Binûn

Neml Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْفَصْلُ الْأَوَّلُ: فِي الرَّدِّ عَلَى عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، وَمَدَارُ هَذَا الْفَصْلِ عَلَى بَيَانِ أَنَّهُ ﷾ هُوَ الْخَالِقُ لِأُصُولِ النِّعَمِ وَفُرُوعِهَا، فَكَيْفَ تَحْسُنُ عِبَادَةُ مَا لَا مَنْفَعَةَ مِنْهُ الْبَتَّةَ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ ذَكَرَ أَنْوَاعًا:

Birinci Fasıl: Putperestlere reddiye hakkındadır. Bu faslın mihveri; asıl ve fer'î tüm nimetlerin yaratıcısının O Celle Celâluhû olduğunu, dolayısıyla hiçbir faydası bulunmayan şeylere ibadet etmenin nasıl caiz görülebileceğini açıklamaktır. Sonra O Celle Celâluhû [bunun] kısımlarını zikretmiştir:

النوع الأول: ما يتعلق بالسموات وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Birinci Kısım: Göklerle ilgili olanlar. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الفرق بين أم وأم في أَمَّا يُشْرِكُونَ وأَمَّنْ خَلَقَ أَنَّ الْأُولَى مُتَّصِلَةٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى أَيُّهُمَا خَيْرٌ وَهَذِهِ مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى بَلْ، وَالْحَدِيقَةُ الْبُسْتَانُ عَلَيْهِ سُورٌ مِنَ الْإِحْدَاقِ وَهُوَ الْإِحَاطَةُ، وَقِيلَ ذاتَ لِأَنَّ الْمَعْنَى جَمَاعَةُ حَدَائِقِ ذَاتِ بَهْجَةٍ، كَمَا يُقَالُ النِّسَاءُ ذَهَبَتْ/ وَالْبَهْجَةُ الْحُسْنُ، لِأَنَّ الناظر يبتهج به أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ أَغَيْرُهُ يُقْرَنُ بِهِ وَيُجْعَلُ شَرِيكًا لَهُ وَقُرِئَ أَإِلَهًا مَعَ اللَّه بِمَعْنَى (تَدْعُونَ أَوْ تُشْرِكُونَ) .

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أَمَّا يُشْرِكُونَ } ile { أَمَّنْ خَلَقَ } ifadelerindeki em (أَمْ) edatları arasındaki fark şudur: Birincisi muttasıldır; çünkü mana "İkisinden hangisi daha hayırlıdır?" şeklindedir. İkincisi ise münkatedir ve bel (بَلْ / bilakis) manasındadır. Hadîka (الْحَدِيقَةُ); ihdâk (الْإِحْدَاقُ) yani kuşatmak kökünden gelip etrafı duvarla çevrili bahçe demektir. Zât (ذَاتَ) denilmesinin sebebi, mananın [çoğul kastedilerek] "güzel manzaralı bahçeler topluluğu" olmasıdır; nitekim [Arapçada] en-nisâü zehebet (النساء ذهبت / kadınlar gitti) denilmesi gibidir. / Behce (الْبَهْجَةُ) ise güzellik demektir; çünkü bakan kimse onunla sevinç ve neşe duyar. { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } ifadesi, "O'nunla beraber anılan ve O'na ortak kılınan başka biri mi var?" demektir. [Bu ifade] (تَدْعُونَ أَوْ تُشْرِكُونَ / dua ettiğiniz veya ortak koştuğunuz) manasında olmak üzere { أَإِلَهًا مَعَ اللَّه } şeklinde de okunmuştur.

المسألة الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ الَّذِي اختص بأن خلق السموات وَالْأَرْضِ، وَجَعَلَ السَّمَاءَ مَكَانًا لِلْمَاءِ، وَالْأَرْضَ لِلنَّبَاتِ، وَذَكَرَ أَعْظَمَ النِّعَمِ وَهِيَ الْحَدَائِقُ ذَاتُ الْبَهْجَةِ، وَنَبَّهَ تَعَالَى عَلَى أَنَّ هَذَا الْإِنْبَاتَ فِي الْحَدَائِقِ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّ أَحَدَنَا لَوْ قَدَرَ عَلَيْهِ لَمَا احْتَاجَ إِلَى غَرْسٍ وَمُصَابَرَةٍ عَلَى ظُهُورِ الثَّمَرَةِ وَإِذَا كَانَ تَعَالَى هُوَ الْمُخْتَصُّ بِهَذَا الْإِنْعَامِ وَجَبَ أَنْ يُخَصَّ بِالْعِبَادَةِ، ثم قال: بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقِيلَ يَعْدِلُونَ عَنْ هَذَا الْحَقِّ الظَّاهِرِ وَقِيلَ، يَعْدِلُونَ باللَّه سِوَاهُ وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَوَّلُ سُورَةِ الْأَنْعَامِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ, gökleri ve yeri yaratma işinin sadece Kendisine ait olduğunu; göğü suyun [yağmurun], yeri de bitkilerin mahalli kıldığını beyan etmiş ve nimetlerin en büyüğü olan güzel manzaralı bahçeleri zikretmiştir. Allah Teâlâ bahçelerdeki bu bitirmeyi ancak Allah Teâlâ'nın yapabileceğine dikkat çekmiştir; zira bizden biri buna güç yetirebilseydi fidan dikmeye ve meyvenin çıkmasını beklemeye muhtaç olmazdı. Bu nimeti vermek sadece O Teâlâ'ya ait olduğuna göre, ibadetin de sadece O'na tahsis edilmesi vacip olur. Sonra şöyle buyurmuştur: { بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ } “Hayır, onlar [haktan] sapan bir kavimdir.” Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Kimine göre "onlar bu apaçık haktan sapmaktadırlar", kimine göre ise "başkalarını Allah'a denk tutmaktadırlar" demektir. Bu ayetin bir benzeri En'âm suresinin başındaki ayettir.

المسألة الثَّالِثَةُ: يُقَالُ مَا حِكْمَةُ الِالْتِفَاتِ فِي قَوْلِهِ: فَأَنْبَتْنا؟ جَوَابُهُ: أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ لِلْعَاقِلِ في أن خالق السموات وَالْأَرْضِ وَمُنْزِلَ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ لَيْسَ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، وَرُبَّمَا عَرَضَتِ الشُّبْهَةُ فِي أَنَّ مُنْبِتَ الشَّجَرَةَ هُوَ الْإِنْسَانُ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَقُولُ أَنَا الَّذِي أُلْقِي الْبَذْرَ فِي الْأَرْضِ الْحَرَّةِ وَأُسْقِيهَا الْمَاءَ وَأَسْعَى فِي تَشْمِيسِهَا، وَفَاعِلُ السَّبَبِ فَاعِلٌ لِلْمُسَبَّبِ، فَإِذَنْ أَنَا الْمُنْبِتُ لِلشَّجَرَةِ فَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا، لَا جَرَمَ أَزَالَ هَذَا الِاحْتِمَالَ فَرَجَعَ مِنْ لَفْظِ الْغَيْبَةِ إِلَى قَوْلِهِ: فَأَنْبَتْنا وَقَالَ: مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَأْتِي بِالْبَذْرِ وَالسَّقْيِ وَالْكَرَبِ وَالتَّشْمِيسِ ثُمَّ لَا يَأْتِي عَلَى وِفْقِ مُرَادِهِ وَالَّذِي يَقَعُ عَلَى وِفْقِ مُرَادِهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ جَاهِلًا بِطَبْعِهِ وَمِقْدَارِهِ وَكَيْفِيَّتِهِ فَكَيْفَ يَكُونُ فَاعِلًا لَهَا، فَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ حَسُنَ الِالْتِفَاتُ هاهنا.

Üçüncü Mesele: O'nun: { فَأَنْبَتْنا } “[biz] bitirdik” kavlindeki iltifatın (hitap/üslup dönüşümünün) hikmeti nedir, denilirse; cevabı şudur: Akıl sahibi bir kimse için gökleri ve yeri yaratanın ve gökten su indirenin ancak Allah Teâlâ olduğu hususunda hiçbir şüphe yoktur. Fakat ağacı bitirenin insan olduğu yönünde bir şüphe arız olabilir; zira insan "Sürülmüş toprağa tohumu atan, onu sulayan ve güneş görmesini sağlayan benim; sebebi işleyen kişi müsebbebi (sonucu) de meydana getirmiş olur, öyleyse ağacı bitiren benim" der. Bu ihtimal söz konusu olunca, [Allah Teâlâ] gayb sîgasından dönerek { فَأَنْبَتْنا } “[biz] bitirdik” buyurmuş ve bu ihtimali bertaraf etmiştir. Ardından da: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } “...sizin bir tek ağacını bile bitiremeyeceğiniz...” buyurmuştur. Çünkü insan tohumu atabilir, sulayabilir, toprağı sürüp güneşe çıkarabilir; sonra da ürün arzusuna uygun olarak çıkmayabilir. Kendi arzusuna uygun olarak çıktığında dahi onun tabiatından, miktarından ve keyfiyetinden habersizdir; o halde nasıl onun yapıcısı ve yaratıcısı olabilir? İşte bu nükte sebebiyle burada iltifat sanatı güzel düşmüştür.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٦١]

[Neml Suresi (27), Ayet 61]

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١)

{ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٦١) } “Yoksa yeri yerleşmeye elverişli kılan, aralarında nehirler akıtan, onun için sağlam dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı [daha hayırlı]? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onların çoğu bilmezler.”

النوع الثاني- ما يتعلق بالأرض قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَمَّنْ جَعَلَ وَمَا بَعْدَهُ بدل من أَمَّنْ خَلَقَ [النمل: ٦] فكان (حكمها) حكمه.

İkinci Tür: Yeryüzüyle ilgili olanlar. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: { أَمَّنْ جَعَلَ } “[Yoksa] kılan mı?” ve sonrasındaki kısım, { أَمَّنْ خَلَقَ } “[Yoksa] yaratan mı?” [Neml, 60] ifadesinden bedeldir; dolayısıyla bunun hükmü da onun hükmü gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ مَنَافِعِ الْأَرْضِ أُمُورًا أَرْبَعَةً:

Bil ki Allah Teâlâ yerin faydalarından dört hususu zikretmiştir:

الْمَنْفَعَةُ الْأُولَى: كَوْنُهَا قَرَارًا وَذَلِكَ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ دَحَاهَا وَسَوَّاهَا لِلِاسْتِقْرَارِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا مُتَوَسِّطَةً فِي الصَّلَابَةِ وَالرَّخَاوَةِ فَلَيْسَتْ فِي الصَّلَابَةِ كَالْحَجَرِ الَّذِي يَتَأَلَّمُ الْإِنْسَانُ بِالِاضْطِجَاعِ عَلَيْهِ وَلَيْسَتْ فِي الرَّخَاوَةِ كَالْمَاءِ الَّذِي يَغُوصُ فِيهِ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهَا كَثِيفَةً/ غَبْرَاءَ لِيَسْتَقِرَّ عَلَيْهَا النُّورُ، وَلَوْ كَانَتْ لَطِيفَةً لَمَا اسْتَقَرَّ النُّورُ عَلَيْهَا، وَلَوْ لَمْ يَسْتَقِرَّ النُّورُ عَلَيْهَا لَصَارَتْ مِنْ شِدَّةِ بَرْدِهَا بِحَيْثُ تَمُوتُ الْحَيَوَانَاتُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الشَّمْسَ بِسَبَبِ مَيْلِ مَدَارِهَا عَنْ مَدَارِ مِنْطَقَةِ الْكُلِّ بِحَيْثُ تَبْعُدُ تَارَةً وَتَقْرُبُ أُخْرَى مِنْ سَمْتِ الرَّأْسِ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا اخْتَلَفَتِ الْفُصُولُ، وَلَمَا حَصَلَتِ الْمَنَافِعُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ ﷾ جَعَلَهَا سَاكِنَةً فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً لَكَانَتْ إِمَّا مُتَحَرِّكَةٌ عَلَى الِاسْتِقَامَةِ أَوْ عَلَى الِاسْتِدَارَةِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ لَا يَحْصُلُ الِانْتِفَاعُ بِالسُّكْنَى عَلَى الْأَرْضِ السَّادِسُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَهَا كِفَاتًا لِلْأَحْيَاءِ وَالْأَمْوَاتِ وَأَنَّهُ يَطْرَحُ عَلَيْهَا كُلَّ قَبِيحٍ وَيُخْرِجُ مِنْهَا كل مليح.

Birinci Fayda: Onun yerleşmeye elverişli (karar mahalli) olmasıdır. Bu birkaç yöndendir: Birincisi: Üzerinde karar kılınması (yerleşilmesi) için onu yayıp düzlemiştir. İkincisi: Allah Teâlâ yeri sertlik ve yumuşaklık bakımından orta derecede kılmıştır; ne üzerine uzanıldığında insanın canını acıtacak bir taş gibi serttir, ne de içine batıp gömüleceği su gibi yumuşaktır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ, ışığın üzerinde kalabilmesi için yeri yoğun / tozlu-topraklı kılmıştır. Şayet şeffaf/latif olsaydı ışık üzerinde tutunamazdı; ışık üzerinde tutunmasaydı şiddetli soğuktan dolayı hayvanlar ölürdü. Dördüncüsü: Sübhânehu Teâlâ, yörüngesinin genel gök küresinin dairesinden eğik olması sebebiyle güneşi bazen baş ucundan (zenitten) uzaklaşacak bazen de yaklaşacak şekilde kılmıştır; bu olmasaydı mevsimler değişmez ve faydalar hasıl olmazdı. Beşincisi: O Celle Celâluhû yeri sabit kılmıştır; zira şayet hareket etseydi ya doğrusal ya da dairesel hareket edecekti ve her iki takdirde de yer üzerinde ikamet etmekten fayda sağlanamazdı. Altıncısı: Sübhânehu Teâlâ yeri diriler ve ölüler için bir toplanma yeri (kifât) kılmıştır; zira çirkin olan her şey onun üzerine atılır, güzel olan her şey de ondan çıkarılır.

المنفعة الثانية الأرض: قَوْلُهُ: وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً فَاعْلَمْ أَنَّ أَقْسَامَ الْمِيَاهِ الْمُنْبَعِثَةِ عَنِ الْأَرْضِ أَرْبَعَةٌ:

Yerin İkinci Faydası: O'nun: { وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً } “...aralarında nehirler akıtan...” kavlidir. Bil ki yerden çıkan suların kısımları dörttür:

الْأَوَّلُ: مَاءُ الْعُيُونِ السَّيَّالَةُ وَهِيَ تَنْبَعِثُ مِنْ أَبْخِرَةٍ كَثِيرَةِ الْمَادَّةِ قَوِيَّةِ الِانْدِفَاعِ تُفَجِّرُ الْأَرْضَ بِقُوَّةٍ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَسْتَتْبِعُ جُزْءٌ مِنْهَا جُزْءًا الثَّانِي: مَاءُ الْعُيُونِ الرَّاكِدَةِ وَهِيَ تَحْدُثُ مِنْ أَبْخِرَةٍ بَلَغَتْ مِنْ قُوَّتِهَا أَنِ انْدَفَعَتْ إِلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَلَمْ تَبْلُغْ مِنْ قُوَّتِهَا وَكَثْرَةِ مَادَّتِهَا أَنْ يَطْرُدَ تَالِيهَا سَابِقَهَا الثَّالِثُ: مِيَاهُ الْقُنِيِّ وَالْأَنْهَارِ وَهِيَ مُتَوَلِّدَةٌ مِنْ أَبْخِرَةٍ نَاقِصَةِ الْقُوَّةِ عن أَنْ تَشُقَّ الْأَرْضَ، فَإِذَا أُزِيلَ عَنْ وَجْهِهَا ثِقَلُ التُّرَابِ صَادَفَتْ حِينَئِذٍ تِلْكَ الْأَبْخِرَةُ مَنْفَذًا تَنْدَفِعُ إِلَيْهِ بِأَدْنَى حَرَكَةٍ الرَّابِعُ: مِيَاهُ الْآبَارِ وَهِيَ نَبْعِيَّةٌ كَمِيَاهِ الْأَنْهَارِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُجْعَلْ لَهُ سَيْلٌ إِلَى مَوْضِعٍ يَسِيلُ إِلَيْهِ ونسبة القنى إلى الآبار نسبة العيون السيالة إلى الْعُيُونِ الرَّاكِدَةِ فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّهُ لَوْلَا صَلَابَةُ الْأَرْضِ لَمَا اجْتَمَعَتْ تِلْكَ الْأَبْخِرَةُ فِي بَاطِنِهَا إِذْ لَوْلَا اجْتِمَاعُهَا فِي بَاطِنِهَا لَمَا حَدَثَتْ هَذِهِ الْعُيُونُ فِي ظَاهِرِهَا.

Birincisi: Akarsu kaynaklarıdır; bunlar maddesi çok ve itici gücü kuvvetli buharlardan doğar, yeri kuvvetle yarar ve ardından bir parçası diğer parçasını takip ederek akmaya devam eder. İkincisi: Durgun kaynak sularıdır; bunlar güçleri yer yüzeyine çıkmaya yeten, ancak güçleri ve maddelerinin çokluğu sonra gelenin öncekini sürükleyip akıtmasına yetmeyen buharlardan meydana gelir. Üçüncüsü: Kanalların ve nehirlerin sularıdır; bunlar yeri yarmaya gücü yetmeyen zayıf buharlardan meydana gelir; yüzeyindeki toprağın ağırlığı kaldırıldığında söz konusu buharlar en ufak bir hareketle yönelebilecekleri bir menfez bulurlar. Dördüncüsü: Kuyu sularıdır; bunlar da nehir suları gibi kaynaktandır, ancak akıp gideceği bir yer kılınmamıştır. Kanalların kuyulara nispeti, akarsu kaynaklarının durgun kaynaklara nispeti gibidir. Böylece anlaşılmıştır ki toprağın sertliği olmasaydı bu buharlar onun bağrında toplanamazdı; şayet bağrında toplanmasaydı yüzeyinde bu kaynaklar meydana gelmezdi.

الْمَنْفَعَةُ الثَّالِثَةُ لِلْأَرْضِ: قَوْلُهُ: وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَالْمُرَادُ مِنْهَا الْجِبَالُ، فَنَقُولُ أَكْثَرُ الْعُيُونِ وَالسُّحُبِ وَالْمَعْدِنِيَّاتِ إِنَّمَا تَكُونُ فِي الْجِبَالِ أَوْ فِيمَا يَقْرُبُ مِنْهَا، أَمَّا الْعُيُونُ فَلِأَنَّ الْأَرْضَ إِذَا كَانَتْ رَخْوَةً نَشِفَتِ الْأَبْخِرَةُ عَنْهَا فَلَا يَجْتَمِعُ مِنْهَا قَدْرٌ يُعْتَدُّ بِهِ، فَإِذَنْ هَذِهِ الْأَبْخِرَةُ لَا تَجْتَمِعُ إِلَّا فِي الْأَرْضِ الصَّلْبَةِ وَالْجِبَالُ أَصْلَبُ الْأَرْضِ، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ أَقْوَاهَا عَلَى حَبْسِ هَذَا الْبُخَارِ حَتَّى يَجْتَمِعَ مَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مَادَّةً لِلْعُيُونِ وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَقَرُّ الْجَبَلِ مَمْلُوءًا مَاءً، وَيَكُونَ الْجَبَلُ فِي حَقْنِهِ الْأَبْخِرَةَ مِثْلَ الْأَنْبِيقِ الصَّلْبِ الْمُعَدِّ لِلتَّقْطِيرِ لَا يَدَعُ شَيْئًا مِنَ الْبُخَارِ يَتَحَلَّلُ وَنَفَسُ الْأَرْضِ الَّتِي تَحْتَهُ كَالْقَرْعَةِ وَالْعُيُونُ كَالْأَذْنَابِ وَالْبُخَارُ كَالْقَوَابِلِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ أَكْثَرَ الْعُيُونِ إِنَّمَا تَنْفَجِرُ مِنَ الْجِبَالِ وَأَقَلُّهَا فِي الْبَرَارِي، وَذَلِكَ الْأَقَلُّ لَا يَكُونُ إِلَّا إِذَا كَانَتِ الْأَرْضُ صَلْبَةً، وَأَمَّا أَنَّ أَكْثَرَ السُّحُبِ تَكُونُ فِي الْجِبَالِ فَلِوُجُوهٍ ثَلَاثَةٍ: أَحَدُهَا: أن في باطن الجبال من النداوات مالا يَكُونُ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِينَ الرَّخْوَةِ وَثَانِيهَا: إِنَّ الْجِبَالَ بِسَبَبِ ارْتِفَاعِهَا أَبْرَدُ فَلَا جَرَمَ يَبْقَى عَلَى ظَاهِرِهَا مِنَ الْأَنْدَاءِ وَمِنَ الثُّلُوجِ مَا لَا يَبْقَى عَلَى ظَهْرِ سَائِرِ الْأَرْضِينَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَبْخِرَةَ الصَّاعِدَةَ تَكُونُ مَحْبُوسَةً بِالْجِبَالِ فَلَا تَتَفَرَّقُ وَلَا تَتَحَلَّلُ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ أَسْبَابَ كَثْرَةِ السُّحُبِ فِي الْجِبَالِ أَكْثَرُ لِأَنَّ الْمَادَّةَ فِيهَا ظَاهِرًا وَبَاطِنًا أَكْثَرُ، وَالِاحْتِقَانَ أَشَدُّ وَالسَّبَبُ الْمُحَلِّلُ وَهُوَ الْحَرُّ أَقَلُّ، فَلِذَلِكَ كَانَتِ السُّحُبُ فِي الْجِبَالِ أَكْثَرَ. وَأَمَّا الْمَعْدِنِيَّاتُ الْمُحْتَاجَةُ إِلَى أَبْخِرَةٍ يَكُونُ اخْتِلَاطُهَا بِالْأَرْضِيَّةِ أَكْثَرَ/ وَإِلَى بَقَاءِ مُدَّةٍ طَوِيلَةٍ يَتِمُّ النُّضْجُ فِيهَا فَلَا شَيْءَ لَهَا فِي هَذَا الْمَعْنَى كَالْجِبَالِ.

Yerin Üçüncü Faydası: O'nun: { وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ } “...onun için sağlam dağlar yerleştiren...” kavlidir; bundan kastedilen dağlardır. Şöyle deriz: Kaynakların, bulutların ve madenlerin çoğu ancak dağlarda veya dağlara yakın yerlerde bulunur. Kaynaklara gelince; zira zemin gevşek olduğunda buharlar oradan uçup gider ve kayda değer bir miktarı toplanamaz. Öyleyse bu buharlar ancak sert arazide toplanır; dağlar ise yerin en sert kısmıdır. Dolayısıyla kaynaklara madde oluşturacak miktarın birikmesi için bu buharı hapsetmeye en muktedir yer dağlardır. Dağın tabanının su ile dolu olması muhtemeldir; buharları hapsetme hususunda dağ, damıtma için hazırlanmış sert bir imbik gibidir, buhardan hiçbir şeyin çözülüp gitmesine izin vermez. Onun altındaki yerin soluğu hazne/kazan gibi, kaynaklar borular gibi, buhar da imbikte toplanan damlalar gibidir. Bu sebepledir ki pınarların çoğu dağlardan fışkırır, çok azı düzlüklerde yer alır; o az olan da ancak zemin sert olduğunda bulunur. Bulutların çoğunun dağlarda oluşmasına gelince; bu üç nedendendir: Birincisi: Dağların bağrında, gevşek arazilerin bağrında bulunmayan bir nem vardır. İkincisi: Dağlar yükseklikleri sebebiyle daha soğuktur; dolayısıyla yüzeylerinde, diğer arazilerin yüzeyinde tutunamayan çiy ve karlar tutunup kalır. Üçüncüsü: Yükselen buharlar dağlar tarafından hapsedilir, böylece dağılıp çözülmezler. Bu sabit olunca, dağlarda bulutların çok olma sebeplerinin daha fazla olduğu ortaya çıkar; zira dağlarda hem dışta hem içte madde daha çoktur, hapsolma daha güçlüdür ve çözücü sebep olan sıcaklık ise daha azdır. İşte bu yüzden dağlarda bulutlar daha fazladır. Toprakla karışımı daha fazla olan / ve olgunlaşmanın tamamlanması için uzun süre kalmaya muhtaç olan madenlere gelince; bu anlamda dağlar gibisi yoktur.

الْمَنْفَعَةُ الرَّابِعَةُ لِلْأَرْضِ: قَوْلُهُ: وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ لَا يَفْسُدَ الْعَذْبُ

Yerin Dördüncü Faydası: O'nun: { وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً } “...ve iki deniz arasına bir engel koyan...” kavlidir; bundan maksat, tatlı suyun

بِالِاخْتِلَاطِ، وَأَيْضًا فَلْيُنْتَفَعْ بِذَلِكَ الْحَاجِزِ، وَأَيْضًا الْمُؤْمِنُ فِي قَلْبِهِ بَحْرَانِ بَحْرُ الْإِيمَانِ وَالْحِكْمَةِ وَبَحْرُ الطُّغْيَانِ وَالشَّهْوَةِ وَهُوَ بِتَوْفِيقِهِ جَعَلَ بَيْنَهُمَا حَاجِزًا لِكَيْ لَا يُفْسَدَ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، وَقَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ فِي قَوْلِهِ: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ [الرَّحِمَنِ: ١٩، ٢٠] قَالَ عِنْدَ عَدَمِ الْبَغْيِ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرَّحِمَنِ: ٢٢] فَعِنْدَ عَدَمِ الْبَغْيِ فِي الْقَلْبِ يَخْرُجُ الدِّينُ وَالْإِيمَانُ بِالشُّكْرِ، فَإِنْ قِيلَ وَلِمَ جَعَلَ الْبَحْرَ مِلْحًا؟ قُلْنَا لَوْلَا مُلُوحَتُهُ لَأَجَنَ وَانْتَشَرَ فَسَادُ أُجُونَتِهِ فِي الْأَرْضِ وَأَحْدَثَ الْوَبَاءَ الْعَامَّ، وَاعْلَمْ أَنَّ اخْتِصَاصَ الْبَحْرِ بِجَانِبٍ مِنَ الْأَرْضِ دُونَ جَانِبٍ أَمْرٌ غَيْرُ وَاجِبٍ بَلِ الْحَقُّ أَنَّ الْبَحْرَ يَنْتَقِلُ فِي مُدَدٍ لَا تَضْبُطُهَا التَّوَارِيخُ الْمَنْقُولَةُ مِنْ قَرْنٍ إِلَى قَرْنٍ لِأَنَّ اسْتِمْدَادَ الْبَحْرِ فِي الْأَكْثَرِ مِنَ الْأَنْهَارِ، وَالْأَنْهَارُ تَسْتَمِدُّ فِي الْأَكْثَرِ مِنَ الْعُيُونِ، وَأَمَّا مِيَاهُ السَّمَاءِ فَإِنَّ حُدُوثَهَا فِي فَصْلٍ بِعَيْنِهِ دُونَ فَصْلٍ، ثُمَّ لَا الْعُيُونُ وَلَا مِيَاهُ السَّمَاءِ يَجِبُ أَنْ تَتَشَابَهَ أَحْوَالُهَا فِي بِقَاعٍ وَاحِدَةٍ بِأَعْيَانِهَا تَشَابُهًا مُسْتَمِرًّا فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعُيُونِ يَغُورُ، وَكَثِيرًا مَا تَقْحَطُ السَّمَاءُ فَلَا بُدَّ حِينَئِذٍ مِنْ نُضُوبِ الْأَوْدِيَةِ وَالْأَنْهَارِ فَيَعْرِضُ بِسَبَبِ ذَلِكَ نُضُوبُ الْبِحَارِ، وَإِذَا حَدَثَتِ الْعُيُونُ مِنْ جَانِبٍ آخَرَ حَدَثَتِ الْأَنْهَارُ هُنَاكَ فَحَصَلَتِ الْبِحَارُ مِنْ ذَلِكَ الْجَانِبِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِالْقُدْرَةِ عَلَى خَلْقِ الْأَرْضِ الَّتِي فِيهَا هَذِهِ الْمَنَافِعُ الْجَلِيلَةُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَنَبَّهَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ عَلَى عَظِيمِ جَهْلِهِمْ بِالذَّهَابِ عَنْ هَذَا التَّفَكُّرِ.

karışma yoluyla bozulmamasıdır; ayrıca bu engelden faydalanılmasıdır. Bir diğer mana: Müminin kalbinde iki deniz vardır: İman ve hikmet denizi ile tuğyan ve şehvet denizi. Allah kendi tevfiki ile, biri diğeriyle bozulmasın diye aralarına bir engel koymuştur. Bazı hakîmler O'nun: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ } “İki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir. Aralarında bir engel vardır, birbirine karışmazlar.” kavli hakkında şöyle demiştir: [Ayetin devamında] aşmama (bağy etmeme) durumunda: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar.” denilmiştir; öyleyse kalpte taşkınlık ve haddi aşma olmayınca şükür ile birlikte din ve iman ortaya çıkar. Şayet "Peki denizi niçin tuzlu kılmıştır?" denilirse; deriz ki: Şayet tuzluluğu olmasaydı kokardı, kokuşmuşluğunun fesadı yeryüzüne yayılır ve genel bir salgına yol açardı. Bil ki denizin yeryüzünün bir tarafına tahsis edilip diğer tarafına edilmemesi zorunlu bir durum değildir; bilakis hakikat şudur ki deniz, asırdan asra nakledilen tarihlerin zabtedemeyeceği süreler zarfında yer değiştirir. Çünkü denizin beslenmesi çoğunlukla nehirlerdendir, nehirler ise çoğunlukla kaynaklardan beslenir. Yağmur sularına gelince, bunların oluşumu belli bir mevsimdedir, başka mevsimde değildir. Ayrıca ne kaynakların ne de gök sularının durumunun belirli bölgelerde sürekli aynı şekilde devam etmesi zorunlu değildir; zira pek çok kaynak çekilir, sema da çokça kuraklık yaşatır, o zaman vadilerin ve nehirlerin kuruması kaçınılmaz olur ve bunun sonucunda denizlerin çekilmesi ortaya çıkar. Başka bir taraftan kaynaklar doğduğunda orada nehirler oluşur ve o tarafta denizler meydana gelir. Sonra Sübhânehu Teâlâ bu yüce faydaları barındıran yeryüzünü yaratma kudretinin sadece Kendisine ait olduğunu beyan edince, ilahlığın da sadece Kendisine ait olması vacip olmuştur. Allah Teâlâ: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } kavliyle, bu tefekkürden yüz çevirmeleri sebebiyle cehaletlerinin büyüklüğüne dikkat çekmiştir.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٢]

[Neml Suresi (27), Ayet 62]

أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٦٢)

{ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٦٢) } “Yoksa darda kalan kişi kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden, kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı [daha hayırlı]? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”

النوع الثَّالِثُ- مَا يَتَعَلَّقُ بِاحْتِيَاجِ الْخَلْقِ إِلَيْهِ سبحانه اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ نَبَّهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الضَّرُورَةُ الْحَالَةُ الْمُحْوِجَةُ إِلَى الِالْتِجَاءِ وَالِاضْطِرَارِ افْتِعَالٌ مِنْهَا: يُقَالُ اضْطَرَّهُ إِلَى كَذَا وَالْفَاعِلُ وَالْمَفْعُولُ مُضْطَرٌّ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُضْطَرَّ هُوَ الَّذِي أَحْوَجَهُ مَرَضٌ أَوْ فَقْرٌ أَوْ نَازِلَةٌ مِنْ نَوَازِلِ الدَّهْرِ إِلَى التَّضَرُّعِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَعَنِ السُّدِّيِّ: الَّذِي لَا حَوْلَ لَهُ وَلَا قُوَّةَ، وَقِيلَ الْمُذْنِبُ إِذَا اسْتَغْفَرَ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ عَمَّ الْمُضْطَرِّينَ بِقَوْلِهِ: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَكَمْ مِنْ مُضْطَرٍّ يَدْعُو فَلَا يُجَابُ؟ جَوَابُهُ: قَدْ بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْمُفْرَدَ الْمُعَرَّفَ لَا يُفِيدُ/ الْعُمُومَ وَإِنَّمَا يُفِيدُ الْمَاهِيَّةَ فَقَطْ، وَالْحُكْمُ الْمُثْبِتُ لِلْمَاهِيَّةِ يَكْفِي فِي صِدْقِهِ ثُبُوتُهُ فِي فَرْدٍ وَاحِدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَاهِيَّةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِالِاسْتِجَابَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ يَسْتَجِيبُ فِي الْحَالِ وَتَمَامُ الْقَوْلِ فِي شَرَائِطَ الدُّعَاءِ وَالْإِجَابَةِ مَذْكُورٌ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٠] فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَكْشِفُ السُّوءَ فَهُوَ كَالتَّفْسِيرِ لِلِاسْتِجَابَةِ، فَإِنَّهُ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى كَشْفِ مَا دَفَعَ إِلَيْهِ مِنْ فَقْرٍ إِلَى غِنًى وَمَرَضٍ إِلَى صِحَّةٍ وَضِيقٍ إِلَى سَعَةٍ إِلَّا الْقَادِرُ الَّذِي لَا يَعْجَزُ وَالْقَاهِرُ الَّذِي لَا يُنَازَعُ وَثَانِيهِمَا: قَوْلُهُ:

Üçüncü Kısım - Mahlukatın O Sübhânehu'ya Muhtaç Olmasıyla İlgili Olanlar: Bil ki O Sübhânehu bu ayette iki hususa dikkat çekmiştir: Birincisi: O'nun: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } “...darda kalan kişi kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden...” kavlidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Zaruret (الضَّرُورَةُ), sığınmaya muhtaç bırakan durumdur. Iztırar (الِاضْطِرَارُ) da ifti'âl kalıbında bu köktendir; muztarrahu ilâ kezâ (اضْطَرَّهُ إِلَى كَذَا / onu şuna mecbur etti) denilir. İsm-i fâili de ism-i mef'ûlü de muztarr (مُضْطَرٌّ) şeklinde gelir. Bil ki muztarr; bir hastalık, fakirlik veya zamanın felaketlerinden bir felaketin kendisini Allah Teâlâ'ya yalvarmaya muhtaç bıraktığı kimsedir. Süddî'den rivayetle: Gücü ve kuvveti kalmayan kimsedir. İstiğfar ettiği zaman günahkâr kimsedir, da denilmiştir. Şayet: "O'nun: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ } kavli bütün muztarrları içine almaktadır, oysa nice darda kalan dua eder de duasına icabet olunmaz?" denilirse, cevabı şudur: Fıkıh usulünde beyan ettiğimiz üzere, elif-lam ile marife kılınmış tekil lafız / umum (genellik) ifade etmez, sadece mahiyeti bildirir. Mahiyeti bildiren hükmün doğruluğu için ise o mahiyetin fertlerinden tek bir fertte gerçekleşmesi yeterlidir. Ayrıca Allah Teâlâ icabet vaadinde bulunmuş, ancak hemen o anda icabet edeceğini zikretmemiştir. Dua ve icabetin şartları hakkındaki sözün tamamı Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim.” [Mü'min, 60] kavlinde zikredilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَيَكْشِفُ السُّوءَ } “...kötülüğü gideren...” kavline gelince; bu, icabetin bir açıklaması gibidir. Zira kişinin maruz kaldığı fakirliği zenginliğe, hastalığı sıhhate, darlığı genişliğe çevirmeye; acze düşmeyen o Kâdir ve kendisine karşı konulamayan o Kahhâr'dan başka hiç kimse güç yetiremez. İkincisi ise O'nun şu kavlidir:

وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ فَالْمُرَادُ تَوَارُثُهُمْ سُكْنَاهَا وَالتَّصَرُّفُ فِيهَا قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ وَأَرَادَ بِالْخِلَافَةِ الْمِلْكَ وَالتَّسَلُّطَ، وَقُرِئَ يَذَّكَّرُونَ بِالْيَاءِ مَعَ الْإِدْغَامِ وَبِالتَّاءِ مَعَ الْإِدْغَامِ وَبِالْحَذْفِ وَمَا مَزِيدَةٌ أَيْ يَذَّكَّرُونَ تَذَكُّرًا قَلِيلًا، وَالْمَعْنَى نَفْيُ التَّذَكُّرِ وَالْقِلَّةُ تستعمل في معنى النفي.

{ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ } “...ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan...” ifadesinde kastedilen, nesilden nesile onların orada iskân etmeyi ve tasarrufta bulunmayı birbirlerinden tevarüs etmeleridir. Hilafet ile mülk ve hâkimiyeti kastetmiştir. { يَذَّكَّرُونَ } [kelimesi], idgam ile 'ye' harfiyle (yezzekkerûn), idgam ile 'te' harfiyle (tezzekkerûn) ve [ikinci 'te'nin] hazfiyle (tezekkerûn) okunmuştur. { ما } [mâ edatı] ise zâidedir; yani “pek az düşünürler / öğüt alırlar” demektir. Mana, düşünmenin ve ibret almanın nefyidir (inkârıdır); zira azlık (kıllet) kelimesi olumsuzluk (nefiy) manasında kullanılır.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٣]

[Neml Suresi (27), Ayet 63]

أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)

{ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣) } “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi [daha hayırlı]? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Allah, onların ortak koştuklarından pek yücedir.”

النوع الرَّابِعُ- مَا يَتَعَلَّقُ أَيْضًا بِاحْتِيَاجِ الْخَلْقِ ولكنه حاجة خاصة في وقت خاص اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ وَالْمُرَادُ يَهْدِيكُمْ بِالنُّجُومِ فِي السَّمَاءِ وَالْعَلَامَاتِ فِي الْأَرْضِ إِذَا جَنَّ اللَّيْلُ عَلَيْكُمْ مُسَافِرِينَ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الَّذِي يُحَرِّكُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ السَّحَابَ ثُمَّ تَسُوقُهُ إِلَى حَيْثُ يَشَاءُ، فَإِنْ قِيلَ لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُحَرِّكُ الرِّيَاحَ، فَإِنَّ الْفَلَاسِفَةَ قَالَتْ الرِّيَاحُ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ عَنِ الدُّخَانِ وَلَيْسَ الدُّخَانُ كُلُّهُ هُوَ الْجِسْمَ الْأَسْوَدَ الْمُرْتَفِعَ مِمَّا احْتَرَقَ بِالنَّارِ، بَلْ كُلُّ جِسْمٍ أَرْضِيٍّ يَرْتَفِعُ بِتَصْعِيدِ الْحَرَارَةِ سَوَاءٌ كَانَتِ الْحَرَارَةُ حَرَارَةَ النَّارِ أَوْ حَرَارَةَ الشَّمْسِ فَهُوَ دُخَانٌ قَالُوا وَتَوَلُّدُ الرِّيَاحِ مِنَ الْأَدْخِنَةِ عَلَى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا أَكْثَرِيٌّ، وَالْآخَرُ أَقَلِّيٌّ، أَمَّا الْأَكْثَرِيُّ فَهُوَ أَنَّهُ إِذَا صَعِدَتْ أَدْخِنَةٌ كَثِيرَةٌ إِلَى فَوْقَ فَعِنْدَ وُصُولِهَا إِلَى الطَّبَقَةِ الْبَارِدَةِ إِمَّا أَنْ يَنْكَسِرَ حَرُّهَا بِبَرْدِ ذَلِكَ الْهَوَاءِ أَوْ لَا يَنْكَسِرُ فَإِنِ انْكَسَرَ فَلَا مَحَالَةَ يَثْقُلُ وَيَنْزِلُ فَيَحْصُلُ مِنْ نُزُولِهَا تَمَوُّجُ الْهَوَاءِ فَتَحْدُثُ الرِّيحُ، وَإِنْ لَمْ يَنْكَسِرْ حَرُّهَا بِبَرْدِ ذَلِكَ الْهَوَاءِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَتَصَاعَدَ إِلَى أَنْ يَصِلَ إِلَى كُرَةِ النَّارِ الْمُتَحَرِّكَةِ بِحَرَكَةِ الْفَلَكِ وَحِينَئِذٍ لَا يَتَمَكَّنُ مِنَ الصُّعُودِ بِسَبَبِ حَرَكَةِ النَّارِ فَتَرْجِعُ تِلْكَ الْأَدْخِنَةُ وَتَصِيرُ رِيحًا، لَا يُقَالُ لَوْ كَانَ انْدِفَاعُ هَذِهِ الْأَدْخِنَةِ بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْهَوَاءِ الْعَالِي لَمَا كَانَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى أَسْفَلَ بَلْ إِلَى جِهَةِ حَرَكَةِ الْهَوَاءِ الْعَالِي لِأَنَّا نَقُولُ الْجَوَابَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ رُبَّمَا أَوْجَبَتْ هَيْئَةُ صُعُودِ تِلْكَ الْأَدْخِنَةِ وَهَيْئَةُ لُحُوقِ الْمَادَّةِ بِهَا أَنْ يَتَحَرَّكَ إِلَى خِلَافِ جِهَةِ الْمُتَحَرِّكِ/ الْمَانِعِ، كَالسَّهْمِ يُصِيبُ جِسْمًا مُتَحَرِّكًا فَيَعْطِفُهُ تَارَةً إِلَى جِهَتِهِ إِنْ كَانَ الْحَابِسُ كَمَا يَقْدِرُ عَلَى صَرْفِ الْمُتَحَرِّكِ عَنْ مُتَوَجَّهِهِ يَقْدِرُ أَيْضًا عَلَى صَرْفِهِ إِلَى جِهَةِ حَرَكَةِ نَفْسِهِ وَتَارَةً إِلَى خِلَافِ تِلْكَ الْجِهَةِ إِذَا كَانَ الْمُفَارِقُ يَقْدِرُ عَلَى الْحَبْسِ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى الصَّرْفِ الثَّانِي: أَنَّهُ رُبَّمَا كَانَ صُعُودُ بَعْضُ الْأَدْخِنَةِ مِنْ تَحْتٍ مَانِعًا لِلْأَدْخِنَةِ النَّازِلَةِ مِنْ فَوْقٍ إِلَى أَنْ يَتَسَفَّلَ ذَلِكَ فَلِأَجْلِ هَذَا السَّبَبِ يَتَحَرَّكُ إِلَى سَائِرِ الْجَوَانِبِ، وَاعْلَمْ أن لأهل الإسلام هاهنا مَقَامَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ يُقِيمَ الدَّلَالَةَ عَلَى فَسَادِ هَذِهِ الْعِلَّةِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَجْزَاءَ الدُّخَانِيَّةَ أَرْضِيَّةٌ فَهِيَ أَثْقَلُ مِنَ الْأَجْزَاءِ الْبُخَارِيَّةِ الْمَائِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّ الْبُخَارَ لَمَّا يَبْرُدْ يَنْزِلْ عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ مَطَرًا فَالدُّخَانُ لَمَّا بَرَدَ فَلِمَاذَا لَمْ يَنْزِلْ عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ بَلْ ذَهَبَ يُمْنَةً وَيُسْرَةً؟ الثَّانِي: أَنَّ حَرَكَةَ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ إِلَى أَسْفَلَ طَبِيعِيَّةٌ وَحَرَكَتَهَا يُمْنَةً وَيُسْرَةً عَرَضِيَّةٌ وَالطَّبِيعِيَّةُ أَقْوَى مِنَ الْعَرَضِيَّةِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ أَقْوَى فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْمُسَاوَاةِ، ثُمَّ إِنَّ الرِّيحَ عِنْدَ حَرَكَتِهَا يُمْنَةً وَيُسْرَةً رُبَّمَا تَقْوَى عَلَى قَلْعِ الْأَشْجَارِ وَرَمْيِ الْجِدَارِ بل الجبال، فتلك الأجزاء الدخانية عند ما تَحَرَّكَتْ حَرَكَتُهَا الطَّبِيعِيَّةُ الَّتِي لَهَا وَهِيَ الْحَرَكَةُ إِلَى السُّفْلِ وَجَبَ أَنْ تَهْدِمَ السَّقْفَ، وَلَكِنَّا نَرَى الْغُبَارَ الْكَثِيرَ يَنْزِلُ مِنَ الْهَوَاءِ وَيَسْقُطُ عَلَى السَّقْفِ وَلَا يُحَسُّ بِنُزُولِهِ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَهْدِمَهُ فَثَبَتَ فَسَادُ مَا ذَكَرُوهُ الْمَقَامُ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرُوهُ وَلَكِنَّ الْأَسْبَابَ الْفَاعِلِيَّةَ وَالْقَابِلِيَّةَ لَهَا مَخْلُوقَةٌ للَّه ﷾، فَإِنَّهُ لَوْلَا الشَّمْسُ وَتَأْثِيرُهَا فِي تَصْعِيدِ الْأَبْخِرَةِ وَالْأَدْخِنَةِ وَلَوْلَا طَبَقَاتُ الْهَوَاءِ، وَإِلَّا لَمَا حَدَثَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ وَضَعَ أَسْبَابًا فَأَدَّتْهُ إِلَى مَنَافِعَ عَجِيبَةٍ وَحِكَمٍ بَالِغَةٍ

Dördüncü Tür: Bu da yaratılmışların ihtiyacıyla ilgilidir; ancak belirli bir vakitteki özel bir ihtiyaçtır. Bil ki Allah Teâlâ bu ayette iki hususa dikkat çekmiştir: Birincisi: { أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ } “Yoksa size yol gösteren mi...” buyruğudur. Bundan kasıt, karada ve denizde yolculuk yaparken gece üzerinizi kapladığında gökteki yıldızlarla ve yerdeki işaretlerle size yol göstermesidir. İkincisi: { وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ } “ve rüzgârları gönderen mi...” buyruğudur. Zira rüzgârları hareket ettiren, böylece bulutları harekete geçirip ardından dilediği yere sevk eden O Sübhân'dır. Şayet: “Rüzgârları hareket ettirenin Allah Teâlâ olduğunu kabul etmiyoruz. Çünkü filozoflar rüzgârların dumandan (duhân) meydana geldiğini söylemişlerdir. Dumanın tamamı ateşle yanan şeyden yükselen siyah cisimden ibaret değildir; bilakis ateş sıcaklığı olsun güneş sıcaklığı olsun, sıcaklığın buharlaştırıp yükseltmesiyle yukarı çıkan her yer cismi dumandır. Onlar şöyle demiştir: Rüzgârların dumanlardan meydana gelişi iki şekildedir; biri ekserî (çoğunlukla olan), diğeri akallî (azınlıkla olan)dir. Ekserî olan şudur: Çokça duman yukarı yükseldiğinde soğuk tabakaya ulaştığı an, ya harareti o havanın soğukluğuyla kırılır yahut kırılmaz. Eğer kırılırsa kaçınılmaz olarak ağırlaşır ve aşağı iner. Aşağı inişinden havanın dalgalanması hâsıl olur ve rüzgâr meydana gelir. Şayet harareti o havanın soğukluğuyla kırılmazsa, feleğin hareketiyle hareket eden ateş küresine ulaşıncaya kadar yükselmesi kaçınılmazdır. O vakit ateşin hareketi sebebiyle daha fazla yükselemez; böylece bu dumanlar geri döner ve rüzgâr hâline gelir. ‘Eğer bu dumanların itilmesi yüksekteki havanın hareketi sebebiyle olsaydı, hareketi aşağıya doğru değil yüksek havanın hareket yönüne doğru olurdu’ denilemez; zira biz buna iki vecihle cevap veririz: Birincisi: Bu dumanların yükseliş heyeti ve maddenin ona eklenme biçimi, hareket ettirici/engelleyici olanın aksi yönüne hareket etmesini gerektirmiş olabilir. Nitekim hareket eden bir cisme isabet eden ok, şayet engelleyici olan [cisim] hareket edeni yöneldiği taraftan çevirmeye kadir olduğu gibi kendi hareket yönüne çevirmeye de kadir ise onu bazen kendi yönüne; şayet ayrılan [engelleyici] engellemeye kadir olup çevirmeye kadir değilse bazen de bu yönün aksine döndürür. İkincisi: Bazı dumanların aşağıdan yükselmesi, yukarıdan inen dumanların aşağıya inmesine engel teşkil etmiş olabilir; bu sebeple de diğer yönlere doğru hareket eder” denilirse; bil ki Müslümanlar için burada iki makam (yaklaşım) vardır: Birincisi: Bu illetin (gerekçenin) bâtıl olduğuna delil getirmektir. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Duman parçacıkları topraksıdır; dolayısıyla buhar halindeki su parçacıklarından daha ağırdır. Buhar soğuduğu zaman dosdoğru bir hat üzerinde yağmur olarak iner. Öyleyse duman soğuduğunda niçin dosdoğru bir hat üzerinde inmedi de sağa sola gitti? İkincisi: Bu parçacıkların aşağıya doğru hareketi tabiî, sağa ve sola hareketi ise arazîdir (dış bir etkiyledir). Tabiî hareket arazî hareketten daha güçlüdür; daha güçlü olmasa bile en azından eşit olmalıdır. Rüzgâr sağa sola hareket ederken ağaçları kökünden sökmeye, duvarları hatta dağları yıkmaya muktedir olabilmektedir. O halde bu duman parçacıkları kendilerine ait tabiî hareketle yani aşağıya doğru hareket ettiklerinde tavanı yıkmaları gerekirdi. Oysa biz havadan çokça tozun indiğini ve tavana düştüğünü görürüz de indiği bile hissedilmez, nerede kaldı ki tavanı yıksın! Böylece onların zikrettiklerinin bâtıl olduğu sabit olmuştur. İkinci Makam: Durumun onların zikrettiği gibi olduğunu farz edelim; ancak fâilî ve kābilî (etkileyici ve kabul edici) sebepler de Azîz ve Celîl olan Allah'ın mahlûkudur. Zira güneş ve onun buharları ile dumanları yükseltmedeki tesiri olmasaydı ve hava tabakaları bulunmasaydı, aksi takdirde [illâ] bu hususlar meydana gelmezdi. Malumdur ki, birtakım sebepler koyup bunlar harika faydalara ve üstün hikmetlere ulaştığında,

فَذَلِكَ الْوَاضِعُ هُوَ الَّذِي فَعَلَ تِلْكَ الْمَنَافِعَ، فَعَلَى جَمِيعِ الْأَحْوَالِ لَا بُدَّ مِنْ شَهَادَةِ هَذِهِ الْأُمُورِ عَلَى مُدَبِّرٍ حَكِيمٍ وَاجِبٍ لِذَاتِهِ، قطعا لسلسلة الحاجات.

o menfaatleri bizzat yapan o sebepleri koyandır. Öyleyse her halükarda, ihtiyaçlar silsilesini sonlandırmak adına bu hususların zâtı gereği vacip (Vâcibü'l-Vücûd) olan hakîm bir Müdebbir'e şahitlik etmesi kaçınılmazdır.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٦٤]

[Neml Suresi (27), Ayet 64]

أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤)

{ أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) } “Yoksa yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı [daha hayırlı]? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!'”

النوع الخامس- ما يتعلق بالحشر والنشر اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ نِعَمَ الدُّنْيَا أتبع ذلك بنعم الآخرة بقوله: أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِأَنَّ نِعَمَ الْآخِرَةِ بِالثَّوَابِ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْإِعَادَةِ بَعْدَ الِابْتِدَاءِ وَالْإِبْلَاغِ إِلَى حَدِّ التَّكْلِيفِ فَقَدْ تَضَمَّنَ الْكَلَامُ كُلَّ هَذِهِ النِّعَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْأَرْزَاقِ فَلِذَلِكَ قَالَ: وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ، ثم قال: أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ مُنْكِرًا لِمَا هُمْ عَلَيْهِ، ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَنْ لَا بُرْهَانَ لَكُمْ فَإِذَنْ هُمْ مُبْطِلُونَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي الدَّعْوَى مِنْ/ وَعَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قِيلَ لهم: أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُمْ مُنْكِرُونَ لِلْإِعَادَةِ؟ جَوَابُهُ: كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِالِابْتِدَاءِ، وَدَلَالَةُ الِابْتِدَاءِ عَلَى الْإِعَادَةِ دَلَالَةٌ ظَاهِرَةٌ قَوِيَّةٌ، فَلَمَّا كَانَ الْكَلَامُ مَقْرُونًا بِالدَّلَالَةِ الظَّاهِرَةِ صَارُوا كَأَنَّهُمْ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ عذر في الإنكار، وهاهنا آخِرُ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تعالى.

Beşinci Kısım - Haşr ve Neşr ile İlgili Olanlar: Bil ki Allah Teâlâ dünya nimetlerini sayınca, ardından: { أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Yoksa yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrarlayan mı...” kavliyle ahiret nimetlerini eklemiştir. Çünkü sevapla olan ahiret nimetleri, ilk yaratılıştan ve teklif sınırına ulaştırıldıktan sonra [hayatın] iade edilmesiyle ancak tamamlanır. Böylece kelam bütün bu nimetleri tazammun etmiştir. Malumdur ki bunlar da rızıklar olmadan tamamlanamaz; bu yüzden: { وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “...ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran...” buyurmuştur. Sonra üzerinde bulundukları hali inkar ederek: { أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?!” buyurmuş; ardından da: { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!'” kavliyle onların hiçbir delili olmadığını, dolayısıyla batıl üzere olduklarını beyan etmiştir. Bu da davada / delilin şart olduğuna ve taklidin geçersizliğine delalet eder. Şayet: "Onlar öldükten sonra dirilmeyi inkar ettikleri halde kendilerine nasıl: { أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } 'Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan mı...' denilmiştir?" denilirse; cevabı şudur: Onlar ilk yaratmayı itiraf ediyorlardı; ilk yaratılışın yeniden yaratmaya delaleti ise açık ve kuvvetli bir delalettir. Kelam apaçık bir delille birlikte zikredilince, artık inkar etmek için hiçbir mazeretleri kalmamış gibi oldular. Allah Teâlâ'nın kemal-i kudretine dair zikredilen delillerin sonu burasıdır.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Neml Suresi (27), Ayetler 65-66]

قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)

{ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦) } “De ki: 'Göklerde ve yerde olan hiç kimse gaybı bilemez, ancak Allah bilir.' Onlar ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir. Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükenmiştir (veya kemale ermiştir). Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler. Hayır, onlar ona karşı kördürler.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِالْقُدْرَةِ فَكَذَلِكَ بَيَّنَ أَنَّهُ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِعِلْمِ الْغَيْبِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ ثَبْتَ أَنَّهُ هُوَ الْإِلَهُ الْمَعْبُودُ، لِأَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ مِنْهُ مُجَازَاةُ مَنْ يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ عَلَى وَجْهٍ لَا يَلْتَبِسُ بِأَهْلِ الْعِقَابِ، فَإِنْ قِيلَ الِاسْتِثْنَاءُ حُكْمُهُ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَوَجَبَ أَوْ لَصَحَّ دخوله تحت المستثنى منه ودلت الآية هاهنا عَلَى اسْتِثْنَاءِ اللَّه ﷾ عَمَّنْ فِي السموات والأرض فوجب كونه ممن في السموات وَالْأَرْضِ وَذَلِكَ يُوجِبُ كَوْنَهُ تَعَالَى فِي الْمَكَانِ وَالْجَوَابُ: هَذِهِ الْآيَةُ مَتْرُوكَةُ الظَّاهِرِ لِأَنَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى فِي الْمَكَانِ زَعَمَ أَنَّهُ فوق السموات، وَمَنْ قَالَ إِنَّهُ لَيْسَ فِي مَكَانٍ فَقَدْ نَزَّهَهُ عَنْ كُلِّ الْأَمْكِنَةِ، فَثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ أَنَّهُ تعالى ليس في السموات وَالْأَرْضِ فَإِذَنْ وَجَبَ تَأْوِيلُهُ فَنَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى ممن في السموات وَالْأَرْضِ كَمَا يَقُولُ الْمُتَكَلِّمُونَ: اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ مَكَانٍ عَلَى مَعْنَى أَنَّ عِلْمَهُ فِي الْأَمَاكِنِ كُلِّهَا، لَا يُقَالُ إِنَّ كَوْنَهُ فِي السموات وَالْأَرْضِ مَجَازٌ وَكَوْنَهُمْ فِيهِنَّ حَقِيقَةٌ وَإِرَادَةُ الْمُتَكَلِّمِ بِعِبَارَةٍ وَاحِدَةٍ حَقِيقَةً وَمَجَازًا غَيْرُ جَائِزَةٍ، لِأَنَّا نقول كونهم في السموات وَالْأَرْضِ، كَمَا أَنَّهُ حَاصِلٌ حَقِيقَةً وَهُوَ حُصُولُ ذَوَاتِهِمْ فِي الْأَحْيَازِ فَكَذَلِكَ حَاصِلٌ مَجَازًا، وَهُوَ كَوْنُهُمْ عَالِمِينَ بِتِلْكَ الْأَمْكِنَةِ فَإِذَا حَمَلْنَا هَذِهِ الْغَيْبَةَ عَلَى الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ وَهُوَ الْكَوْنُ فِيهَا بِمَعْنَى الْعِلْمِ دَخَلَ الرَّبُّ ﷾ وَالْعَبِيدُ فِيهِ فَصَحَّ الِاسْتِثْنَاءُ.

Bil ki Allah Teâlâ kudretin sadece Kendisine ait olduğunu beyan edince, aynı şekilde gayb ilminin de sadece Kendisine ait olduğunu beyan etmiştir. Bu sabit olunca, ibadete layık tek ilahın O olduğu sabit olur; çünkü ilah, sevabı hak eden kimseyi cezayı hak edenlerle karıştırmayacak bir şekilde cezalandırmaya ve mükafatlandırmaya muktedir olandır. Şayet: "İstisnanın hükmü, o olmasaydı müstesna minh'in (kendisinden istisna edilenin) altına girmesi vacip veya caiz olacak şeyi dışarıda bırakmaktır. Buradaki ayet de Allah Celle Celâluhû'nun göklerde ve yerde olanlardan istisna edildiğine delalet etmiştir; dolayısıyla O'nun da göklerde ve yerde olanlardan olması gerekir, bu da O Teâlâ'nın bir mekânda bulunmasını iktiza eder?" denilirse; Cevap şudur: Bu ayet zahiri üzere bırakılamaz; zira O Teâlâ'nın mekânda olduğunu söyleyen kişi O'nun göklerin fevkinde olduğunu iddia etmiştir; O'nun mekânda olmadığını söyleyen ise O'nu bütün mekânlardan tenzih etmiştir. İcma ile sabit olmuştur ki O Teâlâ göklerde ve yerde [cisimsel olarak] değildir; dolayısıyla tevil edilmesi vacip olmuştur. Biz de deriz ki: Kelamcıların "Allah Teâlâ her yerdedir" sözüyle O'nun ilminin bütün mekânları kuşattığını kastetmeleri gibi, O Teâlâ da [ilim cihetiyle] göklerde ve yerde olanlardandır. O'nun göklerde ve yerde olması mecaz, mahlukatın oralarda olması ise hakikattir; mütekellimin tek bir lafızla hem hakikati hem mecazı kastetmesi ise caiz değildir, denilemez; çünkü biz deriz ki: Onların göklerde ve yerde bulunması hakikat olarak yani zatlarının mekânlarda bulunması şeklinde hasıl olduğu gibi, mecaz olarak yani o mekânları bilmeleri şeklinde de hasıldır. Dolayısıyla bu gaybı bilmeyi mecazi manaya, yani oralarda bulunmayı ilim manasına hamlettiğimizde, Rabb Celle Celâluhû da kullar da bu kapsama girer ve böylece istisna sahih olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَما يَشْعُرُونَ فهو صفة لأهل السموات وَالْأَرْضِ نَفَى أَنْ يَكُونَ لَهُمْ عَلِمُ الْغَيْبِ وَذَكَرَ فِي جُمْلَةِ الْغَيْبِ مَتَى الْبَعْثُ بِقَوْلِهِ: أَيَّانَ يُبْعَثُونَ فَأَيَّانَ بِمَعْنَى مَتَى وَهِيَ كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ أَيْ وَالْآنَ وَهُوَ الْوَقْتُ وَقُرِئَ إِيَّانَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ.

O'nun: { وَما يَشْعُرُونَ } “...farkında değillerdir...” kavline gelince; bu, göklerde ve yerde bulunanların sıfatıdır; onlarda gayb ilminin bulunmadığını nefyetmiştir. Gayb cümlesinden olarak dirilişin ne zaman olacağını da { أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “...ne zaman diriltileceklerinin...” kavliyle zikretmiştir. Eyyâne (أَيَّانَ), "ne zaman" (metâ) manasındadır ve ey (أَيْ) ile zaman demek olan el-ân (الْآن) kelimelerinden mürekkep bir kelimedir. Hemzenin kesresiyle { إِيَّانَ } şeklinde de okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فِيهِ مُرَتَّبٌ عَلَى ثَلَاثَةِ أَبْحَاثٍ:

O'nun: { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükenmiştir...” kavline gelince; bil ki Keşşâf sahibinin bu konudaki kelamı üç araştırma üzerine tertip edilmiştir:

/ الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: فِيهِ اثْنَتَا عشرة قراءة بَلِ ادَّرَكَ بَلِ ادَّارَكَ بَلْ تَدَارَكَ بَلْ أأدرك بهمزتين بل ءاأدرك بِأَلْفٍ بَيْنَهُمَا بَلْ آدْرَكَ بِالتَّخْفِيفِ وَالنَّقْلُ بَلَ ادَّرَكَ بِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ وَأَصْلُهُ بَلْ أَدَّرَكَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ بَلَى أَدْرَكَ بَلَى أَأَدْرَكَ أم تدارك أو أَدْرَكَ.

/ Birinci Araştırma: Bunda on iki kıraat vardır: { بَلِ ادَّرَكَ }, { بَلِ ادَّارَكَ }, { بَلْ تَدَارَكَ }, iki hemze ile { بَلْ أأدرك }, aralarında bir elif ile { بل ءاأدرك }, tahfif ve nakil ile { بَلْ آدْرَكَ }, lâm'ın fethası ve dâl'ın şeddesi ile { بَلَ ادَّرَكَ } ki aslı istifham üzere { بَلْ أَدَّرَكَ } şeklindedir; { بَلَى أَدْرَكَ }, { بَلَى أَأَدْرَكَ }, { أم تدارك } ve { أَمْ أَدْرَكَ }.

الْبَحْثُ الثَّانِي: ادَّارَكَ أَصْلُهُ تَدَارَكَ فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ وَأَدَّرَكَ افْتَعَلَ.

İkinci Araştırma: İddârake (ادَّارَكَ) kelimesinin aslı tedârake (تَدَارَكَ) olup tâ harfi dâl harfine idgam edilmiştir; edderake (أَدَّرَكَ) ise ifti'âl kalıbındadır.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: مَعْنَى ادَّرَكَ عِلْمُهُمُ انْتَهَى وَتَكَامَلَ وَأَدْرَكَ تَتَابَعَ وَاسْتَحْكَمَ ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ أَسْبَابَ اسْتِحْكَامِ الْعِلْمِ وَتَكَامُلِهِ بِأَنَّ الْقِيَامَةَ كَائِنَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا قَدْ حَصَلَتْ لَهُمْ وَمُكِّنُوا مِنْ مَعْرِفَتِهَا وَهُمْ شَاكُّونَ جَاهِلُونَ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ يُرِيدُ الْمُشْرِكِينَ مِمَّنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا مِنْ جُمْلَتِهِمْ نُسِبَ فِعْلُهُمْ إِلَى الْجَمِيعِ كَمَا يُقَالُ بَنُو فُلَانٍ فَعَلُوا كَذَا وَإِنَّمَا فَعَلَهُ نَاسٌ مِنْهُمْ. فَإِنْ قِيلَ الْآيَةُ سِيقَتْ لِاخْتِصَاصِ اللَّه تَعَالَى بِعِلْمِ الْغَيْبِ وَإِنَّ الْعِبَادَ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِشَيْءٍ مِنْهُ وَإِنَّ وَقْتَ بَعْثِهِمْ وَنُشُورِهِمْ مِنْ جُمْلَةِ الْغَيْبِ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِهِ، فَكَيْفَ نَاسَبَ هَذَا الْمَعْنَى وَصْفَ الْمُشْرِكِينَ بِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ مَعَ اسْتِحْكَامِ أَسْبَابِ الْعِلْمِ وَالتَّمَكُّنِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ؟ وَالْجَوَابُ: كَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ كَيْفَ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَعَ أَنَّهُمْ شَكُّوا فِي ثُبُوتِ الْآخِرَةِ الَّتِي دَلَّتِ الدَّلَائِلُ الظَّاهِرَةُ الْقَاهِرَةُ عَلَيْهَا فَمَنْ غَفَلَ عَنْ هَذَا الشَّيْءِ الظَّاهِرِ كَيْفَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ الَّذِي هُوَ أَخْفَى الْأَشْيَاءِ الوجه الثَّانِي: أَنَّ وَصْفَهُمْ بِاسْتِحْكَامِ الْعِلْمِ تَهَكُّمٌ بِهِمْ كَمَا تَقُولُ لِأَجْهَلِ النَّاسِ مَا أَعْلَمَكَ عَلَى سَبِيلِ الْهُزُءِ وَذَلِكَ حَيْثُ شَكُّوا فِي إِثْبَاتِ مَا الطَّرِيقُ إِلَيْهِ وَاضِحٌ ظَاهِرٌ الوجه الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ أَدْرَكَ بِمَعْنَى انْتَهَى وَفَنِيَ مِنْ قَوْلِكَ أَدْرَكَتُ الثَّمَرَةَ لِأَنَّ تِلْكَ غَايَتُهَا الَّتِي عِنْدَهَا تُعْدَمُ وَقَدْ فَسَّرَهُ الْحَسَنُ بِاضْمَحَلَّ عِلْمُهُمْ وَتَدَارَكَ مِنْ تَدَارَكَ بَنُو فُلَانٍ إِذَا تَتَابَعُوا فِي الْهَلَاكِ، أَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بَلْ أَأَدْرَكَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ فَهُوَ أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ لِإِدْرَاكِ عِلْمِهُمْ وَكَذَا مَنْ قَرَأَ أَمْ أَدْرَكَ وَأَمْ تَدَارَكَ لِأَنَّهَا أَمْ هِيَ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةِ وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بَلَى أَدْرَكَ فَإِنَّهُ لَمَّا جَاءَ بِبِلَى بَعْدَ قَوْلِهِ: وَما يَشْعُرُونَ كَانَ مَعْنَاهُ بَلَى يَشْعُرُونَ ثُمَّ فَسَّرَ الشُّعُورَ بِقَوْلِهِ أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ الَّذِي مَعْنَاهُ الْمُبَالَغَةُ فِي نَفْيِ الْعِلْمِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ شُعُورُهُمْ بِوَقْتِ الْآخِرَةِ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ كَوْنَهَا فَيَرْجِعُ إِلَى نَفْيِ الشُّعُورِ عَلَى أَبْلَغِ مَا يَكُونُ، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بَلَى أَأَدْرَكَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ فَمَعْنَاهُ بَلَى يَشْعُرُونَ مَتَى يُبْعَثُونَ، ثُمَّ أَنْكَرَ عِلْمَهُمْ بِكَوْنِهَا وَإِذْ أُنْكِرَ علمهم بكونها وإذا أُنْكِرَ عِلْمُهُمْ بِكَوْنِهَا لَمْ يَتَحَصَّلْ لَهُمْ شُعُورٌ بِوَقْتِ كَوْنِهَا. فَإِنْ قُلْتَ هَذِهِ الْإِضْرَابَاتُ الثَّلَاثُ مَا مَعْنَاهَا؟ قُلْتُ مَا هِيَ إِلَّا بَيَانُ دَرَجَاتِهِمْ وَصَفَهُمْ أَوَّلًا بِأَنَّهُمْ لَا يَشْعُرُونَ وَقْتَ الْبَعْثِ، ثُمَّ بِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْقِيَامَةَ كَائِنَةٌ، ثُمَّ بِأَنَّهُمْ يَخْبِطُونَ فِي شَكٍّ وَمِرْيَةٍ، ثُمَّ بِمَا هُوَ أَسْوَأُ حَالًا وَهُوَ الْعَمَى وَفِيهِ نُكْتَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْآخِرَةَ مَبْدَأَ عَمَاهُمْ فَلِذَلِكَ عَدَّاهُ بِمِنْ دُونَ عَنْ لِأَنَّ الْفِكْرَ بِالْعَاقِبَةِ وَالْجَزَاءُ هُوَ الَّذِي جَعَلَهُمْ كالبهائم.

Üçüncü Araştırma: İdderake ilmühüm (ادَّرَكَ عِلْمُهُمُ) ifadesinin manası; sona erdi ve kemale erdi demektir. Edrake (أَدْرَكَ) ise ardı ardına geldi ve muhkemleşti demektir. Sonra bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kıyametin şüphesiz vuku bulacağına dair bilginin muhkemleşmesi ve kemale ermesinin sebepleri kendilerine hasıl olmuş ve onu bilmeye muktedir kılınmışlardır; buna rağmen onlar şüphe içinde ve cahildirler. Nitekim O'nun: { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler. Hayır, onlar ona karşı kördürler.” kavli bunu ifade eder. Bununla göklerde ve yerde bulunanlardan müşrikleri kastetmektedir; zira onlar da o topluluğun bir parçası olduklarından, bir kabileden birkaç kişi bir iş yaptığı halde "falanoğulları şöyle yaptı" denilmesi gibi, onların fiili de hepsine nispet edilmiştir. Şayet: "Ayet, gayb ilminin Allah Teâlâ'ya has olduğunu, kulların ondan hiçbir şeye ilimleri bulunmadığını ve onların dirilip haşredilme vaktinin de gayb cümlesinden olup bunu bilemeyeceklerini belirtmek üzere sevk edilmiştir; o halde bilginin muhkemleşmesi ve bilmeye imkân bulmalarına rağmen müşriklerin dirilişi inkar etmeleri vasfı bu manaya nasıl uygun düşmüştür?" denilirse; Cevap şudur: Sanki O Sübhânehu şöyle buyurmuştur: Üzerine apaçık ve ezici delillerin delalet ettiği ahiretin varlığında dahi şüpheye düşmüşken gaybı nasıl bilebilirler? Bu apaçık şeyden gafil olan kimse, şeylerin en gizlisi olan gaybı nasıl bilebilir? İkinci Vecih: Onların bilginin muhkemleşmesiyle vasfedilmeleri, insanlara en cahil olana alay yoluyla "ne kadar da bilgilisin!" demen gibi onlarla istihzadır; zira onlar kendisine giden yol apaçık ve zahir olan bir şeyi ispatta şüpheye düşmüşlerdir. Üçüncü Vecih: Edrake (أَدْرَكَ), meyve son sınırına ulaşıp yok olma noktasına geldiğinde söylenen edreketü's-semerah (أَدْرَكَتُ الثَّمَرَةَ / meyve kemale erip olgunlaştı/tükendi) sözünden hareketle sona erdi ve fani oldu manasında olmasıdır. Hasan [-ı Basrî] bunu "ilimleri yok olup gitti" şeklinde tefsir etmiştir. Tedârake (تَدَارَكَ) ise helak olmakta peş peşe geldiklerinde söylenen tedârake benû fülân (تَدَارَكَ بَنُو فُلَانٍ) ifadesindendir. İstifham üzere { بَلْ أَأَدْرَكَ } şeklinde okuyanın kıraat vechine gelince; bu, onların ilimlerinin idrakini inkar sadedinde bir istifhamdır (istifhâm-ı inkârîdir). { أَمْ أَدْرَكَ } ve { أَمْ تَدَارَكَ } şeklinde okuyanların durumu da böyledir; zira buradaki em (أَمْ), bel (بَلْ) ve istifham hemzesi manasındadır. { بَلَى أَدْرَكَ } şeklinde okuyana gelince; { وَما يَشْعُرُونَ } kavlinden sonra belâ (بَلَى) lafzını getirdiğinde bunun manası "bilakis farkındadırlar" olur; sonra bu farkında oluşu, ilmi nefyetmede mübalağa manası taşıyan bir istihza yoluyla { أَدْرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } kavliyle tefsir etmiştir. Sanki şöyle demiştir: Ahiret vaktine dair şuurları, onun varlığını dahi bilmemeleridir; böylece en beliğ şekilde şuuru nefyetmeye döner. İstifhamla { بَلَى أَأَدْرَكَ } şeklinde okuyana gelince; bunun manası: "Bilakis ne zaman diriltileceklerinin farkındadırlar [mı?]" şeklindedir; sonra onun varlığına dair ilimlerini inkar etmiştir; varlığına dair ilimleri inkar edilince de ne zaman vuku bulacağına dair bir şuur kendilerinde hasıl olmamış olur. Şayet: "Bu üç idrabın (bel edatıyla yapılan geçişlerin) manası nedir?" dersen; derim ki: Bu ancak onların derekelerini açıklamaktır; önce onları diriliş vaktini bilmemekle, sonra kıyametin kopacağını dahi bilmemekle, sonra şüphe ve tereddüt içinde bocalayıp durmakla, sonra da hali daha kötü olan körlükle vasfetmiştir. Bunda bir nükte vardır: Allah Teâlâ ahireti onların körlüğünün başlangıcı kılmıştır, bu yüzden an (عَنْ) yerine min (مِنْ) edatıyla müteaddi kılmıştır; çünkü akıbeti ve karşılığı düşünmek onları hayvanlar gibi kılan şeydir.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٧ الى ٧٥]

[Neml Suresi (27), Ayetler 67-75]

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١)

{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١) } “İnkar edenler dediler ki: 'Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız? Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vaad olunmuştu. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.' De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da suçluların akıbeti nasıl olmuş görün!' Onlardan dolayı üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü de sıkıntıya düşme. Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad ne zaman?'”

قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥)

{ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) } “De ki: 'Acele istediğiniz şeyin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır (yaklaşmıştır).' Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir, fakat onların çoğu şükretmezler. Ve şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediği şeyleri de açığa vurduklarını da elbette bilir. Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın.”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا تَكَلَّمَ فِي حَالِ الْمَبْدَأِ تَكَلَّمَ بَعْدَهُ فِي حَالِ الْمَعَادِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّكَّ فِي الْمَعَادِ لَا يَنْشَأُ إِلَّا مِنَ الشَّكِّ فِي كَمَالِ الْقُدْرَةِ، أَوْ فِي كَمَالِ الْعِلْمِ فَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَعَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى يُمْكِنُهُ تَمْيِيزُ أَجْزَاءِ بَدَنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ عَنْ أَجْزَاءِ بَدَنِ غَيْرِهِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُعِيدَ التَّرْكِيبَ وَالْحَيَاةَ إِلَيْهَا وَإِذَا ثَبَتَ إِمْكَانُ ذَلِكَ ثَبَتَ صِحَّةُ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ فَلَمَّا بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، لَا جَرَمَ لَمْ يَحْكِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَحَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ تَعَجَّبُوا مِنْ إِخْرَاجِهِمْ أَحْيَاءً وَقَدْ صَارُوا تُرَابًا وَطَعَنُوا فِيهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُمْ: لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا أَيْ هَذَا كَلَامٌ كَمَا قِيلَ لَنَا فَقَدْ قِيلَ لِمَنْ/ قَبْلَنَا، وَلَمْ يَظْهَرْ لَهُ أَثَرٌ فَهُوَ إِذَنْ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ يُرِيدُونَ مَا لَا يصح من الأخبار، فإن قيل ذكر هاهنا لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا وَفِي آيَةٍ أخرى: لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا [المؤمنون: ٨٣] فَمَا الْفَرْقُ؟ قُلْنَا التَّقْدِيمُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُقَدَّمَ هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ وَأَنَّ الْكَلَامَ سِيقَ لِأَجْلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ قَدْ بَيَّنَ الدَّلَالَةَ عَلَى هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ، وَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَحَاطَ بِهِمَا فَقَدْ عَرَفَ صِحَّةَ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ ثَبَتَ أَنَّهُمْ أَعْرَضُوا عَنْهَا وَلَمْ يَتَأَمَّلُوهَا، وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ الْإِعْرَاضِ حُبَّ الدُّنْيَا وَحُبَّ الرِّيَاسَةِ وَالْجَاهِ وَعَدَمَ الِانْقِيَادِ لِلْغَيْرِ، لَا جَرَمَ اقْتَصَرَ عَلَى بَيَانِ أَنَّ الدُّنْيَا فَانِيَةٌ زَائِلَةٌ فَقَالَ: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Bil ki O Sübhânehu mebde' (yaratılışın başlangıcı) halini beyan edince, ardından meâd (ahiret ve dönüş) halini beyan buyurmuştur. Çünkü meâd hususundaki şüphe, ancak kudretin kemalinden veya ilmin kemalinden şüphe etmekten doğar. O Teâlâ'nın bütün mümkinâta kadir olduğu ve bütün malûmatı bildiği sabit olunca, O Teâlâ'nın her bir mükellefin beden cüzlerini diğerinin beden cüzlerinden ayırt etmesinin mümkün olduğu sabit olur; terkibi ve hayatı onlara yeniden iade etmeye kadir olduğu da sabit olur. Bunun imkânı sabit olunca da haşr akidesinin doğruluğu sabit olur. Allah Teâlâ bu ayetten önce geçen kısımlarda bu iki aslı beyan edince, artık bu ayette [aynı delilleri] tekrar nakletmemiş; onların toprak olduktan sonra diri olarak çıkarılmalarına hayret ettiklerini ve buna iki yönden itirazda bulunduklarını nakletmiştir: Birincisi: { لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا } “Andolsun, bu bize de... atalarımıza da vaad olunmuştu.” sözleridir; yani bu söz bize söylendiği gibi bizden / öncekilere de söylenmişti, fakat buna dair hiçbir eser ortaya çıkmadı; öyleyse bu öncekilerin masallarındandır, diyerek sahih olmayan haberleri kastetmişlerdir. Şayet: "Burada { لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا } denilmiş, başka bir ayette ise: { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا } [Mü'minûn, 83] şeklinde zikredilmiştir; aralarındaki fark nedir?" denilirse; deriz ki: Öne alma (takdim), öne alınan şeyin asıl maksat olduğuna ve sözün onun için sevk edildiğine delildir. Sonra O Sübhânehu bu iki asla dair delili beyan etmiş bulunduğundan ve bunları ihata eden herkesin haşr ve neşrin sıhhatini bilmiş olacağı aşikâr olduğundan, onların bundan yüz çevirdikleri ve üzerinde etraflıca düşünmedikleri sabit olmuştur. Bu yüz çevirmenin sebebi ise dünya sevgisi, riyaset ve makam sevgisi ile başkasına boyun eğmeme arzusudur. Bu sebeple sadece dünyanın fani ve zevale mahkûm olduğunu beyan etmekle yetinerek: { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “De ki: 'Yeryüzünde gezip dolaşın da suçluların akıbeti nasıl olmuş görün!'” buyurmuştur. Bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: كَيْفَ كَانَتْ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ؟ جَوَابُهُ: لِأَنَّ تَأْنِيثَهَا غَيْرُ حَقِيقِيٍّ وَلِأَنَّ الْمَعْنَى كَيْفَ كَانَ آخِرُ أَمْرِهِمْ.

Birinci Soru: Niçin kânet âkıbetü'l-mücrimîn (كَيْفَ كَانَتْ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ) denilmemiştir? Cevabı: Çünkü âkıbet kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve mana "onların işinin sonu nasıl oldu" demektir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ لَمْ يَقُلْ عَاقِبَةَ الْكَافِرِينَ؟ جَوَابُهُ: الْغَرَضُ أَنْ يَحْصُلَ التَّخْوِيفُ لِكُلِّ الْعُصَاةِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى صَبَّرَ رَسُولَهُ عَلَى مَا يَنَالُهُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فَقَالَ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ فَجَمَعَ بَيْنَ إِزَالَةِ الْغَمِّ عَنْهُ بِكُفْرِهِمْ وَبَيْنَ إِزَالَةِ الْخَوْفِ مِنْ جَانِبِهِمْ، وَصَارَ ذَلِكَ كَالتَّكَفُّلِ بِنُصْرَتِهِ عَلَيْهِمْ وَقَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ أَيْ فِي حَرَجِ قَلْبٍ يُقَالُ ضَاقَ الشَّيْءُ ضَيْقًا وَضِيقًا بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ وَالضَّيْقُ تَخْفِيفُ الضَّيِّقِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ فِي أَمْرٍ ضَيِّقٍ مِنْ مَكْرِهِمْ الوجه الثَّانِي: لِلْكَفَّارِ قَوْلُهُمْ: مَتى هذَا الْوَعْدُ وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ ذَكَرُوا ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ وَهُوَ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ، فَزِيدَتِ اللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ كَالْبَاءِ فِي وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٥] أَوْ ضُمِّنَ مَعْنَى فِعْلٍ يَتَعَدَّى بِاللَّامِ نَحْوُ دَنَا لَكُمْ وَأَزِفَ لَكُمْ، وَمَعْنَاهُ تَبِعَكُمْ وَلَحِقَكُمْ، وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ رَدِفَ لَكُمْ بِوَزْنِ ذَهَبَ وَهُمَا لُغَتَانِ، وَالْكَسْرُ أفصح، وهاهنا بَحْثَانِ:

İkinci Soru: Niçin âkıbetü'l-kâfirîn denilmemiştir? Cevabı: Maksat bütün asilere korku salmaktır. Sonra Allah Teâlâ bu kâfirlerden gelen sıkıntılara karşı Resûlüne sabır tavsiye ederek: { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “Onlardan dolayı üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü de sıkıntıya düşme.” buyurmuştur. Böylece onların küfrü sebebiyle üzüntüyü gidermek ile onların tarafından gelecek korkuyu gidermeyi bir arada toplamıştır; bu da Resûlüne onlara karşı yardım etmeyi tekeffül etmek gibi olmuştur. O'nun: { وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ } kavli, yani gönül darlığı içinde olma demektir; fetha ve kesre ile dâka'ş-şey'u daykan ve dîkan (ضَاقَ الشَّيْءُ ضَيْقًا وَضِيقًا) denilir. Dayk (الضَّيْقُ), dayyık (الضَّيِّقُ) kelimesinin hafifletilmiş halidir; onların tuzaklarından dolayı dar bir iş içinde [olma] manasının kastedilmiş olması da caizdir. Kâfirlerin İkinci Yönü: Onların: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “...bu vaad ne zaman?” sözleridir. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “...eğer doğru söyleyenler iseniz...” kavli, bunu alay yollu söylediklerine delalet etmiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu kavliyle cevap vermiştir: { عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “Acele istediğiniz şeyin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır...” Bu da Bedir günü azabıdır. Tıpkı { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ } [Bakara, 195] ayetindeki bâ (ب) harfi gibi tekit için lâm (ل) harfi ziyade kılınmıştır veya denâ leküm (دَنَا لَكُمْ / size yaklaştı) ve ezife leküm (أَزِفَ لَكُمْ / size yaklaştı) misali lâm ile müteaddi olan bir fiilin manasını tazammun etmiştir; manası da sizi takip etti ve size yetişti demektir. A'rac, zehebe vezninde { رَدَفَ لَكُمْ } şeklinde okumuştur; bunlar iki lehçedir, kesreli olanı ise daha fasihtir. Burada iki araştırma vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ عَسَى وَلَعَلَّ فِي وَعْدِ الْمُلُوكِ وَوَعِيدِهِمْ يَدُلَّانِ عَلَى صِدْقِ الْأَمْرِ، وَإِنَّمَا يَعْنُونَ بِذَلِكَ

Birinci Araştırma: Hükümdarların vaad ve tehditlerinde geçen asâ (عَسَى) ve lealle (لَعَلَّ) kelimeleri işin kesinliğine delalet eder; bununla ancak

إِظْهَارَ وَقَارِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يُعَجِّلُونَ بِالِانْتِقَامِ لِوُثُوقِهِمْ بِأَنَّ عَدُوَّهُمْ لَا يَفُوتُهُمْ، فَعَلَى ذَلِكَ جَرَى وَعْدُ اللَّه وَوَعِيدُهُ.

ağırbaşlılıklarını ve düşmanlarının ellerinden kaçamayacağına güvendikleri için intikamda acele etmediklerini göstermeyi kastederler. Allah'ın vaad ve tehdidi de bu minval üzere cereyan etmiştir.

الثَّانِي: أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ أَنَّ عَذَابَ الْحِجَابِ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ النَّارِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٥، ١٦] فَقَدَّمَ الْحِجَابَ عَلَى الْجَحِيمِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ كَانُوا مَحْجُوبِينَ فِي الْحَالِ، فَكَانَ سَبَبُ الْعَذَابِ بِكَمَالِهِ حَاصِلًا، إِلَّا أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا كَالْعَائِقِ عَنْ إِدْرَاكِ ذَلِكَ الْأَلَمِ، كَمَا أَنَّ الْعُضْوَ الْخَدِرَ إِذَا مَسَّتْهُ النَّارُ، فَإِنَّ سَبَبَ الْأَلَمِ حَاصِلٌ فِي الْحَالِ، لَكِنَّهُ لَا يَحْصُلُ الشُّعُورُ بِذَلِكَ الْأَلَمِ لِقِيَامِ الْعَائِقِ، فَإِذَا زال العائق عظم البلاء، فكذا هاهنا إِذَا زَالَ الْبَدَنُ عَظُمَ عَذَابُ الْحِجَابِ، فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ يَعْنِي الْمُقْتَضِيَ لَهُ وَالْمُؤَثِّرَ فِيهِ حَاصِلٌ، وَتَمَامُهُ إِنَّمَا يَحْصُلُ بَعْدَ الْمَوْتِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ/ السَّبَبَ فِي تَرْكِ تَعْجِيلِ الْعَذَابِ فَقَالَ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَالْفَضْلُ الْإِفْضَالُ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ مُتَفَضِّلٌ عَلَيْهِمْ بِتَأْخِيرِ الْعُقُوبَةِ، وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْرِفُونَ هَذِهِ النِّعْمَةَ وَلَا يَشْكُرُونَهَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ تُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ قَالَ إِنَّهُ لَا نِعْمَةَ للَّه عَلَى الْكُفَّارِ ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَقَالَ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ وهاهنا بَحْثٌ عَقْلِيٌّ، وَهُوَ أَنَّهُ قَدَّمَ مَا تُكِنُّهُ صُدُورُهُمْ عَلَى مَا يُعْلِنُونَ مِنَ الْعِلْمِ وَالسَّبَبُ أَنَّ مَا تُكِنُّهُ صُدُورُهُمْ هُوَ الدَّوَاعِي وَالْقُصُودُ، وَهِيَ أَسْبَابٌ لِما يُعْلِنُونَ، وَهِيَ أَفْعَالُ الْجَوَارِحِ، وَالْعِلْمُ بِالْعِلَّةِ عِلَّةٌ لِلْعِلْمِ بِالْمَعْلُولِ، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي ذَلِكَ التَّقْدِيمِ، قُرِئَ (تَكُنُّ) يُقَالُ كَنَنْتُ الشَّيْءَ وَأَكْنَنْتُهُ إِذَا سَتَرْتَهُ وَأَخْفَيْتَهُ، يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا يُخْفُونَ وَمَا يُعْلِنُونَ مِنْ عَدَاوَةِ الرَّسُولِ وَمَكَايِدِهِمْ.

İkincisi: Akli delillerle sabit olmuştur ki perdelenme (hicap) azabı cehennem ateşinin azabından daha şiddetlidir. Bu yüzden Allah Teâlâ: { كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ } “Hayır! Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir. Sonra onlar mutlaka cehenneme gireceklerdir.” [Mutaffifîn, 15-16] buyurmuş, hicabı cehennemin önüne geçirmiştir. Üstelik onlar o anda da perdelenmiş durumdaydılar, dolayısıyla azabın sebebi tam olarak mevcuttu; ancak dünya ve lezzetleriyle meşguliyet, tıpkı uyuşmuş bir uzva ateş dokunduğunda acının sebebi o anda mevcut olduğu halde engelin varlığı sebebiyle o acının hissedilmemesi gibi o acıyı hissetmeye bir engel oluşturmaktaydı. Engel ortadan kalktığında bela büyür; işte burada da böyledir: Beden ortadan kalktığında hicap azabı büyür. O Sübhânehu'nun: { عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “Acele istediğiniz şeyin bir kısmı belki de ardınıza takılmıştır...” kavli; onu gerektiren ve onda müessir olan sebep hasıldır, tamamı ise ancak ölümden sonra hasıl olur demektir. Sonra O Sübhânehu azabın acele ettirilmemesinin / sebebini beyan ederek: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir...” buyurmuştur. Fazl (الْفَضْلُ), ifdâl yani lütufta bulunmaktır; manası da cezayı ertelemek suretiyle onlara lütufta bulunmaktadır, demektir. Onların çoğu bu nimeti bilmezler ve ona şükretmezler. Bu ayet, kâfirler üzerinde Allah'ın hiçbir nimeti olmadığını söyleyenlerin görüşünü iptal eder. Sonra O Sübhânehu onların kalplerindekine muttali olduğunu beyan ederek: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ } “Ve şüphesiz senin Rabbin, onların göğüslerinin gizlediği şeyleri de açığa vurduklarını da elbette bilir.” buyurmuştur. Burada akli bir tahlil vardır: İlim hususunda göğüslerinin gizlediğini açığa vurduklarının önüne geçirmiştir; sebebi ise göğüslerinin gizlediği şeylerin niyetler ve maksatlar olmasıdır; bunlar da organların fiilleri olan açığa vurdukları şeylerin sebepleridir. İllete dair ilim, malule dair ilmin illetidir; işte bu takdimin sebebi budur. { تَكُنُّ } şeklinde de okunmuştur; bir şeyi örttüğünde ve gizlediğinde kənəntü'ş-şey'e ve eknentühû (كَنَنْتُ الشَّيْءَ وَأَكْنَنْتُهُ) denilir; yani O Teâlâ Resûle olan düşmanlıklarından ve kurdukları tuzaklardan gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَما مِنْ غائِبَةٍ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : سُمِّيَ الشَّيْءُ الَّذِي يَغِيبُ وَيَخْفَى غَائِبَةٌ وَخَافِيَةٌ، فَكَانَتِ التَّاءُ فِيهَا بِمَنْزِلَتِهَا فِي الْعَاقِبَةِ وَالْعَافِيَةِ وَالنَّطِيحَةِ وَالذَّبِيحَةِ وَالرَّمِيَّةِ فِي أَنَّهَا أَسْمَاءٌ غَيْرُ صِفَاتٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا صِفَتَيْنِ وَتَاؤُهُمَا لِلْمُبَالَغَةِ كَالرَّاوِيَةِ فِي قَوْلِهِمْ: وَيْلٌ لِلشَّاعِرِ مِنْ رَاوِيَةِ السُّوءِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمَا مِنْ شَيْءٍ شَدِيدِ الْغَيْبُوبَةِ وَالْخَفَاءِ، إِلَّا وَقَدْ عَلِمَهُ اللَّه تَعَالَى وَأَحَاطَ بِهِ، وَأَثْبَتَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَالْمُبَيَّنِ الظَّاهِرِ البين لمن ينظر فيه من الملائكة.

O'nun: { وَما مِنْ غائِبَةٍ } “Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki...” kavline gelince; Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Gaybolan ve gizlenen şeye gâibe (غَائِبَةٌ) ve hâfiye (خَافِيَةٌ) denilmiştir; dolayısıyla buradaki tâ (ة) harfi, sıfat değil isim olmaları bakımından âkıbe (الْعَاقِبَةِ), âfiye (الْعَافِيَةِ), natîha (النَّطِيحَةِ), zebîha (الذَّبِيحَةِ) ve remiyye (الرَّمِيَّةِ) kelimelerindeki tâ konumundadır. İkisinin sıfat olması ve tâ harflerinin de "şairin vay haline kötü râviyeden (şiir nakilcisinden)" sözündeki râviye (الرَّاوِيَةِ) kelimesinde olduğu gibi mübalağa için olması da caizdir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Ne kadar gayb ve son derece gizli olursa olsun hiçbir şey yoktur ki Allah Teâlâ onu bilmiş, kuşatmış ve onu Levh-i Mahfuz'a ve ona bakan melekler için apaçık, zahir ve beyan edici kitaba kaydetmiş olmasın.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٧٦ الى ٨١]

[Neml Suresi (27), Ayetler 76-81]

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠)

{ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦) وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧8) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. Şüphesiz senin Rabbin, onların arasında kendi hükmüyle hükmedecektir. O, mutlak güç sahibidir, hakkıyla bilendir. Öyleyse Allah'a tevekkül et; çünkü sen apaçık hak üzeresin. Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti işittiremezsin.”

وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)

{ وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١) } “Körleri de sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp da teslim olanlara işittirebilirsin.”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا تَمَّمَ الْكَلَامَ فِي إِثْبَاتِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالنُّبُوَّةِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْعُمْدَةُ الْكُبْرَى فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ هُوَ الْقُرْآنَ، لَا جَرَمَ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَوَّلًا كَوْنَهُ/ مُعْجِزَةً مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki O Sübhânehu mebde' ve meâdın ispatına dair kelamı tamamlayınca, bundan sonra nübüvvetle ilgili hususları zikretmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin ispatındaki en büyük dayanak Kur'an olunca, Allah Teâlâ öncelikle onun / birkaç yönden mucize olduğunu beyan etmiştir:

أَحَدُهَا: إِنَّ الْأَقَاصِيصَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْقُرْآنِ مُوَافِقَةٌ لِمَا كَانَتْ مَذْكُورَةً فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ ﵊ كَانَ أُمِّيًّا، وَأَنَّهُ لَمْ يُخَالِطْ أَحَدًا مِنَ الْعُلَمَاءِ وَلَمْ يَشْتَغِلْ قَطُّ بِالِاسْتِفَادَةِ وَالتَّعَلُّمِ، فَإِذَنْ لَا يَكُونُ

Birincisi: Kur'an'da zikredilen kıssalar, Tevrat ve İncil'de zikredilenlere uygundur; oysa onun (aleyhisselâm) ümmî olduğu, hiçbir âlimle bir arada bulunmadığı, hiçbir zaman ilim öğrenmek ve tahsil etmekle meşgul olmadığı bilinmektedir. Öyleyse bu durum

ذَلِكَ إِلَّا مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ أَرَادَ بِهِ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَتَبَايَنُوا، وَقَالَ آخَرُونَ أَرَادَ بِهِ مَا حَرَّفَهُ بَعْضُهُمْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ أَرَادَ بِهِ أَخْبَارَ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ لِأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ قَالَ إِنَّا لَمَّا تَأَمَّلْنَا الْقُرْآنَ فَوَجَدْنَا فِيهِ مِنَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْحَشْرِ وَالنُّبُوَّةِ، وَشَرْحِ صِفَاتِ اللَّه تَعَالَى وَبَيَانِ نُعُوتِ جَلَالِهِ مَا لَمْ نَجِدْهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْكُتُبِ، وَوَجَدْنَا مَا فِيهِ مِنَ الشَّرَائِعِ مُطَابِقَةً لِلْعُقُولِ مُوَافِقَةً لَهَا، وَوَجَدْنَاهُ مُبَرَّأً عَنِ التَّنَاقُضِ وَالتَّهَافُتِ، فَكَانَ هُدَىً وَرَحْمَةً مِنْ هَذِهِ الْجِهَاتِ وَوَجَدْنَا الْقُوَى البشرية قاصرة عن جَمْعِ كِتَابٍ عَلَى هَذَا الوجه، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ الْقُرْآنُ مُعْجِزًا مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ هُدَىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، لِبُلُوغِهِ فِي الْفَصَاحَةِ إِلَى حَيْثُ عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ وَذَلِكَ مُعْجِزٌ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ مُعْجِزًا دَالًّا عَلَى الرِّسَالَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ وَالْمُرَادُ أَنَّ الْقُرْآنَ وَإِنْ كَانَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ، لَكِنْ لَا تَكُنْ أَنْتَ فِي قَيْدِهِمْ، فَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ الَّذِي يَقْضِي بَيْنَهُمْ، أَيْ بَيْنَ الْمُصِيبِ وَالْمُخْطِئِ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ كَالزَّجْرِ لِلْكُفَّارِ فَلِذَلِكَ قَالَ: وَهُوَ الْعَزِيزُ أَيِ الْقَادِرُ الَّذِي لَا يُمْنَعُ الْعَلِيمُ بِمَا يَحْكُمُ فَلَا يَكُونُ إِلَّا الْحَقُّ، فَإِنْ قِيلَ الْقَضَاءُ وَالْحُكْمُ شَيْءٌ واحد فقوله: يقضي بِحُكْمِهِ كَقَوْلِهِ يَقْضِي بِقَضَائِهِ وَيَحْكُمُ بِحُكْمِهِ وَالْجَوَابُ:

ancak Allah Teâlâ katından olabilir. [Müfessirler] ihtilaf etmişlerdir: Bazıları bununla hakkında ihtilaf edip ayrılığa düştükleri şeyleri kastettiğini söylemiş; diğerleri bazılarının tahrif ettiği şeyleri kastettiğini söylemiş; bazıları ise bilakis peygamberlerin haberlerini kastettiğini söylemiştir. Birincisi [gerçeğe] en yakın olanıdır. İkincisi: O'nun: { وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir.” kavlidir. Çünkü bazı insanlar şöyle demiştir: Biz Kur'an'ı incelediğimizde onda tevhide, haşre ve nübüvvete dair aklî delillerden, Allah Teâlâ'nın sıfatlarının şerhinden ve celâl vasıflarının beyanından hiçbir kitapta bulamadığımız şeyleri bulduk; onda bulunan şeriatlerin akıllarla mutabık ve onlara uygun olduğunu gördük; onun çelişki ve tutarsızlıktan arınmış olduğunu gördük. Dolayısıyla bu yönlerden bir hidayet ve rahmet olmuştur. İnsan takatinin bu minval üzere bir kitap meydana getirmekten aciz olduğunu gördük ve anladık ki bu ancak Allah Teâlâ katındandır. Böylece Kur'an bu yönden mucize olmuştur. Üçüncüsü: Fasahatte onların benzerini getirmekten aciz kalacakları bir zirveye ulaşması sebebiyle müminler için bir hidayet ve rahmet olmasıdır ki bu da bir mucizedir. Sonra Allah Teâlâ onun risalete delalet eden bir mucize olduğunu beyan edince, ardından iki hususu zikretmiştir: Birincisi: O'nun: { إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, onların arasında kendi hükmüyle hükmedecektir. O, mutlak güç sahibidir, hakkıyla bilendir.” kavlidir. Maksat şudur: Kur'an İsrailoğullarına hakkında ihtilaf ettikleri şeylerin çoğunu anlatıyor olsa da sen onların kaygısına düşme; zira aralarında yani onlardan isabet eden ile hata eden arasında hüküm verecek olan senin Rabbindir. Bu kâfirlere bir tehdit ve sakındırma gibidir; bu sebeple: { وَهُوَ الْعَزِيزُ } yani engellenemeyen mutlak kâdirdir; { الْعَلِيمُ } hükmettiği şeyi hakkıyla bilendir, dolayısıyla [hükmü] ancak hak olur, buyurmuştur. Şayet: "Kazâ ve hüküm aynı şeydir; dolayısıyla O'nun: { يَقْضِي بِحُكْمِهِ } kavli, O'nun 'kendi kazasıyla kaza eder' veya 'kendi hükmüyle hükmeder' demesi gibidir?" denilirse, cevabı şudur:

مَعْنَى قَوْلِهِ: بِحُكْمِهِ أَيْ بِمَا يَحْكُمُ بِهِ وَهُوَ عَدْلُهُ، لِأَنَّهُ لَا يَقْضِي إِلَّا بِالْعَدْلِ، أَوْ أَرَادَ بِحُكْمِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ (بِحِكَمِهِ) جَمْعُ حِكْمَةٍ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بَعْدَ ظُهُورِ حُجَّةِ رِسَالَتِهِ بِأَنْ يَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّه، وَلَا يَلْتَفِتَ إِلَى أَعْدَاءِ اللَّه، وَيَشْرَعَ فِي تَمْشِيَةِ مُهِمَّاتِ الرِّسَالَةِ بِقَلْبٍ قَوِيٍّ، فَقَالَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِأَمْرَيْنِ:

{ بِحُكْمِهِ } kavlinin anlamı; hükmettiği şeyle, yani adaletiyle demektir. Çünkü O, ancak adaletle hükmeder. Yahut hikmetiyle demektir; hikmet kelimesinin çoğulu olan (بِحِكَمِهِ) şeklinde okuyanın kıraati de buna delalet eder. İkincisi: Allah Teâlâ, risaletinin delili ortaya çıktıktan sonra ona Allah'a tevekkül etmesini, Allah'ın düşmanlarına aldırış etmemesini ve güçlü bir kalple risalet vazifelerini yürütmeye koyulmasını emrederek: { فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Öyleyse Allah'a tevekkül et!” buyurmuş, sonra da bunu iki hususla gerekçelendirmiştir:

أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ: إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ وَفِيهِ بَيَانُ أَنَّ الْمُحِقَّ حَقِيقٌ بِنُصْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ لَا يُخْذَلُ وَثَانِيهِمَا:

Birincisi: O'nun: { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Çünkü sen apaçık hak üzeresin.” kavlidir. Bunda, hak üzere olanın Allah Teâlâ'nın yardımına layık olduğu ve asla yüzüstü bırakılmayacağı beyanı vardır. İkincisi ise:

قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَإِنَّمَا حَسُنَ جَعْلُهُ سَبَبًا لِلْأَمْرِ بِالتَّوَكُّلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ يَطْمَعُ فِي أَحَدٍ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّهُ لَا يَقْوَى قَلْبُهُ عَلَى إِظْهَارِ مُخَالَفَتِهِ، فَإِذَا قَطَعَ طَمَعَهُ عَنْهُ قَوِيَ قَلْبُهُ عَلَى إِظْهَارِ مُخَالَفَتِهِ، فاللَّه ﷾ قَطَعَ مُحَمَّدًا ﷺ عَنْهُمْ بِأَنْ بَيَّنَ لَهُ أَنَّهُمْ كَالْمَوْتَى وَكَالصُّمِّ وَكَالْعُمْيِ فَلَا يَفْهَمُونَ وَلَا يَسْمَعُونَ وَلَا يُبْصِرُونَ وَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الدَّلَائِلِ، وَهَذَا سَبَبٌ لِقُوَّةِ قَلْبِهِ ﵊ عَلَى إِظْهَارِ الدِّينِ كَمَا يَنْبَغِي، فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ جَوَابُهُ: هُوَ تَأْكِيدٌ لِحَالِ الْأَصَمِّ، لِأَنَّهُ إِذَا تَبَاعَدَ عَنِ الدَّاعِي بِأَنْ تَوَلَّى عَنْهُ مُدْبِرًا كَانَ أَبْعَدَ عَنْ إِدْرَاكِ صَوْتِهِ.

O'nun: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın.” kavlidir. Bunun tevekkül emrine bir gerekçe kılınması gayet güzeldir; zira insan bir kimseden bir şey elde etme ümidi taşıdığı sürece, ona muhalefetini açıkça ortaya koymaya kalbi güç yetiremez. Ondan ümidini kestiğinde ise muhalefetini açıkça göstermeye kalbi güç kazanır. Allah Teâlâ, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e onların ölüler gibi, sağırlar ve körler gibi olduklarını; anlamadıklarını, işitmediklerini, görmediklerini ve delillerden hiçbir şeye dönüp bakmadıklarını açıklayarak onun onlarla olan bağını/ümidini kesmiştir. Bu da onun [aleyhisselam] dini gerektiği gibi ortaya koyma hususunda kalbinin kuvvet bulmasına bir sebeptir. Şayet: O'nun: { إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “arkalarını dönüp gittikleri zaman” kavlinin anlamı nedir? denilirse, cevabı şudur: Bu, sağırın durumunu teyit etmektir; çünkü çağıran kimseden arkasını dönüp uzaklaşarak uzaklaştığında, onun sesini idrak etmekten daha da uzak kalır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَالْمَعْنَى مَا يُجْدِي إِسْمَاعُكَ إِلَّا الَّذِينَ عَلِمَ اللَّه أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِهِ، أَيْ يُصَدِّقُونَ بِهَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ، أَيْ مُخْلِصُونَ مِنْ قَوْلِهِ: بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ

Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا } “Sen ancak ayetlerimize iman edenlere duyurabilirsin.” kavline gelince, anlamı şudur: Senin işittirmen, sadece Allah'ın ayetlerine iman edeceğini, yani onları tasdik edeceğini bildiği kimselere fayda verir; { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “onlar Müslümanlardır / teslim olmuşlardır.” Yani O'nun: { بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Hayır, kim yüzünü Allah'a teslim ederse...”

[الْبَقَرَةِ:

[el-Bakara:

١١٢] / يَعْنِي جَعَلَهُ سَالِمًا للَّه تَعَالَى خَالِصًا لَهُ، واللَّه أعلم.

112] kavlinden hareketle, ihlaslı olanlardır; yani [özünü/yüzünü] Allah Teâlâ'ya teslim etmiş, O'na has kılmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٢ الى ٨٦]

[Neml Suresi (27), Ayetler 82-86]

وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ (٨٢) وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)

{ وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ (٨٢) وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) } “O söz başlarına geldiği zaman, onlar için yerden bir dâbbe çıkarırız da o, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını kendilerine söyler. Ayetlerimizi yalanlayanlardan her ümmetten birer cemaat toplayacağımız gün, artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler. Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki: 'Siz Benim ayetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?' Yaptıkları zulüm sebebiyle o söz başlarına gelir de artık konuşamazlar. Görmediler mi ki, içinde sükûn bulsunlar diye geceyi ve aydınlatıcı olarak da gündüzü yarattık? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ayetler vardır.”

اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ الْقَاهِرَةِ كَمَالَ الْقُدْرَةِ وَكَمَالَ الْعِلْمِ، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهِمَا الْقَوْلَ بِإِمْكَانِ الْحَشْرِ، ثُمَّ بَيَّنَ الوجه فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ تَكَلَّمَ الْآنَ فِي مُقَدِّمَاتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّمَا أَخَّرَ تَعَالَى الْكَلَامَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنْ إِثْبَاتِ النُّبُوَّةِ، لِمَا أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهَا إِلَّا بِقَوْلِ النَّبِيِّ الصَّادِقِ وَهَذَا هُوَ النِّهَايَةُ فِي جَوْدَةِ التَّرْتِيبِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تَارَةً مَا يَكُونُ كَالْعَلَامَةِ لِقِيَامِ الْقِيَامَةِ، وَتَارَةً الْأُمُورَ الَّتِي تَقَعُ عِنْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، فَذَكَرَ أَوَّلًا مِنْ عَلَامَاتِ الْقِيَامَةِ دَابَّةَ الْأَرْضِ، وَالنَّاسُ تَكَلَّمُوا فِيهَا مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki Allah Teâlâ ezici delillerle kudretin ve ilmin kemâlini beyan etmiş, ardından bunlara haşrin imkânı fikrini dayandırmış, sonra Kur'an'ın mucize oluşunun keyfiyetini açıklamış, ardından buna Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in nübüvvetini dayandırmış ve şimdi de kıyametin kopmasının alametlerinden bahsetmiştir. Allah Teâlâ'nın bu konudaki bahsi nübüvvetin ispatından sonraya bırakması, bu gibi şeylerin ancak sâdık peygamberin bildirmesiyle bilinebilmesinden dolayıdır; bu ise tertip güzelliğinin zirvesidir. Bil ki O Teâlâ bazen kıyametin kopmasının alameti kabilinden olan şeyleri, bazen de kıyamet koptuğu sırada vuku bulacak hususları zikretmiştir. İlk olarak kıyamet alametlerinden Dâbbetü'l-arz'ı zikretmiştir. İnsanlar onun hakkında şu yönlerden söz etmişlerdir:

أَحَدُهَا: فِي مِقْدَارِ جِسْمِهَا،

Birincisi: Cüssesinin büyüklüğü hakkındadır.

وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ طُولَهَا سِتُّونَ ذِرَاعًا،

Hadiste boyunun altmış arşın olduğu rivayet edilmiştir.

وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ رَأْسَهَا تَبْلُغُ السَّحَابَ.

Başının bulutlara ulaştığı da rivayet edilmiştir.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَا بَيْنَ قَرْنَيْهَا فَرْسَخٌ لِلرَّاكِبِ وَثَانِيهَا: فِي كَيْفِيَّةِ خِلْقَتِهَا،

Ebû Hüreyre'den nakledildiğine göre, iki boynuzu arası bir süvari yürüyüşüyle bir fersahtır. İkincisi: Yaratılışının keyfiyeti hakkındadır.

فَرُوِيَ أَنَّ لَهَا أَرْبَعَ قَوَائِمَ وَزَغَبٌ وَرِيشٌ وَجَنَاحَانِ.

Dört ayağı, ince tüyleri, telekleri ve iki kanadı olduğu rivayet edilmiştir.

وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي وَصْفِهَا: رَأْسُ ثَوْرٍ وَعَيْنُ خِنْزِيرٍ وَأُذُنُ فِيلٍ وَقَرْنُ أَيْلٍ وَصَدْرُ أَسَدٍ وَلَوْنُ نَمِرٍ وَخَاصِرَةُ (بَقَرَةٍ) وَذَنَبُ كَبْشٍ وَخُفُّ بَعِيرٍ وَثَالِثُهَا: فِي كَيْفِيَّةِ خُرُوجِهَا

İbn Cüreyc'den onun vasfı hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Boğa başı, domuz gözü, fil kulağı, geyik boynuzu, aslan göğsü, leopar rengi, (sığır) böğrü, koç kuyruğu ve deve tırnağı vardır. Üçüncüsü: Çıkış şekli hakkındadır.

عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهَا تَخْرُجُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ فَلَا يَخْرُجُ إِلَّا ثُلُثُهَا.

Ali [aleyhisselam]'dan nakledildiğine göre, o üç gün boyunca çıkar ve insanlar bakarlar; ancak üçte biri çıkabilir.

وَعَنِ الْحَسَنِ: لَا يَتِمُّ خُرُوجُهَا إِلَّا بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَرَابِعُهَا: فِي مَوْضِعِ خُرُوجِهَا

Hasan'dan ise: Onun çıkışı ancak üç gün sonra tamamlanır, rivayeti nakledilmiştir. Dördüncüsü: Çıkış yeri hakkındadır.

«سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ أَيْنَ تَخْرُجُ الدَّابَّةُ؟ فَقَالَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ/ حُرْمَةً عَلَى اللَّه تَعَالَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»

«Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: 'Dâbbe nereden çıkacak?' diye sorulduğunda: 'Allah Teâlâ katında hürmeti en büyük olan mescitten, Mescid-i Harâm'dan' buyurmuştur.»

وَقِيلَ تَخْرُجُ مِنَ الصَّفَا فَتُكَلِّمُهُمْ بِالْعَرَبِيَّةِ وَخَامِسُهَا: فِي عَدَدِ خُرُوجِهَا

Safâ'dan çıkıp onlarla Arapça konuşacağı da söylenmiştir. Beşincisi: Kaç defa çıkacağı hakkındadır.

فَرُوِيَ أَنَّهَا تَخْرُجُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ،

Onun üç defa çıkacağı rivayet edilmiştir:

تَخْرُجُ بِأَقْصَى الْيَمَنِ، ثُمَّ تَكْمُنُ، ثُمَّ تَخْرُجُ بِالْبَادِيَةِ، ثُمَّ تَكْمُنُ دَهْرًا طَوِيلًا، فَبَيْنَا النَّاسُ فِي أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ حُرْمَةً وَأَكْرَمِهَا عَلَى اللَّه فَمَا يَهُولُهُمْ إِلَّا خُرُوجُهَا مِنْ بَيْنِ الرُّكْنِ حِذَاءَ دَارِ بَنِيَ مَخْزُومٍ عَنْ يَمِينِ الْخَارِجِ مِنَ الْمَسْجِدِ، فَقَوْمٌ يهربون قوم يقفون [نظارة] .

Yemen'in en uzak yerinden çıkar, sonra gizlenir; ardından çölde çıkar, sonra uzun bir zaman gizlenir. İnsanlar hürmeti en büyük ve Allah katında en değerli olan mescitte bulundukları sırada, Rükn'ün arasından, Benî Mahzûm yurdunun karşısından, mescitten çıkanın sağ tarafından fırlamasıyla dehşete düşerler. Bir grup kaçar, bir grup da [seyirci olarak] kalakalır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا دَلَالَةَ فِي الْكِتَابِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ، فَإِنْ صَحَّ الْخَبَرُ فِيهِ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ قُبِلَ وَإِلَّا لَمْ يُلْتَفَتْ إِلَيْهِ.

Bil ki Kitap'ta bu hususlardan hiçbirine dair bir delil yoktur; şayet bu konuda Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den sahih bir haber gelmişse kabul edilir, aksi takdirde ona itibar edilmez.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ فَالْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ مُتَعَلِّقُهُ وَهُوَ مَا وُعِدُوا بِهِ مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ وَوُقُوعُهُ حُصُولُهُ، وَالْمُرَادُ مُشَارَفَةُ السَّاعَةِ وَظُهُورُ أَشْرَاطِهَا، أَمَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ فَقَدْ عَرَفْتَهَا.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } kavline gelince, sözden kasıt onun taalluk ettiği şeydir ki o da kendilerine vadedilen kıyametin kopmasıdır; onun vuku bulması ise gerçekleşmesidir. Kastedilen, kıyametin yaklaşması ve alametlerinin zuhur etmesidir. Dâbbetü'l-arz'a gelince, onu zaten öğrendin.

وأما قوله: تُكَلِّمُهُمْ فقرىء (تَكْلَمُهُمْ) مِنَ الْكَلْمِ وَهُوَ الْجُرْحُ،

O'nun: { تُكَلِّمُهُمْ } kavline gelince, yara anlamına gelen kelm kökünden (تَكْلَمُهُمْ) “onları yaralar” şeklinde de okunmuştur.

رُوِيَ أَنَّ الدَّابَّةَ تَخْرُجُ مِنَ الصَّفَا وَمَعَهَا عَصَا مُوسَى ﵇ وَخَاتَمُ سُلَيْمَانَ، فَتَضْرِبُ الْمُؤْمِنَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ بِعَصَا مُوسَى ﵇ فَتَنْكُتُ نُكْتَةً بَيْضَاءَ فَتَفْشُو تِلْكَ النُّكْتَةُ فِي وَجْهِهِ حَتَّى يُضِيءَ لَهَا وَجْهُهُ، وَتَنْكُتُ الْكَافِرَ فِي أَنْفِهِ فَتَفْشُو النُّكْتَةُ حَتَّى يَسْوَدَّ لَهَا وَجْهُهُ.

Rivayet edildiğine göre dâbbe Safâ'dan beraberinde Musa [aleyhisselam]'ın asası ve Süleyman'ın mührü ile çıkar. Müminin iki gözünün arasına Musa [aleyhisselam]'ın asasıyla vurur ve beyaz bir nokta bırakır; o nokta yüzüne yayılır, nihayet yüzü onunla parlar. Kâfirin burnuna da vurur ve bir nokta bırakır; o nokta yayılır, nihayet yüzü onunla kararır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تُكَلِّمُهُمْ مِنَ الْكَلْمِ أَيْضًا عَلَى مَعْنَى التَّكْثِيرِ يُقَالُ فُلَانٌ مُكَلَّمٌ، أَيْ مُجَرَّحٌ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ (تُنَبِّئُهُمْ) ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ تُكَلِّمُهُمْ بِأَنَّ النَّاسَ، وَالْقِرَاءَةُ بِأَنَّ مَكْسُورَةً حِكَايَةٌ لِقَوْلِ الدَّابَّةِ ذَلِكَ، أَوْ هِيَ حِكَايَةٌ لِقَوْلِ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ بِهِ أَنَّهُ أَخْرَجَ الدَّابَّةَ لِهَذِهِ الْعِلَّةِ. فَإِنْ قِيلَ إِذَا كَانَتْ حِكَايَةً لِقَوْلِ الدَّابَّةِ فَكَيْفَ يَقُولُ (بِآيَاتِنَا) ؟

Bil ki { تُكَلِّمُهُمْ } kelimesinin çokluk bildirme manasında kelm (yaralama) kökünden gelmesi de caizdir; nitekim 'falan adam mükel协助emdir' yani 'pek çok yaralanmıştır' denilir. Übeyy (تُنَبِّئُهُمْ) "onlara haber verir" şeklinde okumuş, İbn Mes'ûd ise { تُكَلِّمُهُمْ بِأَنَّ النَّاسَ } şeklinde okumuştur. Kesre ile { إِنَّ } okunuşu dâbbenin bu sözünün hikâye edilmesidir yahut Allah Teâlâ'nın dâbbeyi bu gerekçeyle çıkardığını beyan eden sözünün hikâyesidir. Şayet: 'Eğer dâbbenin sözünün hikâyesi ise nasıl (بِآيَاتِنَا) "bizim ayetlerimiz" der?' denilirse,

جَوَابُهُ: إِنَّ قَوْلَهَا حِكَايَةٌ لِقَوْلِ اللَّه تَعَالَى، أَوْ عَلَى مَعْنَى بِآيَاتِ رَبِّنَا، أَوْ لِاخْتِصَاصِهَا باللَّه تَعَالَى أَضَافَتْ آيَاتِ اللَّه إِلَى نَفْسِهَا، كَمَا يقال بَعْضُ خَاصَّةِ الْمَلِكِ خَيْلُنَا وَبِلَادُنَا، وَإِنَّمَا هِيَ خَيْلُ مَوْلَاهُ وَبِلَادُهُ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ فَعَلَى حَذْفِ الْجَارِّ، أَيْ تُكَلِّمُهُمْ بِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا بآياتنا لا يوقنون.

Bunun cevabı şudur: Onun [dâbbenin] bu sözü Allah Teâlâ'nın kelamının bir aktarımıdır (hikâyesidir) yahut 'Rabbimizin ayetlerine' manasındadır ya da Allah Teâlâ'ya olan hususi yakınlığı sebebiyle Allah'ın ayetlerini kendisine izafe etmiştir; nitekim hükümdarın yakın adamlarından birinin, aslında efendisinin atları ve memleketi olduğu halde 'atlarımız ve memleketimiz' demesi gibidir. [Kelimeyi] fetha ile [ { أَنَّ } şeklinde] okuyan kimseye gelince bu cer harfinin hazfedilmesine dayanır; yani: { تُكَلِّمُهُمْ بِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ } “onlara, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını söyler” [takdirindedir].

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنَ الْأُمُورِ الْوَاقِعَةِ بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، فَالْفَرْقُ بَيْنَ مَنِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ، أَنَّ الْأُولَى لِلتَّبْعِيضِ، وَالثَّانِيَةَ لِلتَّبْيِينِ كَقَوْلِهِ: مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ:

O'nun: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا } kavline gelince, bil ki bu durum kıyametin kopmasından sonra vuku bulacak hususlardandır. Birinci { مِنْ } ile ikincisi arasındaki fark şudur: Birincisi teb'îz (kısmîlik), ikincisi ise O'nun: { مِنَ الْأَوْثانِ } [el-Hac:

٣٠] .

30] kavlinde olduğu gibi tebyîn (açıklama) içindir.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَهُمْ يُوزَعُونَ مَعْنَاهُ يُحْبَسُ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ حَتَّى يَجْتَمِعُوا فَيُكَبْكَبُوا فِي النَّارِ، وَهَذِهِ عِبَارَةٌ عَنْ كَثْرَةِ الْعَدَدِ وَتَبَاعُدِ أَطْرَافِهِ، كَمَا وُصِفَتْ جُنُودُ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ وَقَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي فَهَذَا وَإِنِ احْتَمَلَ مُعْجِزَاتِ الرُّسُلِ كَمَا قَالَهُ بَعْضُهُمْ، فَالْمُرَادُ كُلُّ الْآيَاتِ فَيَدْخُلُ فِيهِ سَائِرُ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّه أَجْمَعَ أَوْ بِشَيْءٍ مِنْهَا.

O'nun: { فَهُمْ يُوزَعُونَ } kavline gelince, anlamı; hepsi bir araya toplanıp ateşe yüzüstü atılıncaya kadar öndekilerin arkadakiler için durdurulup bekletilmesidir. Bu, tıpkı Süleyman'ın ordularının bu şekilde nitelenmesinde olduğu gibi sayının çokluğundan ve uçlarının birbirine uzaklığından kinayedir. O'nun: { حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي } kavline gelince; bu ifade bazılarının söylediği gibi elçilerin mucizelerini kapsama ihtimali taşisa da, murat olan bütün ayetlerdir. Dolayısıyla Allah'ın ayetlerinin tamamını veya bir kısmını yalanlayan diğer kâfirler de buna dâhil olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً فَالْوَاوُ لِلْحَالِ كَأَنَّهُ قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِهَا، بَادِيَ الرَّأْيِ مِنْ غَيْرِ فِكْرٍ وَلَا نَظَرٍ يُؤَدِّي إِلَى إِحَاطَةِ الْعِلْمِ بكنهها.

O'nun: { وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً } kavline gelince, buradaki vav hâl içindir; sanki şöyle demiştir: "Siz onun hakikatini ilmen kavramaya ulaştıracak bir düşünme ve inceleme olmaksızın, ilk bakışta/yüzeysel bir görüşle mi onları yalanladınız?"

أما قوله: أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَالْمُرَادُ لَمَّا لَمْ تَشْتَغِلُوا بِذَلِكَ الْعَمَلِ الْمُهِمِّ، فَأَيُّ شَيْءٍ كُنْتُمْ تَعْمَلُونَهُ بَعْدَ ذَلِكَ؟! كَأَنَّهُ قَالَ كُلُّ عَمَلٍ سِوَاهُ فَكَأَنَّهُ لَيْسَ بِعَمَلٍ، ثم قال: وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ يُرِيدُ أَنَّ/ الْعَذَابَ الْمَوْعُودَ يَغْشَاهُمْ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّه فَيَشْغَلُهُمْ عَنِ النُّطْقِ وَالِاعْتِذَارِ كَقَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ [الْمُرْسَلَاتِ:

O'nun: { أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavline gelince, kastedilen şudur: Madem o mühim amelle meşgul olmadınız, o halde bundan sonra ne iş yapıyordunuz?! Sanki şöyle demektedir: O'nun dışındaki her amel, amel değil gibidir. Sonra: { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } buyurmuştur; yani Allah'ın ayetlerini yalanlamaları sebebiyle vadedilen azap onları kuşatır da O'nun: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ } [el-Mürselât:

٣٥] ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ خَوَّفَهُمْ بِأَحْوَالِ الْقِيَامَةِ ذَكَرَ كَلَامًا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا عَلَى التَّوْحِيدِ وَعَلَى الْحَشْرِ وَعَلَى النُّبُوَّةِ مُبَالَغَةً فِي الْإِرْشَادِ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْمَنْعِ مِنَ الْكُفْرِ فَقَالَ: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً أَمَّا وَجْهُ دَلَالَتِهِ عَلَى التَّوْحِيدِ فَلَمَّا ظَهَرَ فِي الْعُقُولِ أَنَّ التَّقْلِيبَ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلْمَةِ، وَمِنَ الظُّلْمَةِ إِلَى النُّورِ، لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِقُدْرَةٍ قَاهِرَةٍ عَالِيَةٍ. وَأَمَّا وَجْهُ دَلَالَتِهِ عَلَى الْحَشْرِ فَلِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَتْ قُدْرَتُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الصُّورَةِ عَلَى الْقَلْبِ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلْمَةِ وَبِالْعَكْسِ، فَأَيُّ امْتِنَاعٍ فِي ثُبُوتِ قُدْرَتِهِ عَلَى الْقَلْبِ مِنَ الْحَيَاةِ إِلَى الْمَوْتِ مَرَّةً، وَمِنَ الْمَوْتِ إِلَى الْحَيَاةِ أُخْرَى. وَأَمَّا وَجْهُ دَلَالَتِهِ عَلَى النُّبُوَّةِ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى يُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِمَنَافِعِ الْمُكَلَّفِينَ، وَفِي بِعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ إِلَى الْخَلْقِ مَنَافِعٌ عَظِيمَةٌ، فَمَا الْمَانِعُ مِنْ بَعْثَتِهِمْ إِلَى الْخَلْقِ لِأَجْلِ تَحْصِيلِ تِلْكَ الْمَنَافِعِ؟ فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ الْوَاحِدَةَ كَافِيَةٌ فِي إِقَامَةِ الدَّلَالَةِ عَلَى تَصْحِيحِ الأصول الثلاثة التي منها منشؤ كُفْرِهِمْ وَاسْتِحْقَاقِهِمُ الْعَذَابَ، ثُمَّ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:

35] kavlinde olduğu gibi, onları konuşmaktan ve mazeret beyan etmekten alıkoyar. Sonra O Sübhânehu, onları kıyamet ahvaliyle korkuttuktan sonra, imana yönlendirmede ve küfürden men etmede mübalağa olmak üzere tevhide, haşre ve nübüvvete delil olmaya elverişli bir söz zikrederek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً } Tevhide delalet etme yönüne gelince: Akıllarda açıktır ki ışıktan karanlığa, karanlıktan da ışığa dönüştürme ancak üstün ve ezici bir kudretle gerçekleşir. Haşre delalet etme yönüne gelince: Allah Teâlâ'nın bu surette ışıktan karanlığa ve bunun aksine dönüştürme kudreti sabit olunca, bir defasında hayattan ölüme, başka bir defasında da ölümden hayata dönüştürmeye kudretinin sübutunda ne gibi bir imkânsızlık olabilir ki? Nübüvvete delalet etme yönüne gelince: Allah Teâlâ mükelleflerin menfaatleri için geceyi ve gündüzü birbirine çevirmektedir. Peygamberlerin ve elçilerin yaratılmışlara gönderilmesinde ise pek büyük menfaatler vardır. O halde bu menfaatleri gerçekleştirmek için onların yaratılmışlara gönderilmesine engel olan nedir? Böylece bu tek cümlenin, onların küfürlerinin ve azabı hak edişlerinin kaynağı olan üç temel aslı doğrulamaya delil getirmede yeterli olduğu sabit olmuştur. Sonra ayette iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا السَّبَبُ فِي أَنْ جَعَلَ الْإِبْصَارَ لِلنَّهَارِ وَهُوَ لِأَهْلِهِ؟ جَوَابُهُ: تَنْبِيهًا عَلَى كَمَالِ هَذِهِ الصِّفَةِ فِيهِ.

Birinci Soru: Görme gündüzün ehline ait olduğu halde gündüze görme vasfının verilmesinin sebebi nedir? Cevabı: Bu sıfatın gündüzdeki kemaline dikkat çekmek içindir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لَمَّا قال: جعل لكم الليل لتسكنوا فيه فَلِمَ لَمْ يَقُلْ وَالنَّهَارَ لِتُبْصِرُوا فِيهِ؟ جَوَابُهُ: لِأَنَّ السُّكُونَ فِي اللَّيْلِ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ اللَّيْلِ، وَأَمَّا الْإِبْصَارُ فِي النَّهَارِ فَلَيْسَ هُوَ الْمَقْصُودُ بَلْ هُوَ وَسِيلَةٌ إِلَى جَلْبِ الْمَنَافِعِ الدِّينِيَّةِ وَالدُّنْيَوِيَّةِ.

İkinci Soru: { جعل لكم الليل لتسكنوا فيه } buyurduğu halde, niçin "gündüzü de onda göresiniz diye" buyurmamıştır? Cevabı: Çünkü gecede sükûn bulmak, geceden asıl kastedilen gayedir. Gündüz görmek ise kastedilen asıl gaye olmayıp, bilakis dinî ve dünyevî menfaatleri celbetmeye bir vasıtadır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ بِالذِّكْرِ، وَإِنْ كَانَتْ أَدِلَّةً لِلْكُلِّ مِنْ حَيْثُ اخْتُصُّوا بِالْقَبُولِ والانتفاع على ما تقدم في نظائره.

O'nun: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } kavline gelince, her ne kadar bunlar herkes için delil olsalar da, benzerlerinde daha önce geçtiği üzere kabul etme ve istifade etme vasfıyla tahsis edildikleri cihetle müminleri özellikle zikretmiştir.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٧]

[Neml Suresi (27), Ayet 87]

وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧)

{ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧) } “Sûra üflendiği ve Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde bulunanların dehşete kapıldığı gün... Ve hepsi boyun büküp küçülmüş olarak O'na gelmişlerdir.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْعَلَامَةُ الثَّانِيَةُ لِقِيَامِ الْقِيَامَةِ.

Bil ki bu, kıyametin kopmasının ikinci alametidir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ شَيْءٌ شَبِيهٌ بِالْقَرْنِ، وَأَنَّ إِسْرَافِيلَ ﵇ يَنْفُخُ فِيهِ بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى، فَإِذَا سَمِعَ النَّاسُ ذَلِكَ الصَّوْتَ وَهُوَ فِي الشِّدَّةِ بِحَيْثُ لَا تَحْتَمِلُهُ طَبَائِعُهُمْ يَفْزَعُونَ عِنْدَهُ وَيُصْعَقُونَ وَيَمُوتُونَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ [الْمُدَّثِّرِ: ٨] وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ وثانيها: يجوز أن يكون تمثيلا لدعاء الموتى فَإِنَّ خُرُوجَهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ كَخُرُوجِ الْجَيْشِ/ عِنْدَ سَمَاعِ صَوْتِ الْآلَةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الصُّوَرَ جَمْعُ الصور وَجَعَلُوا النَّفْخَ فِيهَا نَفْخَ الرُّوحِ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِدَلَالَةِ الظَّاهِرِ عَلَيْهِ وَلَا مَانِعَ يَمْنَعُ مِنْهُ.

O'nun: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onun boru/boynuz benzeri bir şey olduğu ve İsrafil [aleyhisselam]'ın Allah Teâlâ'nın izniyle ona üfüreceğidir. İnsanlar fıtratlarının kaldıramayacağı şiddetteki o sesi işittiklerinde dehşete kapılır, çarpılır ve ölürler; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ } [el-Müddessir: 8] kavli gibidir. Çoğunluğun görüşü budur. İkincisi: Bunun ölülerin çağrılmasına dair bir temsil olması caizdir; zira onların kabirlerinden çıkışları, aletin sesini işittiğinde ordunun çıkışına benzer. Üçüncüsü: Sûr'un sûret kelimesinin çoğulu olan suver olmasıdır ve onlara üfürmeyi ruhun üfürülmesi olarak kabul etmişlerdir. Zahirin buna delalet etmesi ve buna engel bir mani bulunmaması sebebiyle birinci görüş gerçeğe en yakın olanıdır.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا قَالَ (فَفَزِعَ) وَلَمْ يَقُلْ فَيَفْزَعُ لِلْإِشْعَارِ بِتَحْقِيقِ الْفَزَعِ وَثُبُوتِهِ، وَأَنَّهُ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمَاضِيَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْفِعْلِ وَكَوْنِهِ مَقْطُوعًا بِهِ وَالْمُرَادُ فَزَعُهُمْ عِنْدَ النَّفْخَةِ الْأُولَى.

O'nun: { فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } kavline gelince; bil ki O'nun 'feyefze'u' (dehşete kapılır) demeyip de { فَفَزِعَ } (dehşete kapıldı) buyurması, dehşetin kesinlikle gerçekleşeceğini, sübutunu ve mutlaka vuku bulacağını bildirmek içindir; çünkü geçmiş zaman fiili fiilin varlığına ve kesin olduğuna delalet eder. Kastedilen ise birinci sur üflendiğinde duyacakları dehşettir.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ فَالْمُرَادُ إِلَّا مَنْ ثَبَّتَ اللَّه قَلْبَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ قَالُوا هُمْ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَإِسْرَافِيلُ، وَمَلَكُ الْمَوْتِ، وَقِيلَ الشُّهَدَاءُ، وَعَنِ الضَّحَّاكِ الْحُورُ وَخَزَنَةُ النَّارِ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ، وَعَنْ جَابِرٍ مُوسَى مِنْهُمْ لِأَنَّهُ صُعِقَ مَرَّةً وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ [الزُّمَرِ: ٦٨] وَلَيْسَ فِيهِ خَبَرٌ مَقْطُوعٌ، وَالْكِتَابُ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْجُمْلَةِ.

O'nun: { إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } kavline gelince; kastedilen, meleklerden Allah'ın kalbini sebatkâr kıldığı kimselerdir. Bunların Cebrail, Mikail, İsrafil ve Ölüm Meleği olduğunu söylemişlerdir; şehitler olduğu da söylenmiştir. Dahhâk'tan ise hûriler, cehennem bekçileri ve Arş'ı taşıyanlar olduğu rivayet edilmiştir. Câbir'den nakledildiğine göre Musa da bunlardandır; zira o daha önce bir defa bayılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } [ez-Zümer: 68] kavli de böyledir. Bu hususta kesin bir haber yoktur; Kitap ise sadece genel anlama delalet etmektedir.

أَمَّا قوله: وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ فقرىء (أَتَوْهُ) وَ (أَتَاهُ) وَدَخِرِينَ وَدَاخِرِينَ فَالْجَمْعُ عَلَى الْمَعْنَى وَالتَّوْحِيدُ عَلَى اللَّفْظِ وَالدَّاخِرُ وَالدَّخِرُ الصَّاغِرُ، وَقِيلَ مَعْنَى الْإِتْيَانِ حُضُورُهُمُ الْمَوْقِفَ بَعْدَ النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ رُجُوعُهُمْ إِلَى أَمْرِ اللَّه وانقيادهم له.

O'nun: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } kavline gelince, (أَتَوْهُ) ve (أَتَاهُ) şeklinde; ayrıca dahirîn ve dâhirîn olarak okunmuştur. Çoğul yapılması manaya, tekil yapılması ise lafza göredir. Dâhir ve dahir, boyun büken ve küçülen demektir. Gelmenin anlamının, ikinci sur üflemesinden sonra mahşer yerinde hazır bulunmaları olduğu söylenmiştir. Allah'ın emrine dönmeleri ve O'na boyun eğmeleri manasının kastedilmiş olması da caizdir.

[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٨]

[Neml Suresi (27), Ayet 88]

وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨)

{ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) } “Dağları görürsün de onları donmuş sanırsın; halbuki onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْعَلَامَةُ الثَّالِثَةُ لِقِيَامِ الْقِيَامَةِ وَهِيَ تَسْيِيرُ الْجِبَالِ، وَالوجه فِي حُسْبَانِهِمْ أَنَّهَا جَامِدَةٌ فَلِأَنَّ الْأَجْسَامَ الْكِبَارَ إِذَا تَحَرَّكَتْ حَرَكَةً سَرِيعَةً عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ فِي السَّمْتِ وَالْكَيْفِيَّةِ ظَنَّ النَّاظِرُ إِلَيْهَا أَنَّهَا وَاقِفَةٌ مَعَ أَنَّهَا تَمُرُّ مَرًّا حَثِيثًا.

Bil ki bu, kıyametin kopmasının üçüncü alametidir ki o da dağların yürütülmesidir. Onları donmuş sanmalarının sebebi şudur: Büyük cisimler yön ve keyfiyet bakımından tek bir doğrultuda hızlı bir hareketle hareket ettiklerinde, onlara bakan kimse süratle akıp gitmelerine rağmen onların durduğunu zanneder.

أَمَّا قَوْلُهُ: صُنْعَ اللَّهِ فَهُوَ مِنَ المصادر المؤكدة كقوله: وَعَدَ اللَّهُ [النساء: ٩٥] وصِبْغَةَ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١٣٨] إِلَّا أَنَّ مُؤَكِّدَهُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ الناصب ليوم يُنْفَخُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ هَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِي لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا سِوَاهُ جَعَلَ هَذَا الصُّنْعَ مِنْ جُمْلَةِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي أَتْقَنَهَا وَأَتَى بِهَا عَلَى الْحِكْمَةِ وَالصَّوَابِ قَالَ الْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْقَبَائِحَ لَيْسَتْ مِنْ خَلْقِهِ وَإِلَّا وَجَبَ وَصْفُهَا بِأَنَّهَا مُتْقَنَةٌ وَلَكِنَّ الْإِجْمَاعَ مَانِعٌ مِنْهُ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِتْقَانَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي الْمُرَكَبَّاتِ فَيَمْتَنِعُ وصف الأعراض بها واللَّه أعلم.

O'nun: { صُنْعَ اللَّهِ } kavline gelince, O'nun: { وَعَدَ اللَّهُ } [en-Nisâ: 95] ve { صِبْغَةَ اللَّهِ } [el-Bakara: 138] kavillerinde olduğu gibi tekit bildiren mastarlardandır; şu kadar var ki onu tekit eden [fiil] hazfedilmiştir ve o da { يَوْمَ يُنْفَخُ } lafzını nasbeden amildir. Anlamı şudur: Kendisinden başkasının güç yetiremeyeceği bu hususları zikretmeyi öne alınca, bu sanatı da sağlam yaptığı, hikmet ve isabet üzere meydana getirdiği şeylerin cümlesinden kılmıştır. Kādî Abdülcebbâr şöyle demiştir: 'Bunda çirkin şeylerin O'nun yaratması olmadığına delalet vardır; aksi takdirde onların da muhkem/sağlam olarak nitelenmesi gerekirdi, ancak icmâ buna manidir.' Cevap: İtkan (sağlam ve kusursuz yapma) ancak mürekkep varlıklarda gerçekleşir; dolayısıyla arazların bununla nitelenmesi imkânsızdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٩ الى ٩٠]

[Neml Suresi (27), Ayetler 89-90]

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)

{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden emniyettedirler. Kim de bir kötülükle gelirse, artık yüzleri ateşe yüzükoyun çarpılır. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' [denilir].”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ فِي عَلَامَاتِ الْقِيَامَةِ شَرَحَ بَعْدَ ذَلِكَ أَحْوَالَ الْمُكَلَّفِينَ بَعْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ وَالْمُكَلَّفُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُطِيعًا أَوْ عَاصِيًا، أَمَّا الْمُطِيعُ فَهُوَ الَّذِي جَاءَ بِالْحَسَنَةِ وَلَهُ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ لَهُ مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْهَا

Bil ki Allah Teâlâ kıyamet alametlerinden bahsettikten sonra, kıyamet koptuktan sonra mükelleflerin hallerini açıklamıştır. Mükellef ya itaatkâr ya da isyankârdır. İtaatkâr olan, iyilikle gelen kimsedir ve onun için iki husus vardır: Birincisi: Onun için bundan daha hayırlı olan bir karşılık vardır.