/ وَثَانِيهَا: بِالتَّشْدِيدِ أَرَادَ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ لِئَلَّا يَسْجُدُوا، فَحَذَفَ الْجَارَّ مَعَ أَنْ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لَا مَزِيدَةً، وَيَكُونُ الْمَعْنَى فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (إِلَّا) أَنْ يَسْجُدُوا وَثَالِثُهَا: وَهِيَ حَرْفُ عبد اللَّه و [هي] قراءة الْأَعْمَشِ هَلَّا بِقَلْبِ الْهَمْزَةِ هَاءً، وَعَنْ عَبْدِ اللَّه هَلَّا تَسْجُدُونَ بِمَعْنَى أَلَا تَسْجُدُونَ عَلَى الْخِطَابِ وَرَابِعُهَا: قِرَاءَةُ أُبَيٍّ أَلَا يَسْجُدُونَ للَّه الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ (فِي السَّمَاوَاتِ) وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَمَا تُعْلِنُونَ.
/ İkincisi: Şedde ile [okuyanın kıraatidir; bununla] "secde etmesinler diye onları yoldan alıkoydu" [anlamını] kastetmiştir; bu takdirde harf-i cer { أَنْ } ile birlikte hazfedilmiştir. { لَا } edatının zâid olması ve anlamın "secde etmeleri müstesna, onlar hidayete eremezler" şeklinde olması da caizdir. Üçüncüsü: Bu, Abdullah'ın harfi (kıraati) olup [ve bu] A'meş'in de kıraatidir: Hemzenin he harfine dönüştürülmesiyle { هَلَّا } şeklindedir. Abdullah'tan, hitap kipiyle { أَلَا تَسْجُدُونَ } anlamında { هَلَّا تَسْجُدُونَ } şeklinde de rivayet edilmiştir. Dördüncüsü: Übeyy'in { أَلَا يَسْجُدُونَ للَّه الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَمَا تُعْلِنُونَ } şeklindeki kıraatidir.
المسألة الثَّانِيَةُ: قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ قَوْلُهُ: أَلَّا يَسْجُدُوا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْأَمْرِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ بِمَعْنَى الْمَنْعِ مِنَ السَّجْدَةِ لَمْ يَكُنْ لِوَصْفِهِ تَعَالَى بِمَا يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ السُّجُودُ لَهُ وَهُوَ كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى إِخْرَاجِ الْخَبْءِ عَالِمًا بِالْأَسْرَارِ مَعْنًى.
İkinci Mesele: Muhakkik âlimler şöyle demiştir: O'nun { أَلَّا يَسْجُدُوا } kavlinin emir anlamında olması vaciptir. Çünkü eğer secdeden menetme anlamında olsaydı, Allah Teâlâ'nın, secdenin ancak Kendisine yapılmasını gerektiren sıfatlarla —yani gizli olanı açığa çıkarmaya kadir ve sırları bilen olmasıyla— nitelenmesinin bir anlamı kalmazdı.
المسألة الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى وَصْفِ اللَّه تَعَالَى بِالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ، أَمَّا الْقُدْرَةُ فَقَوْلُهُ: يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَسَمَّى الْمَخْبُوءَ بِالْمَصْدَرِ، وَهُوَ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْأَرْزَاقِ وَالْأَمْوَالِ وَإِخْرَاجُهُ مِنَ السَّمَاءِ بِالْغَيْثِ، وَمِنَ الْأَرْضِ بِالنَّبَاتِ. وَأَمَّا الْعِلْمُ فَقَوْلُهُ: وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ.
Üçüncü Mesele: Ayet, Allah Teâlâ'nın kudret ve ilim sıfatlarıyla nitelendiğine delalet etmiştir. Kudrete gelince, bu O'nun: { يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerdeki gizliyi açığa çıkaran” kavlidir; gizlenen şeyi mastar ismiyle (el-hab') anmıştır ki bu, bütün rızık ve mal türlerini kapsar. Bunun gökten çıkarılması yağmurla, yerden çıkarılması ise bitkilerledir. İlme gelince, bu da O'nun: { وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ } “Gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen” kavlidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الرَّدُّ عَلَى مَنْ يَعْبُدُ الشَّمْسَ وَتَحْرِيرُ الدَّلَالَةِ هَكَذَا: الْإِلَهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِخْرَاجِ الْخَبْءِ وَعَالِمًا بِالْخَفِيَّاتِ، وَالشَّمْسُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَهِيَ لَا تَكُونُ إِلَهًا وَإِذَا لَمْ تَكُنْ إِلَهًا لَمْ يَجُزِ السُّجُودُ لَهَا، أَمَّا أَنَّهُ ﷾ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَالِمًا عَلَى الوجه الْمَذْكُورِ، فَلَمَّا أَنَّهُ وَاجِبٌ لِذَاتِهِ فَلَا تَخْتَصُّ قَادِرِيَّتُهُ وَعَالَمِيَّتُهُ بِبَعْضِ الْمَقْدُورَاتِ وَالْمَعْلُومَاتِ دُونَ الْبَعْضِ، وَأَمَّا أَنَّ الشَّمْسَ لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَلِأَنَّهَا جِسْمٌ مُتَنَاهٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ مُتَنَاهِيًا فِي الذَّاتِ كَانَ مُتَنَاهِيًا فِي الصِّفَاتِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَحِينَئِذٍ لَا يُعْلَمُ كَوْنُهَا قَادِرَةً عَلَى
Bil ki bu sözden maksat güneşe tapanları reddetmektir. Delilin ortaya konuş biçimi (tahrîru'd-delâle) şöyledir: İlahın, gizli olanı açığa çıkarmaya kadir ve gizlilikleri bilen olması vaciptir. Güneş ise böyle değildir; dolayısıyla o ilah olamaz. İlah olmayınca da ona secde edilmesi caiz olmaz. [Allah Teâlâ'nın] zikredilen şekilde kadir ve alîm olmasının vacip oluşuna gelince; O, zatı gereği zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) olduğu için, O'nun kadir oluşu ve bilici oluşu kudret yetirilenlerin (makdûrât) ve bilinenlerin (ma‘lûmât) bir kısmına özgü olup diğer kısmına olmaması söz konusu olamaz. Güneşin böyle olmadığına gelince; çünkü o sonlu bir cisimdir. Zatı bakımından sonlu olan her varlık, sıfatları bakımından da sonludur. Durum böyle olunca, işte o vakit onun [gizli olanı açığa çıkarmaya] kadir olduğu bilinemez
إِخْرَاجِ الْخَبْءِ عَالِمَةً بِالْخَفِيَّاتِ، فَإِذَا لَمْ يُعْلَمْ مِنْ حَالِهَا ذَلِكَ لَمْ يُعْلَمْ مِنْ حَالِهَا كَوْنُهَا قَادِرَةً عَلَى جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، فَرَجَعَ حَاصِلُ الدَّلَالَةِ إِلَى مَا ذَكَرَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
gizli olanı açığa çıkarmaya kadir ve gizlilikleri bilen olduğu bilinemez. Durumundan bu bilinemeyince, faydaları celbetmeye ve zararları defetmeye kadir olduğu da bilinemez. Böylece delilin neticesi, İbrahim'in (aleyhisselâm): { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }
[مَرْيَمَ: ٤٢] وَفِي قَوْلِهِ: لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا اسْتَدَلَّ بِهِ إِبْرَاهِيمُ ﵇ فِي قَوْلِهِ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَفِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ﷾ هُوَ الَّذِي يُخْرِجُ الشَّمْسَ مِنَ الْمَشْرِقِ بَعْدَ أُفُولِهَا فِي الْمَغْرِبِ فَهَذَا هُوَ إِخْرَاجُ الْخَبْءِ فِي السموات وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ ﵇: لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧٦] ومن قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ ومن قوله موسى ﵇: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [الشعراء: ٢٨] وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى أَنَّ أُفُولَ الشَّمْسِ وَطُلُوعَهَا يَدُلَّانِ عَلَى كَوْنِهَا تَحْتَ تَدْبِيرِ مُدَبِّرٍ قَاهِرٍ فَكَانَتِ الْعِبَادَةُ لِقَاهِرِهَا وَالْمُتَصَرِّفِ فِيهَا أَوْلَى، وَأَمَّا إِخْرَاجُ الْخَبْءِ مِنَ الْأَرْضِ فَهُوَ يَتَنَاوَلُ إِخْرَاجَ النُّطْفَةِ مِنَ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ وَتَكْوِينَ الْجَنِينِ مِنْهُ، فَإِنْ قِيلَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﵉ قَدَّمَا دَلَالَةَ الْأَنْفُسِ عَلَى دَلَالَةِ الْآفَاقِ فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ ثم قال: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ وَمُوسَى ﵇ قَالَ: رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ/ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٦] ثم قال: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ فلم كان الأمر هاهنا بالعكس فقدم خبء السموات عَلَى خَبْءِ الْأَرْضِ؟ جَوَابُهُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﵉ نَاظَرَا مَعَ مَنِ ادَّعَى إِلَهِيَّةَ البشر، فلا جرم ابتدأ بِإِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ الْبَشَرِ ثُمَّ انْتَقَلَا إِلَى إِبْطَالِ إلهية السموات، وهاهنا الْمُنَاظَرَةُ مَعَ مَنِ ادَّعَى إِلَهِيَّةَ الشَّمْسِ لِقَوْلِهِ: وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَلَا جَرَمَ ابْتَدَأَ بِذِكْرِ السَّمَاوِيَّاتِ ثُمَّ بِالْأَرْضِيَّاتِ.
“[Babacığım!] İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem 42] kavlinde zikrettiği hususa döner. O'nun: { لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinde başka bir yön daha vardır ki o da bunun, İbrahim'in (aleyhisselâm): { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim dirilten ve öldürendir” [Bakara 258] ve { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!” [Bakara 258] sözleriyle istidlal ettiği hususa bir işaret olmasıdır. Zira O (celle celâluhu), batıda battıktan sonra güneşi doğudan çıkarandır; işte göklerdeki gizliyi açığa çıkarmak budur. İbrahim'in (aleyhisselâm): { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” [En'âm 76] ve { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!” kavlinden ve Musa'nın (aleyhisselâm): { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “O, doğunun ve batının Rabbidir” [Şuarâ 28] kavlinden murat da budur. Bunun neticesi şuna varır: Güneşin batması ve doğması, onun kahir bir müdebbirin idaresi altında olduğuna delalet eder; dolayısıyla ibadete layık olan, onu kahreden ve onda tasarruf edendir. Yerden gizli olanı çıkarmaya gelince; bu, nutfenin sulbden ve göğüs kemiklerinden çıkarılmasını ve ondan ceninin yaratılmasını kapsar. Eğer şöyle denilirse: İbrahim ve Musa (aleyhimesselâm), enfüsî delili afâkî delilin önüne geçirmişlerdi; nitekim İbrahim önce: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim dirilten ve öldürendir” demiş, sonra { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ } “Allah güneşi doğudan getirmektedir” demiştir. Musa (aleyhisselâm) da: { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } / “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir” [Şuarâ 26] demiş, sonra da: { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “Doğunun ve batının Rabbidir” demiştir. O halde burada durum neden tam aksine olmuş da göklerin gizlisi yerin gizlisinden öne geçirilmiştir? Cevap: İbrahim ve Musa (aleyhimesselâm), insanın ilahlığını iddia eden kimseyle münazara etmişlerdi; bu sebeple söze insanın ilahlığını iptal etmekle başlamış, sonra da gök cisimlerinin ilahlığını iptal etmeye geçmişlerdi. Burada ise münazara, { وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum” kavli gereğince güneşin ilahlığını iddia edenlerle ilgilidir; bu yüzden söze önce semavî varlıkları, ardından arzî varlıkları zikrederek başlamıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لما بين افتقار السموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَى الْمُدَبِّرِ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ مَا هُوَ أَعْظَمُ الْأَجْسَامِ فَهِيَ مَخْلُوقَةٌ وَمَرْبُوبَةٌ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُنْتَهَى فِي الْقُدْرَةِ وَالرُّبُوبِيَّةِ إِلَى مَا لَا يَزِيدُ عَلَيْهِ واللَّه أَعْلَمُ.
O'nun: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah, yüce Arş'ın Rabbidir” kavline gelince, bundan maksat şudur: Sübhânehu, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin bir müdebbire olan muhtaçlığını açıklayınca, ardından cisimlerin en büyüğünün de yaratılmış ve terbiye edilmiş olduğunu zikretmiştir. Bu da Sübhânehu'nun kudret ve rubûbiyette üstüne çıkılamayacak nihai mertebede olduğuna delalet eder. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الرَّابِعَةُ: قيل من أَحَطْتُ إلى عَظِيمٌ كَلَامُ الْهُدْهُدِ وَقِيلَ كَلَامُ رَبِّ الْعِزَّةِ.
Dördüncü Mesele: { أَحَطْتُ } kelimesinden { عَظِيمٌ } kelimesine kadar olan kısmın hüdhüdün sözü olduğu söylenmiştir; İzzet Rabbinin sözü olduğu da söylenmiştir.
المسألة الْخَامِسَةُ: الْحَقُّ أَنَّ سَجْدَةَ التِّلَاوَةِ وَاجِبَةٌ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ جَمِيعًا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِمَا لِأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ سَجَدَاتِ الْقُرْآنِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَجْدَةً، وَهَذَا وَاحِدٌ مِنْهَا وَلِأَنَّ مَوَاضِعَ السَّجْدَةِ إِمَّا أَمْرٌ بِهَا أَوْ مَدْحٌ لِمَنْ أَتَى بِهَا أَوْ ذَمٌّ لِمَنْ تَرَكَهَا، وَإِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ أَمْرٌ بِالسُّجُودِ وَالْأُخْرَى ذَمٌّ لِلتَّارِكِ فَثَبَتَ أَنَّ الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ مِنْ وُجُوبِ السَّجْدَةِ مَعَ التَّخْفِيفِ دُونَ التَّشْدِيدِ غَيْرُ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ.
Beşinci Mesele: Hak olan, her iki kıraatte de tilavet secdesinin vacip olmasıdır; bu, Şâfiî ve Ebû Hanîfe'nin —Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun— görüşüdür. Zira onlar, Kur'an'daki secdelerin on dört secde olduğu ve bunun da onlardan biri olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ayrıca secde yerleri ya onunla emirdir ya onu yerine getireni övgüdür ya da onu terk edeni yergidir. Bu iki kıraatten biri secdeyi emretmekte, diğeri ise terk edeni yermektedir. Böylece Zeccâc'ın zikrettiği, şeddeli kıraatte değil de şeddesiz (hafif) kıraatte secdenin vacip olduğu görüşünün iltifat edilmeyecek bir görüş olduğu sabit olmuştur.
المسألة السَّادِسَةُ: يُقَالُ هَلْ يُفَرِّقُ الْوَاقِفُ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ؟ جَوَابُهُ: نَعَمْ إِذَا خفف وقف على فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ [النمل: ٢٤] ثم ابتدأ بألا يَسْجُدُوا وَإِنْ شَاءَ وَقَفَ عَلَى أَلَا يَا ثُمَّ ابْتَدَأَ اسْجُدُوا وَإِذَا شَدَّدَ لَمْ يَقِفْ إِلَّا عَلَى (الْعَرْشِ الْعَظِيمِ) .
Altıncı Mesele: "Vakf yapan (okurken duran) kimse iki kıraat arasında ayrım yapar mı?" denilirse, cevabı: Evet, şeddesiz okuduğunda { فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ } “onlar doğru yola eremezler” [Neml 24] kavlinde durur, sonra { أَلَّا يَسْجُدُوا } ile başlar. Dilerse { أَلَا يَا } ifadesinde durur, sonra { اسْجُدُوا } diye başlar. Şeddeli okuduğunda ise ancak { الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } kavlinde durur.
أَمَّا قَوْلُهُ: سَنَنْظُرُ فَمِنَ النَّظَرِ الَّذِي هُوَ التَّأَمُّلُ، وَأَرَادَ صَدَقْتَ أَمْ كَذَبْتَ إِلَّا أَنَّ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ أَبْلَغُ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مَعْرُوفًا بِالْكَذِبِ كَانَ مُتَّهَمًا بِالْكَذِبِ فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ فَلَمْ يُوثَقْ بِهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّهُ قَالَ: وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ [النمل: ٢٤] فَقَالَ: فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ أَيْ إِلَى الَّذِينَ هَذَا دينهم.
O'nun: { سَنَنْظُرُ } “Bakacağız” kavline gelince, bu teemmül (inceden inceye düşünme) anlamındaki nazardandır. [Süleyman] "doğru mu söyledin yoksa yalan mı söyledin" [demek] istemiştir; ancak { أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “yoksa yalancılardan mısın” ifadesi daha beliğdir. Çünkü o yalanla tanınan biri olursa, haber verdiği şeyde yalancılıkla itham edilir ve ona güvenilmez. { فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ } “onu kendilerine bırak” ifadesini çoğul lafzıyla kullanmıştır, zira hüdhüd: { وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ } “Onu ve kavmini güneşe secde ederlerken buldum” [Neml 24] demişti; bu sebeple: { فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ } yani "dini bu olanlara [bırak]" buyurmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ أَيْ تَنَحَّ عَنْهُمْ إِلَى مَكَانٍ قَرِيبٍ تَتَوَارَى فِيهِ لِيَكُونَ ما يقولونه بمسمع منك ويَرْجِعُونَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ [سَبَأٍ: ٣٠] وَيُقَالُ دَخَلَ عَلَيْهَا مِنْ كُوَّةٍ وألقى إليها الكتاب وتوارى في الكوة.
O'nun: { ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ } “Sonra onlardan biraz uzaklaş” kavline gelince; yani söylediklerini duyabileceğin yakın bir yere çekilip gizlen. { يَرْجِعُونَ } “neye başvuracaklarına/nasıl bir cevap vereceklerine [bak]” ifadesi, Allah Teâlâ'nın: { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “birbirlerine söz atıp dururlar” [Sebe 31] kavlindendir. Hüdhüdün kraliçenin yanına bir pencereden girdiği, mektubu ona bıraktığı ve pencerede gizlendiği de söylenmiştir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٢٩ الى ٣٣]
[Neml Suresi (27), 29-33. Ayetler]
قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١) قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣)
{ قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١) قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣) } “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bana çok şerefli bir mektup bırakıldı. (29) O mektup Süleyman'dandır ve o 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla' [başlamaktadır]. (30) Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin!' [demektedir]. (31) [Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin; siz yanımda bulunup görüş bildirmedikçe hiçbir işi kesin karara bağlamış değilim.' (32) Dediler ki: 'Biz güç sahibiyiz ve çetin savaşçılarız; emir ise sana aittir, artık ne emredeceğine sen bak!' (33)”
اعلم أن قوله: قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ بِمَعْنَى أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْهُدْهُدَ أَلْقَى إِلَيْهَا الْكِتَابَ فَهُوَ مَحْذُوفٌ كَأَنَّهُ ثَابِتٌ،
Bil ki O'nun: { قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } kavli, "Hüdhüd mektubu ona bıraktı" denilmesi anlamındadır; dolayısıyla sanki açıkça zikredilmiş gibi hazfedilmiştir,
رُوِيَ أَنَّهَا كَانَتْ إِذَا رَقَدَتْ غَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَوَضَعَتِ الْمَفَاتِيحَ تَحْتَ رَأْسِهَا فَدَخَلَ مِنْ كُوَّةٍ وَطَرَحَ الْكِتَابَ عَلَى نَحْرِهَا وَهِيَ مُسْتَلْقِيَةٌ،
Rivayet edildiğine göre o uyuduğu vakit kapıları kilitler ve anahtarları başının altına koyardı; hüdhüd bir pencereden girdi ve o sırtüstü yatarken mektubu göğsünün üzerine bıraktı,
وَقِيلَ نَقَرَهَا فَانْتَبَهَتْ فَزِعَةً.
Onu gagasıyla dürttüğü, onun da korkuyla uyandığı da söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: كِتابٌ كَرِيمٌ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: حُسْنُ مَضْمُونِهِ وَمَا فيه وثانيها: وصفته بِالْكَرِيمِ لِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ مَلِكٍ كَرِيمٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكِتَابَ كَانَ مَخْتُومًا
O'nun: { كِتابٌ كَرِيمٌ } kavline gelince, bunda üç vecih vardır: Birincisi: Muhtevasının ve içindekilerin güzelliğidir. İkincisi: Onu şerefli bir hükümdarın katından geldiği için kerîm (şerefli) olarak nitelemiştir. Üçüncüsü: Mektubun mühürlü olmasıdır.
وَقَالَ ﵇: «كَرَّمَ الْكِتَابَ خَتْمُهُ» وَكَانَ ﵇ «يَكْتُبُ إِلَى الْعَجَمِ، فَقِيلَ لَهُ إِنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ إِلَّا كِتَابًا عَلَيْهِ خَاتَمٌ فَاتَّخَذَ لِنَفْسِهِ خَاتَمًا» .
Nitekim [Peygamber] (aleyhisselâm): «Mektubu değerli kılan, onun mühürlenmesidir» buyurmuştur. Yine [Peygamber] (aleyhisselâm) Acemlere mektup yazmak istediğinde kendisine onların üzerinde mühür bulunmayan mektubu kabul etmeyecekleri söylenmiş, bunun üzerine o da kendine bir mühür edinmiştir.
أَمَّا قَوْلِهِ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
O'nun: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } kavline gelince, bunda birkaç inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْتِئْنَافٌ وَتَبْيِينٌ لِمَا أُلْقِيَ إِلَيْهَا كَأَنَّهَا لَمَّا قَالَتْ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ قِيلَ لَهَا مِمَّنْ هُوَ وَمَا هُوَ فَقَالَتْ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ كَيْتَ وَكَيْتَ، وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّه إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ عَطْفًا عَلَى إِنِّي وَقُرِئَ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِالْفَتْحِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ كِتَابٌ كَأَنَّهُ قِيلَ أُلْقِيَ إِلَيَّ أنه من سليمان وثانيهما: أن يريد أن مِنْ سُلَيْمَانَ وَلِأَنَّهُ بِسْمِ اللَّه كَأَنَّهَا عَلَّلَتْ كَرَمَهُ بِكَوْنِهِ مِنْ سُلَيْمَانَ وَتَصْدِيرِهِ بِسْمِ اللَّه وَقَرَأَ أُبَيٌّ (أَنْ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَنْ بِسْمِ اللَّه) على أن المفسرة، وأن في (ألا تَعْلُوا) مُفَسِّرَةٌ أَيْضًا وَمَعْنَى لَا تَعْلُوا لَا تَتَكَبَّرُوا كَمَا تَفْعَلُ الْمُلُوكُ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَالْغَيْنِ مُعْجَمَةً مِنَ الْغُلُوِّ وَهِيَ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ.
Birinci İnceleme: Bu, kendisine bırakılan şeyin bir istînâfı ve açıklamasıdır; sanki o: { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok şerefli bir mektup bırakıldı” deyince, kendisine: "Kimdendir ve nedir?" denilmiş, o da: "O Süleyman'dandır ve şöyledir, böyledir" demiştir. Abdullah [b. Mes'ûd], { إِنِّي } üzerine atıfla { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ } şeklinde okumuştur. [Hemzenin] fethasıyla { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ } şeklinde de okunmuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi: { كِتَابٌ } kelimesinden bedel olmasıdır; sanki "Bana onun Süleyman'dan olduğu bırakıldı" denilmiştir. İkincisi: "Süleyman'dan olduğu ve besmele ile başladığı için" [anlamını] kastetmiş olmasıdır; sanki o, mektubun şerefli oluşunu Süleyman'dan gelmesi ve besmele ile başlamış olmasıyla gerekçelendirmiştir. Übeyy ise tefsiriyye olan { أَنْ } ile (أَنْ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَنْ بِسْمِ اللَّه) şeklinde okumuştur. { أَلَّا تَعْلُوا } kavlindeki { أَنْ } de aynı şekilde müfessiredir. { لَا تَعْلُوا } kavlinin anlamı: Hükümdarların yaptığı gibi böbürlenmeyin demektir. İbn Abbâs ise gayn harfiyle haddi aşmak demek olan gulüv kökünden [türeyen bir kıraatle] okumuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: يُقَالُ لِمَ قَدَّمَ سُلَيْمَانُ اسْمَهُ عَلَى قَوْلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ؟ جَوَابُهُ: حَاشَاهُ مِنْ ذَلِكَ بَلِ ابْتَدَأَ هُوَ بِبَسْمِ اللَّه الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَتْ بِلْقِيسُ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ مِنْ سُلَيْمَانَ ثُمَّ حَكَتْ مَا فِي الْكِتَابِ واللَّه تَعَالَى حَكَى ذَلِكَ فَالتَّقْدِيمُ وَاقِعٌ فِي الْحِكَايَةِ.
İkinci İnceleme: "Süleyman niçin kendi ismini { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } kavlinin önüne geçirmiştir?" denilirse; cevabı: Hâşâ, o böyle bir şey yapmaktan uzaktır; bilakis o bizzat { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } ile başlamıştır. Belkıs sadece bu mektubun Süleyman'dan olduğunu zikretmiş, sonra da mektuptakileri aktarmıştır; Allah Teâlâ da bunu nakletmiştir. Dolayısıyla öne geçirme nakilde/hikâyede vaki olmuştur.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَا يُطِيلُونَ بَلْ يَقْتَصِرُونَ عَلَى الْمَقْصُودِ، وَهَذَا الْكِتَابُ مُشْتَمِلٌ عَلَى تَمَامِ الْمَقْصُودِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنَ الْخَلْقِ، إِمَّا الْعِلْمُ أَوِ الْعَمَلُ وَالْعِلْمُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَمَلِ فَقَوْلُهُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مُشْتَمِلٌ عَلَى إِثْبَاتِ الصَّانِعِ ﷾ وَإِثْبَاتِ كَوْنِهِ عَالِمًا قَادِرًا حَيًّا مُرِيدًا حَكِيمًا رَحِيمًا.
Üçüncü İnceleme: Peygamberler (aleyhimüsselâm) sözü uzatmazlar, bilakis maksatla yetinirler; bu mektup ise maksadın tamamını içermektedir. Zira kullardan istenen şey ya ilimdir ya da ameldir; ilim ise amelden öncedir. Dolayısıyla onun: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } sözü Sâni'in (celle celâluhu) varlığını ve O'nun alîm, kadir, hayy, mürîd, hakîm ve rahîm olduğunu ispat etmeyi içermektedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ فَهُوَ نَهْيٌ عَنِ الِانْقِيَادِ لِطَاعَةِ النَّفْسِ وَالْهَوَى وَالتَّكَبُّرِ.
O'nun: { أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ } kavline gelince, bu nefse, heva ve hevese boyun eğip itaat etmekten ve kibirlenmekten nehiydir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ فَالْمُرَادُ مِنَ الْمُسْلِمِ إِمَّا الْمُنْقَادُ أَوِ الْمُؤْمِنُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ عَلَى وَجَازَتِهِ يَحْوِي كُلِّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، فَإِنْ قِيلَ النَّهْيُ عَنِ الِاسْتِعْلَاءِ وَالْأَمْرِ بِالِانْقِيَادِ قَبْلَ إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِ رَسُولًا حَقًّا يَدُلُّ عَلَى الِاكْتِفَاءِ بِالتَّقْلِيدِ جَوَابُهُ: مَعَاذَ اللَّه أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ تَقْلِيدٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ رَسُولَ سُلَيْمَانَ إِلَى بِلْقِيسَ كَانَ الْهُدْهُدُ وَرِسَالَةُ الْهُدْهُدِ مُعْجِزٌ وَالْمُعْجِزُ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَعَلَى صِفَاتِهِ وَيَدُلُّ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي فَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الرِّسَالَةُ دَلَالَةً تَامَّةً عَلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ لَا جَرَمَ لَمْ يَذْكُرْ فِي الْكِتَابِ دَلِيلًا آخَرَ.
O'nun: { وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } kavline gelince; müslümandan maksat ya boyun eğen ya da iman edendir. Böylece bu mektubun, vecizliğine rağmen din ve dünya hususunda kaçınılmaz olan her şeyi ihtiva ettiği sabit olmuştur. Eğer: "Kendisinin hak bir elçi olduğuna dair delil getirmeden önce üstünlük taslamaktan nehyetmesi ve itaati emretmesi, taklitle yetinmeye delalet eder" denilirse, cevabı şudur: Orada bir taklidin bulunmasından Allah'a sığınırız! Zira Süleyman'ın Belkıs'a elçisi hüdhüddü; hüdhüdün elçiliği ise bir mucizedir. Mucize ise Sâni'in varlığına, O'nun sıfatlarına ve iddiacının doğruluğuna delalet eder. Bu elçilik tevhîd ve nübüvvete tam bir delalet teşkil edince, mektupta başka bir delil zikretmemiştir.
أَمَّا قوله: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي فَالْفَتْوَى هِيَ الْجَوَابُ فِي الْحَادِثَةِ اشْتُقَّتْ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ مِنَ الْفَتِيِّ فِي السِّنِّ أَيْ أَجِيبُونِي فِي الْأَمْرِ الْفَتِيِّ، وَقَصَدَتْ بِالِانْقِطَاعِ إِلَيْهِمْ وَاسْتِطْلَاعِ رَأْيِهِمْ تَطْيِيبَ قُلُوبِهِمْ مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً أَيْ لَا أَبُتُّ أَمْرًا إِلَّا بِمَحْضَرِكُمْ.
O'nun: { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي } kavline gelince; fetva, meydana gelen olay hakkındaki cevaptır. Yaşça genç olan anlamındaki el-fetî (الْفَتِيّ) kelimesinden istiare yoluyla türetilmiştir; yani "Bu yeni ortaya çıkan meselede bana cevap verin" demektir. Onlara başvurup görüşlerini sormakla gönüllerini hoş tutmayı amaçlamıştır. { مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً } yani siz hazır bulunmadıkça hiçbir meseleyi kesinleştirmem [demiştir].
أَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ فالمراد قوة الأجسام وقوة الآلات [والعدد] وَالْمُرَادُ بِالْبَأْسِ النَّجْدَةُ (وَالثَّبَاتُ) فِي الْحَرْبِ، وَحَاصِلُ الْجَوَابِ أَنَّ الْقَوْمَ ذَكَرُوا أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِظْهَارُ الْقُوَّةِ الذَّاتِيَّةِ وَالْعَرَضِيَّةِ لِيَظْهَرَ أَنَّهَا إِنْ أَرَادَتْهُمْ لِلدَّفْعِ وَالْحَرْبِ وَجَدَتْهُمْ بِحَيْثُ تُرِيدُ، وَالْآخَرُ قَوْلُهُمْ: وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ وَفِي ذَلِكَ إِظْهَارُ الطَّاعَةِ لَهَا إِنْ أَرَادَتِ السِّلْمَ، وَلَا يُمْكِنُ ذِكْرُ جَوَابٍ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا واللَّه أعلم.
O'nun: { قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ } kavline gelince; maksat bedenlerin gücü, teçhizat ve sayı gücüdür. Savaştan (be's) maksat ise yiğitlik ve savaşta sebattır. Cevabın özü şudur: Kavim iki husus zikretmiştir: Birincisi: Eğer kendilerini müdafaa ve savaş için isterse, onları dilediği gibi bulacağını göstermek amacıyla zatî ve arızî güçlerini ortaya koymalarıdır. Diğeri ise: { وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ } sözleridir ki bunda da barış isterse ona itaati izhar etmek vardır. Bundan daha güzel bir cevap zikretmek mümkün değildir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٣٤ الى ٣٧]
[Neml Suresi (27), 34-37. Ayetler]
قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧)
{ قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧) } “[Melike] dedi ki: 'Hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman orayı perişan ederler ve halkının şerefli insanlarını zelil kılarlar; onlar hep böyle yaparlar. (34) Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceğine bir bakayım.' (35) [Elçi hediyelerle] Süleyman'a gelince [Süleyman] dedi ki: 'Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz! (36) Onlara dön! Yemin olsun ki kendilerinin karşı duramayacağı ordularla üzerlerine varırız ve onları oradan zelil ve horlanmış bir halde çıkarırız!' (37)”
اعْلَمْ أَنَّهَا لَمَّا عَرَضَتِ الْوَاقِعَةَ عَلَى أَكَابِرِ قَوْمِهَا وَقَالُوا مَا تَقَدَّمَ أَظْهَرَتْ رَأْيَهَا، وَهُوَ أَنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً بِالْقَهْرِ أَفْسَدُوهَا، أَيْ خَرَّبُوهَا وَأَذَلُّوا أَعِزَّتَهَا، فَذَكَرَتْ لَهُمْ عَاقِبَةَ الْحَرْبِ.
Bil ki o, meseleyi kavminin ileri gelenlerine sunup onlar da yukarıda geçen sözleri söyleyince, kendi görüşünü ortaya koydu; o da hükümdarlar bir beldeye zorla girdiklerinde orayı ifsat edecekleri, yani harap edip azizlerini zelil kılacaklarıdır. Böylece onlara savaşın akıbetini hatırlatmıştır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ فَقَدِ اخْتَلَفُوا أَهْوَ مِنْ كَلَامِهَا أَوْ مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى كَالتَّصْوِيبِ لَهَا وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِهَا، وَأَنَّهَا ذَكَرَتْهُ تَأْكِيدًا لِمَا وَصَفَتْهُ مِنْ حَالِ الْمُلُوكِ. فَأَمَّا الْكَلَامُ فِي صفة الهداية فَالنَّاسُ أَكْثَرُوا فِيهَا لَكِنْ لَا ذِكْرَ لَهَا فِي الْكِتَابِ وَقَوْلُهَا: فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهَا لَمْ تَثِقْ بِالْقَبُولِ وَجَوَّزَتِ الرَّدَّ، وَأَرَادَتْ بِذَلِكَ أَنْ يَنْكَشِفَ لَهَا غَرَضُ سُلَيْمَانَ، وَلَمَّا وَصَلَتِ الْهَدَايَا إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ ذكر أمرين:
O'nun: { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } kavline gelince; bunun onun sözünden mi yoksa onu tasdik mahiyetinde Allah Teâlâ'nın sözünden mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. En yakın olanı, bunun onun sözünden olması ve bunu hükümdarların durumuna dair vasfettiği şeyi pekiştirmek için zikretmiş olmasıdır. Hediyenin niteliğine dair söze gelince; insanlar bu hususta çok şey anlatmışlardır, fakat Kitap'ta (Kur'an'da) buna dair bir zikir yoktur. Onun: { فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ } sözünde, onun kabul edileceğinden emin olmadığına, reddedilmesini muhtemel gördüğüne ve bununla Süleyman'ın maksadının kendisine açığa çıkmasını istediğine delalet vardır. Hediyeler Süleyman'a (aleyhisselâm) ulaştığında iki husus zikretti:
الأول: قوله: أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَأَظْهَرَ بِهَذَا الْكَلَامِ قِلَّةَ الِاكْتِرَاثِ بِذَلِكَ الْمَالِ.
Birincisi: { أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ } kavlidir; bu sözle o mala karşı ilgisizliğini izhar etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ فَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْهَدِيَّةَ اسْمٌ لِلْمُهْدَى، كَمَا أَنَّ الْعَطِيَّةَ اسْمٌ لِلْمُعْطَى، فَتُضَافُ إِلَى الْمَهْدِيِّ وَإِلَى الْمُهْدَى لَهُ، وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ هاهنا هُوَ الْمُهْدَى إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى آتَانِي الدِّينَ الَّذِي هُوَ السَّعَادَةُ الْقُصْوَى، وَآتَانِي مِنَ الدُّنْيَا مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، فَكَيْفَ يُسْتَمَالُ مِثْلِي بِمِثْلِ هَذِهِ الْهَدِيَّةِ، بَلْ أَنْتُمْ تَفْرَحُونَ بِمَا يُهْدَى إِلَيْكُمْ، لَكِنَّ حَالِي خِلَافُ حَالِكُمْ وَثَانِيهَا: بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ هَذِهِ الَّتِي
O'nun: { بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ } “Aksine siz hediyenizle sevinip böbürlenirsiniz” kavline gelince; bunda üç vecih vardır: Birincisi: Hediye (الْهَدِيَّة), hediye edilen şeyin ismidir; tıpkı atiyyenin (الْعَطِيَّة) hibe edilen/verilen şeyin ismi olması gibi. Dolayısıyla hem hediye edene hem de kendisine hediye edilene izafe edilir. Buradaki muzafun ileyh (tamlayan) ise kendisine hediye edilendir. Mana şudur: Allah Teâlâ bana en yüce saadet olan dini bahşetmiş ve bana dünyadan da ötesi olmayan nimetleri vermiştir. Dolayısıyla benim gibi birisi böyle bir hediye ile nasıl cezbedilebilir? Bilakis sizler kendinize hediye edilen şeylerle sevinirsiniz; ancak benim durumum sizin durumunuzun aksinedir. İkincisi: Bilakis sizler...
أَهْدَيْتُمُوهَا تَفْرَحُونَ مِنْ حَيْثُ إِنَّكُمْ قَدَرْتُمْ عَلَى إِهْدَاءِ مِثْلِهَا وَثَالِثُهَا: كَأَنَّهُ قَالَ: بَلْ أَنْتُمْ مِنْ حَقِّكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا هَدِيَّتَكُمْ وَتَفْرَحُوا بِهَا الثَّانِي: قَوْلُهُ: ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَقِيلَ ارْجِعْ خِطَابٌ للرسول، وقيل للهدهد مجملا كِتَابًا آخَرَ.
hediye ettiğiniz hediyenizle, böylesini hediye etmeye güç yetirebildiğiniz için sevinirsiniz. Üçüncüsü: Sanki o: "Bilakis sizin hakkınız hediyenizi alıp onunla sevinmektir" demiştir. İkincisi: O'nun: { ارْجِعْ إِلَيْهِمْ } kavlidir. { ارْجِعْ } ifadesinin elçiye hitap olduğu söylenmiştir; hüdhüde başka bir mektup verilerek [yapılan bir hitap] olduğu da söylenmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا قِبَلَ أَيْ لَا طَاقَةَ، وَحَقِيقَةُ الْقِبَلِ الْمُقَاوَمَةُ وَالْمُقَابَلَةُ، أَيْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُقَابِلُوهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { لَا قِبَلَ } kavline gelince; yani güç yetiremezler demektir. Kıbel (قِبَل) kelimesinin asıl anlamı mukavemet göstermek ve karşı koymaktır; yani onlar onlara karşı koymaya güç yetiremezler demektir.
وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: (لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهِمْ) ، وَالضَّمِيرُ فِي (مِنْهَا) لِسَبَأٍ، وَالذُّلُّ أَنْ يَذْهَبَ عَنْهُمْ مَا كَانَ عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِزِّ وَالْمُلْكِ، وَالصَّغَارُ أَنْ يَقَعُوا فِي أَسْرٍ وَاسْتِعْبَادٍ، وَلَا يَقْتَصِرُ بِهِمْ عَلَى أَنْ يَرْجِعُوا سُوقَةً بَعْدَ أَنْ كَانُوا ملوكا.
İbn Mes'ûd: { لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهِمْ } şeklinde okumuştur. { مِنْها } kelimesindeki zamir Sebe'ye aittir. Zillet (أَذِلَّةً), sahip oldukları izzet ve mülkün ellerinden gitmesidir. Hakirlik/horlanmışlık (صاغِرُونَ) ise esaret ve köleliğe düşmeleridir; hükümdarken sadece sıradan tebaa durumuna düşürülmekle de bırakılmazlar.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Neml Suresi (27), 38-40. Ayetler]
قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)
{ قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠) } “[Süleyman] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet göstererek bana gelmeden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?' (38) Cinlerden bir ifrit dedi ki: 'Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; şüphesiz ben buna güç yetirecek kadar kuvvetli ve güvenilir biriyim.' (39) Yanında Kitap'tan bir ilim bulunan zat ise: 'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' dedi. [Süleyman] tahtı yanında durur vaziyette görünce dedi ki: 'Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin lütfundandır. Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, cömerttir.' (40)”
اعْلَمْ أَنَّ في قوله تعالى: قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها دَلَالَةً عَلَى أَنَّهَا عَزَمَتْ عَلَى اللُّحُوقِ بِسُلَيْمَانَ، وَدَلَالَةً عَلَى أَنَّ أَمْرَ ذَلِكَ الْعَرْشِ كَانَ مَشْهُورًا، فَأَحَبَّ أَنْ يَحْصُلَ عِنْدَهُ قَبْلَ حُضُورِهَا، وَاخْتَلَفُوا فِي غَرَضِ سُلَيْمَانَ ﵇ مِنْ إِحْضَارِ ذَلِكَ الْعَرْشِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ دَلَالَةٌ لِبِلْقِيسَ عَلَى قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعَلَى نُبُوَّةِ سُلَيْمَانَ ﵇، حَتَّى تَنْضَمَّ هَذِهِ الدَّلَالَةُ إِلَى سَائِرِ الدَّلَائِلِ الَّتِي سَلَفَتْ وَثَانِيهَا: أَرَادَ أَنْ يُؤْتَى بِذَلِكَ الْعَرْشِ فَيُغَيَّرَ وَيُنَكَّرَ، ثُمَّ يُعْرَضَ عَلَيْهَا حَتَّى أَنَّهَا هَلْ تَعْرِفُهُ أَوْ تُنْكِرُهُ، وَالْمَقْصُودُ اخْتِبَارُ عَقْلِهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي [النَّمْلِ: ٤١] كَالدَّلَالَةِ عَلَى ذَلِكَ وَثَالِثُهَا:
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها } kavlinde, onun Süleyman'a katılmaya azmettiğine ve o tahtın durumunun meşhur olduğuna delalet vardır. Bu yüzden o gelmeden önce tahtın yanında bulunmasını arzu etmiştir. Süleyman'ın (aleyhisselâm) o tahtı getirtmekteki maksadı hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Maksat, bu delilin daha önce geçen diğer delillere eklenmesi ve Belkıs için Allah Teâlâ'nın kudretine ve Süleyman'ın (aleyhisselâm) peygamberliğine bir delil olmasıdır. İkincisi: O tahtın getirilmesini, değiştirilip tanınmaz hale getirilmesini ve ardından onu tanıyıp tanımayacağını görmek üzere kendisine arz edilmesini istemiştir ki maksat onun aklını sınamaktır. Allah Teâlâ'nın: { قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي } [Neml 41] kavli de buna delil gibidir. Üçüncüsü:
قَالَ قَتَادَةُ: أَرَادَ أَنْ يَأْخُذَهُ قَبْلَ إِسْلَامِهَا، لِعِلْمِهِ أَنَّهَا إِذَا أَسْلَمَتْ لَمْ يَحِلَّ لَهُ أَخْذُ مَالِهَا وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْعَرْشَ سَرِيرُ الْمَمْلَكَةِ، فَأَرَادَ أَنْ يَعْرِفَ مِقْدَارَ مَمْلَكَتِهَا قَبْلَ وُصُولِهَا إِلَيْهِ.
Katâde şöyle demiştir: O Müslüman olmadan önce onu almayı istemiştir; çünkü onun Müslüman olması halinde malını almanın kendisine helal olmayacağını biliyordu. Dördüncüsü: Taht, krallığın saltanat koltuğudur; binaenaleyh o huzuruna gelmeden önce onun krallığının büyüklüğünü bilmek istemiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ فَالْعِفْرِيتُ مِنَ الرِّجَالِ الْخَبِيثُ الْمُنْكَرُ الَّذِي يُعَفِّرُ أَقْرَانَهُ، وَمِنَ الشَّيَاطِينِ الْخَبِيثُ الْمَارِدُ.
O'nun: { قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ } kavline gelince; insanlardan ifrit (el-ifrît), akranlarını toprağa seren habis ve yaman kimsedir; şeytanlardan ise azgın ve serkeş (mârid) olandır.
أَمَّا قَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ فَالْمَعْنَى مِنْ مَجْلِسِكَ، وَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ عَادَةٍ مَعْلُومَةٍ حَتَّى يَصِحَّ أَنْ يُؤَقِّتَ، فَقِيلَ الْمُرَادُ مَجْلِسُ الْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ، وَقِيلَ الْوَقْتُ الَّذِي يَخْطُبُ فِيهِ النَّاسَ، وَقِيلَ إِلَى انْتِصَافِ النَّهَارِ.
O'nun: { قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } kavline gelince; anlamı meclisinden [kalkmadan önce] demektir. Vakit tayininin sahih olabilmesi için burada bilinen bir âdetin bulunması gerekir; binaenaleyh bunun insanlar arasında hüküm verdiği meclis olduğu söylenmiştir, insanlara hitap ettiği vakit olduğu söylenmiştir, gün ortasına kadar olduğu da söylenmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: لَقَوِيٌّ أَيْ عَلَى حَمْلِهِ أَمِينٌ آتِي بِهِ كَمَا هُوَ لَا أَخْتَزِلُ مِنْهُ شَيْئًا.
O'nun: { لَقَوِيٌّ } kavline gelince, yani onu taşımaya [güç yetiririm]; { أَمِينٌ } kavli ise, ondan hiçbir şey eksiltmeksizin onu olduğu gibi getiririm demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
O'nun: { قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } kavline gelince, bunda iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الشَّخْصِ عَلَى قَوْلَيْنِ: قِيلَ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَقِيلَ كَانَ مِنَ الْإِنْسِ، فَمَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ اخْتَلَفُوا، قِيلَ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، وَقِيلَ هُوَ مَلَكٌ أَيَّدَ اللَّه تَعَالَى بِهِ سُلَيْمَانَ ﵇، وَمَنْ قَالَ بِالثَّانِي اخْتَلَفُوا عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ: إِنَّهُ الْخَضِرُ ﵇ وَثَانِيهَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا وَزِيرُ سُلَيْمَانَ، وَكَانَ صَدِّيقًا يَعْلَمُ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ إِذَا دَعَا بِهِ أُجِيبَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُ قَتَادَةَ: رَجُلٌ مِنَ الْإِنْسِ كَانَ يَعْلَمُ اسْمَ اللَّه الْأَعْظَمِ وَرَابِعُهَا: قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ: كَانَ رَجُلًا صَالِحًا فِي جَزِيرَةٍ فِي الْبَحْرِ، خَرَجَ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَنْظُرُ إِلَى سُلَيْمَانَ وَخَامِسُهَا: بَلْ هُوَ سُلَيْمَانُ نَفْسُهُ وَالْمُخَاطَبُ هُوَ الْعِفْرِيتُ الَّذِي كَلَّمَهُ،
Birincisi: O şahsın kim olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Meleklerden olduğu söylenmiştir, insanlardan olduğu söylenmiştir. Birinci görüşü savunanlar kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Onun Cebrail (aleyhisselâm) olduğu söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın kendisiyle Süleyman'ı (aleyhisselâm) desteklediği bir melek olduğu da söylenmiştir. İkinci görüşü savunanlar ise birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Mes'ûd'un, onun Hızır (aleyhisselâm) olduğu yönündeki sözüdür. İkincisi ve İbn Abbâs'tan gelen en meşhur olanı: Onun Süleyman'ın veziri Âsaf b. Berhiyâ olduğudur; o, kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen İsm-i Âzam'ı bilen bir sıddîk idi. Üçüncüsü: Katâde'nin sözü olup, Allah'ın İsm-i Âzam'ını bilen insanlardan bir adam olduğudur. Dördüncüsü: İbn Zeyd'in sözü olup, denizdeki bir adada yaşayan ve o gün Süleyman'ı görmek için çıkıp gelen salih bir adam olduğudur. Beşincisi: Bilakis o, Süleyman'ın bizzat kendisidir ve muhatap da kendisiyle konuştuğu ifrittir;
وَأَرَادَ سُلَيْمَانُ ﵇ إِظْهَارَ مُعْجِزَةٍ فَتَحَدَّاهُمْ أَوَّلًا، ثُمَّ بَيَّنَ لِلْعِفْرِيتِ أَنَّهُ يَتَأَتَّى لَهُ مِنْ سُرْعَةِ الْإِتْيَانِ بِالْعَرْشِ مَا لَا يَتَهَيَّأُ لِلْعِفْرِيتِ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْرَبُ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ لَفْظَةَ (الَّذِي) مَوْضُوعَةٌ فِي/ اللُّغَةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى شَخْصٍ مُعَيَّنٍ عِنْدَ مُحَاوَلَةِ تَعْرِيفِهِ بِقِصَّةٍ مَعْلُومَةٍ وَالشَّخْصُ الْمَعْرُوفُ بِأَنَّهُ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ هُوَ سُلَيْمَانُ ﵇، فَوَجَبَ انْصِرَافُهُ إِلَيْهِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ، كَانَ آصَفُ كَذَلِكَ أَيْضًا لَكِنَّا نَقُولُ إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇، كَانَ أَعْرَفَ بِالْكِتَابِ مِنْهُ لِأَنَّهُ هُوَ النَّبِيُّ، فَكَانَ صَرْفُ هَذَا اللَّفْظِ إِلَى سُلَيْمَانَ ﵇ أَوْلَى الثَّانِي: أَنَّ إِحْضَارَ الْعَرْشِ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ اللَّطِيفَةِ دَرَجَةٌ عَالِيَةٌ، فَلَوْ حَصَلَتْ لِآصَفَ دُونَ سُلَيْمَانَ لَاقْتَضَى ذَلِكَ تَفْضِيلَ آصَفَ عَلَى سُلَيْمَانَ ﵇، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ الثَّالِثُ: أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇، لَوِ افتقر في ذلك إلى آصف لَاقْتَضَى ذَلِكَ قُصُورَ حَالِ سُلَيْمَانَ فِي أَعْيُنِ الْخَلْقِ الرَّابِعُ: أَنَّ سُلَيْمَانَ قَالَ: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُعْجِزُ قَدْ أَظْهَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِدُعَاءِ سُلَيْمَانَ.
Süleyman (aleyhisselâm) bir mucize göstermek istemiş, bu sebeple önce onlara meydan okumuş, sonra da ifrite, tahtı getirme hızında kendisinin muvaffak olacağı şeye ifritin güç yetiremeyeceğini açıklamıştır. Bu görüş birkaç vecihten ötürü gerçeğe en yakın olanıdır: Birincisi: { الَّذِي } lafzı, / dilde bilinen bir kıssayla tanıtılmak istenen muayyen bir şahsa işaret etmek için konulmuştur. Kendisinde Kitap ilmi olduğu bilinen şahıs ise Süleyman'dır (aleyhisselâm); dolayısıyla ifadenin ona yöneltilmesi vaciptir. Bu konuda en fazla söylenebilecek şey Âsaf'ın da böyle olduğudur; fakat biz deriz ki Süleyman (aleyhisselâm) peygamber olduğu için Kitap'ı ondan daha iyi bilmekteydi. Dolayısıyla bu lafzı Süleyman'a (aleyhisselâm) hamletmek daha evladır. İkincisi: Tahtı o kısacık anda getirmek pek yüce bir mertebedir; şayet bu Süleyman'a değil de Âsaf'a nasip olmuş olsaydı, bu durum Âsaf'ın Süleyman'a (aleyhisselâm) üstün kılınmasını gerektirirdi ki bu caiz değildir. Üçüncüsü: Şayet Süleyman (aleyhisselâm) bu hususta Âsaf'a muhtaç olsaydı, bu durum insanların gözünde Süleyman'ın mertebesinde bir eksiklik hissettirirdi. Dördüncüsü: Süleyman: { هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ } “Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin lütfundandır” demiştir. Bunun zahiri, o mucizenin Allah Teâlâ tarafından Süleyman'ın duasıyla ortaya çıkarılmış olmasını iktiza eder.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ، فَقِيلَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَالَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنْهُ جِبْرِيلُ ﵇.
İkinci İnceleme: Kitap'ın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Levh-i Mahfuz olduğu ve ondan ilme sahip olanın Cebrail (aleyhisselâm) olduğu söylenmiştir.
وَقِيلَ كِتَابُ سُلَيْمَانَ، أَوْ كِتَابُ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ، وَمَعْلُومٌ فِي الْجُمْلَةِ أَنَّ ذَلِكَ مَدْحٌ، وَأَنَّ لِهَذَا الْوَصْفِ تَأْثِيرًا فِي نَقْلِ ذَلِكَ الْعَرْشِ، فَلِذَلِكَ قَالُوا إِنَّهُ الِاسْمُ الْأَعْظَمُ وَإِنَّ عِنْدَهُ وَقَعَتِ الْإِجَابَةُ مِنَ اللَّه تَعَالَى فِي أَسْرَعِ الْأَوْقَاتِ.
Süleyman'ın kitabı veya bazı peygamberlerin kitabı olduğu da söylenmiştir. Genel olarak bilinmektedir ki bu bir övgüdür ve bu vasfın o tahtın nakledilmesinde bir tesiri vardır. Bu sebeple onun İsm-i Âzam olduğunu ve onun vasıtasıyla Allah Teâlâ katından en süratli bir vakitte icabetin vuku bulduğunu söylemişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَفِيهِ بَحْثَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } kavline gelince, bunda iki inceleme vardır:
الْأَوَّلُ: (آتِيكَ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا وَاسْمَ فَاعِلٍ.
Birincisi: Her iki yerdeki { آتِيكَ } lafzının hem fiil hem de ism-i fâil olması caizdir.
الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ عَلَى وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ أَرَادَ الْمُبَالَغَةَ فِي السُّرْعَةِ، كَمَا تَقُولُ لِصَاحِبِكَ افْعَلْ ذَلِكَ فِي لَحْظَةٍ، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ الثَّانِي: أَنْ نُجْرِيَهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَالطَّرْفُ تَحْرِيكُ الْأَجْفَانِ عِنْدَ النَّظَرِ، فَإِذَا فَتَحْتَ الْجَفْنَ فَقَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّ نُورَ الْعَيْنِ امْتَدَّ إِلَى الْمَرْئِيِّ، وَإِذَا أَغْمَضْتَ الْجَفْنَ فَقَدْ يُتَوَهَّمُ أَنَّ ذَلِكَ النُّورَ ارْتَدَّ إِلَى الْعَيْنِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ من ارتداد الطرف وهاهنا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ يَجُوزُ وَالْمَسَافَةُ بَعِيدَةٌ أَنْ يَنْقُلَ الْعَرْشَ فِي هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الزَّمَانِ، وَهَذَا يَقْتَضِي إِمَّا الْقَوْلَ بِالطَّفْرَةِ أَوْ حُصُولَ الْجِسْمِ الْوَاحِدِ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي مَكَانَيْنِ جَوَابُهُ: أَنَّ الْمُهَنْدِسِينَ قَالُوا كُرَةُ الشَّمْسِ مِثْلُ كُرَةِ الْأَرْضِ مِائَةً وَأَرْبَعَةً وَسِتِّينَ مَرَّةً، ثُمَّ إِنَّ زَمَانَ طُلُوعِهَا زَمَانٌ قَصِيرٌ. فَإِذَا قَسَمْنَا زَمَانَ طُلُوعِ تَمَامِ الْقُرْصِ عَلَى زَمَانِ الْقَدْرِ الَّذِي بَيْنَ الشَّامِ وَالْيَمَنِ كَانَتِ اللَّمْحَةُ كَثِيرَةً فَلَمَّا ثَبَتَ عَقْلًا إِمْكَانُ وُجُودِ هَذِهِ الْحَرَكَةِ السَّرِيعَةِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ زَالَ السُّؤَالُ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ لَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ الِابْتِلَاءِ قَدْ مَرَّ غَيْرَ مَرَّةٍ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ بَيَّنَ أَنَّ نَفْعَ الشُّكْرِ عَائِدٌ إِلَى الشَّاكِرِ لَا إِلَى اللَّه تَعَالَى، أَمَّا أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الشَّاكِرِ فَلِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَخْرُجُ عَنْ عُهْدَةِ مَا وَجَبَ عَلَيْهِ مِنَ الشُّكْرِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَسْتَمِدُّ بِهِ الْمَزِيدَ عَلَى مَا قَالَ: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٧] ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُشْتَغِلَ بِالشُّكْرِ مُشْتَغِلٌ بِاللَّذَّاتِ الْحِسِّيَّةِ وَفَرْقُ مَا بَيْنَهُمَا كَفَرْقِ مَا بَيْنَ الْمُنْعِمِ وَالنِّعْمَةِ فِي الشَّرَفِ، ثم قال: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ/ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ غَنِيٌ عَنْ شُكْرِهِ لَا يَضُرُّهُ كُفْرَانُهُ، كَرِيمٌ لَا يَقْطَعُ عنه نعمه بسبب إعراضه عن الشكر.
İkincisi: { قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } kavli hakkında iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Arkadaşına "Bunu bir anda yap" dediğin gibi, bununla süratte mübalağayı kastetmiştir. Bu, Mücâhid'in görüşüdür. İkincisi: Onu zahirine hamletmemizdir. Tarf (طَرْف), bakış esnasında göz kapaklarını hareket ettirmektir. Göz kapağını açtığında, gözün nurunun bakılan şeye uzandığı vehmedilebilir; göz kapağını kapattığında ise o nurun göze geri döndüğü vehmedilebilir. İşte göz açıp kapamaktan (irtidâdü't-tarf) kastedilen budur. Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Mesafe uzak olduğu halde, tahtın bu kadarlık bir zaman diliminde nakledilmesi nasıl caiz olabilir? Bu durum ya sıçrama (tafra) nazariyesini kabul etmeyi ya da tek bir cismin aynı anda iki mekânda bulunmasını gerektirir. Cevabı şudur: Geometri âlimleri (mühendisler) derler ki: Güneş küresi yer küresinin yüz altmış dört katıdır; bununla birlikte onun doğuş zamanı oldukça kısa bir zamandır. Şayet tam güneş diskinin doğuş süresini Şam ile Yemen arasındaki mesafenin süresine oranlayacak olursak, göz açıp kapama süresi [bu hıza göre] çok bile kalır. Bu hızlı hareketin varlığının aklen mümkün olduğu ve Allah Teâlâ'nın bütün mümkinâta kadir olduğu sabit olunca soru zail olur. Sonra o [Süleyman] (aleyhisselâm) tahtı yanında yerleşmiş vaziyette görünce: { هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ } “Bu, şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için Rabbimin lütfundandır” dedi. İmtihanın tefsirine dair açıklama daha önce defalarca geçmişti. Sonra o [Süleyman] (aleyhisselâm) şükrün faydasının Allah Teâlâ'ya değil bizzat şükredene döneceğini beyan etti. Şükrün şükredene dönmesi birkaç vecihtendir: Birincisi: Üzerine vacip olan şükür borcundan kurtulmuş olur. İkincisi: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Andolsun, şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” [İbrâhîm, 7] buyurduğu üzere onunla fazlalık talep eder. Üçüncüsü: Şükürle meşgul olan kimse hissî lezzetlerle meşguldür ve ikisi arasındaki fark, şeref bakımından nimeti veren (Mün'im) ile nimet arasındaki fark gibidir. Sonra şöyle buyurdu: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ / رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ } “Kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim Ganî'dir, Kerîm'dir”. [Rabbim] onun şükründen müstağnidir (Ganî'dir), onun nankörlüğü O'na zarar vermez; şükürden yüz çevirmesi sebebiyle ondan nimetlerini kesmeyen bir cömerttir (Kerîm'dir).
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤١ الى ٤٣]
[Neml Suresi (27), Ayet 41-43]
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣)
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) } “[Süleyman] dedi ki: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım doğruyu bulabilecek mi, yoksa doğruyu bulamayanlardan mı olacak?' [Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O: 'Sanki o!' dedi. [Süleyman da şöyle dedi:] 'Bize ondan önce ilim verilmiş ve biz Müslüman olmuştuk.' Allah'tan başka tapmakta olduğu şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Çünkü o kâfir bir kavimdendi.”
اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: نَكِّرُوا مَعْنَاهُ اجْعَلُوا الْعَرْشَ مُنَكَّرًا مُغَيَّرًا عَنْ شَكْلِهِ كَمَا يَتَنَكَّرُ الرَّجُلُ لِلنَّاسِ لِئَلَّا يَعْرِفُوهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ تُرِكَ عَلَى مَا كَانَ لَعَرَفَتْهُ لَا مَحَالَةَ، وَكَانَ لَا تَدُلُّ مَعْرِفَتُهَا بِهِ عَلَى ثَبَاتِ عَقْلِهَا وَإِذَا غُيِّرَ دَلَّتْ مَعْرِفَتُهَا أَوْ تَوَقُّفُهَا فِيهِ عَلَى فَضْلِ عَقْلٍ، وَلَا يَمْتَنِعُ صِحَّةُ مَا قِيلَ إِنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ أُلْقِيَ إِلَيْهِ أَنَّ فِيهَا نُقْصَانَ عَقْلٍ لِكَيْ لَا يَتَزَوَّجَهَا أَوْ لَا تَحْظَى عِنْدَهُ عَلَى وَجْهِ الْحَسَدِ، فَأَرَادَ بِمَا ذَكَرْنَا اخْتِبَارَ عَقْلِهَا.
Bil ki O'nun: { نَكِّرُوا } kavlinin anlamı: Bir adamın tanınmamak için kılık değiştirmesi gibi, tahtı da tanınmaz ve şekli değiştirilmiş hale getirin, demektir. Çünkü taht olduğu gibi bırakılsaydı onu muhakkak tanırdı ve onu tanıması aklının sağlamlığına delalet etmezdi; değiştirildiğinde ise onu tanıması yahut tereddüt etmesi akıl üstünlüğüne delalet edecekti. Süleyman'a (aleyhisselâm), onunla evlenmesin yahut haset sebebiyle yanında itibar görmesin diye onda akıl noksanlığı olduğunun telkin edildiği ve bu sebeple zikrettiğimiz şekilde onun aklını denemek istediği şeklinde söylenen sözün doğruluğu da imkânsız değildir.
أَمَّا قَوْلُهُ: نَنْظُرْ فقرىء بِالْجَزْمِ عَلَى الْجَوَابِ وَبِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَتَهْتَدِي عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَتَعْرِفُ أَنَّهُ عَرْشُهَا أَمْ لَا؟ كَمَا قَدَّمْنَا الثَّانِي: أَتَعْرِفُ بِهِ نُبُوَّةَ سُلَيْمَانَ أَمْ لَا وَلِذَلِكَ قَالَ: أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ وَذَلِكَ كَالذَّمِّ وَلَا يَلِيقُ إِلَّا بِطَرِيقَةِ الدَّلَالَةِ، فَكَأَنَّهُ ﵇ أَحَبَّ أَنْ تَنْظُرَ فَتَعْرِفَ بِهِ نُبُوَّتَهُ مِنْ حَيْثُ صَارَ مُتَنَقِّلًا مِنَ الْمَكَانِ الْبَعِيدِ إِلَى هُنَاكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعَلَى صِدْقِ سُلَيْمَانَ ﵇، وَيَعْرِفُ بِذَلِكَ أَيْضًا فَضْلَ عَقْلِهَا لِأَغْرَاضٍ كَانَتْ لَهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ سَأَلَهَا.
O'nun: { نَنْظُرْ } kavline gelince; bu kelime [şartın] cevabı olarak cezm ile ve istînâf olarak ref ile okunmuştur. { أَتَهْتَدِي } hakkında iki vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Daha önce belirttiğimiz gibi, onun kendi tahtı olduğunu tanıyacak mı yoksa tanımayacak mı? İkincisi: Bununla Süleyman'ın peygamberliğini kavrayacak mı yoksa kavramayacak mı? Bu sebeple: { أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ } buyurmuştur; zira bu kınama gibidir ve ancak delil getirme usulüne yakışır. Sanki o [Süleyman] (aleyhisselâm), tahtın uzak bir mekândan oraya intikal etmiş olması bakımından onun düşünüp böylece peygamberliğini kavramasını arzu etmiştir. Çünkü bu durum, Allah Teâlâ'nın kudretine ve Süleyman'ın (aleyhisselâm) doğruluğuna delalet eder; ayrıca taşıdığı bazı maksatlar sebebiyle bununla onun aklının üstünlüğünü de anlamış olur. İşte o esnada ona sordu.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَهكَذا عَرْشُكِ فَاعْلَمْ أَنَّ هَكَذَا ثَلَاثُ كَلِمَاتٍ، حَرْفُ التَّنْبِيهِ وَكَافُ التَّشْبِيهِ وَاسْمُ الْإِشَارَةِ، وَلَمْ يَقُلْ أَهَذَا عَرْشُكِ، وَلَكِنْ أَمِثْلُ هَذَا عَرْشُكِ لِئَلَّا يَكُونَ تَلْقِينًا فَقَالَتْ: كَأَنَّهُ هُوَ وَلَمْ تَقُلْ هُوَ هُوَ وَلَا لَيْسَ بِهِ وَذَلِكَ مِنْ كَمَالِ عَقْلِهَا حَيْثُ تَوَقَّفَتْ فِي مَحَلِّ التَّوَقُّفِ.
O'nun: { أَهكَذا عَرْشُكِ } kavline gelince; bil ki "hâkezâ" üç kelimedir: Tenbih harfi, teşbih kâf'ı ve işaret ismi. Telkin olmasın diye "Senin tahtın bu mudur?" dememiş, "Senin tahtın bunun gibi midir?" demiştir. Bunun üzerine o: { كَأَنَّهُ هُوَ } "Sanki o" dedi; "Ta kendisidir" de demedi, "O değildir" de demedi. Tereddüt edilmesi gereken yerde tereddüt etmesi onun aklının kemalindendir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها فَفِيهِ سُؤَالَانِ، وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ كَلَامُ مَنْ؟ وَأَيْضًا فَعَلَى أَيِّ شَيْءٍ عَطَفَ هَذَا الْكَلَامَ؟ وَعَنْهُ جَوَابَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كَلَامُ سُلَيْمَانَ وَقَوْمِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ بِلْقِيسَ/ لَمَّا سُئِلَتْ عَنْ عَرْشِهَا، ثُمَّ إِنَّهَا أَجَابَتْ بِقَوْلِهَا: كَأَنَّهُ هُوَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ سُلَيْمَانَ وَقَوْمَهُ قَالُوا إِنَّهَا قَدْ أَصَابَتْ فِي جَوَابِهَا وَهِيَ عَاقِلَةٌ لَبِيبَةٌ وَقَدْ رُزِقَتِ الْإِسْلَامَ، ثُمَّ عَطَفُوا عَلَى ذَلِكَ قَوْلَهُمْ وَأُوتِينَا نَحْنُ الْعِلْمَ باللَّه وَبِقُدْرَتِهِ قَبْلَ عِلْمِهَا وَيَكُونُ غَرَضُهُمْ مِنْ ذَلِكَ شُكْرَ اللَّه تَعَالَى فِي أَنْ خَصَّهُمْ بِمَزِيَّةِ التَّقَدُّمِ فِي الْإِسْلَامِ الثَّانِي: أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ بِلْقِيسَ مَوْصُولًا بِقَوْلِهَا: كَأَنَّهُ هُوَ وَالْمَعْنَى: وَأُوتِينَا الْعِلْمَ باللَّه وَبِصِحَّةِ نُبُوَّةِ سُلَيْمَانَ قَبْلَ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ أَوْ قَبْلَ هَذِهِ الْحَالَةِ، ثُمَّ (إِنَّ قَوْلَهُ:
O'nun: { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها } kavline gelince, bunda iki soru vardır: Bu söz kimin sözüdür? Ayrıca bu söz neye atfedilmiştir? Buna iki cevap vardır: Birincisi: Bu, Süleyman'ın ve kavminin sözüdür. Çünkü Belkıs / tahtı hakkında sorulduğunda: { كَأَنَّهُ هُوَ } “Sanki o!” diye cevap verince, zahir olan şudur ki Süleyman ve kavmi onun cevabında isabet ettiğini, akıllı ve zeki olduğunu, kendisine İslam nasip edildiğini söylediler; ardından bu sözlerine: "Ondan önce bize Allah'ı ve O'nun kudretini bilme ilmi verilmiştir" sözlerini atfettiler. Bundan maksatları, kendilerini İslam'da öne geçme meziyetiyle tahsis ettiği için Allah Teâlâ'ya şükretmektir. İkincisi: Bu, Belkıs'ın { كَأَنَّهُ هُوَ } sözüne bitişik olarak kendi sözüdür. Manası: "Bu mucizeden önce yahut bu durumdan önce bize Allah'a ve Süleyman'ın peygamberliğinin doğruluğuna dair ilim verilmiştir" demektir. Sonra O'nun kavli:
وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ يَكُونُ مِنْ كَلَامِ رَبِّ الْعِزَّةِ.
{ وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavli ayetin sonuna kadar İzzet Rabbi'nin kelamı olur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ: وَصَدَّهَا عِبَادَتُهَا لِغَيْرِ اللَّه عَنِ الْإِيمَانِ الثَّانِي: وَصَدَّهَا اللَّه أَوْ سُلَيْمَانُ عَمَّا كَانَتْ تَعْبُدُ بِتَقْدِيرِ حَذْفِ الْجَارِّ وَإِيصَالِ الْفِعْلِ، وَقُرِئَ أَنَّهَا بِالْفَتْحِ عَلَى أنه بدل من فاعل صدا وَبِمَعْنَى لِأَنَّهَا، وَاحْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا لَوْ كَانَ تَعَالَى خَلَقَ الْكُفْرَ فِيهَا لَمْ يَكُنِ الصَّادُّ لَهَا كُفْرَهَا الْمُتَقَدِّمَ وَلَا كَوْنَهَا مِنْ جُمْلَةِ الْكُفَّارِ، بَلْ كَانَ يَكُونُ الصَّادُّ لَهَا عَنِ الْإِيمَانِ تَجَدُّدَ خَلْقِ اللَّه الْكُفْرَ فِيهَا وَالْجَوَابُ: أَمَّا عَلَى التَّأْوِيلِ الثَّانِي فَلَا شَكَّ فِي سُقُوطِ الِاسْتِدْلَالِ، وَأَمَّا عَلَى الْأَوَّلِ فَجَوَابُنَا أَنَّ كَوْنَهَا مِنْ جُمْلَةِ الْكُفَّارِ صَارَ سَبَبًا لِحُصُولِ الدَّاعِيَةِ الْمُسْتَلْزِمَةِ لِلْكُفْرِ، وَحِينَئِذٍ يَبْقَى ظاهر الآية موافقا لقولنا واللَّه أعلم.
Allah Teâlâ'nın: { وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavline gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kastedilen mana, "Allah'tan başkasına ibadet etmesi onu imandan alıkoydu" demektir. İkincisi: Harf-i cerin hazfedilip fiilin mef'ûle bağlanması takdiriyle, "Allah yahut Süleyman, onu ibadet etmekte olduğu şeylerden alıkoydu" demektir. { أَنَّهَا } şeklinde fetha ile, "sadde" fiilinin failinden bedel olarak ve "çünkü o" manasında da okunmuştur. Mutezile bu ayetle istidlal ederek şöyle demiştir: Şayet Allah Teâlâ onda küfrü yaratmış olsaydı, onu [imandan] alıkoyan şey geçmişteki küfrü yahut kâfirler topluluğundan olması olmazdı; bilakis onu imandan alıkoyan şey Allah'ın onda küfrü yeniden yaratması olurdu. Cevap şudur: İkinci tevil esas alındığında istidlalin düşeceğinde şüphe yoktur. Birinciye göre ise cevabımız şudur: Onun kâfirler topluluğundan olması, küfrü gerektiren sevk edici amilin (dâiyenin) meydana gelmesine sebep olmuştur. Bu durumda ayetin zahiri bizim kavlimize uygun kalmaya devam eder. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٤٤]
[Neml Suresi (27), Ayet 44]
قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)
{ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤) } “Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. [Süleyman:] 'Bu, sırçadan yapılmış, şeffaf bir köşktür' dedi. [Kadın:] 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. [Artık] Süleyman'la beraber âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum' dedi.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى إِقَامَتَهَا عَلَى الْكُفْرِ مَعَ كُلِّ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الدَّلَائِلِ ذَكَرَ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ أَظْهَرَ مِنَ الْأَمْرِ مَا صَارَ دَاعِيًا لَهَا إِلَى الْإِسْلَامِ وهو قوله يلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ
Bil ki Allah Teâlâ, geçen bütün delillere rağmen onun küfür üzere devam ettiğini nakledince, Süleyman'ın (aleyhisselâm) onun İslam'a girmesine vesile olan bir durumu ortaya koyduğunu zikretmiştir; bu da O'nun: { قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ } kavlidir.
والصرح القصر كقوله: يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً [غَافِرٍ: ٣٦] وَقِيلَ صَحْنُ الدَّارِ، وقرأ ابن كثير عن اقَيْها
Sarh (الصَّرْحُ), { يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً } “Ey Hâmân! Bana yüksek bir köşk yap” [Gâfir, 36] ayetinde olduğu gibi köşk demektir; evin avlusu olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr { عَنْ ساقَيْها } lafzını,
بِالْهَمْزِ وَوَجْهُهُ أَنَّهُ سَمِعَ سُؤْقًا فَأَجْرَى عَلَيْهِ الْوَاحِدَ، وَالْمُمَرَّدُ الْمُمَلَّسُ،
hemze ile [an se'kayhâ] okumuştur. Bunun izahı şudur: "Sü'k" (سُؤْقًا) çoğulunu işitmiş ve tekili de buna göre cereyan ettirmiştir. Mümerred (الْمُمَرَّدُ) ise cilalı, pürüzsüz demektir.
رُوِيَ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ أَمَرَ قَبْلَ قُدُومِهَا فَبُنِيَ لَهُ عَلَى طَرِيقِهَا قَصْرٌ مِنْ زُجَاجٍ أَبْيَضَ كَالْمَاءِ بَيَاضًا، ثُمَّ أَرْسَلَ الْمَاءَ تَحْتَهُ وَأَلْقَى فِيهِ السَّمَكَ وَغَيْرَهُ وَوَضَعَ سَرِيرَهُ فِي صَدْرِهِ فَجَلَسَ عَلَيْهِ وَعَكَفَ عَلَيْهِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ وَالطَّيْرُ،
Rivayet edildiğine göre Süleyman (aleyhisselâm), o gelmeden önce emir verdi ve onun yolu üzerine beyazlıkta su gibi olan beyaz camdan bir köşk inşa edildi. Sonra onun altından su akıttı, içine balık ve benzeri şeyleri bıraktı; tahtını da onun baş köşesine koyup üzerine oturdu. İnsanlar, cinler ve kuşlar da onun etrafında toplandılar.
وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِيَزِيدَهَا اسْتِعْظَامًا لِأَمْرِهِ وَتَحَقُّقًا لِنُبُوَّتِهِ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْجِنَّ كَرِهُوا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا فَتُفْضِي/ إِلَيْهِ بِأَسْرَارِهِمْ لِأَنَّهَا كَانَتْ بِنْتَ جِنِّيَّةٍ، وَقِيلَ خَافُوا أَنْ يُولَدَ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ فَيَجْتَمِعُ لَهُ فِطْنَةُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فَيَخْرُجُونَ مِنْ مُلْكِ سُلَيْمَانَ إِلَى مُلْكٍ هُوَ أَشَدُّ، فَقَالُوا إِنَّ فِي عَقْلِهَا نُقْصَانًا وَإِنَّهَا شَعْرَاءُ السَّاقَيْنِ وَرِجْلُهَا كَحَافِرِ حِمَارٍ فَاخْتَبَرَ سُلَيْمَانُ عَقْلَهَا بِتَنْكِيرِ الْعَرْشِ، وَاتَّخَذَ الصَّرْحَ لِيَتَعَرَّفَ سَاقَهَا، وَمَعْلُومٌ مِنْ حَالِ الزُّجَاجِ الصَّافِي أَنَّهُ يَكُونُ كَالْمَاءِ فَلَمَّا أَبْصَرَتْ ذَلِكَ ظَنَّتْهُ مَاءًا رَاكِدًا فَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا لِتَخُوضَهُ، فَإِذَا هِيَ أَحْسَنُ النَّاسِ سَاقًا وَقَدَمًا، وَهَذَا عَلَى طَرِيقَةِ مَنْ يَقُولُ تَزَوَّجَهَا، وَقَالَ آخَرُونَ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الصَّرْحِ تَهْوِيلَ الْمَجْلِسِ وَتَعْظِيمَهُ، وَحَصَلَ كَشْفُ السَّاقِ عَلَى سَبِيلِ التَّبَعِ، فَلَمَّا قِيلَ لَهَا هُوَ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ اسْتَتَرَتْ، وَعَجِبَتْ مِنْ ذَلِكَ وَاسْتَدَلَّتْ بِهِ عَلَى التوحيد والنبوة، فقالت: بِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي
Bunu ancak onun kendi saltanatını daha da büyük görmesi ve peygamberliğini kesin olarak tasdik etmesi için yapmıştır. İddia ettiklerine göre cinler, Süleyman'ın onunla evlenmesini ve onun annesi bir cin olduğu için cinlerin sırlarını ona açmasını / istememişlerdi. Bir rivayete göre ise ondan bir çocuğu olup da kendisinde cinlerin ve insanların zekâsı toplanır ve böylece Süleyman'ın hâkimiyetinden daha da çetin bir hâkimiyete geçerler diye korkmuşlardı. Bu yüzden: "Onun aklında noksanlık vardır, bacakları kıllıdır ve ayağı da merkep tırnağı gibidir" dediler. Bunun üzerine Süleyman tahtı tanınmaz hale getirerek onun aklını sınadı, bacağını görmek için de köşkü yaptırdı. Berrak camın su gibi görüneceği malumdur. O köşkü görünce durgun bir su zannetti ve suya dalmak için bacaklarını açtı; bir de baktı ki o, bacak ve ayak bakımından insanların en güzelidir. Bu rivayet, onunla evlendiğini söyleyenlerin usulü üzeredir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Köşkten maksat meclisi heybetli ve azametli kılmaktı; bacağın açılması ise buna bağlı olarak [kendiliğinden] meydana geldi. Ona: "Bu, sırçadan yapılmış, şeffaf bir köşktür" denilince örtündü, buna hayret etti ve bundan tevhidi ve peygamberliği istidlal etti; ardından: { رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي } “Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim” dedi;
فِيمَا تَقَدَّمَ بِالثَّبَاتِ عَلَى الكفر ثم قالت: أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
yani geçmişte küfür üzere sebat etmekle [kendime zulmetmişim] dedi; sonra da: { أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Süleyman'la beraber âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum” dedi.
وَقِيلَ حَسِبَتْ أَنَّ سُلَيْمَانَ ﵇ يُغْرِقُهَا فِي اللُّجَّةِ، فقالت ظلمت نفسي بسوء ظني سليمان، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ تَزَوَّجَهَا أَمْ لَا، وَأَنَّهُ تَزَوَّجَهَا فِي هَذِهِ الْحَالِ أَوْ قَبْلَ أَنْ كَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا، وَالْأَظْهَرُ فِي كَلَامِ النَّاسِ أَنَّهُ تَزَوَّجَهَا، وَلَيْسَ لِذَلِكَ ذِكْرٌ فِي الْكِتَابِ، وَلَا فِي خَبَرٍ مَقْطُوعٍ بِصِحَّتِهِ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا لَمَّا أَسْلَمَتْ قَالَ لَهَا اخْتَارِي مِنْ قَوْمِكِ مَنْ أُزَوِّجُكِ مِنْهُ فَقَالَتْ مِثْلِي لَا يَنْكِحُ الرِّجَالَ مَعَ سُلْطَانِي، فَقَالَ النِّكَاحُ مِنَ الْإِسْلَامِ، فَقَالَتْ إِنْ كَانَ كَذَلِكَ فَزَوِّجْنِي ذَا تُبَّعٍ مَلِكَ هَمْدَانَ فَزَوَّجَهَا إِيَّاهُ ثُمَّ رَدَّهُمَا إِلَى الْيَمَنِ، وَلَمْ يَزَلْ بها ملكا واللَّه أعلم.
Süleyman'ın (aleyhisselâm) kendisini derin suda boğacağını zannettiği ve bu sebeple "Süleyman hakkında beslediğim suizan ile kendime zulmettim" dediği de söylenmiştir. Onunla evlenip evlenmediği hususunda ve bu halde mi yoksa bacaklarını açmadan önce mi evlendiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. İnsanların sözlerinde en zahir olanı onunla evlendiğidir; fakat bunun Kitap'ta ve sıhhati kesin bir haberde zikri yoktur. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o Müslüman olunca [Süleyman] ona: "Kavminden seni evlendireceğim birini seç" dedi. O: "Benim gibisi, sahip olduğum bu saltanatla beraber erkeklerle evlenmez" dedi. [Süleyman]: "Evlilik İslam'dandır" buyurdu. Kadın: "Eğer öyleyse beni Hemdân meliki Zü't-Tubba' ile evlendir" dedi. O da kendisini onunla evlendirdi, sonra ikisini Yemen'e geri gönderdi ve o orada melike olarak kalmaya devam etti. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٥ الى ٥٣]
[Neml Suresi (27), Ayet 45-53]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) } “Andolsun biz Semûd'a da: 'Yalnızca Allah'a kulluk edin' diye kardeşleri Sâlih'i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişen iki fırka olmuşlar! [Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! İyilikten önce niçin kötülüğe acele ediyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan mağfiret dileseniz olmaz mı?' Dediler ki: 'Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık.' [Sâlih] dedi ki: 'Sizin uğursuzluğunuz [vesilesi olan amelleriniz] Allah katındadır; doğrusu siz imtihan edilen bir kavimsiniz.' O şehirde dokuz kişilik bir çete vardı ki, bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapıyor, ıslaha yanaşmıyorlardı. Kendi aralarında Allah adına yeminleşerek şöyle dediler: 'Ona ve ailesine geceleyin mutlaka bir baskın yapalım; sonra da velisine, ailesinin helak edilişine şahit olmadığımızı söyleyelim; biz gerçekten doğru söyleyenleriz.'”
وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)
{ وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) } “Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. Bak işte, tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. İşte zulümleri yüzünden ıssız ve harap kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır. İman edip de takva sahibi olanları ise kurtardık.”
القصة الثالثة- قصة صالح ﵇
Üçüncü Kıssa - Sâlih'in (aleyhisselâm) Kıssası
قُرِئَ أَنُ اعْبُدُوا اللَّهَ بِالضَّمِّ عَلَى اتْبَاعِ النُّونِ الْبَاءَ .
{ أَنُ اعْبُدُوا اللَّهَ } nûn harfinin bâ harfine tâbi kılınmasıyla zamme ile okunmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ فَرِيقٌ مُؤْمِنٌ وَفَرِيقٌ كَافِرٌ الثَّانِي: الْمُرَادُ قَوْمُ صَالِحٍ قَبْلَ أَنْ يُؤْمِنَ مِنْهُمْ أَحَدٌ.
O'nun: { فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ } kavline gelince; bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kastedilen, mümin bir fırka ile kâfir bir fırkadır. İkincisi: Kastedilen, içlerinden henüz hiç kimse iman etmeden önceki Sâlih'in kavmidir.
أَمَّا قَوْلُهُ: يَخْتَصِمُونَ فَالْمَعْنَى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا آمَنُوا لِأَنَّهُمْ نَظَرُوا فِي حُجَّتِهِ فَعَرَفُوا صِحَّتَهَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ خَصْمًا لِمَنْ لَمْ يَقْبَلْهَا، وَإِذَا كَانَ هَذَا الِاخْتِصَامُ فِي بَابِ الدِّينِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْجِدَالَ فِي بَابِ الدِّينِ حَقٌّ وَفِيهِ إِبْطَالُ التَّقْلِيدِ.
O'nun: { يَخْتَصِمُونَ } kavline gelince, bunun manası şudur: İman edenler ancak onun delilini inceleyip doğruluğunu kavradıkları için iman etmişlerdir; durum böyle olunca, onu kabul etmeyen kimseye elbette hasım olacaklardır. Bu çekişme din konusunda olduğuna göre, din konusunda münazaranın hak olduğuna delalet eder ve bunda taklidin iptali vardır.
أَمَّا قوله: يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ فَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: فِي تَفْسِيرِ اسْتِعْجَالِ السَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا صَالِحًا ﵇ لَمَّا لَمْ يَنْفَعْهُمُ الْحِجَاجُ تَوَعَّدَهُمْ صَالِحٌ ﵇ بِالْعَذَابِ فَقَالُوا: ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٩] عَلَى وَجْهِ الِاسْتِهْزَاءِ، فَعِنْدَهُ قَالَ صَالِحٌ: لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ مَكَّنَكُمْ مِنَ التَّوَصُّلِ إِلَى رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَثَوَابِهِ، فَلِمَاذَا تَعْدِلُونَ عَنْهُ إِلَى اسْتِعْجَالِ عَذَابِهِ وَثَانِيهِمَا: إِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِجَهْلِهِمْ إِنَّ الْعُقُوبَةَ الَّتِي يَعِدُهَا صَالِحٌ إِنْ وَقَعَتْ عَلَى زَعْمِهِ أَتَيْنَا حِينَئِذٍ وَاسْتَغْفَرْنَا فَحِينَئِذٍ يَقْبَلُ اللَّه تَوْبَتَنَا وَيَدْفَعُ الْعَذَابَ عَنَّا، فَخَاطَبَهُمْ صَالَحٌ عَلَى حَسَبِ اعْتِقَادِهِمْ، وَقَالَ هَلَّا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّه قَبْلَ نُزُولِ الْعَذَابِ فَإِنَّ اسْتِعْجَالَ الْخَيْرِ أَوْلَى مِنَ اسْتِعْجَالِ الشَّرِّ.
O'nun: { يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } kavline gelince, bunda iki inceleme vardır: Birincisi: Kötülüğü iyilikten önce acele istemenin tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Sâlih'i (aleyhisselâm) yalanlayanlar, delil getirmek kendilerine fayda vermeyince Sâlih (aleyhisselâm) onları azapla tehdit etti; onlar da alay yoluyla: { ائْتِنا بِعَذابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen bize Allah'ın azabını getir” [Ankebût, 29] dediler. Bunun üzerine Sâlih: { لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ } dedi. Maksat şudur: Allah Teâlâ size Kendi rahmetine ve sevabına ulaşma imkânı vermişken, neden bundan yüz çevirip O'nun azabını acele istemeye yöneliyorsunuz? İkincisi: Onlar cehaletlerinden ötürü şöyle diyorlardı: "Sâlih'in vadettiği ceza onun iddiasına göre vuku bulacak olursa, o vakit gelir mağfiret dileriz; o zaman da Allah tövbemizi kabul eder ve azabı bizden savar." Sâlih de onların inançlarına göre onlara hitap edip: "Azap inmeden önce Allah'tan mağfiret dileseniz ya; zira hayrı acele istemek şerri acele istemekten daha evladır" dedi.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّيِّئَةِ الْعِقَابُ وَبِالْحَسَنَةِ الثَّوَابُ، فَأَمَّا وَصْفُ الْعَذَابِ بِأَنَّهُ سَيِّئَةٌ فَهُوَ مَجَازٌ وَسَبَبُ هَذَا التَّجْوِيزِ، إِمَّا لِأَنَّ الْعِقَابَ مِنْ لَوَازِمِهِ أَوْ لِأَنَّهُ يُشْبِهُهُ فِي كَوْنِهِ مَكْرُوهًا، وَأَمَّا وَصْفُ الرَّحْمَةِ بِأَنَّهَا حَسَنَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ حَقِيقَةٌ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ مَجَازٌ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ، ثُمَّ إِنَّ صَالِحًا ﵇ لَمَّا قَرَّرَ هَذَا الْكَلَامَ الْحَقَّ أَجَابُوهُ بِكَلَامٍ فَاسِدٍ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: اطَّيَّرْنا بِكَ أَيْ/ تَشَاءَمْنَا بِكَ لِأَنَّ الَّذِي يُصِيبُنَا مِنْ شِدَّةٍ وَقَحْطٍ فَهُوَ بِشُؤْمِكَ وَبِشُؤْمِ مَنْ مَعَكَ.
İkinci İnceleme: Seyyie (السَّيِّئَة) ile ceza, hasene (الْحَسَنَة) ile de sevap kastedilmiştir. Azabın seyyie olarak vasfedilmesi mecazdır; bu mecazın sebebi ise ya cezanın onun gereklerinden olması yahut nahoş/hoşlanılmayan bir şey olma hususunda ona benzemesidir. Rahmetin hasene olarak vasfedilmesine gelince; onlardan bir kısmı bunun hakikat olduğunu, bir kısmı da mecaz olduğunu söylemiştir; birinci görüş daha tercihe şayandır. Sonra Sâlih (aleyhisselâm) bu hak sözü ortaya koyunca, onlar fasit bir sözle cevap verip şöyle dediler: { اطَّيَّرْنا بِكَ } yani / "senin yüzünden uğursuzluğa uğradık; çünkü başımıza gelen darlık ve kıtlık senin uğursuzluğun ve seninle beraber olanların uğursuzluğu sebebiyledir."
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كَانَ الرَّجُلُ يَخْرُجُ مُسَافِرًا فَيَمُرُّ بِطَائِرٍ فَيَزْجُرُهُ فَإِنْ مَرَّ سَانِحًا تَيَمَّنَ وَإِنْ مَرَّ بَارِحًا تَشَاءَمَ فَلَمَّا نَسَبُوا الْخَيْرَ وَالشَّرَّ إِلَى الطَّائِرِ اسْتُعِيرَ لِمَا كَانَ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَهُوَ قَدَرُ اللَّه وَقِسْمَتُهُ، فَأَجَابَ صَالِحٌ ﵇ بِقَوْلِهِ: طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَيِ السَّبَبُ الَّذِي مِنْهُ يَجِيءُ خَيْرُكُمْ وَشَرُّكُمْ عِنْدَ اللَّه وَهُوَ قَضَاؤُهُ وَقَدَرُهُ إِنْ شَاءَ رَزَقَكُمْ وَإِنْ شَاءَ حَرَمَكُمْ وَقِيلَ بَلِ الْمُرَادُ إِنَّ جَزَاءَ الطِّيَرَةِ مِنْكُمْ عِنْدَ اللَّه وَهُوَ الْعِقَابُ، وَالْأَقْرَبُ الوجه الْأَوَّلُ لِأَنَّ الْقَوْمَ أَشَارُوا إِلَى الْأَمْرِ الْحَاصِلِ فَيَجِبُ فِي جَوَابِهِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ لَا فِي غَيْرِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ هَذَا جَهْلٌ مِنْهُمْ بِقَوْلِهِ: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ فَيُحْتَمَلُ أَنَّ غَيْرَهُمْ دَعَاهُمْ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَفْتِنُكُمْ بِوَسْوَسَتِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَالْأَقْرَبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تِسْعَةَ جَمْعٍ إِذِ الظَّاهِرُ مِنَ الرَّهْطِ الْجَمَاعَةُ لَا الْوَاحِدُ، ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَانُوا قَبَائِلَ، ويحتمل أنهم دخلوا تحت
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Kişi yolculuğa çıkar, bir kuşa rastlar ve onu ürkütüp uçururdu. Şayet kuş sağdan [sola] geçerse bunu hayra yorar, soldan [sağa] geçerse uğursuzluk sayardı. Hayrı ve şerri kuşa nispet ettiklerinde, [tâir/kuş kelimesi] hayrın ve şerrin kaynağı olan şeye, yani Allah'ın takdirine ve kısmetine istiare yoluyla aktarıldı." Sâlih (aleyhisselâm) da onun: { طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Sizin uğursuzluk sebebiniz [veya nasibiniz] Allah katındadır” kavliyle cevap verdi; yani "Hayrınızın ve şerrinizin kendisinden kaynaklandığı sebep Allah katındadır; o da O'nun kazası ve kaderidir; dilerse size rızık verir, dilerse sizi mahrum bırakır." [Şöyle de] denildi: "Bilakis maksat, sizden sâdır olan uğursuzluk inancının (tiyere) cezası Allah katındadır, o da azaptır." Birinci vecih daha uygundur; zira kavim gerçekleşmiş olan duruma işaret etmiştir; dolayısıyla cevabın da başkası hakkında değil, bizzat onun hakkında olması gerekir. Sonra [Allah Teâlâ], { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ } “Aksine siz imtihana çekilen bir kavimsiniz” kavliyle bunun onlardan kaynaklanan bir cehalet olduğunu beyan etmiştir. Başkalarının onları bu söze sevk etmiş olması da muhtemeldir, maksadın şeytanın vesvesesiyle sizi fitneye düşürmesi olması da muhtemeldir. Sonra O Sübhânehu: { وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “O şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapan dokuz kişilik bir çete (grup) vardı” buyurmuştur. En uygun olanı, bununla dokuz grubun kastedilmiş olmasıdır; zira "raht" (رَهْط) lafzından zahir olan, tek kişi değil topluluktur. Sonra bunların kabileler olması da muhtemeldir, [şu] altına girmiş olmaları da muhtemeldir...
الْعَدَدِ لِاخْتِلَافِ صِفَتِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ لَا لِاخْتِلَافِ السَّبَبِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يَمْزِجُونَ ذَلِكَ الْفَسَادَ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّلَاحِ، فَلِهَذَا قَالَ: يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا هَمُّوا بِهِ مِنْ أَمْرِ صَالِحٍ ﵇.
sebebin farklılığından ötürü değil de sıfat ve hallerinin farklılığından ötürü bu sayının altına dahil edilmiş olmaları da muhtemeldir. Allah Teâlâ onların yeryüzünde bozgunculuk yaptıklarını ve bu fesada hiçbir ıslah karıştırmadıklarını beyan etmiş, bu sebeple: { يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ } “yeryüzünde bozgunculuk yapıyor, ıslaha yanaşmıyorlardı” buyurmuştur. Sonra Teâlâ, Sâlih'in (aleyhisselâm) meselesine dair kastettikleri şeyin de bu cümleden olduğunu beyan etmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: تَقاسَمُوا بِاللَّهِ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا أَوْ خَبَرًا فِي مَحَلِّ الْحَالِ بِإِضْمَارِ قَدْ، أَيْ قَالُوا مُتَقَاسِمِينَ، وَالْبَيَاتُ مُتَابَعَةُ الْعَدُوِّ لَيْلًا.
O'nun: { تَقاسَمُوا بِاللَّهِ } kavline gelince; bunun emir olması da gizli bir "kad" ile hâl mahallinde haber olması da muhtemeldir; yani "yeminleşerek dediler ki" demektir. Beyât (الْبَيَاتُ), düşmanı geceleyin ansızın basmaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ: ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ يَعْنِي لَوِ اتَّهَمَنَا قَوْمُهُ حَلَفْنَا لَهُمْ أَنَّا لَمْ نَحْضُرْ. وَقُرِئَ (مَهْلَكَ) بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ وَكَسْرِهَا مِنْ هَلَكَ وَمُهْلَكٌ بِضَمِّ الْمِيمِ مِنْ أَهْلَكَ، وَيُحْتَمَلُ الْمَصْدَرُ وَالْمَكَانُ وَالزَّمَانُ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي مَكْرِ اللَّه تَعَالَى عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: إِنَّ مَكْرَ اللَّه إِهْلَاكُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ، شُبِّهَ بِمَكْرِ الْمَاكِرِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ،
O'nun: { ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ } kavline gelince; yani kavmi bizi itham ederse, hazır bulunmadığımıza dair onlara yemin ederiz [demektir]. { مَهْلِكَ } kelimesi "heleke" fiilinden mim ve lâm'ın fethasıyla ve lâm'ın kesresiyle; "ehleke" fiilinden ise mim'in zammesiyle "mühlek" şeklinde okunmuştur. Masdar, mekân ve zaman olması muhtemeldir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurdu: { وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk.” Allah Teâlâ'nın mekri hakkında birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Allah'ın mekri, farkında olmadıkları bir cihetten onları helak etmesidir; istiare yoluyla hilekârın tuzağına benzetilmiştir.
رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ لِصَالِحٍ ﵇ مَسْجِدٌ فِي الْحِجْرِ فِي شِعْبٍ يُصَلِّي فِيهِ، فَقَالُوا زَعَمَ صَالِحٌ أَنَّهُ يَفْرَغُ مِنَّا إِلَى ثَلَاثٍ فَنَحْنُ نَفْرَغُ مِنْهُ، وَمِنْ أَهْلِهِ قَبْلَ الثَّلَاثِ فَخَرَجُوا إِلَى الشِّعْبِ وَقَالُوا إِذَا جَاءَ يُصَلِّي قَتَلْنَاهُ، ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى أَهْلِهِ فَقَتَلْنَاهُمْ، فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى صَخْرَةً فَطَبِقَتِ الصَّخْرَةُ عَلَيْهِمْ فَمَ الشِّعْبِ فَهَلَكُوا وَهَلَكَ الْبَاقُونَ بِالصَّيْحَةِ
Rivayet edildiğine göre Sâlih'in (aleyhisselâm) Hicr'de bir vadide içinde namaz kıldığı bir mescidi vardı. Şöyle dediler: "Sâlih üç güne kadar işimizin biteceğini iddia etti; o halde biz üç günden önce onun ve ailesinin işini bitirelim." Vadiye çıktılar ve: "Namaz kılmaya geldiğinde onu öldürürüz, sonra ailesine dönüp onları da öldürürüz" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bir kaya gönderdi, kaya vadinin ağzını üzerlerine kapattı ve helak oldular; geriye kalanlar da korkunç bir çığlıkla (sayha) helak oldular.
وَثَانِيهَا: جَاءُوا بِاللَّيْلِ شَاهِرِينَ سُيُوفَهُمْ وَقَدْ أَرْسَلَ اللَّه تَعَالَى الْمَلَائِكَةَ مِلْءَ دَارِ صَالِحٍ فَدَمَغُوهُمْ بِالْحِجَارَةِ، يَرَوْنَ الْأَحْجَارَ وَلَا يَرَوْنَ رَامِيًا وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّه تعالى أخبر صالحا بمكرهم فتحرز عنهم فذلك مَكْرُ اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ.
İkincisi: Geceleyin kılıçlarını çekmiş vaziyette geldiler; Allah Teâlâ ise Sâlih'in evini dolduracak kadar melekler göndermişti, onlar da bu adamların başlarını taşlarla ezdiler. Onlar taşları görüyor fakat atanı görmüyorlardı. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Sâlih'e onların tuzaklarını haber verdi, o da onlardan sakındı; işte Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki mekri budur.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَنَّا دَمَّرْناهُمْ اسْتِئْنَافٌ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ رَفَعَهُ بَدَلًا مِنَ الْعَاقِبَةِ أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ هِيَ تُدَمِّرُهُمْ أَوْ نَصَبَهُ عَلَى مَعْنَى لِأَنَّا أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ أَيْ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمُ الدَّمَارَ.
O'nun: { أَنَّا دَمَّرْناهُمْ } kavline gelince, bu bir istînâftır. Fetha ile [enne] okuyan kimse, onu "âkıbet" kelimesinden bedel olarak ref etmiş yahut takdiri "o onları helak etmemizdir" şeklinde olan mahzuf mübtedanın haberi kılmış; yahut "çünkü biz" manasında nasb etmiş ya da "kâne"nin haberi kılmıştır; yani "tuzaklarının akıbeti helak olmak idi" demektir.
أَمَّا قَوْلُهُ: خاوِيَةً فَهُوَ حَالٌ عَمِلَ فِيهَا مَا دَلَّ عَلَيْهِ تِلْكَ، وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ (خَاوِيَةٌ) بِالرَّفْعِ على خبر المبتدأ المحذوف واللَّه أعلم .
O'nun: { خاوِيَةً } kavline gelince; bu, "tilke" lafzının delalet ettiği şeyin kendisinde amel ettiği bir hâldir. Îsâ b. Ömer mahzuf mübtedanın haberi olarak { خَاوِيَةٌ } şeklinde ref ile okumuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٤ الى ٥٨]
[Neml Suresi (27), Ayet 54-58]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨) } “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Siz göz göre göre o hayasızlığı mı yapıyorsunuz? Siz kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz.' Kavminin cevabı ise sadece: 'Lût ailesini şehrinizden çıkarın; çünkü onlar fazlaca temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu. Bunun üzerine biz de onu ve ailesini kurtardık; yalnız karısı müstesna, onu geride kalanlardan takdir ettik. Ve üzerlerine öyle bir [taş] yağmuru yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!”
القصة الرابعة- قصة لوط ﵇
Dördüncü Kıssa: Lût aleyhisselâm'ın Kıssası
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَاذْكُرْ لُوطًا أَوْ أَرْسَلَنَا لوطا بدلالة وَلَقَدْ أَرْسَلْنا [النمل: ٤٥] عليه، و (إذ) بَدَلٌ عَلَى الْأَوَّلِ ظَرْفٌ عَلَى الثَّانِي.
el-Keşşâf sahibi der ki: "Lût'u da an" yahut { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا } [Neml, 45] kavlinin delaletiyle "Lût'u da gönderdik" [takdirindedir]; { إِذْ } lafzı birinci takdire göre bedel, ikinci takdire göre zarftır.
أَمَّا قَوْلُهُ: أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ فَهُوَ عَلَى وَجْهِ التَّنْكِيرِ وَإِنْ كَانَ بِلَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ وَرُبَّمَا كَانَ التَّوْبِيخُ بِمِثْلِ هَذَا اللَّفْظِ أَبْلَغَ.
O'nun: { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } kavline gelince; her ne kadar soru lafzıyla gelse de inkâr ve kınama tarzındadır. Bazen böylesi bir lafızla yapılan azarlama daha beliğ olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَتَحَاشَوْنَ مِنْ إِظْهَارِ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْخَلَاعَةِ وَلَا يَتَكَاتَمُونَ وَذَلِكَ أَحَدُ مَا لِأَجْلِهِ عَظُمَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مِنْهُمْ فَذَكَرَ فِي تَوْبِيخِهِ لَهُمْ ماله عَظُمَ ذَلِكَ الْفِعْلُ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بَصَرُ الْقَلْبِ أَيْ تَعْلَمُونَ أَنَّهَا فَاحِشَةٌ لَمْ تُسْبَقُوا إِلَيْهَا وَأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَخْلُقِ الذَّكَرَ لِلذَّكَرِ فَهِيَ مُضَادَّةٌ للَّه فِي حِكْمَتِهِ وَثَالِثُهَا: تُبْصِرُونَ آثَارَ الْعُصَاةِ قَبْلَكُمْ وَمَا نَزَلَ بِهِمْ، فَإِنْ قُلْتَ فَسَّرْتَ (تُبْصِرُونَ) بِالْعِلْمِ وَبَعْدَهُ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ فَكَيْفَ يَكُونُونَ عُلَمَاءَ وَجُهَلَاءَ؟ قُلْتُ أَرَادَ تَفْعَلُونَ فِعْلَ الْجَاهِلِينَ بِأَنَّهَا فَاحِشَةٌ مَعَ عِلْمِكُمْ بِذَلِكَ أَوْ تَجْهَلُونَ الْعَاقِبَةَ أَوْ أَرَادَ بِالْجَهْلِ السَّفَاهَةَ وَالْمَجَانَةَ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ جَهْلَهُمْ بِأَنْ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أَجَابُوا عَنْ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لَهُ فَقَالَ: فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ فَجَعَلُوا الَّذِي لِأَجْلِهِ يُخْرَجُونَ أَنَّهُمْ يَتَطَهَّرُونَ مِنْ هَذَا الصَّنِيعِ الْفَاحِشِ وَهَذَا يُوجِبُ تَنْعِيمَهُمْ وَتَعْظِيمَهُمْ أَوْلَى لَكِنْ فِي الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ: إنما قالوا ذلك عمى/ وَجْهِ الْهُزُءِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ نَجَّاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ وَأَهْلَكَ الْبَاقِينَ وَقَدْ تَقَدَّمَ كل ذلك مشروحا واللَّه أعلم، وهاهنا آخِرُ الْقَصَصِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ واللَّه أَعْلَمُ.
O'nun: { وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ } kavline gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onlar ahlaksızlık kastıyla bunu açığa vurmaktan çekinmiyor ve birbirlerinden gizlemiyorlardı; bu durum, o fiilin kendilerinden sâdır olmasının vehametini artıran sebeplerden biriydi. Bu yüzden onları azarlarken o fiilin vehametini artıran unsuru zikretmiştir. İkincisi: Kastedilen kalp gözüdür; yani sizden önce hiç kimsenin yapmadığı bir hayasızlık olduğunu ve Allah Teâlâ'nın erkeği erkek için yaratmadığını, dolayısıyla bunun Allah'ın hikmetine zıt olduğunu biliyorsunuz. Üçüncüsü: Sizden önceki asilerin akıbetlerini ve başlarına gelenleri görüyorsunuz. Şayet: "Sen { تُبْصِرُونَ } lafzını ilimle tefsir ettin; ardından ise: { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } buyruluyor. Onlar nasıl hem âlim hem cahil olabilirler?" dersen; derim ki: Bunun hayasızlık olduğunu bildiğiniz halde cahillerin fiilini yapıyorsunuz; yahut akıbeti bilmiyorsunuz; yahut cehaletle içinde bulundukları sefahat ve hayasızlığı kastetmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların cehaletini, bu söze cevap olmaya elverişli olmayan bir sözle cevap verdiklerini naklederek beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Lût ailesini şehrinizden çıkarın; çünkü onlar fazlaca temizlenen insanlarmış!' demekten ibaret oldu.” Böylece onların çıkarılma sebebi olarak bu çirkin fiilden temizlenmelerini kıldılar; oysa bu durum onların nimetlendirilmesini ve tazim edilmesini daha çok gerektirirdi. Fakat müfessirler arasında şöyle diyen de vardır: Onlar bunu ancak alay / yoluyla söylemişlerdir. Sonra Teâlâ, karısı hariç onu ve ailesini kurtardığını, geride kalanları ise helak ettiğini beyan etti. Bütün bunlar daha önce açıklanmış olarak geçmişti. En doğrusunu Allah bilir. Bu surenin kıssalarının sonu burasıdır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٥٩]
[Neml Suresi (27), Ayet 59]
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩)
{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) } “De ki: 'Hamd olsun Allah'a, selam olsun O'nun seçtiği kullarına! Allah mı daha hayırlı, yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi?'”
الْقَوْلُ فِي خِطَابِ اللَّه ﷿ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ
Allah Azze ve Celle'nin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Hitabı Hakkındaki Açıklama
فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْقَصَصِ وَالْمَعْنَى الْحَمْدُ للَّه عَلَى إِهْلَاكِهِمْ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى بِأَنْ أَرْسَلَهُمْ وَنَجَّاهُمُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَكَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ كَالْمُخَالِفِ لِمَنْ قَبْلَهُ فِي أَمْرِ الْعَذَابِ لِأَنَّ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ مُرْتَفِعٌ عَنْ قَوْمِهِ، أَمَرَهُ تَعَالَى بِأَنْ يَشْكُرَ رَبَّهُ عَلَى مَا خَصَّهُ بِهَذِهِ النِّعَمِ، وَبِأَنْ يُسَلِّمَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الَّذِينَ صَبَرُوا عَلَى مَشَاقِّ الرسالة.
Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi: Kendisinden önceki kıssalarla bağlantılıdır ve manası: "Onları helak ettiği için Allah'a hamd olsun; elçi olarak gönderip kurtardığı seçkin kullarına da selam olsun" demektir. İkincisi: Yeni bir başlangıçtır (mübtedadır). Zira Allah Teâlâ peygamberlerin (aleyhimüsselâm) hallerini zikredince ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de azap hususunda kendisinden öncekilere adeta muhalif konumda olup kendi kavminden kök kazıyıcı azap kaldırılmış bulunduğundan, Allah Teâlâ kendisini bu nimetlerle tahsis ettiği için Rabbine şükretmesini ve risaletin meşakkatlerine sabreden peygamberlere (aleyhimüsselâm) selam vermesini emretmiştir.
فأما قوله: آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ فَهُوَ تَبْكِيتٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَتَهَكُّمٌ بِحَالِهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ آثَرُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، وَلَا يُؤْثِرُ عَاقِلٌ شَيْئًا عَلَى شَيْءٍ إِلَّا لِزِيَادَةِ خَيْرٍ وَمَنْفَعَةٍ، فَقِيلَ لَهُمْ هَذَا الْكَلَامُ تَنْبِيهًا عَلَى نِهَايَةِ ضَلَالِهِمْ وَجَهْلِهِمْ وَقُرِئَ يُشْرِكُونَ بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ،
O'nun: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ } kavline gelince; bu, müşrikleri susturmak (tebkît) ve onların halleriyle alay etmektir. Çünkü onlar putlara ibadeti Allah Teâlâ'ya ibadete tercih etmişlerdir; akıllı bir kimse ise ancak daha fazla hayır ve menfaat sebebiyle bir şeyi başka bir şeye tercih eder. Dolayısıyla sapıklıklarının ve cehaletlerinin son noktada olduğuna dikkat çekmek üzere onlara bu söz söylenmiştir. { يُشْرِكُونَ } kelimesi yâ ve tâ ile [tüşrikûn şeklinde] okunmuştur.
عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَرَأَهَا قَالَ: «بَلِ اللَّه خَيْرٌ وَأَبْقَى وَأَجَلُّ وَأَكْرَمُ» .
Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o, bu ayeti okuduğunda: «Bilakis Allah daha hayırlı, daha baki, daha yüce ve daha kerimdir» derdi.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٠]
[Neml Suresi (27), Ayet 60]
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠)
{ أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi [daha hayırlı]? Öyle ki biz onunla, sizin bir tek ağacını bile bitiremeyeceğiniz güzel manzaralı bahçeler bitirdik. Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onlar [haktan] sapan bir kavimdir.”
ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ تَكَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي عِدَّةِ فُصُولٍ:
Sonra bil ki O Celle Celâluhû bundan sonra birkaç fasılda kelam buyurmuştur: