar cömertliğe teşvik ederler ama kendileri bundan yüz çevirirler; cimrilikten sakındırırlar ama kendileri onda ısrar ederler; atalarından birinden sadır olan en küçük bir şeyle insanları karalarlar, sonra da kendileri çirkin işlerden başkasını işlemezler. Bu da azgınlığa ve sapkınlığa delalet eder.
وَأَمَّا مُحَمَّدٌ ﷺ فَإِنَّهُ بَدَأَ بِنَفْسِهِ حَيْثُ قَالَ اللَّه تَعَالَى لَهُ: فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ [الشعراء: ٢١٣] ثُمَّ بِالْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ حَيْثُ قَالَ اللَّه تَعَالَى له: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشعراء: ٢١٤] وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ طَرِيقَةِ الشُّعَرَاءِ، فَقَدْ ظهر بهذا الذي بيناه أن حلال مُحَمَّدٍ ﷺ مَا كَانَ يُشْبِهُ حَالَ الشُّعَرَاءِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الشُّعَرَاءَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ الذَّمِيمَةِ بَيَانًا لِهَذَا الْفَرْقِ اسْتَثْنَى عَنْهُمُ الْمَوْصُوفِينَ بِأُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: أَحَدُهَا: الْإِيمَانُ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا، وَثَانِيهَا: الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ،
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelince; Allah Teâlâ ona: {فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ} [Şuarâ 213] “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma; sonra azaba uğratılanlardan olursun!” buyurunca [uyarmaya] bizzat kendisinden başlamış, ardından da Allah Teâlâ ona: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} [Şuarâ 214] “Ve en yakın akrabanı uyar” buyurunca en yakından başlayarak [halka halka] tebliğe devam etmiştir. Bütün bunlar ise şairlerin tuttuğu yolun tam aksinedir. Açıkladığımız bu hususla ortaya çıkmıştır ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in hâli şairlerin hâline kesinlikle benzememektedir. Sonra Allah Teâlâ bu farkı beyan etmek üzere şairleri bu yerilmiş niteliklerle tavsif edince, dört hususla nitelenen kimseleri bunlardan istisna tutmuştur: Birincisi imandır ki bu O'nun: {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ancak iman edenler müstesna” buyruğudur; ikincisi salih ameldir ki bu O'nun: {وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ} “ve salih ameller işleyenler” buyruğudur;
وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ شِعْرُهُمْ فِي التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَدَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً، وَرَابِعُهَا: أَنْ لَا يَذْكُرُوا هَجْوَ أَحَدٍ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الِانْتِصَارِ مِمَّنْ يَهْجُوهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا قَالَ اللَّه تَعَالَى: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ [النِّسَاءِ: ١٤٨] ثُمَّ إِنَّ الشَّرْطَ فِيهِ تَرْكُ الِاعْتِدَاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهَذَا الِاسْتِثْنَاءِ عَبْدُ اللَّه بْنُ رَوَاحَةَ وَحَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ وَكَعْبُ بْنُ مَالِكٍ وَكَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَهْجُونَ قُرَيْشًا،
Üçüncüsü: Şiirlerinin tevhid, nübüvvet ve insanları hakka davet hususunda olmasıdır ki bu O'nun: {وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً} “Ve Allah'ı çokça zikredenler” buyruğudur. Dördüncüsü: Kendilerini hicvedenlere karşı savunma yolu dışında hiç kimsenin hicvini zikretmemeleridir ki bu O'nun: {وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar” buyruğudur. Allah Teâlâ: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah, haksızlığa uğrayan kimse hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” [Nisâ 148] buyurmuştur. Sonra bunda şart olan şey, Allah Teâlâ'nın: {فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ} “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [Bakara 194] buyruğundan dolayı haddi aşmayı terk etmektir. Bu istisna ile Abdullah b. Revâha, Hassân b. Sâbit, Kâ'b b. Mâlik ve Kâ'b b. Züheyr'in kastedildiği söylenmiştir; zira onlar Kureyş'i hicvediyorlardı.
وَعَنْ كَعْبِ بْنِ مالك: «أن رسول ﷺ قَالَ لَهُ: اهْجُهُمْ، فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَهُوَ أَشُدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ رَشْقِ النَّبْلِ»
Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre «Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Onları hicvet; nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki bu onlara ok yağdırmaktan daha şiddetlidir' buyurmuştur.»
وَكَانَ يَقُولُ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ «قُلْ وَرُوحُ الْقُدُسِ مَعَكَ» .
Hassân b. Sâbit'e de: «Söyle, Rûhu'l-Kudüs seninle beraberdir» buyururdu.
فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ فَالَّذِي عِنْدِي فِيهِ واللَّه اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مَا يُزِيلُ الْحُزْنَ عَنْ قَلْبِ رَسُولِهِ ﷺ مِنَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، وَمِنْ أَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ، ثُمَّ ذَكَرَ الدَّلَائِلَ عَلَى نُبُوَّتِهِ ﵇، ثُمَّ ذَكَرَ سُؤَالَ الْمُشْرِكِينَ فِي تَسْمِيَتِهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ تَارَةً بِالْكَاهِنِ، وَتَارَةً بِالشَّاعِرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَاهِنِ أَوَّلًا: ثُمَّ بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الشَّاعِرِ ثَانِيًا: خَتَمَ السُّورَةَ بِهَذَا التَّهْدِيدِ الْعَظِيمِ، يَعْنِي أَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَعْرَضُوا عَنْ تَدَبُّرِ هَذِهِ الْآيَاتِ، وَالتَّأَمُّلِ فِي هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ فَإِنَّهُمْ سَيَعْلَمُونَ بَعْدَ ذَلِكَ أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الزَّجْرُ عَنِ الطَّرِيقَةِ الَّتِي وَصَفَ اللَّه بِهَا هَؤُلَاءِ الشُّعَرَاءَ، وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى نَظْمِ السُّورَةِ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا واللَّه أَعْلَمُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ} “Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir” buyruğuna gelince, benim kanaatime göre -doğrusunu Allah bilir- Allah Teâlâ bu surede Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinden hüznü giderecek aklî delilleri ve geçmiş peygamberlerin kıssalarını zikrettikten, sonra onun aleyhisselâm peygamberliğine delilleri zikrettikten, sonra müşriklerin Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem bazen kâhin, bazen de şair diye isimlendirmelerindeki itirazlarını zikrettikten, sonra Allah Teâlâ ilk olarak kendisi ile kâhin arasındaki farkı beyan edip ardından ikinci olarak kendisi ile şair arasındaki farkı beyan ettikten sonra; sureyi bu büyük tehditle bitirmiştir. Yani nefislerine zulmeden ve bu ayetleri tedebbür etmekten, bu açık delilleri düşünmekten yüz çeviren kimseler, bundan sonra nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Bundan maksat, Allah'ın bu şairleri nitelediği yöntemden sakındırmaktır. Birincisi ise baştan sona surenin tertibine daha uygundur; en doğrusunu Allah bilir.
وَالْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَوَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ وَعَلَى أَزْوَاجِهِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى التَّابِعَيْنِ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salât ve selam, efendimiz ümmî peygamber Muhammed'e, onun bütün âline, ashabına, müminlerin anneleri olan eşlerine ve kıyamet gününe kadar onlara güzellikle tâbi olanların üzerine olsun.