Binûn

Neml Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَذَلِكَ هُوَ الثَّوَابُ، فَإِنْ قِيلَ الْحَسَنَةُ الَّتِي جَاءَ الْعَبْدُ بِهَا يَدْخُلُ فِيهَا مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى وَالْإِخْلَاصُ فِي الطَّاعَاتِ وَالثَّوَابُ، إِنَّمَا هُوَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ خَيْرٌ مِنْ مَعْرِفَةِ اللَّه جَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ:

O da sevaptır. Şayet: “Kulun getirdiği iyiliğin (hasene) içine Allah Teâlâ'yı bilmek (marifetullah) ve itaatlerde ihlas da girer; sevap ise sadece yeme ve içmedir. O halde yeme ve içmenin Allah'ı bilmekten daha hayırlı olduğu nasıl söylenebilir?” denilirse, buna birkaç vecihle cevap verilir:

أَحَدُهَا: أَنَّ ثَوَابَ الْمَعْرِفَةِ النَّظَرِيَّةِ الْحَاصِلَةِ فِي الدُّنْيَا هِيَ الْمَعْرِفَةُ الضَّرُورِيَّةُ الْحَاصِلَةُ فِي الْآخِرَةِ، وَلَذَّةُ النَّظَرِ إِلَى وَجْهِهِ الْكَرِيمِ ﷾، وَقَدْ دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّ أَشْرَفَ السَّعَادَاتِ هِيَ هَذِهِ اللَّذَّةُ، وَلَوْ لَمْ تُحْمَلُ الْآيَةُ عَلَى ذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ خَيْرًا مِنْ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ بَاطِلٌ وَثَانِيهَا: أَنَّ الثَّوَابَ خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الثَّوَابَ دَائِمٌ وَالْعَمَلَ مُنْقَضِي وَلِأَنَّ الْعَمَلَ فِعْلُ الْعَبْدِ، وَالثَّوَابَ فِعْلُ اللَّه تَعَالَى وَثَالِثُهَا: فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها أَيْ لَهُ خَيْرٌ حَاصِلٌ مِنْ جِهَتِهَا وَهُوَ الْجَنَّةُ.

Birincisi: Dünyada hâsıl olan nazarî marifetin sevabı, ahirette hâsıl olan zarurî marifet ve O'nun kerîm vechine [celle celâluh] bakma lezzetidir. Deliller, mutlulukların en şereflisinin bu lezzet olduğuna delalet etmiştir. Şayet ayet buna hamledilmezse, yeme ve içmenin Allah Teâlâ'yı bilmekten daha hayırlı olması gerekirdi ki bu da batıldır. İkincisi: Sevap, devamlı olması ve amelin ise gelip geçici olması bakımından amelden daha hayırlıdır; ayrıca amel kulun fiili, sevap ise Allah Teâlâ'nın fiilidir. Üçüncüsü: { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “artık ona bundan daha hayırlısı vardır” yani onun için o [iyilik] sebebiyle hâsıl olan bir hayır vardır ki o da cennettir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: الْحَسَنَةُ لَفْظَةٌ مُفْرَدَةٌ مُعَرَّفَةٌ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهَا لَا تُفِيدُ الْعُمُومَ بَلْ يَكْفِي فِي تَحَقُّقِهَا حُصُولُ فَرْدٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلْنَحْمِلْهَا عَلَى أَكْمَلِ الْحَسَنَاتِ شَأْنًا وَأَعْلَاهَا دَرَجَةً وَهُوَ الْإِيمَانُ، فَلِهَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ أَفْرَادِ الْحَسَنَةِ كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ، وَهَذَا يُوجِبُ الْقَطْعَ بِأَنْ لَا يُعَاقَبَ أَهْلُ الْإِيمَانِ وَجَوَابُهُ: ذَلِكَ الْخَيْرُ هُوَ أَنْ لَا يَكُونَ عِقَابُهُ مُخَلَّدًا الْأَمْرُ الثَّانِي: لِلْمُطِيعِ هُوَ أَنَّهُمْ آمِنُونَ مِنْ كُلِّ فَزَعٍ، لَا كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ أَهْوَالَ الْقِيَامَةِ تَعُمُّ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ، فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [النَّمْلِ: ٨٧] فكيف نفى الفزع هاهنا؟ جَوَابُهُ: أَنَّ الْفَزَعَ الْأَوَّلَ هُوَ مَا لَا يَخْلُو مِنْهُ أَحَدٌ عِنْدَ الْإِحْسَاسِ لِشِدَّةٍ تَقَعُ وَهُوَ يَفْجَأُ مِنْ رُعْبٍ وَهَيْبَةٍ وَإِنْ كَانَ الْمُحْسِنُ يَأْمَنُ وُصُولَ ذَلِكَ الضَّرَرِ إِلَيْهِ كَمَا قِيلَ، يَدْخُلُ الرَّجُلُ بِصَدْرٍ هَيَّابٍ وَقَلْبٍ وَجَّابٍ، وَإِنْ كَانَتْ سَاعَةَ إِعْزَازٍ وَتَكْرِمَةٍ، وَأَمَّا الثَّانِي فَالْخَوْفُ مِنَ الْعَذَابِ. أَمَّا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ مِنْ فَزَعٍ بِالتَّنْوِينِ فَهِيَ تَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ مِنْ فَزَعٍ وَاحِدٍ وَهُوَ خَوْفُ الْعِقَابِ، وَأَمَّا مَا يَلْحَقُ الْإِنْسَانَ مِنَ الْهَيْبَةِ وَالرُّعْبِ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الْأَهْوَالِ فَلَا يَنْفَكُّ مِنْهُ أَحَدٌ، وَفِي الْأَخْبَارِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَمِنْ فَزَعٍ شَدِيدٍ مُفْرِطِ الشِّدَّةِ لَا يَكْتَنِهُهُ الْوَصْفُ، وَهُوَ خَوْفُ النَّارِ وَأَمِنَ يُعَدَّى بِالْجَارِّ وَبِنَفْسِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ [الْأَعْرَافِ: ٩٩] فَهَذَا شَرْحُ حَالِ الْمُطِيعِينَ، أَمَّا شَرْحُ حَالِ الْعُصَاةِ فَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ قِيلَ السَّيِّئَةُ الْإِشْرَاكُ وَقَوْلُهُ: فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ يُعَبِّرُ عَنِ الْجُمْلَةِ بِالوجه وَالرَّأْسِ وَالرَّقَبَةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ فَكُبُّوا فِي النَّارِ كَقَوْلِهِ: فَكُبْكِبُوا [الشُّعَرَاءِ: ٩٤] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ الْوُجُوهِ إِيذَانًا بِأَنَّهُمْ يُلْقَوْنَ عَلَى وُجُوهِهِمْ فِيهَا (مَكْبُوبِينَ) .

İkinci Soru: { الْحَسَنَةُ } lafzı marife (belirli) tekil bir kelimedir ve onun umum (genellik) ifade etmediği, bilakis gerçekleşmesi için tek bir ferdin bulunmasının yeterli olduğu sabittir. Durum böyle olunca, onu mertebece iyiliklerin en mükemmeli ve derece bakımından en yücesi olan imana hamletmemiz gerekir. Nitekim bu sebeple İbn Abbâs, iyiliğin fertlerinden birinin kelime-i şehâdet olduğunu söylemiştir. Bu da iman ehlinin azap görmeyeceğine kesin olarak hükmetmeyi gerektirir. Cevap: Söz konusu hayır, onun azabının ebedî olmamasıdır. İtaatkâr kimse için ikinci husus: Bazılarının kıyamet dehşetlerinin mümini de kâfiri de kapsayacağını söylediği gibi değil, her türlü korkudan emniyette olmalarıdır. Şayet: “Allah Teâlâ ayetin başında { فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } [en-Neml: 87] “göklerde olanlar ve yerde olanlar korkuya kapıldı” buyurmamış mıydı? O halde burada korkuyu nasıl nefyetmiştir?” denilirse, cevabı şudur: Birinci korku, vuku bulan bir şiddet anında hissedilen ve korku ile heybetten ansızın gelen öyle bir duygudur ki bundan hiç kimse hali kalamaz; iyilik sahibi kimse o zararın kendisine ulaşmasından emin olsa bile. Nitekim “Kişi, bir izzet ve ikram anı olsa dahi çekingen bir göğüs ve çarpan bir yürekle içeri girer” denilmiştir. İkinci [korku] ise azap korkusudur. { مِنْ فَزَعٍ } lafzını tenvinle okuyan kimsenin kıraatine gelince, bu iki manaya muhtemeldir: Birincisi, tek bir korkudan [emniyette olmaktır] ki o da azap korkusudur. Korkunç manzaraları müşahede anında insana arız olan heybet ve ürpertiye gelince, bundan hiç kimse kurtulamaz ve rivayetlerde de buna delalet eden hususlar vardır. [İkincisi ise] tarif edilemeyecek derecede son derece şiddetli bir korkudan [emniyette olmaktır] ki o da cehennem korkusudur. { أَمِنَ } fiili hem harf-i cer ile hem de bizzat geçişli olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ } [el-A'râf: 99] “Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Allah'ın tuzağından emin olmazlar” kavlinde olduğu gibidir. İşte itaatkârların durumunun açıklaması böyledir. Asilerin durumunun açıklamasına gelince, O'nun: { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de bir kötülükle gelirse” kavlidir. Kötülüğün şirk olduğu söylenmiştir. O'nun: { فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “artık yüzleri ateşe yüzükoyun çarpılır” kavline gelince, bil ki bütün [beden] bazen yüz, baş ve boyun lafzıyla ifade edilir; dolayısıyla sanki O'nun: { فَكُبْكِبُوا } [eş-Şuarâ: 94] “tepetaklak atıldılar” kavlinde olduğu gibi “onlar ateşe yüzükoyun atıldılar” denilmiş gibidir. Yüzlerin zikredilmesinin, onların cehenneme yüzleri üzere (yüzüstü) atılacaklarını bildirmesi de caizdir.

أَمَّا قَوْلُهُ: هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَيَجُوزُ فِيهِ الِالْتِفَاتُ، وَحِكَايَةُ مَا يُقَالُ لهم عند الكب بإضمار القول.

O'nun: { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?” kavline gelince, bunda iltifat sanatı olması da caizdir, “kavl” (söz) fiilinin takdir edilmesiyle [ateşe] atılmaları esnasında onlara söylenecek sözün hikâye edilmesi de caizdir.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٩١ الى ٩٣]

[Neml Suresi (27), Ayetler 91-93]

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)

{ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) } “[De ki:] 'Ben ancak, bu şehrin saygın kılan ve her şey kendisine ait olan Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Bana Müslümanlardan olmam ve Kur'an okumam emredildi. Artık kim doğru yolu bulursa, ancak kendisi için doğru yolu bulmuş olur. Kim de saparsa de ki: Ben sadece uyarıcılardanım.' Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.'”

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ لَمَّا بَيَّنَ الْمَبْدَأَ وَالْمَعَادَ وَالنُّبُوَّةَ وَمُقَدِّمَاتِ الْقِيَامَةِ وَصِفَةَ أَهْلِ الْقِيَامَةِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَذَلِكَ كَمَالُ مَا يَتَعَلَّقُ بِبَيَانِ أُصُولِ الدِّينِ خَتَمَ الْكَلَامَ بِهَذِهِ الْخَاتِمَةِ اللَّطِيفَةِ فَقَالَ: قُلْ يَا محمد إني

Bil ki O [celle celâluhu], mebde' (yaratılışın başlangıcı), meâd (ahiret), nübüvvet, kıyametin ön halleri ve sevap ile ceza bakımından kıyamet ehlinin vasıflarını açıklayıp -ki bu, usûlü'd-dîn (dinin temel esasları) açıklamasıyla ilgili hususların kemale ermesidir- sözü bu latif hatime (güzel nihayet) ile mühürlemiş ve şöyle buyurmuştur: De ki: [Ey Muhammed!] Şüphesiz ben

أُمِرْتُ بِأَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: أَنِّي أُمِرْتُ أَنَّ أَخُصَّ اللَّه وَحْدَهُ بِالْعِبَادَةِ وَلَا أَتَّخِذَ لَهُ شَرِيكًا، وَأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ فَكَأَنَّهُ أَمَرَ مُحَمَّدًا بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ الَّتِي ذَكَرْتُهَا لَكُمْ إِنْ لَمْ تُفِدْ لَكُمُ الْقَوْلَ بِالتَّوْحِيدِ فَقَدْ أَفَادَتْ لِي ذَلِكَ فَسَوَاءٌ قَبِلْتُمْ هَذِهِ الدَّعْوَةَ أَوْ أَعْرَضْتُمْ عَنْهَا، فَإِنِّي مُصِرٌّ عَلَيْهَا غَيْرُ مُرْتَابٍ فِيهَا ثُمَّ إِنَّهُ وَصَفَ اللَّه تَعَالَى بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ رَبُّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ وَالْمُرَادُ مَكَّةُ وَإِنَّمَا اخْتَصَّهَا مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْبِلَادِ بِإِضَافَةِ اسْمِهِ إِلَيْهَا لِأَنَّهَا أَحَبُّ بِلَادِهِ إِلَيْهِ وَأَكْرَمُهَا عَلَيْهِ وَأَشَارَ إِلَيْهَا إِشَارَةَ تَعْظِيمٍ لَهَا دَالًّا عَلَى أَنَّهَا مَوْطِنُ نَبِيِّهِ وَمَهْبِطُ وَحْيِهِ.

birtakım şeylerle emrolundum: Birincisi: Yalnızca Allah'ı ibadete tahsis etmek ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamakla emrolundum. Allah Teâlâ tevhîd delillerini öne sürünce, sanki Muhammed'e onlara şöyle demesini emretmiştir: “Size zikrettiğim bu deliller tevhid görüşünü benimsemenizi sağlamadıysa da benim için bunu sağlamıştır. Dolayısıyla siz bu daveti ister kabul edin ister bundan yüz çevirin, ben onda ısrarcıyım ve onda hiçbir şüphem yoktur.” Sonra O, Allah Teâlâ'yı iki özellikle tavsif etmiştir: Birincisi: O'nun bu beldenin Rabbi olmasıdır ki bundan maksat Mekke'dir. Kendi ismini ona izafe ederek diğer bütün beldeler arasından onu tahsis etmiştir; çünkü orası O'na beldelerinin en sevimlisi ve katında en kerîm olanıdır. O'nun peygamberinin vatanı ve vahyin iniş yeri olduğuna delalet edecek şekilde onu yücelterek ona işaret etmiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ: الَّذِي حَرَّمَها فقرىء (الَّتِي حَرَّمَهَا) ، وَإِنَّمَا وَصَفَهَا بِالتَّحْرِيمِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ حَرَّمَ فِيهَا أَشْيَاءَ عَلَى مَنْ يَحُجُّ وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّاجِئَ إِلَيْهَا آمِنٌ وَثَالِثُهَا: لَا يَنْتَهِكُ حُرْمَتَهَا إِلَّا ظَالِمٌ وَلَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِكَوْنِ مَكَّةَ مُحَرَّمَةً وَعَلِمُوا أَنَّ تِلْكَ الْفَضِيلَةَ لَيْسَتْ مِنَ الْأَصْنَامِ بَلْ مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَكَأَنَّهُ قَالَ لَمَّا عَلِمْتَ وَعَلِمْتُمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمُتَوَلِّي لِهَذِهِ النِّعَمِ وَجَبَ عَلَيَّ أَنْ أَخُصَّهُ بِالْعِبَادَةِ وَثَانِيهَا: وَصَفَ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى التَّوْحِيدِ مِنْ كَوْنِهِ تعالى خالقا لجميع النعم فأجمل هاهنا تِلْكَ الْمُفَصَّلَاتِ، وَهَذَا كَمَنْ أَرَادَ صِفَةَ بَعْضِ الْمُلُوكِ بِالْقُوَّةِ فَيَعَدُّ تِلْكَ التَّفَاصِيلَ ثُمَّ بَعْدَ التَّطْوِيلِ يَقُولُ إِنَّ كُلَّ الْعَالَمِ لَهُ وَكُلَّ النَّاسِ فِي طَاعَتِهِ الثَّانِي: أُمِرَ بِأَنْ يَكُونَ/ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الثَّالِثُ: أُمِرَ بِأَنْ يَتْلُوَ الْقُرْآنَ عَلَيْهِمْ، وَلَقَدْ قَامَ بِكُلِّ ذَلِكَ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ أَتَمَّ قِيَامٍ فَمَنِ اهْتَدَى فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَهِيَ التَّوْحِيدُ وَالْحَشْرُ وَالنُّبُوَّةُ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ أَيْ مَنْفَعَةُ اهْتِدَائِهِ رَاجِعَةٌ إِلَيْهِ وَمَنْ ضَلَّ فَلَا عَلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا رَسُولٌ مُنْذِرٌ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ خَتَمَ هَذِهِ [السُّورَةَ] بِخَاتِمَةٍ فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَعْطَانِي مِنْ نِعْمَةِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ وَالنُّبُوَّةِ أَوْ عَلَى مَا وَفَّقَنِي مِنَ الْقِيَامِ بِأَدَاءِ الرِّسَالَةِ وَبِالْإِنْذَارِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ الْقَاهِرَةَ فَتَعْرِفُونَها لَكِنْ حِينَ لَا يَنْفَعُكُمُ الْإِيمَانُ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ لِأَنَّهُ مِنْ وَرَاءِ جَزَاءِ الْعَامِلِينَ، واللَّه أَعْلَمُ.

O'nun: { الَّذِي حَرَّمَها } “onu saygın kılan” kavline gelince, { الَّتِي حَرَّمَهَا } şeklinde de okunmuştur. Orayı haram kılınmış (saygın/dokunulmaz kılınmış) olarak nitelemesi birkaç sebeptendir: Birincisi: Hacceden kimseye orada birtakım şeyleri haram kılmıştır. İkincisi: Oraya sığınan kimse emniyettedir. Üçüncüsü: Onun hürmetini ancak zalim kimse çiğner; ağacı kesilmez ve avı ürkütülmez. Bunu zikretmesinin sebebi, Arapların Mekke'nin haram (dokunulmaz) olduğunu ikrar etmeleri ve bu faziletin putlardan değil, Allah Teâlâ'dan olduğunu bilmeleridir. Sanki şöyle buyurmuştur: “Sen ve siz, bu nimetlerin sahibinin O Sübhân olduğunu bildiğinize göre, O'nu ibadete tahsis etmem bana vacip olmuştur.” İkincisi: Allah Teâlâ'yı { وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ } “ve her şey O'nundur” kavliyle nitelemiştir. Bu, O Teâlâ'nın bütün nimetlerin yaratıcısı olduğuna dair bu surede tevhitle ilgili daha önce geçen delillere bir işarettir; dolayısıyla o tafsilatlı hususları burada özetlemiştir. Bu, krallardan birini güçle nitelemek isteyip de bu ayrıntıları sayan, ardından uzun uzadıya anlattıktan sonra bütün âlemin ona ait olduğunu ve bütün insanların onun itaatinde olduğunu söyleyen kimse gibidir. İkincisi: Müslümanlardan/ olmakla emrolunmuştur. Üçüncüsü: Kur'an'ı onlara okumakla emrolunmuştur. Allah'ın salâtı üzerine olsun, o bunların hepsini en mükemmel şekilde yerine getirmiştir. Artık daha önce geçen bu üç meselede —ki onlar tevhid, haşir ve nübüvvettir— kim hidayete ererse { فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “ancak kendisi için hidayete erer”, yani hidayetinin faydası kendisine döner. Kim de saparsa, bana bir vebal yoktur; ben ancak uyarıcı bir elçiyim. Sonra O Sübhân, bu [sureyi] son derece güzel bir hatime ile tamamlamıştır ki o da şudur: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur”, bana ilim, hikmet ve nübüvvet nimetini verdiği yahut risaleti tebliğ edip uyarma görevini yerine getirmeye beni muvaffak kıldığı için. { سَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “O, size ayetlerini gösterecektir”, yani kahredici ayetlerini/delillerini, { فَتَعْرِفُونَها } “siz de onları tanıyacaksınız”, ancak imanın size fayda vermeyeceği bir zamanda! { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir”, çünkü O, amel edenlerin cezasını verecektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

تَمَّ تَفْسِيرُ السُّورَةِ وَالْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ على أَزْوَاجِهِ الطَّاهِرَاتِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ

Surenin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. O'nun salâtı Efendimiz ümmî Peygamber Muhammed'e, onun âline, ashâbının tamamına, tertemiz eşleri müminlerin annelerine ve din gününe kadar onlara güzellikle tâbi olanlara olsun.