Binûn

Kasas Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُ

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جاءَهُ } “(Mûsâ) onun yanına gelince” buyruğuna gelince:

قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ فَقَامَ يَمْشِي وَالْجَارِيَةُ أَمَامَهُ فَهَبَّتِ الرِّيحُ فَكَشَفَتْ عَنْهَا فَقَالَ مُوسَى ﵇ إِنِّي مِنْ عُنْصُرِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَكُونِي مِنْ خَلْفِي حَتَّى لَا تَرْفَعَ الرِّيحُ ثِيَابَكِ فَأَرَى مَا لَا يَحِلُّ لِي، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى شُعَيْبٍ فَإِذَا الطَّعَامُ مَوْضُوعٌ، فَقَالَ شُعَيْبٌ تَنَاوَلْ يَا فَتَى، فَقَالَ مُوسَى ﵇ أَعُوذُ باللَّه قَالَ شُعَيْبٌ وَلِمَ؟ قَالَ لِأَنَّا مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ لَا نَبِيعُ دِينَنَا بِمَلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا، فَقَالَ شُعَيْبٌ وَلَكِنَّ عَادَتِي وَعَادَةَ آبَائِي إِطْعَامُ الضَّيْفِ فَجَلَسَ مُوسَى ﵇ فَأَكَلَ،

Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: [Mûsâ] kalkıp yürüdü, genç kız da önündeydi. Derken rüzgâr esti ve kızın [elbisesini] açtı. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm: «Ben İbrâhim aleyhisselâm'ın neslindenim; sen benim arkamdan yürü ki rüzgâr elbiseni kaldırmasın ve ben de bana helal olmayan şeyi görmeyeyim» dedi. Şuayb'ın yanına girdiğinde yemek konulmuştu. Şuayb: «Buyur ye, ey genç!» dedi. Mûsâ aleyhisselâm: «Allah'a sığınırım!» dedi. Şuayb: «Niçin?» diye sordu. Mûsâ: «Çünkü biz, dinimizi yeryüzü dolusu altına dahi satmayan bir ev halkındanız» dedi. Şuayb: «Fakat misafire yemek yedirmek benim ve atalarımın âdetidir» deyince, Mûsâ aleyhisselâm oturdu ve yedi.

وَإِنَّمَا كَرِهَ أَكْلَ الطَّعَامِ خَشْيَةَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ

Yemeği yemekten hoşlanmaması, sadece bunun

أُجْرَةً لَهُ عَلَى عَمَلِهِ، وَلَمْ يَكْرَهْ ذَلِكَ مَعَ الْخَضِرِ حِينَ قَالَ: لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً [الكهف: ٧٧] وَالْفَرْقُ أَنَّ أَخْذَ الْأَجْرِ عَلَى الصَّدَقَةِ لَا يَجُوزُ، أَمَّا الِاسْتِئْجَارُ ابْتِدَاءً فَغَيْرُ مَكْرُوهٍ.

yaptığı işin bir ücreti olmasından korktuğu içindir. { لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “Dileseydin elbet buna karşı bir ücret alırdın” [Kehf, 77] dediği vakit Hızır ile birlikteyken bundan hoşnutsuzluk göstermemişti. [İkisi arasındaki] fark şudur: Yapılan bir iyilik ve sadaka karşılığında ücret almak caiz değildir; baştan bir ücret karşılığı tutulmak ise mekruh değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ فَالْقَصَصُ مَصْدَرٌ كَالْعَلَلِ سُمِّيَ بِهِ الْمَقْصُوصُ، قَالَ الضَّحَّاكُ لَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ لَهُ مَنْ أَنْتَ يَا عَبْدَ اللَّه، فَقَالَ أَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثَ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ وَذَكَرَ لَهُ جَمِيعَ أَمْرِهِ مِنْ لَدُنْ وِلَادَتِهِ وَأَمْرِ الْقَوَابِلِ وَالْمَرَاضِعِ وَالْقَذْفِ فِي الْيَمِّ، وَقَتْلِ/ الْقِبْطِيِّ وَأَنَّهُمْ يَطْلُبُونَهُ لِيَقْتُلُوهُ، فَقَالَ شُعَيْبٌ: لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أَيْ لَا سُلْطَانَ لَهُ بِأَرْضِنَا فَلَسْنَا فِي مَمْلَكَتِهِ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ عَنِ الْوَحْيِ أَوْ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ الْعَادَةُ. فَإِنْ قِيلَ: الْمُفَسِّرُونَ قَالُوا إِنَّ فِرْعَوْنَ يَوْمَ رَكِبَ خَلْفَ مُوسَى ﵇ رَكِبَ فِي أَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَالْمَلِكُ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ لَا يَكُونَ فِي مُلْكِهِ قَرْيَةٌ عَلَى بُعْدِ ثَمَانِيَةِ أَيَّامٍ مِنْ دَارِ مَمْلَكَتِهِ؟ قُلْنَا هَذَا وَإِنْ كَانَ نَادِرًا إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِمُحَالٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ } “Ona başından geçenleri anlattı” buyruğuna gelince; Kasas (الْقَصَصُ), 'alele' (الْعَلَلُ) vezninde bir masdardır ve bununla anlatılan kıssa (el-maksûs) isimlendirilmiştir. Dahhâk şöyle demiştir: [Mûsâ] onun yanına girdiğinde, [Şuayb] ona: «Sen kimsin ey Allah'ın kulu?» dedi. O da: «Ben Mûsâ b. İmrân b. Yasher b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kûb'um» dedi ve doğduğu andan itibaren ebelere, sütannelere dair hadiseleri, denize atılışını, Kıptî'yi öldürmesini ve öldürmek için kendisini aradıklarını baştan sona anlattı. Bunun üzerine Şuayb: { لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Korkma, o zalim kavimden kurtuldun” dedi. Yani: Bizim topraklarımızda onun bir hükümranlığı yoktur, biz onun mülkünde değiliz [demektir]. Ayette onun bunu vahiy yoluyla mı yoksa âdetin gerektirdiği şekilde mi söylediğine dair bir delil yoktur. Eğer: «Müfessirler, Firavun'un Mûsâ aleyhisselâm'ın peşine düştüğü gün bir milyon altı yüz bin kişiyle yola çıktığını söylemişlerdir. Durumu böyle olan bir hükümdarın mülkünde, başkentinden sekiz günlük mesafede bir köyün dahi bulunmaması nasıl akla uygun olabilir?» denilirse, deriz ki: Bu durum her ne kadar nâdir olsa da imkânsız değildir.

أَمَّا قَوْلُهُ: قالَتْ إِحْداهُما يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { قالَتْ إِحْداهُما يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } “O iki [kız]dan biri: 'Babacığım! Onu ücretle tut. Çünkü ücretle tuttuklarının en hayırlısı, o güçlü ve güvenilir olandır' dedi” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الْأُولَى: وَصَفَتْهُ بِالْقُوَّةِ لِمَا شَاهَدَتْ مِنْ كَيْفِيَّةِ السَّقْيِ وَبِالْأَمَانَةِ لِمَا حَكَيْنَا مِنْ غَضِّ بَصَرِهِ حَالَ ذَوْدِهِمَا الْمَاشِيَةَ وَحَالَ سَقْيِهِ لَهُمَا وَحَالَ مَشْيِهِ بَيْنَ يَدَيْهَا إِلَى أَبِيهَا.

Birinci Mesele: [Kız] sulama tarzında gördüğü şey sebebiyle onu 'güçlülük'le, davarlarını geri tuttukları sırada, onlar için sulama yaparken ve babasına doğru giderken önünde yürüdüğü esnada gözünü sakınması dolayısıyla da 'güvenilirlik'le nitelendirmiştir.

المسألة الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا جعل خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ اسما والْقَوِيُّ الْأَمِينُ خَبَرًا مَعَ أَنَّ الْعَكْسَ أَوْلَى لِأَنَّ الْعِنَايَةَ هِيَ سَبَبُ التَّقْدِيمِ.

İkinci Mesele: Aksinin olması daha uygun iken { خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ } ifadesinin isim, { الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } ifadesinin haber kılınmasının sebebi, ehemmiyet vermenin (inâyet) öne alma gerekçesi olmasıdır.

المسألة الثَّالِثَةُ: الْقُوَّةُ وَالْأَمَانَةُ لَا يَكْفِيَانِ فِي حُصُولِ الْمَقْصُودِ مَا لَمْ يَنْضَمَّ إِلَيْهِمَا الْفِطْنَةُ وَالْكِيَاسَةُ، فَلِمَ أَهْمَلَ أَمْرَ الْكِيَاسَةِ؟ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا دَاخِلَةٌ فِي الْأَمَانَةِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللَّه: «أَفْرَسُ النَّاسِ ثَلَاثَةٌ بِنْتُ شُعَيْبٍ وَصَاحِبُ يُوسُفَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي عُمَرَ» .

Üçüncü Mesele: Güç ve emanet, yanlarına basiret ve feraset (el-kıyâse) eklenmedikçe maksadın hâsıl olmasında yeterli değildir; öyleyse feraset konusu niçin ihmal edilmiştir? Denilebilir ki: Feraset emanetin kapsamına dâhildir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «İnsanların en firasetli olanı üç kişidir: Şuayb'ın kızı, Yûsuf'un sahibi (Azîz) ve Ömer hakkında Ebû Bekir.»

أَمَّا قَوْلُهُ: قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ فَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ، وَإِنْ كَانَ عَلَى التَّرْدِيدِ لَكِنَّهُ عِنْدَ التَّزْوِيجِ عَيَّنَ وَلَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْعَقْدَ وَقَعَ عَلَى أَقَلِّ الْأَجَلَيْنِ، فَكَانَتِ الزِّيَادَةُ كَالتَّبَرُّعِ، وَالْفُقَهَاءُ رُبَّمَا اسْتَدَلُّوا بِهِ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ قَدْ يَكُونُ مَهْرًا كَالْمَالِ وَعَلَى أَنَّ إِلْحَاقَ الزِّيَادَةِ بِالثَّمَنِ وَالْمُثَمَّنِ جَائِزٌ، وَلَكِنَّهُ شَرْعُ مَنْ قَبْلَنَا فَلَا يَلْزَمُنَا، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ كَانَ جَائِزًا فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ أَنْ يُشْرَطَ لِلْوَلِيِّ مَنْفَعَةٌ، وَعَلَى أَنَّهُ كَانَ جَائِزًا فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ نِكَاحُ الْمَرْأَةِ بِغَيْرِ بَدَلٍ تَسْتَحِقُّهُ الْمَرْأَةُ وَعَلَى أَنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ لَا تُفْسِدُهُ الشُّرُوطُ الَّتِي لَا يُوجِبُهَا الْعَقْدُ، ثم قال: عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ تأجرني من أجرته مِنْ أَجَرْتُهُ إِذَا كُنْتَ لَهُ أَجِيرًا وَثَمَانِيَ حِجَجٍ ظَرْفُهُ أَوْ مِنْ أَجَرْتُهُ كَذَا إِذَا أثبته إياه ومنه أجركم اللَّه ورحمكم وثماني حِجَجٍ مَفْعُولٌ بِهِ وَمَعْنَاهُ رَعِيَّةً ثَمَانِيَ حِجَجٍ ثم قال: وَما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: لَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ بِإِلْزَامِ إِثْمِ الرَّجُلَيْنِ، فَإِنْ قِيلَ مَا حَقِيقَةُ قَوْلِهِمْ شَقَقْتُ عَلَيْهِ وَشَقَّ عَلَيْهِ الْأَمْرُ؟ قُلْنَا حَقِيقَتُهُ أَنَّ الْأَمْرَ إِذَا تَعَاظَمَكَ فَكَأَنَّهُ شَقَّ عَلَيْكَ ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ، تَقُولُ تَارَةً أُطِيقُهُ وَتَارَةً لَا أُطِيقُهُ الثَّانِي: لَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ فِي الرَّعْيِ وَلَكِنِّي أُسَاهِلُكَ فِيهَا وَأُسَامِحُكَ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ وَلَا أُكَلِّفُكَ الِاحْتِيَاطَ الشَّدِيدَ فِي كَيْفِيَّةِ الرَّعْيِ، وَهَكَذَا كَانَ الْأَنْبِيَاءُ ﵈ آخِذِينَ بِالْأَسْمَحِ فِي مُعَامَلَاتِ النَّاسِ، وَمِنْهُ

Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ } “[Şuayb] dedi ki: 'Şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum'” buyruğuna gelince; bu lafız her ne kadar muhayyerlik bildirse de nikâh esnasında [kızlardan birini] tayin ettiğinde ve akdin iki süreden kısa olanı üzerine yapıldığında şüphe yoktur; dolayısıyla fazla olan [süre] teberru gibidir. Fakihler bazen bu ayeti, tıpkı mal gibi yapılan iş ve emeğin de mehir olabileceğine ve semene (fiyata) yahut semene konu olan mala (müsemmene) ziyade eklemenin caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Fakat bu bizden öncekilerin şeriatıdır, dolayısıyla bizi bağlamaz. Ayrıca bu ayet, o şeriatta veli için bir menfaat şart koşulmasının caiz olduğuna, yine o şeriatta kadının hak edeceği bir bedel olmaksızın kadının nikâhlanmasının caiz olduğuna ve nikâh akdini akdin gerektirmediği şartların ifsâd etmeyeceğine delalet eder. Sonra: { عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ } “Bana sekiz yıl çalışman şartıyla” buyurmuştur. 'Te'curenî' (تَأْجُرَنِي) lafzı, birine ecir (ücretli işçi) olduğunda kullanılan 'ecertehû' (أَجَرْتُهُ) fiilindendir ve { ثَمانِيَ حِجَجٍ } “sekiz yıl” onun zarfıdır. Ya da birine bir şeyi mükâfat olarak verdiğinde kullanılan 'ecertehû kezâ' (أَجَرْتُهُ كَذَا) fiilindendir; nitekim «Allah sizi mükâfatlandırsın ve size merhamet etsin» sözü de bu köktendir. Bu durumda { ثَمانِيَ حِجَجٍ } mef'ûlün bih (nesne) olur ve manası: «sekiz yıl çobanlık yapmak» demektir. Sonra: { وَما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ } “Ben sana zahmet vermek istemem” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sana iki süreden fazlasını zorunlu kılarak zahmet vermek istemem. Şayet: «Onların 'şekaktü aleyhi' (ona zahmet verdim) ve 'şakka aleyhi'l-emru' (iş ona ağır geldi) sözünün hakikati nedir?» denilirse, deriz ki: Bunun hakikati şudur: Bir iş sana ağır geldiğinde, sanki zannın ikiye bölünmüş gibi olur; bazen «buna gücüm yeter», bazen de «gücüm yetmez» dersin. İkincisi: Çobanlıkta sana güçlük çıkarmak istemem; bilakis bu konuda sana kolaylık gösterir, imkân nispetinde müsamaha eder ve çobanlığın icrasında senden aşırı bir titizlik istemem [demektir]. Nitekim peygamberler aleyhimüsselâm insanlarla olan muamelelerinde en müsamahakâr olan yolu tutarlardı. Nitekim şu

الْحَدِيثُ «كَانَ رَسُولُ اللَّه ﷺ شَرِيكِي فَكَانَ خَيْرَ شَرِيكٍ لَا يُدَارِي وَلَا يُشَارِي وَلَا يُمَارِي»

hadis de bu kabildendir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim ortağım idi; o ne idare-i maslahatçılık yapar, ne inatlaşır ne de münakaşa ederdi; en hayırlı ortaktı.»

ثُمَّ قَالَ: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: يُرِيدُ بِالصَّلَاحِ حُسْنَ الْمُعَامَلَةِ وَلِينَ الْجَانِبِ وَالثَّانِي: يُرِيدُ الصَّلَاحَ عَلَى الْعُمُومِ وَيَدْخُلُ تَحْتَهُ حُسْنُ الْمُعَامَلَةِ، وَإِنَّمَا قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّه لِلِاتِّكَالِ عَلَى تَوْفِيقِهِ وَمَعُونَتِهِ.

Sonra: { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İnşallah beni iyi kimselerden bulacaksın” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Salâh ile güzel muameleyi ve yumuşak huyluluğu kastetmektedir. İkincisi: Genel anlamda salâhı kastetmektedir ki güzel muamele de bunun kapsamına girer. 'İnşallah' demesi ise Allah'ın muvaffak kılmasına ve yardımına güvenip dayandığı içindir.

فَإِنْ قِيلَ فَالْعَقْدُ كَيْفَ يَنْعَقِدُ مَعَ هَذَا الشَّرْطِ، فَإِنَّكَ لَوْ قُلْتَ امْرَأَتِي طَالِقٌ إِنْ شَاءَ اللَّه لَا تُطَلَّقُ؟ قُلْنَا هَذَا مِمَّا يَخْتَلِفُ بِالشَّرَائِعِ.

Eğer: «Bu şartla birlikte akit nasıl mün'akid olur (bağlanır)? Zira sen: 'Hanımım inşallah boştur' desen boşanma gerçekleşmez?» denilirse, deriz ki: Bu durum şeriatlara göre farklılık gösteren hususlardandır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ فَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ مُبْتَدَأٌ وَبَيْنِي وَبَيْنَكَ خَبَرُهُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا عَاهَدَهُ عَلَيْهِ شُعَيْبٌ ﵇، يُرِيدُ ذَلِكَ الَّذِي قُلْتَهُ وَعَاهَدَتْنِي عَلَيْهِ قَائِمٌ بَيْنَنَا جَمِيعًا لَا يَخْرُجُ كِلَانَا عَنْهُ لَا أَنَا عَمَّا شَرَطْتُ عَلَيَّ وَلَا أَنْتَ عَمَّا شَرَطْتَ عَلَى نَفْسِكِ، ثم قال: أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ مِنَ الْأَجَلَيْنِ أَطْوَلُهُمَا الَّذِي هُوَ الْعَشْرُ أَوْ أَقْصَرُهُمَا الَّذِي هُوَ الثَّمَانُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ أَيْ لَا يُعْتَدَى عَلَيَّ فِي طَلَبِ الزِّيَادَةِ أَرَادَ بِذَلِكَ تَقْرِيرَ أَمْرِ الْخِيَارِ، يَعْنِي إِنْ شَاءَ هَذَا وَإِنْ شَاءَ هَذَا وَيَكُونُ اخْتِيَارُ الْأَجَلِ الزَّائِدِ مَوْكُولًا إِلَى رَأْيِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ إِجْبَارٌ، ثم قال: وَاللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ وَالْوَكِيلُ هُوَ الَّذِي وُكِلَ إِلَيْهِ الْأَمْرُ وَلَمَّا اسْتُعْمِلَ الْوَكِيلُ فِي مَعْنَى الشاهد عدي بعلي لهذا السبب.

Allah Teâlâ'nın: { قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Bu, benimle senin arandadır'” buyruğuna gelince; bil ki { ذلِكَ } mübteda (özne), { بَيْنِي وَبَيْنَكَ } ise onun haberidir (yüklemidir). Bu, Şuayb aleyhisselâm'ın kendisiyle ahitleştiği şeye bir işarettir. Yani: «Senin söylediğin ve benimle ahitleştiğin bu şey ikimizin arasında geçerlidir; ne ben üzerime aldığım şartın dışına çıkarım, ne de sen kendi üzerine aldığın şartın dışına çıkarsın» demektir. Sonra: { أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ } “Bu iki süreden hangisini tamamlarsam” yani iki süreden daha uzun olan on yılı veya daha kısa olan sekiz yılı, { فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ } “bana bir düşmanlık/haksızlık yoktur” yani fazlasını talep etmek suretiyle bana bir haksızlık yapılamaz buyurmuştur. Bununla muhayyerlik konusunu pekiştirmeyi murat etmiştir; yani dilerse bunu, dilerse diğerini yapar ve fazla süreyi seçmek, kimsenin kendisine bir zorlaması olmaksızın kendi takdirine bırakılmış olur. Sonra: { وَاللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } “Allah söylediklerimize vekildir” buyurmuştur. Vekil, kendisine iş havale edilen kimsedir. Vekil lafzı şahit manasında kullanıldığında, bu sebeple 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٢٩ الى ٣٢]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 29-32]

فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٢٩) فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٣٠) وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١) اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٣٢)

{ فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٢٩) فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٣٠) وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١) اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٣٢) } “Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle yola çıkınca, Tûr tarafından bir ateş gördü. Ailesine: 'Durun, ben bir ateş gördüm; umarım ki oradan size bir haber veya ısınasınız diye o ateşten bir kor parçası getiririm' dedi. (29) Oraya varınca, o mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısından, ağaçtan şöyle seslenildi: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!' (30) 'Asânı at!' [Mûsâ] onu sanki küçük ve kıvrak bir yılan gibi hareket eder görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma; çünkü sen güvende olanlardansın!' (31) 'Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın. Korkudan [açılan] kollarını kendine çek. İşte bu ikisi, Firavun ve ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir. Gerçekten onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdir.' (32)”

اعْلَمْ أَنَّهُ

Bil ki,

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «تَزَوَّجَ صُغْرَاهُمَا وَقَضَى أَوْفَاهُمَا»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İkisinin küçüğü ile evlendi ve iki sürenin en tam olanını yerine getirdi.»

أَيْ قَضَى أَوْفَى الْأَجَلَيْنِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ قَضَى الْأَجَلَ عَشْرَ سِنِينَ وَمَكَثَ بَعْدَ ذَلِكَ عِنْدَهُ عَشْرَ سِنِينَ وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِينَاسَ حَصَلَ عَقِيبَ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ وَلَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ حَصَلَ عَقِيبَ أَحَدِهِمَا وَهُوَ قَضَاءُ الْأَجَلِ، فَبَطَلَ مَا قَالَهُ الْقَاضِي مِنْ أَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَزِدْ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: وَسارَ بِأَهْلِهِ لَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ خَرَجَ مُنْفَرِدًا مَعَهَا وَقَوْلُهُ: امْكُثُوا فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الْجَمْعِ.

Yani iki süreden en tam olanını eda etti [demektir]. Mücâhid: «On yıllık süreyi tamamladı ve bundan sonra da onun yanında on yıl kaldı» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ } “Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle yola çıkınca [ateşi] gördü” buyruğu, o ateş görme hadisesinin bu iki işin tamamlanmasının akabinde meydana geldiğine delalet eder; sadece birinin, yani sürenin tamamlanmasının hemen akabinde olduğuna delalet etmez. Dolayısıyla Kâdî'nin bunun o sürenin üzerine ziyade yapmadığına delalet ettiği yönündeki sözü hükümsüz kalır. { وَسارَ بِأَهْلِهِ } “ailesiyle yola çıktı” buyruğunda sadece onunla baş başa çıktığına dair bir delil yoktur. { امْكُثُوا } “durun / bekleyin” buyruğunda ise çoğula (cemaate) bir delalet vardır.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنِّي آنَسْتُ نَارًا فَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ طه وَالنَّمْلِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي آنَسْتُ نَارًا } “Ben bir ateş gördüm” buyruğuna gelince; bunun tefsiri Tâhâ ve Neml surelerinde geçmişti.

أَمَّا قَوْلُهُ: لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Allah Teâlâ'nın: { لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ } “Umarım ki oradan size bir haber veya ısınasınız diye o ateşten bir kor parçası getiririm” buyruğuna gelince, bunda birtakım incelemeler vardır:

الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْجَذْوَةُ بِاللُّغَاتِ الثَّلَاثِ وَقَدْ قُرِئَ بِهِنَّ جَمِيعًا وَهُوَ الْعُودُ الْغَلِيظُ كَانَتْ فِي رَأْسِهِ نَارٌ أَوْ لَمْ تَكُنْ، قَالَ الزَّجَّاجُ الْجَذْوَةُ الْقِطْعَةُ الْغَلِيظَةُ مِنَ الْحَطَبِ الثَّانِي: قَدْ حَكَيْنَا فِي سُورَةِ طه إِنَّهُ أَظْلَمَ عَلَيْهِ اللَّيْلُ فِي الصَّحْرَاءِ وَهَبَّتْ رِيحٌ شَدِيدَةٌ فَرَّقَتْ مَاشِيَتَهُ وَضَلَّ وَأَصَابَهُمْ مَطَرٌ فَوَجَدُوا بَرْدًا شَدِيدًا فَعِنْدَهُ أَبْصَرَ نَارًا بَعِيدَةً فَسَارَ إِلَيْهَا يَطْلُبُ مَنْ يَدُلُّهُ عَلَى الطَّرِيقِ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Birincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Celve/Cizve/Cüzve (الْجَذْوَةُ) üç harekeyle de [okunan bir lügattir] ve bu üç kıraatle de okunmuştur; başında ateş olsun veya olmasın kalın odun parçası demektir. Zeccâc ise: Cezve, odundan kalın bir parçadır, demiştir. İkincisi: Tâhâ suresinde anlattığımız üzere çölde gece üzerine çökmüş, davarlarını dağıtan şiddetli bir rüzgâr esmiş, yolunu kaybetmiş ve üzerlerine yağmur yağarak şiddetli bir soğuk hissetmişlerdi. İşte o esnada uzakta bir ateş gördü ve kendisine yolu gösterecek birini aramak üzere ona doğru yürüdü. Nitekim Allah Teâlâ'nın:

آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ مِنْ هَذِهِ النَّارِ بِجَذْوَةٍ مِنَ الْحَطَبِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ وَفِي قَوْلِهِ: لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها

«Size oradan bir haber getireyim yahut ısınasınız diye bu ateşten kalın bir odun parçası getireyim» [sözü böyledir]. Onun: { لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها

بِخَبَرٍ

بِخَبَرٍ } “size oradan bir haber getireyim”

دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ ضَلَّ وَفِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ دَلَالَةٌ عَلَى الْبَرْدِ.

sözünde yolunu kaybettiğine delalet, { لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ } “ısınasınız diye” sözünde ise soğuğa delalet vardır.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ فَاعْلَمْ أَنَّ شَاطِئَ الْوَادِي جَانِبُهُ وَجَاءَ النِّدَاءُ عَنْ يَمِينِ مُوسَى مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي مِنْ قِبَلِ الشَّجَرَةِ وَقَوْلُهُ: مِنَ الشَّجَرَةِ بَدَلٌ مِنْ قوله: مِنْ شاطِئِ الْوادِ بَدَلُ الِاشْتِمَالِ لِأَنَّ الشَّجَرَةَ كَانَتْ نَابِتَةً عَلَى الشَّاطِئِ كَقَوْلِهِ: لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] وَإِنَّمَا وَصَفَ الْبُقْعَةَ بِكَوْنِهَا مُبَارَكَةً لِأَنَّهُ حَصَلَ فِيهَا ابْتِدَاءُ الرِّسَالَةِ وَتَكْلِيمُ اللَّه تَعَالَى إياه وهاهنا مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Oraya varınca, o mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısından, ağaçtan şöyle seslenildi: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!'” buyruğuna gelince; bil ki vadinin şâtıı (şâtıü'l-vâdî), onun kıyısı/kenarı demektir. Sesleniş, vadinin kıyısından ağaç cihetinden Mûsâ'nın sağı tarafından gelmiştir. { مِنَ الشَّجَرَةِ } ifadesi, ağaç kıyıda bittiği için { مِنْ شاطِئِ الْوادِ } ifadesinden 'bedel-i iştimal'dir; nitekim { لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ } “Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine... yapardık” [Zuhruf, 33] ayetinde de böyledir. O yerin mübarek olarak vasıflandırılması ise orada risaletin başlangıcının ve Allah Teâlâ'nın kendisiyle konuşmasının gerçekleşmiş olması sebebiyledir. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: احْتَجَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَلَى قَوْلِهِمْ إِنَّ اللَّه تَعَالَى مُتَكَلِّمٌ بِكَلَامٍ يَخْلُقُهُ فِي جِسْمٍ بِقَوْلِهِ: مِنَ الشَّجَرَةِ فَإِنَّ هَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ مُوسَى ﵇ سَمِعَ النِّدَاءَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَالْمُتَكَلِّمُ بِذَلِكَ النِّدَاءِ هُوَ اللَّه سُبْحَانَهُ وَهُوَ تَعَالَى مُنَزَّهٌ أَنْ يَكُونَ فِي جِسْمٍ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَتَكَلَّمُ بِخَلْقِ الْكَلَامِ فِي جِسْمٍ أَجَابَ الْقَائِلُونَ بِقِدَمِ الْكَلَامِ فَقَالُوا لَنَا مَذْهَبَانِ الْأَوَّلُ: قَوْلُ أَبِي مَنْصُورٍ الْمَاتُرِيدِيِّ وَأَئِمَّةِ مَا وَرَاءَ النَّهْرِ وَهُوَ أَنَّ الْكَلَامَ الْقَدِيمَ الْقَائِمَ بِذَاتِ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ مَسْمُوعٍ إِنَّمَا الْمَسْمُوعُ هُوَ الصَّوْتُ وَالْحَرْفُ وَذَلِكَ كَانَ مَخْلُوقًا فِي الشَّجَرَةِ وَمَسْمُوعًا مِنْهَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ زَالَ السُّؤَالُ/ الثَّانِي: قَوْلُ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ وَهُوَ أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي لَيْسَ بِحَرْفٍ وَلَا صَوْتٍ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مَسْمُوعًا، كَمَا أَنَّ الذَّاتَ الَّتِي لَيْسَتْ بِجِسْمٍ وَلَا عَرَضٍ يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ مَرْئِيَّةً فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَا يَبْعُدُ أَنَّهُ سَمِعَ الْحَرْفَ وَالصَّوْتَ مِنَ الشَّجَرَةِ وَسَمِعَ الْكَلَامَ الْقَدِيمَ مِنَ اللَّه تَعَالَى لَا مِنَ الشَّجَرَةِ فَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ السُّنَّةِ بِأَنَّ مَحَلَّ قَوْلِهِ: إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ لَوْ كَانَ هُوَ الشَّجَرَةَ لَكَانَ قَدْ قَالَتِ الشَّجَرَةُ إِنِّي أَنَا اللَّه، وَالْمُعْتَزِلَةُ أَجَابُوا بِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوْ كَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِالْكَلَامِ هُوَ مَحَلُّ الْكَلَامِ لَا فَاعِلُهُ وَهَذَا هُوَ أَصْلُ المسألة، أَجَابَ أَهْلُ السُّنَّةِ بِأَنَّ الذِّرَاعَ الْمَسْمُومَ قَالَ لَا تَأْكُلْ مِنِّي فَإِنِّي مَسْمُومٌ فَفَاعِلُ ذَلِكَ الْكَلَامِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، فَإِنْ كَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِالْكَلَامِ هُوَ فَاعِلُ ذَلِكَ الْكَلَامِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ اللَّه قَدْ قَالَ لَا تَأْكُلْ مِنِّي فَإِنِّي مَسْمُومٌ، وَهَذَا بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ الْمُتَكَلِّمُ هُوَ مَحَلُّ الْكَلَامِ لَزِمَ أَنْ تَكُونَ الشَّجَرَةُ قَدْ قَالَتْ إِنِّي أَنَا اللَّه وَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ.

Birinci Mesele: Mûtezile, Allah Teâlâ'nın bir cisimde yarattığı kelam ile mütekellim (konuşan) olduğu yönündeki görüşlerine { مِنَ الشَّجَرَةِ } “ağaçtan” ifadesini delil getirmiştir. Zira bu ifade, Mûsâ aleyhisselâm'ın seslenişi ağaçtan işittiği hususunda sarihtir; o nida ile konuşan ise Allah Sübhânehu'dur. O Teâlâ ise bir cisimde olmaktan münezzehtir; dolayısıyla O Teâlâ'nın ancak bir cisimde kelamı yaratmak suretiyle konuştuğu sabit olur. Kelamın kıdemine kail olanlar ise buna şöyle cevap verip: Bizim iki görüşümüz vardır, demişlerdir: Birincisi: Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin ve Mâverâünnehir imamlarının görüşüdür; o da Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olan kadîm kelamın işitilmediğidir. İşitilen ise sadece ses ve harftir; bu da ağaçta yaratılmış ve ondan işitilmiştir. Bu takdire göre soru ortadan kalkmış olur. İkincisi: Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin görüşüdür; o da ne harf ne de ses olan kelamın işitilmesinin mümkün olduğudur. Nitekim ne cisim ne de araz olan Zât'ın görülmesi de mümkündür. Bu söze göre onun harf ve sesi ağaçtan işitmiş olması, kadîm kelamı ise ağaçtan değil Allah Teâlâ'dan işitmiş olması uzak bir ihtimal değildir; dolayısıyla bu iki durum arasında bir çelişki yoktur. Ehl-i Sünnet şöyle delil getirmiştir: Eğer { إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!” sözünün mahalli ağaç olsaydı, ağaç «Şüphesiz Allah benim» demiş olurdu. Mûtezile buna şöyle cevap vermiştir: Bu ancak kelamı söyleyenin, o kelamın faili değil de kelamın mahalli olması halinde zorunlu olur; meselelerin aslı da işte budur. Ehl-i Sünnet buna şöyle cevap vermiştir: Zehirli koyun budu «Benden yeme, zira ben zehirliyim» demiştir; o kelamın faili ise Allah Teâlâ'dır. Şayet kelamı söyleyen kimse o kelamın faili olsaydı, Allah'ın «Benden yeme, zira ben zehirliyim» demiş olması gerekirdi ki bu bâtıldır. Şayet mütekellim o kelamın mahalli ise, bu durumda da ağacın «Şüphesiz Allah benim» demiş olması gerekirdi. Bunların hepsi de bâtıldır.

المسألة الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِيهِ عِلْمًا ضَرُورِيًّا بِأَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ كَلَامُ اللَّه، وَالْمُعْتَزِلَةُ لَا يَرْضَوْنَ بِذَلِكَ قَالُوا لِأَنَّهُ لَوْ عَلِمَ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ كَلَامُ اللَّه لَوَجَبَ أَنْ يَعْلَمَ بِالضَّرُورَةِ وُجُودَ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ تَكُونَ الصِّفَةُ مَعْلُومَةً بِالضَّرُورَةِ وَالذَّاتُ مَعْلُومَةٌ بِالنَّظَرِ وَلَوْ عَلِمَ مُوسَى أَنَّهُ اللَّه تَعَالَى بِالضَّرُورَةِ لَزَالَ التَّكْلِيفُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَسْمَعَهُ الْكَلَامَ الَّذِي لَيْسَ بِحَرْفٍ وَلَا صَوْتٍ عَرَفَ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الْكَلَامِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ كَلَامَ الْخَلْقِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ ظُهُورَ الْكَلَامِ مِنَ الشَّجَرَةِ كَظُهُورِ التَّسْبِيحِ مِنَ الْحَصَى فِي أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُعْجِزُ هُوَ أَنَّهُ رَأَى النَّارَ فِي الشَّجَرَةِ الرَّطْبَةِ فَعَلِمَ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْجَمْعِ بَيْنَ النَّارِ وَبَيْنَ خُضْرَةِ الشَّجَرَةِ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَصِحَّ مَا

İkinci Mesele: Şöyle denilmesi muhtemeldir: Allah Teâlâ onda o kelamın Allah'ın kelamı olduğuna dair zarurî bir ilim yaratmıştır. Mûtezile buna razı olmaz; onlar şöyle demişlerdir: Çünkü o kelamın Allah'ın kelamı olduğunu zaruretle bilmiş olsaydı, Allah Teâlâ'nın varlığını da zaruretle bilmesi gerekirdi; zira sıfatın zaruret yoluyla, zâtın ise istidlâl/nazar yoluyla bilinmesi imkânsızdır. Eğer Mûsâ O'nun Allah Teâlâ olduğunu zaruretle bilmiş olsaydı, mükellefiyet kalkardı. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Allah Teâlâ ona harf ve ses olmayan kelamı işittirince, böyle bir kelamın mahlûkâtın kelamı olamayacağını anlamıştır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Kelamın ağaçtan zahir olması, çakıl taşlarından tesbihin zahir olması gibidir; o bunun benzerinin ancak Allah Teâlâ'dan olabileceğini bilmiştir. Mucizenin yaş ağaçta ateşi görmesi olması da muhtemeldir; böylece ateş ile ağacın yeşilliğini bir araya getirmeye Allah Teâlâ'dan başkasının güç yetiremeyeceğini bilmiştir. Şu

يُرْوَى أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا قَالَ لَهُ كَيْفَ عَرَفْتَ أَنَّهُ نِدَاءُ اللَّه تَعَالَى؟ قَالَ لِأَنِّي سَمِعْتُهُ بِجَمِيعِ أَجَزَائِي،

rivayetin sahih olması da muhtemeldir: İblis ona: «Onun Allah Teâlâ'nın nidası olduğunu nereden bildin?» deyince Mûsâ: «Çünkü ben onu bütün uzuvlarımla/zerrelerimle işittim» demiştir.

فَلَمَّا وَجَدَ حِسَّ السَّمْعِ مِنْ جَمِيعِ الْأَجْزَاءِ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ سِوَى اللَّه تَعَالَى، وَهَذَا إِنَّمَا يَصِحُّ عَلَى مَذْهَبِنَا حَيْثُ قلنا البنية لَيْسَتْ شَرْطًا.

Bütün zerrelerinden işitme hissini bulunca, buna Allah Teâlâ'dan başka kimsenin güç yetiremeyeceğini bilmiştir. Bu ise ancak bizim 'yapı/bedenî tertip (el-bünye) şart değildir' dediğimiz mezhebimize göre sahih olur.

المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٨] نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها وقال هاهنا نُودِيَ ... إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَقَالَ فِي طه [١١، ١٢] : نُودِيَ ... إِنِّي أَنَا رَبُّكَ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَهُوَ تَعَالَى ذَكَرَ الْكُلَّ إِلَّا أَنَّهُ حَكَى فِي كُلِّ سُورَةٍ بَعْضَ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ ذَلِكَ النِّدَاءُ.

Üçüncü Mesele: Neml suresinde [8]: { نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها } “'Ateşteki ve çevresindekiler mübarek kılınmıştır' diye seslenildi” buyurmuş; burada ise: { نُودِيَ ... إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “... 'Şüphesiz âlemlerin Rabbi olan Allah benim!' diye seslenildi” buyurmuş; Tâhâ suresinde de [11-12]: { نُودِيَ ... إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “... 'Şüphesiz ben senin Rabbinim!' diye seslenildi” buyurmuştur. Bu ifadeler arasında hiçbir çelişki yoktur; zira O Teâlâ hepsini zikretmiştir, ancak her surede o nidanın kapsadığı şeylerin bir kısmını aktarmıştır.

المسألة الرَّابِعَةُ: قَالَ الْحَسَنُ إِنَّ مُوسَى ﵇ نُودِيَ نِدَاءَ الْوَحْيِ لَا نِدَاءَ الْكَلَامِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى قَالَ الْجُمْهُورُ إِنَّ اللَّه تَعَالَى كَلَّمَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاءِ: ١٦٤] وَسَائِرُ الْآيَاتِ، وَأَمَّا الَّذِي تَمَسَّكَ بِهِ الْحَسَنُ فَضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى لَمْ يَكُنْ بِالْوَحْيِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا بِالْوَحْيِ لَانْتَهَى آخِرُ الْأَمْرِ إِلَى كَلَامٍ يَسْمَعُهُ الْمُكَلَّفُ لَا بِالْوَحْيِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ بَلِ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى وَصِيَّتُهُ بِأَنْ يَتَشَدَّدَ فِي الْأُمُورِ الَّتِي تَصِلُ إِلَيْهِ فِي مُسْتَقْبَلِ الزَّمَانِ بِالْوَحْيِ.

Dördüncü Mesele: Hasan[-ı Basrî], Mûsâ aleyhisselâm'a kelam nidası ile değil vahiy nidası ile seslenildiğini söylemiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } “Vahyolunanı dinle!” buyruğunu delil getirmiştir. Cumhur ise Allah Teâlâ'nın onunla vasıtasız konuştuğunu söylemiş ve buna Allah Teâlâ'nın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ, 164] buyruğunu ve diğer ayetleri delil getirmiştir. Hasan'ın tutunduğu delil ise zayıftır; çünkü { فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } buyruğu vahiy yoluyla olmamıştır; zira şayet bu da vahiy yoluyla olsaydı, işin sonu mükellefin vahiy olmaksızın işiteceği bir kelama varırdı, aksi takdirde teselsül gerekirdi. Bilakis { فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } buyruğundan murat, gelecekte kendisine vahiy yoluyla ulaşacak meselelerde sıkı/titiz davranmasını ona tavsiye etmektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ فَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ كُلِّ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ كَأَنَّها جَانٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ تَعَالَى شَبَّهَهَا بِالْجَانِّ وَلَمْ يَقُلْ إِنَّهُ فِي نَفْسِهِ جَانٌّ، فَلَا يَكُونُ هَذَا مُنَاقِضًا لِكَوْنِهِ ثُعْبَانًا بَلْ شَبَّهَهَا بِالْجَانِّ مِنْ حَيْثُ الِاهْتِزَازِ وَالْحَرَكَةِ لَا مِنْ حَيْثُ الْمِقْدَارِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي خَوْفِهِ، وَمَعْنَى وَلَمْ يُعَقِّبْ لَمْ يَرْجِعْ، يُقَالُ عَقَّبَ الْمُقَاتِلُ إِذَا كَرَّ بَعْدَ الْفَرِّ، وَقَالَ وَهْبٌ إِنَّهَا لَمْ تَدَعْ شَجَرَةً وَلَا صَخْرَةً إِلَّا ابْتَلَعَتْهَا حَتَّى سَمِعَ مُوسَى ﵇ صَرِيرَ أَسْنَانِهَا وَسَمِعَ قَعْقَعَةَ الصَّخْرِ فِي جَوْفِهَا فَحِينَئِذٍ وَلَّى، وَاخْتَلَفُوا فِي الْعَصَا عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالُوا إِنَّ شُعَيْبًا كَانَتْ عِنْدَهُ عِصِيُّ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، فَقَالَ لِمُوسَى بِاللَّيْلِ إِذَا دَخَلْتَ ذَلِكَ الْبَيْتَ فَخُذْ عَصًا مِنْ تلك العصي. فأخذ؟؟؟ هَبَطَ بِهَا آدَمُ ﵇ مِنَ الْجَنَّةِ وَلَمْ تَزَلِ الْأَنْبِيَاءُ تَتَوَارَثُهَا حَتَّى وَقَعَتْ إِلَى شُعَيْبٍ ﵇ فَقَالَ أَرِنِي الْعَصَا فَلَمَسَهَا وَكَانَ مَكْفُوفًا فَضَنَّ بِهَا فَقَالَ خُذْ غَيْرَهَا فَمَا وَقَعَ فِي يَدِهِ إِلَّا هِيَ سَبْعَ مَرَّاتٍ فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ مَعَهَا شَأْنًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “'Asânı at!' [Mûsâ] onu sanki küçük ve kıvrak bir yılan gibi hareket eder görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma; çünkü sen güvende olanlardansın!'” buyruğuna gelince; bütün bunların tefsiri daha önce geçmişti. { كَأَنَّها جَانٌّ } “sanki küçük ve kıvrak bir yılan gibi” buyruğu, Allah Teâlâ'nın onu cânna (küçük ve çevik yılana) benzettiği hususunda sarihtir; onun bizzat cânn olduğunu söylememiştir. Dolayısıyla bu durum onun sü'bân (büyük ejderha/yılan) oluşuyla çelişmez; bilakis onu büyüklük/miktar bakımından değil, kıvrılma ve hareket bakımından cânna benzetmiştir. Mûsâ'nın korkusu hakkındaki açıklama da daha önce geçmişti. { وَلَمْ يُعَقِّبْ } ifadesinin manası: «arkasına bakmadı/dönmedi» demektir; savaşçı kaçtıktan sonra tekrar hücum ettiğinde 'akkabe'l-mukâtil' denir. Vehb şöyle demiştir: O [yılan], yutmadık hiçbir ağaç ve kaya bırakmadı; hatta Mûsâ aleyhisselâm onun dişlerinin gıcırtısını ve karnındaki kayaların takırtısını işitti de işte o vakit arkasını dönüp kaçtı. Asâ hakkında birkaç farklı görüş ileri sürülmüştür: Birincisi: Şöyle demişlerdir: Şuayb'ın yanında peygamberlerin aleyhimüsselâm asâları vardı; geceleyin Mûsâ'ya: «O odaya girdiğin vakit bu asâlardan bir asâ al» dedi. O da Âdem aleyhisselâm'ın cennetten kendisiyle indiği ve peygamberlerin tevarüs ede ede nihayet Şuayb aleyhisselâm'a ulaştığı asâyı aldı. Şuayb: «Bana o asâyı göster» dedi ve ona dokundu; gözleri görmüyordu, bu yüzden ona kıyamadı ve: «Başkasını al» dedi. Fakat yedi defa eline sadece o asâ geldi; böylece onun bu asâ ile bir işi/alâkası olduğunu anladı.

وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّ شُعَيْبًا ﵇ أَمَرَ ابْنَتَهُ أَنْ تَأْتِيَ بِعَصًا لِأَجْلِ مُوسَى ﵇ فَدَخَلَتِ الْبَيْتَ وَأَخَذَتِ الْعَصَا وَأَتَتْهُ بِهَا فَلَمَّا رَآهَا الشَّيْخُ قَالَ ائْتِيهِ بِغَيْرِهَا فَأَلْقَتْهَا وَأَرَادَتْ أَنْ تَأْخُذَ غَيْرَهَا فَلَمْ يَقَعْ فِي يَدِهَا غَيْرُهَا، فَلَمَّا رَأَى الشَّيْخُ ذَلِكَ رَضِيَ بِهِ ثُمَّ نَدِمَ بَعْدَ ذَلِكَ وَخَرَجَ يَطْلُبُ مُوسَى ﵇ فَلَمَّا لَقِيَهُ قَالَ أَعْطِنِي الْعَصَا، قَالَ مُوسَى هِيَ عَصَايَ فَأَبَى أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهَا فَاخْتَصَمَا، ثُمَّ تَوَافَقَا عَلَى أَنْ يَجْعَلَا بَيْنَهُمَا أَوَّلَ رَجُلٍ يَلْقَاهُمَا فَأَتَاهُمَا مَلَكٌ يَمْشِي فَقَضَى بَيْنَهُمَا فَقَالَ ضَعُوهَا عَلَى الْأَرْضِ فَمَنْ حَمَلَهَا فَهِيَ لَهُ فَعَالَجَهَا الشَّيْخُ فَلَمْ يُطِقْ وَأَخَذَهَا مُوسَى ﵇ بِسُهُولَةٍ، فَتَرَكَهَا الشَّيْخُ لَهُ وَرَعَى لَهُ عَشْرَ سِنِينَ

Yine rivayet edildiğine göre Şuayb aleyhisselâm kızına, Mûsâ aleyhisselâm için bir asâ getirmesini emretti. Kız odaya girip asâyı aldı ve ona getirdi. Yaşlı zat onu görünce: «Ona başka bir tane getir» dedi. Kız onu bıraktı ve başkasını almak istedi; fakat eline ondan başkası gelmedi. Yaşlı zat bunu görünce razı oldu, ancak daha sonra pişman olup Mûsâ aleyhisselâm'ı aramak üzere çıktı. Onunla karşılaşınca: «Asâyı bana ver» dedi. Mûsâ: «O benim asâmdır» dedi ve onu kendisine vermekten kaçındı; bunun üzerine ihtilafa düştüler. Sonra karşılarına çıkacak ilk adamı aralarında hakem kılmak üzere anlaştılar. Derken yürüyerek yanlarına bir melek geldi ve aralarında hüküm vererek: «Onu yere koyun; kim kaldırırsa asâ onundur» dedi. Yaşlı zat uğraştı fakat kaldıramadı; Mûsâ aleyhisselâm ise onu kolaylıkla aldı. Bunun üzerine yaşlı zat asâyı ona bıraktı ve [Mûsâ] onun için on yıl çobanlık yaptı.

وَثَانِيهَا:

İkincisi:

رَوَى ابْنُ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كَانَ فِي دَارِ بَيْرُونَ ابْنِ أَخِي شُعَيْبٍ بَيْتٌ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا بَيْرُونُ وَابْنَتُهُ الَّتِي زَوَّجَهَا مِنْ مُوسَى ﵇، وَأَنَّهَا كَانَتْ تَكْنُسُهُ وتنطفه، وَكَانَ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ عَصَا، وَكَانَ لِبَيْرُونَ أَحَدَ عَشَرَ وَلَدًا مِنَ الذُّكُورِ فَكُلَّمَا أَدْرَكَ مِنْهُمْ وَلَدٌ أَمَرَهُ بِدُخُولِ الْبَيْتِ وَإِخْرَاجِ عَصًا مِنْ تِلْكَ الْعِصِيِّ فَرَجَعَ مُوسَى ذَاتَ يَوْمٍ إِلَى مَنْزِلِهِ، فَلَمْ يَجِدْ أَهْلَهُ واحتج إِلَى عَصَا لِرَعْيهِ فَدَخَلَ ذَلِكَ الْبَيْتَ وَأَخَذَ عَصًا مِنْ تِلْكَ الْعِصِيِّ وَخَرَجَ بِهَا فَلَمَّا عَلِمَتِ الْمَرْأَةُ ذَلِكَ انْطَلَقَتْ إِلَى أَبِيهَا وَأَخْبَرَتْهُ بِذَلِكَ فَسُرَّ بِذَلِكَ بَيْرُونُ وَقَالَ لَهَا إِنَّ زَوْجَكِ هَذَا لَنَبِيٌّ، وَإِنَّ لَهُ مَعَ هَذِهِ الْعَصَا لَشَأْنًا

İbn Sâlih'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şuayb'ın kardeşinin oğlu Beyrûn'un evinde, Beyrûn ve Mûsâ aleyhisselâm ile evlendirdiği kızından başkasının girmediği bir oda vardı; kız orayı süpürür ve temizlerdi. O odada on üç asâ bulunuyordu. Beyrûn'un on bir erkek çocuğu vardı ve onlardan biri ergenliğe erdiğinde ona odaya girip o asâlardan bir asâ çıkarmasını emrederdi. Bir gün Mûsâ evine döndü, eşini bulamadı ve çobanlığı için bir asâya ihtiyaç duydu. O odaya girip o asâlardan birini aldı ve onunla dışarı çıktı. Kadın bunu öğrenince babasına gidip haber verdi. Beyrûn buna sevindi ve kıza: «Şüphesiz senin bu kocan bir peygamberdir ve muhakkak onun bu asâ ile büyük bir işi vardır» dedi.

وَثَالِثُهَا:

Üçüncüsü:

فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا عَقَدَ الْعَقْدَ مَعَ شُعَيْبٍ وَأَصْبَحَ مِنَ الْغَدِ وَأَرَادَ الرَّعْيَ قَالَ لَهُ شُعَيْبٌ ﵇ اذْهَبْ بِهَذِهِ الْأَغْنَامِ فَإِذَا بَلَغْتَ مَفْرِقَ الطَّرِيقِ فَخُذْ عَلَى يَسَارِكَ وَلَا تَأْخُذْ عَلَى يَمِينِكَ وَإِنْ كَانَ الْكَلَأُ بِهَا أَكْثَرَ فَإِنَّ بِهَا تِنِّينًا عَظِيمًا فَأَخْشَى عَلَيْكَ وَعَلَى الْأَغْنَامِ مِنْهُ، فَذَهَبَ مُوسَى بِالْأَغْنَامِ فَلَمَّا بَلَغَ مَفْرِقَ الطَّرِيقِ أَخَذَتِ الْأَغْنَامُ ذَاتَ الْيَمِينِ فَاجْتَهَدَ مُوسَى عَلَى أَنْ يَرُدَّهَا فَلَمْ يَقْدِرْ فَسَارَ عَلَى أَثَرِهَا فَرَأَى عُشْبًا كَثِيرًا، ثُمَّ إِنَّ مُوسَى ﵇ نَامَ وَالْأَغْنَامُ تَرْعَى وَإِذَا بِالتِّنِّينِ قَدْ جَاءَ فَقَامَتْ عَصَا مُوسَى ﵇ فَقَاتَلَتْهُ حَتَّى قَتَلَتْهُ وَعَادَتْ إِلَى جَنْبِ مُوسَى وَهِيَ دَامِيَةٌ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ موسى

Bazı haberlerde rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm Şuayb ile akdi yapıp ertesi sabah çobanlık yapmak isteyince, Şuayb aleyhisselâm ona: «Bu koyunları alıp git; yol ayrımına vardığında sol tarafa git, otlak orada daha çok olsa bile sağ tarafa gitme; çünkü orada büyük bir ejderha (dev yılan) vardır, senin ve koyunların adına ondan korkarım» dedi. Mûsâ koyunları alıp gitti; yol ayrımına varınca koyunlar sağ tarafa yöneldi. Mûsâ onları geri çevirmek için uğraştı fakat güç yetiremedi ve peşlerinden gitti; orada bolca ot gördü. Sonra koyunlar otlarken Mûsâ aleyhisselâm uyuyakaldı. Derken o ejderha çıkageldi; bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm'ın asâsı kalkıp onunla savaştı, nihayet onu öldürdü ve kanlı bir vaziyette Mûsâ'nın yanına döndü. Mûsâ

عَلَيْهِ السَّلَامُ رَأَى الْعَصَا دَامِيَةً وَالتِّنِّينَ/ مَقْتُولًا فَارْتَاحَ لِذَلِكَ وَعَلِمَ أَنَّ للَّه تَعَالَى فِي تِلْكَ الْعَصَا قُدْرَةً وَآيَةً، وَعَادَ إِلَى شُعَيْبٍ ﵇ وَكَانَ ضَرِيرًا فَمَسَّ الْأَغْنَامَ فَإِذَا هِيَ أَحْسَنُ حَالًا مِمَّا كَانَتْ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرَهُ مُوسَى ﵇ بِالْقِصَّةِ فَفَرِحَ بِذَلِكَ وَعَلِمَ أَنَّ لِمُوسَى ﵇ وَعَصَاهُ شَأْنًا، فَأَرَادَ أَنْ يُجَازِيَ مُوسَى ﵇ عَلَى حُسْنِ رَعْيِهِ إِكْرَامًا وَصِلَةً لِابْنَتِهِ فَقَالَ إِنِّي وَهَبْتُ لَكَ مِنَ السِّخَالِ الَّتِي تَضَعُهَا أَغْنَامِي فِي هَذِهِ السَّنَةِ كُلَّ أَبْلَقٍ وَبَلْقَاءَ، فَأَوْحَى اللَّه تَعَالَى إِلَى مُوسَى ﵇ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْمَاءَ الَّذِي تَسْقِي الْغَنَمَ مِنْهُ فَفَعَلَ ثُمَّ سَقَى الْأَغْنَامَ مِنْهُ فَمَا أَخْطَتْ وَاحِدَةٌ مِنْهَا إِلَّا وَضَعَتْ حَمْلَهَا مَا بَيْنَ أَبْلَقٍ وَبَلْقَاءَ، فَعَلِمَ شُعَيْبٌ أَنَّ ذَلِكَ رِزْقٌ سَاقَهُ اللَّه تَعَالَى إِلَى مُوسَى ﵇ وَامْرَأَتِهِ فَوَفَّى لَهُ شَرْطَهُ

aleyhisselâm uyanınca asâyı kanlar içinde, ejderhayı da öldürülmüş olarak gördü; bundan dolayı içi rahatladı ve Allah Teâlâ'nın o asâda bir kudreti ve ayeti olduğunu anladı. Şuayb aleyhisselâm'ın yanına döndü. Şuayb âmâ idi, koyunlara dokununca onların öncekinden çok daha iyi durumda olduğunu gördü ve bunun sebebini sordu. Mûsâ aleyhisselâm kıssayı anlatınca Şuayb buna sevindi ve Mûsâ aleyhisselâm ile asâsının mühim bir durumu olduğunu anladı. Mûsâ aleyhisselâm'ı güzel çobanlığından dolayı mükâfatlandırmak, kızına da bir ikram ve ihsanda bulunmak istedi ve: «Koyunlarımın bu sene doğuracağı kuzulardan alaca (erkek veya dişi) olanların hepsini sana bağışladım» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'a asâsıyla koyunları suladığı suya vurmasını vahyetti. O da öyle yaptı ve koyunları o sudan suladı; koyunların istisnasız hepsi alaca yavru doğurdu. Şuayb bunun Allah Teâlâ'nın Mûsâ aleyhisselâm ve eşine sevk ettiği bir rızık olduğunu anladı ve şartını ona tam olarak yerine getirdi.

وَرَابِعُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ تِلْكَ الْعَصَا هِيَ عَصَا آدَمَ ﵇ وَإِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَخَذَ تِلْكَ الْعَصَا بَعْدَ مَوْتِ آدَمَ ﵇ فَكَانَتْ مَعَهُ حَتَّى لَقِيَ بِهَا مُوسَى ﵇ رَبَّهُ لَيْلًا وَخَامِسُهَا: قَالَ الْحَسَنُ مَا كَانَتْ إِلَّا عَصًا مِنَ الشَّجَرِ اعْتَرَضَهَا اعْتِرَاضًا أَيْ أَخَذَهَا مِنْ عَرْضِ الشَّجَرِ يُقَالُ اعْتَرَضَ إِذَا لَمْ يَتَخَيَّرْ، وَعَنِ الْكَلْبِيِّ: الشَّجَرَةُ الَّتِي مِنْهَا نُودِيَ شَجَرَةُ الْعَوْسَجِ وَمِنْهَا كَانَتْ عَصَاهُ وَلَا مَطْمَعَ فِي تَرْجِيحِ بَعْضِ هَذِهِ الْوُجُوهِ عَلَى بَعْضٍ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا وَالْأَخْبَارُ مُتَعَارِضَةٌ واللَّه أَعْلَمُ بِهَا.

Dördüncüsü: Bazıları o asânın Âdem aleyhisselâm'ın asâsı olduğunu, Cibrîl aleyhisselâm'ın Âdem aleyhisselâm'ın vefatından sonra o asâyı alıp Mûsâ aleyhisselâm geceleyin Rabbiyle buluşuncaya kadar yanında bulundurduğunu söylemişlerdir. Beşincisi: Hasan[-ı Basrî]: «O, gelişigüzel aldığı (i'teradahâ) bir ağaç dalından ibaretti; yani ağaçların arasından seçmeksizin almıştı. Zira bir kimse seçmeden aldığında 'i'terada' denir» demiştir. Kelbî'den ise şöyle nakledilmiştir: Kendisinden seslenilen ağaç sincan/kurtbağrı (avsec) ağacı idi ve asâsı da ondandı. Bu vecihlerden birini diğerine tercih etmeye imkân yoktur; zira Kur'an'da bunlara delalet eden bir şey bulunmamaktadır ve rivayetler de birbiriyle çelişmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بِثَلَاثِ عِبَارَاتٍ أَحَدُهَا: هَذِهِ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ فِي طه [٢٢] وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ فِي النَّمْلِ [١٢] وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ قَالَ الْعَزِيزِيُّ فِي غَرِيبِ الْقُرْآنِ: اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ أَدْخِلْهَا فِيهِ.

Allah Teâlâ'nın: { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın” buyruğuna gelince; bil ki Allah Teâlâ bu manayı üç ayrı ifadeyle beyan buyurmuştur: Birincisi budur; ikincisi Tâhâ suresindeki [22]: { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ } “Elini koltuğunun altına sok ki, bembeyaz çıksın” buyruğudur; üçüncüsü ise Neml suresindeki [12]: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” buyruğudur. Azîzî Garîbü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: 'Uslük yedeke fî ceybike', elini onun içine sok demektir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَأَحْسَنُ النَّاسِ كَلَامًا فِيهِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِيهِ مَعْنَيَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا قَلَبَ اللَّه لَهُ الْعَصَا حَيَّةً فَزِعَ وَاضْطَرَبَ فَاتَّقَاهَا بِيَدِهِ كَمَا يَفْعَلُ الْخَائِفُ مِنَ الشَّيْءِ، فَقِيلَ لَهُ إِنَّ اتِّقَاءَكَ بِيَدِكَ فِيهِ غَضَاضَةٌ عِنْدَ الْأَعْدَاءِ، فَإِذَا أَلْقَيْتَهَا فَكَمَا تَنْقَلِبُ حَيَّةً فَأَدْخِلْ يَدَكَ تَحْتَ عَضُدِكَ مَكَانَ اتِّقَائِكَ بِهَا، ثُمَّ أَخْرِجْهَا بَيْضَاءَ لِيَحْصُلَ الْأَمْرَانِ اجْتِنَابُ مَا هُوَ غَضَاضَةٌ عَلَيْكَ وَإِظْهَارُ مُعْجِزَةٍ أُخْرَى، وَالْمُرَادُ بِالْجَنَاحِ الْيَدُ لِأَنَّ يَدَيِ الْإِنْسَانِ بِمَنْزِلَةِ جَنَاحَيِ الطَّائِرِ، وَإِذَا أَدْخَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى تَحْتَ عَضُدِهِ الْيُسْرَى فَقَدْ ضَمَّ جَنَاحَهُ إِلَيْهِ الثَّانِي: أَنْ يُرَادَ بِضَمِّ جَنَاحِهِ إِلَيْهِ تَجَلُّدُهُ وَضَبْطُهُ نَفْسَهُ وَتَشَدُّدُهُ عِنْدَ انْقِلَابِ الْعَصَا حَيَّةً حَتَّى لَا يَضْطَرِبَ وَلَا يَرْهَبَ اسْتَعَارَهُ مِنْ فِعْلِ الطَّائِرِ، لِأَنَّهُ إِذَا خَافَ نَشَرَ جَنَاحَيْهِ وَأَرْخَاهُمَا وَإِلَّا فَجَنَاحَاهُ مَضْمُومَانِ إليه مشمران، ومعنى قوله: مِنَ الرَّهْبِ من أجل الرَّهْبِ، أَيْ إِذَا أَصَابَكَ الرَّهْبُ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْحَيَّةِ فَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ وَقَوْلُهُ: اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ وَاحِدٌ، وَلَكِنْ خُولِفَ بَيْنَ الْعِبَارَتَيْنِ، وَإِنَّمَا كَرَّرَ الْمَعْنَى الْوَاحِدَ لِاخْتِلَافِ الْغَرَضَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْغَرَضَ فِي أَحَدِهِمَا خُرُوجُ الْيَدِ بَيْضَاءَ وَفِي الثَّانِي إِخْفَاءُ الرَّهْبِ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ جُعِلَ الْجَنَاحُ وَهُوَ الْيَدُ فِي أَحَدِ الْمَوْضِعَيْنِ/ مَضْمُومًا وَفِي الْآخَرِ مَضْمُومًا إِلَيْهِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ وَقَوْلُهُ: وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ [طه: ٢٢] فَمَا التَّوْفِيقُ بَيْنَهُمَا؟ قُلْنَا الْمُرَادُ بِالْجَنَاحِ الْمَضْمُومِ هُوَ الْيَدُ الْيُمْنَى، وَبِالْمَضْمُومِ إِلَيْهِ الْيَدُ الْيُسْرَى، وَكُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ يُمْنَى الْيَدَيْنِ وَيُسْرَاهُمَا جَنَاحٌ، هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } “Korkudan [açılan] kollarını kendine çek” buyruğuna gelince; bu konuda en güzel söz söyleyen, «el-Keşşâf» sahibidir. O şöyle demiştir: Bunda iki mana vardır: Birincisi: Mûsâ aleyhisselâm, Allah asâyı kendisi için yılana dönüştürünce korkup ürkmüş ve bir şeyden korkan kimsenin yaptığı gibi eliyle kendini korumaya çalışmıştı. Bunun üzerine ona: 'Senin elinle korunmanda düşmanlar nezdinde bir noksanlık/kusur vardır; dolayısıyla onu attığında yılana dönüşür dönüşmez elinle korunmak yerine elini pazunun altına sok, sonra da onu bembeyaz olarak çıkar ki iki husus birden hâsıl olsun: Sana noksanlık getirecek şeyden sakınmak ve başka bir mucizeyi ortaya koymak' denilmiştir. 'Cenâh' (kanat) ile murat eldir; çünkü insanın iki eli, kuşun iki kanadı mesabesindedir. Sağ elini sol pazusunun altına soktuğunda kanadını kendine çekip bitiştirmiş olur. İkincisi: Kanadını kendine çekip bitiştirmekten murat, asâ yılana dönüştüğünde ürküp korkmaması için sabır ve metanet göstermesi, nefsine hâkim olması ve dirayetli durmasıdır. Bu, kuşun fiilinden istiare edilmiştir; çünkü kuş korktuğunda iki kanadını açar ve gevşetip sarkıtır, korkmadığında ise iki kanadı gövdesine yapışık ve toplanmış haldedir. { مِنَ الرَّهْبِ } ifadesinin manası: 'Korku sebebiyle' demektir; yani yılanı gördüğünde sana bir korku gelirse kanadını kendine çekip toparlan [demektir]. { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” buyruğu ise iki tefsirden birine göre aynı manadadır; fakat iki ifade arasında lafız farkı gözetilmiştir. Tek bir mananın tekrarlanması ise iki maksadın farklılığından dolayıdır; zira birinde maksat elin bembeyaz çıkması, ikincisinde ise korkuyu gizlemektir. Eğer: «'Cenâh' yani el iki yerin birinde bitiştirilen (mazmûm), diğerinde ise kendisine bitiştirilen (mazmûmun ileyh) kılınmıştır; nitekim burada { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } 'kanadını kendine çek', Tâhâ'da ise [22]: { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ } 'elini koltuğunun altına sok' buyrulmuştur. Bu ikisi nasıl bağdaştırılır?» denilirse, deriz ki: Bitiştirilen cenâh ile murat sağ el, kendisine bitiştirilen ile murat ise sol eldir; sağ ve sol ellerden her biri birer kanattır (cenâh). Bütün bunlar «el-Keşşâf» sahibinin kelamıdır ve son derece güzeldir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذانِكَ قُرِئَ مُخَفَّفًا وَمُشَدَّدًا، فَالْمُخَفَّفُ مُثَنَّى (ذَا) ، وَالْمُشَدَّدُ مُثَنَّى

Allah Teâlâ'nın: { فَذانِكَ } “İşte bu ikisi” buyruğuna gelince; [bu lafız] şeddesiz ve şeddeli olarak okunmuştur. Şeddesiz olanı, (zâ / ذَا) kelimesinin tesniyesidir (ikilidir); şeddeli olanı ise

(ذَانٍ) ، قَوْلُهُ: بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ حُجَّتَانِ نَيِّرَتَانِ عَلَى صِدْقِهِ فِي النُّبُوَّةِ وَصِحَّةِ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مِنَ التَّوْحِيدِ، وَظَاهِرُ الْكَلَامِ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُ بِذَلِكَ قَبْلَ لِقَاءِ فِرْعَوْنَ حَتَّى عَرَفَ مَا الَّذِي يُظْهِرُهُ عِنْدَهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى بَعْدَ ذَلِكَ عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [القصص:

'zânin' (ذَانٍ) kelimesinin tesniyesidir. { بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden iki kesin delildir” buyruğu, onun peygamberlikteki doğruluğuna ve onları davet ettiği tevhidin hak olduğuna dair iki parlak hüccettir. Sözün zahiri, Allah Teâlâ'nın Firavun'un yanında hangi mucizeleri sergileyeceğini bilmesi için Firavun'la karşılaşmadan önce bunu ona emrettiğini gerektirir; çünkü O Teâlâ bundan sonra Mûsâ aleyhisselâm'ın: { إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Şüphesiz ben onlardan bir cana kıydım; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum” [Kasas,

٣٣] قَالَ الْقَاضِي: وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ فِي حَالِ ظُهُورِ الْبُرْهَانَيْنِ هُنَاكَ مَنْ دَعَاهُ إِلَى رِسَالَتِهِ مِنْ أَهْلِهِ أَوْ غَيْرِهِمْ، إِذِ الْمُعْجِزَاتُ إِنَّمَا تَظْهَرُ عَلَى الرُّسُلِ فِي حَالِ الْإِرْسَالِ لَا قَبْلَهُ، وَإِنَّمَا تَظْهَرُ لِكَيْ يَسْتَدِلَّ بِهَا غَيْرُهُمْ عَلَى الرِّسَالَةِ وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ مِنْ حِكْمَةٍ وَلَا حِكْمَةَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَسْتَدِلَّ بِهَا الْغَيْرُ عَلَى صِدْقِ الْمُدَّعِي، وأما كونه لا حكمة هاهنا فَلَا نُسَلِّمُ، فَلَعَلَّ هُنَاكَ أَنْوَاعًا مِنَ الْحِكَمِ وَالْمَقَاصِدِ سِوَى ذَلِكَ، لَا سِيَّمَا وَهَذِهِ الْآيَاتُ مُتَطَابِقَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَعَ موسى ﵇ أحد.

33] dediğini nakletmiştir. el-Kâdî şöyle demiştir: Durum böyle olunca, bu iki delilin ortaya çıkışı esnasında orada ailesinden veya başkalarından risaletine davet ettiği birilerinin bulunması vacip olur; zira mucizeler peygamberlere risalet anından önce değil, sadece gönderilme anında zahir olur ve ancak başkaları bu delillerle risalete istidlâl etsin diye ortaya çıkar. Bu ise zayıf bir görüştür; çünkü mucizenin ortaya konulmasında mutlaka bir hikmetin bulunması gerektiği sabittir ve bundan başkalarının peygamberlik iddiasında bulunan zatın doğruluğuna istidlâl etmesinden daha büyük bir hikmet yoktur. Fakat burada başka hiçbir hikmetin bulunmadığı iddiasını kabul etmeyiz; zira orada bundan başka pek çok hikmet ve gaye bulunabilir; nitekim bu ayetler de orada Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte hiç kimsenin bulunmadığı hususunda birbiriyle tam bir uyum içindedir.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٣٣ الى ٣٧]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 33-37]

قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)

{ قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣) وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤) قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦) وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz ben onlardan bir cana kıydım; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum. (33) Kardeşim Hârûn'un dili ise benden daha düzgündür/fasîhtir. Beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu da benimle gönder; zira beni yalanlamalarından korkuyorum.' (34) [Allah] buyurdu: 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir güç/hükümranlık vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz.' (35) Mûsâ onlara apaçık mucizelerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir; biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik' dediler. (36) Mûsâ dedi ki: 'Rabbim, kendi katından hidayetle gelenin ve bu yurdun (dünyanın/ahiretin) güzel akıbetinin kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.' (37)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ [القصص: ٣٢] تَضَمَّنَ ذَلِكَ أَنْ يَذْهَبَ مُوسَى بِهَذَيْنَ الْبُرْهَانَيْنِ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ طَلَبَ مِنَ اللَّه تَعَالَى مَا يُقَوِّي قَلْبَهُ وَيُزِيلُ خَوْفَهُ فَقَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ: { فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “İşte bu ikisi, Firavun ve ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir” [Kasas, 32] buyurunca, bu durum Mûsâ'nın bu iki delille Firavun ve kavmine gitmesini tazammun etti. İşte o vakit Allah Teâlâ'dan kalbini güçlendirecek ve korkusunu giderecek şeyi talep etti ve şöyle dedi:

رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ، وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً لِأَنَّهُ كَانَ فِي لِسَانِهِ حُبْسَةٌ، إِمَّا فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ، وَإِمَّا لِأَجْلِ أَنَّهُ وَضَعَ الجمرة في فيه عند ما نَتَفَ لِحْيَةَ فِرْعَوْنَ.

{ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ، وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً } “Rabbim! Şüphesiz ben onlardan bir cana kıydım; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum. Kardeşim Hârûn'un dili ise benden daha düzgündür/fasîhtir”. Çünkü [Mûsâ'nın] dilinde ya doğuştan yahut Firavun'un sakalını yolduğunda ağzına kor koyması sebebiyle bir tutukluk vardı.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي فَفِيهِ أَبْحَاثٌ:

Allah Teâlâ'nın: { فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي } “Beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu da benimle gönder” buyruğuna gelince, bunda birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الرِّدْءُ اسْمُ مَا يُسْتَعَانُ بِهِ، فِعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ بِهِ، كَمَا أَنَّ الدِّفْءَ اسْمٌ لِمَا يُدْفَأُ بِهِ، يُقَالُ رَدَأْتُ الْحَائِطَ أَرْدَؤُهُ إِذَا دَعَمْتَهُ بِخَشَبٍ أَوْ غَيْرِهِ لِئَلَّا يَسْقُطَ.

Birinci İnceleme: Rid' (الرِّدْءُ), kendisiyle yardım talep edilen şeyin ismidir; mef'ûlun bih (nesne) anlamında bir fi'l [veznidir]. Nitekim dif' (الدِّفْءُ) de kendisiyle ısınılan şeyin ismidir. Bir duvarı yıkılmasın diye ahşap veya başka bir şeyle desteklediğinde: “رَدَأْتُ الْحَائِطَ أَرْدَؤُهُ” (Duvarı payandayla destekledim) denilir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: قرأ نافع (ردا) بِغَيْرِ هَمْزٍ وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ (يُصَدِّقُنِي) بِرَفْعِ الْقَافِ، وَيُرْوَى ذَلِكَ أَيْضًا عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَالْبَاقُونَ بِجَزْمِ الْقَافِ وَهُوَ الْمَشْهُورُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، فَمَنْ رَفَعَ فَالتَّقْدِيرُ رِدْءًا مُصَدِّقًا لِي، وَمَنْ جَزَمَ كَانَ عَلَى مَعْنَى الْجَزَاءِ، يَعْنِي إِنْ أَرْسَلْتَهُ صَدَّقْنِي وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي [مَرْيَمَ: ٥، ٦] بِجَزْمِ الثَّاءِ مِنْ يَرِثُنِي. وَرَوَى السُّدِّيُّ عَنْ بعض شيوخه ردءا كيما يصدقني.

İkinci İnceleme: Nâfi‘, hemzesiz olarak (ridâ) şeklinde okumuştur; diğerleri ise hemzeyle okumuşlardır. Âsım ve Hamza, kaf harfinin zammesiyle (yusaddikunî) şeklinde okumuşlardır; bu okuyuş Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Diğerleri ise kaf harfinin cezmiyle [yusaddiknî] okumuşlardır ki Ebû Amr'dan meşhur olan da budur. Merfû okuyanlara göre takdir: “رِدْءًا مُصَدِّقًا لِي” (Beni tasdik edici bir yardımcı) şeklindedir. Cezm ile okuyanlara göre ise ceza (şartın cevabı) manasındadır; yani: “Eğer onu gönderirsen beni tasdik eder” demektir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın: { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي } “Bana tarafından bir veli lütfet ki bana vâris olsun” [Meryem 5-6] ayetinde geçen “يَرِثُنِي” kelimesinin se (ث) harfinin cezmli [okunuşudur]. es-Süddî, bazı hocalarından “ردءا كيما يصدقني” (Beni tasdik etsin diye bir yardımcı) şeklinde rivayet etmiştir.

البحث الثالث: الجمهور على أن التصديق لهرون، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمَعْنَى كَيْ يُصَدِّقَنِي فِرْعَوْنُ وَالْمَعْنَى أَرْسِلْ مَعِيَ أَخِي حَتَّى يُعَاضِدَنِي عَلَى إِظْهَارِ الحجة وَالْبَيَانِ، فَعِنْدَ اجْتِمَاعِ الْبُرْهَانَيْنِ رُبَّمَا حَصَلَ الْمَقْصُودُ مِنْ تَصْدِيقِ فِرْعَوْنَ.

Üçüncü İnceleme: Çoğunluk, tasdik etmenin Hârûn'a ait olduğu görüşündedir. Mukātil ise şöyle demiştir: “Anlam, Firavun beni tasdik etsin diyedir. Mânası: Kardeşimi benimle gönder ki hücceti ve beyanı ortaya koymada bana destek olsun; böylece iki kesin delil bir araya geldiğinde Firavun'un tasdik etmesi maksadı belki hasıl olur.”

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: لَيْسَ الْغَرَضُ بِتَصْدِيقِ هَارُونَ أَنْ يَقُولَ لَهُ صَدَقْتَ، أَوْ يَقُولَ لِلنَّاسِ صَدَقَ مُوسَى، وَإِنَّمَا هُوَ أَنْ يُلَخِّصَ بِلِسَانِهِ الْفَصِيحِ وُجُوهَ الدَّلَائِلِ، وَيُجِيبَ عَنِ الشُّبَهَاتِ وَيُجَادِلَ بِهِ الْكُفَّارَ فَهَذَا هُوَ التَّصْدِيقُ الْمُفِيدُ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي وَفَائِدَةُ الْفَصَاحَةِ إِنَّمَا تَظْهَرُ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ لَا فِي مُجَرَّدِ قَوْلِهِ: صَدَقْتَ.

Dördüncü İnceleme: Hârûn'un tasdik etmesindeki gaye, ona “Doğru söyledin” demesi veya insanlara “Mûsâ doğru söyledi” demesi değildir; bilakis fasîh diliyle delillerin vechelerini özetlemesi, şüpheleri cevaplandırması ve onunla kâfirlere karşı münazara etmesidir; işte faydalı olan tasdik budur. O'nun: { وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي } “Kardeşim Hârûn'un dili ise benden daha düzgündür/fasîhtir. Beni tasdik eden bir yardımcı olarak onu da benimle gönder” sözünü görmüyor musun? Zira fesahatin faydası sadece “Doğru söyledin” demesinde değil, ancak zikrettiğimiz hususlarda ortaya çıkar.

الْبَحْثُ الْخَامِسُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّمَا سَأَلَ مُوسَى ﵇ أَنْ يُرْسَلَ هَارُونُ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى وَإِنْ كَانَ لَا يَدْرِي هَلْ يَصْلُحُ هَارُونُ لِلْبَعْثَةِ أَمْ لا؟ فلم يكن ليسأل مالا يَأْمَنُ أَنْ يُجَابَ أَوْ لَا يَكُونُ حِكْمَةً، وَيُحْتَمُلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ سَأَلَهُ لَا مُطْلَقًا بَلْ مَشْرُوطًا عَلَى مَعْنَى، إِنِ اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ ذَلِكَ كَمَا يَقُولُهُ الدَّاعِي فِي دُعَائِهِ.

Beşinci İnceleme: el-Cübbâî şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm, Hârûn'un peygamberliğe elverişli olup olmadığını bilmediği halde, ancak Allah Teâlâ'nın emriyle Hârûn'un gönderilmesini istemiştir. Zira o, kabul edilip edilmeyeceğinden emin olmadığı veya hikmete uygun düşmeyecek bir şeyi isteyecek değildi. Şöyle denmesi de muhtemeldir: O bunu mutlak olarak değil, bilakis dua edenin duasında söylediği gibi “Eğer hikmet bunu gerektiriyorsa” anlamında şartlı olarak talep etmiştir.

الْبَحْثُ السَّادِسُ: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ نَبِيَّيْنِ وَآيَتَيْنِ أقوى من نبي يواحد وَآيَةٍ وَاحِدَةٍ. قَالَ الْقَاضِي وَالَّذِي قَالَهُ مِنْ جِهَةِ الْعَادَةِ أَقْوَى، فَأَمَّا مِنْ حَيْثُ الدَّلَالَةِ فَلَا فَرْقَ بَيْنَ مُعْجِزَةٍ وَمُعْجِزَتَيْنِ وَنَبِيٍّ وَنَبِيَّيْنِ، لِأَنَّ الْمَبْعُوثَ إِلَيْهِ إِنْ نَظَرَ فِي أَيِّهِمَا كَانَ عَلِمَ، وَإِنْ لَمْ يَنْظُرْ فَالْحَالَةُ وَاحِدَةٌ، هَذَا إِذَا/ كَانَتْ طَرِيقَةُ الدَّلَالَةِ فِي الْمُعْجِزَتَيْنِ وَاحِدَةً، فَأَمَّا إِذَا اخْتَلَفَتْ وَأَمْكَنَ فِي إِحْدَاهُمَا إِزَالَةُ الشُّبْهَةِ مَا لَا يُمْكِنُ فِي الْأُخْرَى، فَغَيْرُ مُمْتَنِعٍ أَنْ يَخْتَلِفَا وَيَصْلُحُ عِنْدَ ذَلِكَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمَا بِمَجْمُوعِهِمَا أَقْوَى مِنْ إِحْدَاهُمَا عَلَى مَا قَالَهُ السُّدِّيُّ، لَكِنَّ ذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى فِي مُوسَى وَهَارُونَ ﵉، لِأَنَّ مُعْجِزَتَهُمَا كَانَتْ وَاحِدَةً لَا مُتَغَايِرَةً.

Altıncı İnceleme: es-Süddî şöyle demiştir: İki peygamber ve iki mucize, bir peygamber ve bir mucizeden daha güçlüdür. el-Kādî der ki: Onun söylediği, âdet bakımından daha güçlüdür. Delalet bakımından ise bir mucize ile iki mucize, bir peygamber ile iki peygamber arasında bir fark yoktur. Çünkü kendisine peygamber gönderilen kimse bu ikisinden hangisine bakarsa bilsin bilir; şayet bakmazsa durum birdir. Bu, iki mucizenin delalet yolu bir olduğu takdirdedir. Fakat bunlar farklı olur ve birinde şüphenin giderilmesi diğerinde mümkün olmayan bir şekilde mümkün olursa, o vakit farklı olmaları imkânsız değildir ve bu durumda es-Süddî'nin dediği gibi ikisinin toplamının birinden daha güçlü olduğu söylenebilir. Ancak bu durum Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm hakkında geçerli olmaz; zira onların mucizesi birbirinden farklı değil, birdi.

أَمَّا قَوْلُهُ: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَضُدَ قَوَامُ الْيَدِ وَبِشِدَّتِهَا تَشْتَدُّ، يُقَالُ فِي دُعَاءِ الْخَيْرِ شَدَّ اللَّه عَضُدَكَ، وَفِي ضِدِّهِ فَتَّ اللَّه فِي عَضُدِكِ. وَمَعْنَى سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ سَنُقَوِّيكَ بِهِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْيَدَ تَشْتَدُّ لِشِدَّةِ الْعَضُدِ وَالْجُمْلَةُ تَقْوَى بِشِدَّةِ الْيَدِ عَلَى مُزَاوَلَةِ الْأُمُورِ، وَإِمَّا لِأَنَّ الرَّجُلَ شُبِّهَ بِالْيَدِ فِي اشْتِدَادِهَا بِاشْتِدَادِ الْعَضُدِ فَجُعِلَ كَأَنَّهُ يَدٌ مُشْتَدَّةٌ بِعَضُدٍ شَدِيدَةٍ.

O'nun: { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz” buyruğuna gelince, bil ki pazı elin dayanağıdır ve onun güçlü olmasıyla el de güçlenir. Hayır duasında “شَدَّ اللَّه عَضُدَكَ” (Allah pazunu güçlendirsin), zıddında ise “فَتَّ اللَّه فِي عَضُدِكِ” (Allah pazunu kırsın/kuvvetini yok etsin) denilir. { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } ifadesinin mânası, “Onunla seni güçlendireceğiz” demektir. Bu da ya elin pazının güçlenmesiyle güçlenmesi ve bedenin bütünüyle işleri yürütmede elin kuvvetiyle güç bulmasından ötürüdür yahut insan, pazının güçlenmesiyle güçlenen ele benzetildiği için sanki güçlü bir pazıyla pekişmiş bir el kılınmış olmasındandır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما فَالْمَقْصُودُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى آمَنُهُ مِمَّا كَانَ يَحْذَرُ فَإِنْ قِيلَ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ السُّلْطَانَ هُوَ بِالْآيَاتِ فَكَيْفَ لَا يَصِلُونَ إِلَيْهِمَا لِأَجْلِ الْآيَاتِ أَوَ لَيْسَ فِرْعَوْنُ قَدْ وَصَلَ إِلَى صَلْبِ السَّحَرَةِ وَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ ظَاهِرَةً، قُلْنَا إِنَّ الْآيَةَ الَّتِي هِيَ قَلْبُ الْعَصَا حَيَّةً كَمَا أَنَّهَا مُعْجِزَةٌ فَهِيَ أَيْضًا تَمْنَعُ مِنْ وُصُولِ ضَرَرِ فِرْعَوْنَ إِلَى مُوسَى وَهَارُونَ ﵉، لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّهُ مَتَى أَلْقَاهَا صَارَتْ حَيَّةً عَظِيمَةً وَإِنْ أَرَادَ إِرْسَالَهَا عَلَيْهِمْ أَهْلَكَتْهُمْ زَجَرَهُمْ ذَلِكَ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَيْهِمَا فَصَارَتْ مَانِعَةً مِنَ الْوُصُولِ إِلَيْهِمَا بِالْقَتْلِ وَغَيْرِهِ وَصَارَتْ آيَةً وَمُعْجِزَةً فَجَمَعَتْ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، فَأَمَّا صَلْبُ السَّحَرَةِ فَفِيهِ خِلَافٌ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ مَا صُلِبُوا وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَإِنْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما فَالْمَنْصُوصُ أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِيصَالِ الضَّرَرِ إِلَيْهِمَا وَإِيصَالُ الضَّرَرِ إِلَى غَيْرِهِمَا لَا يَقْدَحُ فِيهِ، ثم قال: أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ وَالْمُرَادُ إِمَّا الْغَلَبَةُ بِالحجة وَالْبُرْهَانِ فِي الْحَالِ، أَوِ الْغَلَبَةُ فِي الدَّوْلَةِ وَالْمَمْلَكَةِ فِي ثَانِي الْحَالِ وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ إِلَى اللَّفْظِ.

O'nun: { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “Ve ikinize öyle bir güç/hükümranlık vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler” buyruğuna gelince; maksat, Allah Teâlâ'nın onu çekindiği şeyden emin kılmasıdır. Eğer “Allah Teâlâ üstünlüğün/gücün mucizeler vasıtasıyla olduğunu beyan etmiştir; peki mucizeler sebebiyle onlara nasıl erişemezler? Bu mucizeler aşikâr olduğu halde Firavun sihirbazları asmaya muvaffak olmadı mı?” denilirse, biz deriz ki: Asanın yılana dönüşmesi olan mucize, bir mucize olduğu gibi aynı zamanda Firavun'un zararının Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm ulaşmasına da engeldir. Çünkü onlar asayı her attığında büyük bir yılana dönüştüğünü ve şayet onu üzerlerine salmak isterse kendilerini helak edeceğini bildiklerinde, bu durum onları o ikisine kastetmekten caydırmıştır. Böylece o hem öldürme ve başka yollarla o ikisine erişilmesine bir engel hem de bir âyet ve mucize olmuş, iki hususu birden kendisinde toplamıştır. Sihirbazların asılmasına gelince; bu konuda ihtilaf vardır. Onlardan bir kısmı asılmadıklarını söylemiştir ve Kur'ân'da da buna delalet eden bir husus yoktur. Bunu kabul etsek bile Allah Teâlâ: { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “Size erişemeyecekler” buyurmuştur. Dolayısıyla nas ile sabit olan husus, o ikisine zarar vermeye muktedir olamayacaklarıdır; onların dışındakilere zarar eriştirmeleri ise buna halel getirmez. Sonra şöyle buyurmuştur: { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz”. Bundan kastedilen ya o anda hüccet ve bürhan ile galip gelmek yahut daha sonra devlet ve hâkimiyet bakımından galip gelmektir; birincisi lafza daha yakındır.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ فَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ طه أَنَّهُ كَيْفَ أَطْلَقَ لَفْظَ الْآيَاتِ وَهُوَ جَمْعٌ عَلَى الْعَصَا وَالْيَدِ.

O'nun: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ } “Mûsâ onlara apaçık mucizelerimizle gelince” buyruğuna gelince; çoğul olan âyetler lafzının asa ve ele nasıl ıtlak olunduğunu Tâhâ Suresi'nde açıklamıştık.

أَمَّا قَوْلُهُ: قالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي مُفْتَرًى، فَقَالَ بَعْضُهُمْ الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ سِحْرًا وَفَاعِلُهُ يُوهِمُ خِلَافَهُ فَهُوَ الْمُفْتَرَى، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ الْمُرَادُ أَنَّهُ مَنْسُوبٌ إِلَى اللَّه تَعَالَى وَهُوَ مِنْ قِبَلِهِ فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا هُوَ كَذِبٌ مِنْ هَذَا الوجه ثُمَّ ضَمُّوا إِلَيْهِ مَا يَدُلُّ عَلَى جَهْلِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ أَيْ مَا حُدِّثَنَا بِكَوْنِهِ فِيهِمْ، وَلَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونُوا كَاذِبِينَ فِي ذَلِكَ وَقَدْ سَمِعُوا مِثْلَهُ، أَوْ يُرِيدُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا بِمِثْلِهِ فِي فَظَاعَتِهِ، أَوْ مَا كَانَ الْكُهَّانُ يُخْبِرُونَ بِظُهُورِ مُوسَى ﵇ وَمَجِيئِهِ بِمَا جَاءَ بِهِ.

O'nun: { قالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً } “'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir' dediler” buyruğuna gelince; “müfterâ” (uydurulmuş) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Kastedilen, onun sihir olup failinin aksini vehmettirmesi sebebiyle uydurma olmasıdır” demiştir. el-Cübbâî ise: “Kastedilen, onun Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi ve O'nun katından olduğunun söylenmesidir; sanki onlar bu yönden 'Bu bir yalandır' demişlerdir” demiştir. Sonra buna cehaletlerine delalet eden şu sözlerini eklediler: { وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik”. Yani “Atalarımız arasında bunun var olduğuna dair bize bir şey anlatılmadı” demektir. Bu da ya bu sözlerinde yalancı olup benzerini işitmiş olmalarından ya dehşeti/kötülüğü bakımından benzerini işitmediklerini kastetmelerinden yahut kâhinlerin Mûsâ'nın aleyhisselâm zuhuru ve getirdiği şeylerle geleceğine dair verdikleri haberleri kastetmelerinden hâli değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ سَاقِطَةٌ لِأَنَّ حَاصِلَهَا يَرْجِعُ إِلَى التَّقْلِيدِ وَلِأَنَّ حَالَ الْأَوَّلِينَ لَا يَخْلُو مِنْ وَجْهَيْنِ، إِمَّا أَنْ لَا يُورِدَ عَلَيْهِمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الحجة فَحِينَئِذٍ الْفَرْقُ ظَاهِرٌ أَوْ أُورِدَ عَلَيْهِمْ فَدَفَعُوهُ فَحِينَئِذٍ/ لَا يَجُوزُ جَعْلُ جَهْلِهِمْ وَخَطَئِهِمْ حُجَّةً، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ مُوسَى ﵇ وَقَدْ عَرَفَ مِنْهُمُ الْعِنَادَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ فَإِنَّ مَنْ أَظْهَرَ الحجة وَلَمْ يَجِدْ مِنَ الْخَصْمِ اعْتِرَاضًا عَلَيْهَا وَإِنَّمَا لَمَّا وَجَدَ مِنْهُ الْعِنَادَ صَحَّ أَنْ يَقُولَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ مَعَهُ الْهُدَى وَالحجة مِنَّا جَمِيعًا وَمَنْ هُوَ عَلَى الْبَاطِلِ وَيَضُمَّ إِلَيْهِ طَرِيقَ الْوَعِيدِ وَالتَّخْوِيفِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ مِنْ ثَوَابٍ عَلَى تَمَسُّكِهِ بِالْحَقِّ أَوْ مِنْ عِقَابٍ وَعَاقِبَةُ الدَّارِ هِيَ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ جَنَّاتُ عَدْنٍ [الرَّعْدِ: ٢٢، ٢٣] وَقَوْلُهُ:

Bil ki bu şüphe çürüktür; çünkü bunun neticesi taklide dayanmaktadır ve önceki ataların durumu iki ihtimalden uzak değildir: Ya onlara böyle bir delil getirilmemiştir ki bu durumda aradaki fark açıktır; yahut kendilerine getirilmiş de onu reddetmişlerdir ki bu durumda onların cehalet ve hatalarını delil kılmak caiz olmaz. İşte o vakit Mûsâ aleyhisselâm, onlardaki inadı görünce şöyle demiştir: { رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “Rabbim, kendi katından hidayetle gelenin ve bu yurdun (dünyanın/ahiretin) güzel akıbetinin kime ait olacağını en iyi bilendir”. Zira delili ortaya koyup da hasımdan ona karşı bir itiraz görmeyen, bilakis ondan sadece inat gören kimsenin: “Hepimizin içinden kimin yanında hidayet ve hüccet olduğunu, kimin bâtıl üzere bulunduğunu Rabbim en iyi bilendir” demesi ve buna tehdit ile korkutma yolunu eklemesi sahihtir. Bu da O'nun: { وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “ve bu yurdun güzel akıbetinin kime ait olacağını” sözüdür ki bu da hakka sarılması sebebiyle alacağı mükâfat yahut azaptır. “Âkıbetü'd-dâr” (yurdun akıbeti), övgüye değer olan akıbettir; bunun delili de Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ جَنَّاتُ عَدْنٍ } “İşte onlar var ya, yurdun güzel sonu (cennet) onlarındır: Adn cennetleri” [Ra'd, 22-23] ve O'nun:

وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٤٢] وَالْمُرَادُ بِالدَّارِ الدُّنْيَا وَعَاقِبَتُهَا وَعُقْبَاهَا أَنْ يُخْتَمَ لِلْعَبْدِ بِالرَّحْمَةِ وَالرِّضْوَانِ وَتَلَقِّي الْمَلَائِكَةِ بِالْبُشْرَى عِنْدَ الْمَوْتِ فَإِنْ قِيلَ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ وَالْمَذْمُومَةُ كِلْتَاهُمَا يَصِحُّ أَنْ تُسَمَّى عَاقِبَةَ الدَّارِ، لِأَنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَكُونُ خَاتِمَتُهَا بِخَيْرٍ فِي حَقِّ الْبَعْضِ وَبَشَرٍّ فِي حَقِّ الْبَعْضِ الْآخَرِ، فَلِمَ اخْتُصَّتْ خَاتِمَتُهَا بِالْخَيْرِ بِهَذِهِ التَّسْمِيَةِ دُونَ خَاتِمَتِهَا بِالشَّرِّ؟ قُلْنَا إِنَّهُ قَدْ وَضَعَ اللَّه سُبْحَانَهُ الدُّنْيَا مَجَازًا إِلَى الْآخِرَةِ وَأَمَرَ عِبَادَهُ أَنْ لَا يَعْمَلُوا فِيهَا إِلَّا الْخَيْرَ لِيَبْلُغُوا خَاتِمَةَ الْخَيْرِ وَعَاقِبَةَ الصِّدْقِ، فَمَنْ عَمِلِ فِيهَا خِلَافَ مَا وَضَعَهَا اللَّه لَهُ فَقَدْ حَرَّفَ، فَإِذَنْ عَاقِبَتُهَا الْأَصْلِيَّةُ هِيَ عَاقِبَةُ الْخَيْرِ، وَأَمَّا عَاقِبَةُ السُّوءِ فَلَا اعْتِدَادَ بِهَا لِأَنَّهَا مِنْ نَتَائِجِ تَحْرِيفِ الْفُجَّارِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَظْفَرُونَ بِالْفَوْزِ وَالنَّجَاةِ وَالْمَنَافِعِ بَلْ يَحْصُلُونَ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ وَهَذَا نِهَايَةٌ فِي زَجْرِهِمْ عَنِ العناد الذي ظهر منهم.

{ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “Kâfirler de yurdun güzel sonunun kime ait olduğunu bileceklerdir” [Ra'd, 42] buyruğudur. “ed-Dâr” (yurt) ile dünya kastedilmektedir; onun akıbeti ve sonu ise kulun rahmet ve rıza ile vefat etmesi ve ölüm anında meleklerin müjdesiyle karşılanmasıdır. Eğer “Övülen akıbet de yerilen akıbet de 'yurdun akıbeti' olarak isimlendirilmeye elverişlidir; zira dünyanın sonu bazılarının hakkında hayır ile bazılarının hakkında ise şer ile bitebilir; öyleyse şer ile olan sonu hariç tutulup hayır ile olan sonu niçin bu isimlendirmeye tahsis edilmiştir?” denilirse, biz deriz ki: Allah Sübhânehû dünyayı âhirete bir köprü kılmış ve kullarına, hayırlı bir sona ve sadakat akıbetine ulaşsınlar diye orada sadece hayır işlemelerini emretmiştir. Kim dünyada Allah'ın onu var ediş gayesinin aksine davranırsa tahrif etmiş olur. O halde dünyanın asıl akıbeti hayır akıbetidir; kötü akıbete gelince, o facirlerin tahrifinin bir neticesi olduğundan ona itibar edilmez. Sonra o [Mûsâ] aleyhisselâm bunu şu buyruğu ile tekit etmiştir: { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler”. Kastedilen, onların zafere, kurtuluşa ve menfaatlere erişemeyecekleri, bilakis bunların zıddını elde edecekleridir; bu da onlardan sadır olan inattan onları menetmede son noktadır.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٣٨ الى ٤٣]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 38-43]

وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)

{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨) وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩) فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١) وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢) } “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum. Ey Hâmân! Haydi benim için çamur üzerinde ateş yak (tuğla pişir) da bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım! Doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum.' (38) O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar. (39) Biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize fırlatıverdik. Bak işte zalimlerin sonu nasıl oldu! (40) Onları ateşe çağıran önderler kıldık; kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir. (41) Bu dünyada arkalarından bir lanet taktık; kıyamet gününde de onlar nefret edilen/yüzleri çirkinleştirilen kimselerden olacaklardır. (42)”

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣) } “Andolsun ki biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya, düşünüp öğüt alsınlar diye insanların kalp gözlerini açacak belgeler, bir hidayet ve bir rahmet olarak o Kitab'ı (Tevrat'ı) verdik. (43)”

اعْلَمْ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَتْ عَادَتُهُ مَتَى ظَهَرَتْ حُجَّةُ مُوسَى أَنْ يَتَعَلَّقَ فِي دَفْعِ تِلْكَ الحجة بِشُبْهَةٍ يُرَوِّجُهَا عَلَى أَغْمَارِ قَوْمِهُ وَذَكَرَ هاهنا شُبْهَتَيْنِ الْأُولَى: قَوْلُهُ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي وَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ يَشْتَمِلُ عَلَى كَلَامَيْنِ: أَحَدُهُمَا: نَفْيُ إِلَهٍ غَيْرِهِ وَالثَّانِي: إِثْبَاتُ إِلَهِيَّةِ نَفْسِهِ، فَأَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ كَانَ اعْتِمَادُهُ عَلَى أَنَّ مَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ لَمْ يَجُزْ إِثْبَاتُهُ، أَمَّا أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَلِأَنَّ هَذِهِ الْكَوَاكِبَ وَالْأَفْلَاكَ كَافِيَةٌ فِي اخْتِلَافِ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِثْبَاتِ صَانِعٍ، وَأَمَّا أَنَّ مَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ لَمْ يَجُزْ إِثْبَاتُهُ فَالْأَمْرُ فِيهِ ظَاهِرٌ.

Bil ki Firavun'un âdeti, Mûsâ'nın hücceti her ortaya çıktığında kavminin tecrübesiz/cahil kimselerine yutturacağı bir şüpheye sarılarak o delili defetmekti. Burada iki şüphe zikretmiştir: Birincisi: { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” sözüdür. Bu gerçekte iki kelamı ihtiva eder: Biri, kendisinden başka bir ilahı nefyetmesi; ikincisi ise kendi uluhiyetini ispat etmesidir. Birincisine gelince; onun dayanağı, delili bulunmayan şeyin ispat edilmesinin caiz olmadığı esasına dayanıyordu. Delilinin olmamasına gelince; çünkü bu yıldızlar ve felekler bu aşağıdaki âlemin hallerinin değişmesinde yeterlidir, dolayısıyla bir Sâni'i (yaratıcıyı) ispat etmeye ihtiyaç yoktur. Delili olmayanın ispatının caiz olmamasına gelince; bu husus apaçıktır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُقَدِّمَةَ الْأُولَى كَاذِبَةٌ فَإِنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَذَلِكَ لِأَنَّا إِذَا عَرَفْنَا بِالدَّلِيلِ حُدُوثَ الْأَجْسَامِ عَرَفْنَا حُدُوثَ الْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ، وَعَرَفْنَا بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْمُحْدَثَ، لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ فَحِينَئِذٍ نَعْرِفُ بِالدَّلِيلِ أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ لَهُ صَانِعٌ، وَالْعَجَبُ أَنَّ جَمَاعَةً اعْتَمَدُوا فِي نَفْيِ كَثِيرٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ عَلَى أَنْ قَالُوا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَوَجَبَ نَفْيُهُ، قَالُوا وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا دَلِيلَ لِأَنَّا بَحَثْنَا وَسَبَرْنَا فَلَمْ نَجِدْ عَلَيْهِ دَلِيلًا، فَرَجَعَ حَاصِلُ كَلَامِهِمْ بَعْدَ التَّحْقِيقِ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَا لَا يُعَرَفُ عَلَيْهِ دَلِيلٌ وَجَبَ نَفْيُهُ، وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَمْ يَقْطَعْ بِالنَّفْيِ بَلْ قَالَ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فَلَا أُثْبِتُهُ بَلْ أَظُنُّهُ كَاذِبًا فِي دَعْوَاهُ، فَفِرْعَوْنُ عَلَى نِهَايَةِ جَهْلِهِ أَحْسَنُ حَالًا مِنْ هَذَا الْمُسْتَدِلِّ. أَمَّا الثَّانِي وَهُوَ إِثْبَاتُهُ إِلَهِيَّةَ نَفْسِهِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ كَانَ يدعي كونه خالقا للسموات وَالْأَرْضِ وَالْبِحَارِ وَالْجِبَالِ وَخَالِقًا لِذَوَاتِ النَّاسَ وَصِفَاتِهِمْ، فَإِنَّ الْعِلْمَ بِامْتِنَاعِ ذَلِكَ مِنْ أَوَائِلِ الْعُقُولِ فَالشَّكُّ فِيهِ يَقْتَضِي زَوَالَ الْعَقْلِ، بَلِ الْإِلَهُ هُوَ الْمَعْبُودُ فَالرَّجُلُ كَانَ يَنْفِي الصَّانِعَ وَيَقُولُ لَا تَكْلِيفَ عَلَى النَّاسِ إِلَّا أَنْ يُطِيعُوا مَلِكَهُمْ وَيَنْقَادُوا لِأَمْرِهِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ ادِّعَائِهِ الْإِلَهِيَّةَ لَا مَا ظَنَّهُ الْجُمْهُورُ مِنَ ادِّعَائِهِ كَوْنَهُ خَالِقًا لِلسَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ دَلَّلْنَا فِي سُورَةِ طه [٤٩] فِي تَفْسِيرِ قوله: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى عَلَى أَنَّهُ كَانَ عَارِفًا باللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ تَرْوِيجًا عَلَى الْأَغْمَارِ مِنَ الناس الشبهة الثانية: قوله: فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ وهاهنا أَبْحَاثٌ:

Bil ki birinci öncül yalandır; zira Sâni'in varlığına delil olmadığını asla kabul etmeyiz. Çünkü biz cisimlerin hudûsunu (sonradan yaratıldığını) delille bildiğimizde, feleklerin ve yıldızların da hudûsunu biliriz; sonradan yaratılan bir şeyin mutlaka bir yaratıcısı olması gerektiğini de zorunlu olarak biliriz. İşte o vakit delil ile biliriz ki bu âlemin bir yaratıcısı vardır. Şaşılacak şeydir ki bir topluluk, birçok şeyi nefyetmede “Buna delil yoktur, öyleyse nefyedilmesi vaciptir” sözüne dayanmışlardır. Onlar: “Biz delil yoktur dedik, çünkü araştırdık ve inceledik de ona dair bir delil bulamadık” dediler. Böylece onların sözünün özü tahkikten sonra şuna vardı: “Hakkında delil bilinmeyen her şeyin nefyedilmesi vaciptir.” Halbuki Firavun kesin bir nefiyde bulunmamış, bilakis “Ona dair bir delil yoktur, bu yüzden onu ispat etmem; bilakis davasında onu yalancı sanıyorum” demiştir. Dolayısıyla Firavun son derece cahil olmasına rağmen bu delil getirenden daha iyi durumdadır! İkincisine, yani kendi uluhiyetini ispat etmesine gelince; bil ki bundan maksat onun göklerin, yerin, denizlerin, dağların yaratıcısı, insanların zat ve sıfatlarının hâlıkı olduğunu iddia etmesi değildir. Zira bunun imkânsız olduğunu bilmek aklın ilk bedihî bilgilerindendir; bunda şüphe etmek aklın zevalini gerektirir. Bilakis ilah, mâbut (kendisine ibadet edilen) demektir. O adam Sâni'i nefyediyor ve “İnsanlara krallarına itaat etmekten ve onun emrine boyun eğmekten başka bir mükellefiyet yoktur” diyordu. İşte uluhiyet iddiasından kastedilen budur; cumhurun zannettiği gibi göğün ve yerin yaratıcısı olduğunu iddia etmesi değildir. Kaldı ki biz Tâhâ Suresi'nde [49] { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” buyruğunun tefsirinde, onun Allah Teâlâ'yı bildiğine ve bunu insanlardan tecrübesiz/cahil olanlara yutturmak için söylediğine delil getirmiştik. İkinci şüphe: O'nun: { فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Ey Hâmân! Haydi benim için çamur üzerinde ateş yak (tuğla pişir) da bana yüksek bir kule yap; belki Mûsâ'nın ilahına çıkarım! Doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum” sözüdür. Burada birtakım incelemeler vardır:

الْأَوَّلُ: تَعَلَّقَتِ الْمُشَبِّهَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي أَنَّ اللَّه تَعَالَى فِي السَّمَاءِ قَالُوا لَوْلَا أَنَّ مُوسَى ﵇ دَعَاهُ إِلَى ذَلِكَ لَمَا قَالَ فِرْعَوْنُ هَذَا الْقَوْلَ وَالْجَوَابُ: إِنَّ مُوسَى ﵇ دَلَّ فِرْعَوْنَ بِقَوْلِهِ: / رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الشعراء: ٢٤] وَلَمْ يَقُلْ هُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ دُونَ الْأَرْضِ، فَأُوهِمَ فِرْعَوْنُ أَنَّهُ يَقُولُ إِنَّ إِلَهَهُ فِي السَّمَاءِ، وَذَلِكَ أَيْضًا مِنْ خُبْثِ فِرْعَوْنَ وَمَكْرِهِ وَدَهَائِهِ.

Birincisi: Müşebbihe, Allah Teâlâ'nın gökte olduğuna dair bu âyete sarılmış ve “Mûsâ aleyhisselâm onu buna davet etmiş olmasaydı Firavun bu sözü söylemezdi” demişlerdir. Cevap şudur: Mûsâ aleyhisselâm Firavun'a: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin Rabbi” [Şuarâ, 24] sözüyle delil getirmiş, “O yerin değil, göğün içindedir” dememiştir. Firavun ise onun kendi ilahının gökte olduğunu söylediği vehmini yaymıştır; bu da yine Firavun'un habisliğinden, mekrinden ve kurnazlığındandır.

الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ فِرْعَوْنَ هل بنى هذا الصرح؟ قال قَوْمٌ إِنَّهُ بَنَاهُ قَالُوا إِنَّهُ لَمَّا أَمَرَ بِبِنَاءِ الصَّرْحِ جَمَعَ هَامَانُ الْعُمَّالَ حَتَّى اجْتَمَعَ خَمْسُونَ أَلْفَ بَنَّاءٍ سِوَى الْأَتْبَاعِ وَالْأُجَرَاءِ وَأَمَرَ بِطَبْخِ الْآجُرِّ وَالْجِصِّ وَنَجْرِ الْخَشَبِ وَضَرْبِ الْمَسَامِيرِ فَشَيَّدُوهُ حَتَّى بَلَغَ مَا لَمْ يَبْلُغْهُ بُنْيَانُ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ، فَبَعَثَ اللَّه تَعَالَى جِبْرِيلَ ﵇ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَضَرَبَهُ بِجَنَاحِهِ فَقَطَعَهُ ثَلَاثَ قِطَعٍ قِطْعَةٌ وَقَعَتْ عَلَى عَسْكَرِ فِرْعَوْنَ فَقَتَلَتْ أَلْفَ أَلْفَ رَجُلٍ وَقِطْعَةٌ وَقَعَتْ فِي الْبَحْرِ وَقِطْعَةٌ فِي الْمَغْرِبِ، وَلَمْ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ عُمَّالِهِ إِلَّا وَقَدْ هَلَكَ،

İkincisi: Firavun'un bu kuleyi inşa edip etmediğinde ihtilaf etmişlerdir. Bir grup inşa ettiğini söylemiştir. Onlar şöyle demiştir: Firavun kulenin inşasını emrettiğinde Hâmân işçileri topladı, öyle ki tâbiler ve gündelikçiler hariç elli bin usta bir araya geldi. Tuğla ve kireç pişirilmesini, kerestelerin biçilmesini ve çivilerin çakılmasını emretti. Böylece mahlukattan hiç kimsenin yapısının ulaşamadığı bir yüksekliğe varıncaya kadar onu yükselttiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ güneş batarken Cebrâîl'i aleyhisselâm gönderdi; o da kanadıyla kuleye vurup onu üç parçaya böldü: Bir parça Firavun'un ordusu üzerine düştü ve bir milyon adamı öldürdü, bir parça denize düştü, bir parça da batıya düştü. İşçilerinden helak olmayan hiç kimse kalmadı.

وَيُرْوَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ أَنَّ فِرْعَوْنَ ارْتَقَى فَوْقَهُ وَرَمَى بِنُشَّابَةٍ نَحْوَ السَّمَاءِ فَأَرَادَ اللَّه أَنْ يَفْتِنَهُمْ فَرُدَّتْ إِلَيْهِمْ وَهِيَ مَلْطُوخَةٌ بِالدَّمِ، فَقَالَ قَدْ قَتَلْتُ إِلَهَ

Bu kıssada rivayet edilir ki: Firavun onun üzerine çıkıp göğe doğru bir ok attı. Allah onları fitneye düşürmek (sınamak) diledi de ok kana bulanmış olarak kendilerine geri döndü. Bunun üzerine: “Mûsâ'nın ilahını öldürdüm” dedi.

مُوسَى فَعِنْدَ ذَلِكَ بَعَثَ اللَّه تَعَالَى جِبْرِيلَ ﵇ لِهَدْمِهِ.

İşte o vakit Allah Teâlâ onu yıkması için Cebrâîl'i aleyhisselâm gönderdi.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّهُ لَمْ يَبْنِ ذَلِكَ الصَّرْحَ لِأَنَّهُ يَبْعُدُ مِنَ الْعُقَلَاءِ أَنْ يَظُنُّوا أَنَّهُمْ بِصُعُودِ الصَّرْحِ يَقْرَبُونَ مِنَ السَّمَاءِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ مَنْ عَلَى أَعْلَى الْجِبَالِ الشَّاهِقَةِ يَرَى السَّمَاءَ كَمَا كَانَ يَرَاهَا حِينَ كَانَ عَلَى قَرَارِ الْأَرْضِ، وَمَنْ شَكَّ فِي ذَلِكَ خَرَجَ عَنْ حَدِّ الْعَقْلِ، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا يُقَالُ مِنْ رَمْيِ السَّهْمِ إِلَى السَّمَاءِ وَرُجُوعِهِ مُتَلَطِّخًا بِالدَّمِ، فَإِنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ كَامِلَ الْعَقْلِ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ إِيصَالَ السَّهْمِ إِلَى السَّمَاءِ، وَأَنَّ مَنْ حَاوَلَ ذَلِكَ كَانَ مِنَ الْمَجَانِينِ فَلَا يَلِيقُ بِالْعَقْلِ وَالدِّينِ حَمْلُ الْقِصَّةِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّه تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ عَلَى مَحْمَلٍ يُعَرَفُ فَسَادُهُ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ مَشْرَعًا قَوِيًّا لِمَنْ أَحَبَّ الطَّعْنَ فِي الْقُرْآنِ، فَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ كَانَ أُوهِمَ الْبِنَاءَ وَلَمْ يَبِنِ أَوْ كَانَ هَذَا مِنْ تَتِمَّةِ قَوْلِهِ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي يَعْنِي لَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهِ بِالدَّلِيلِ، فَإِنَّ حَرَكَاتِ الْكَوَاكِبِ كَافِيَةٌ فِي تَغَيُّرِ هَذَا الْعَالَمِ وَلَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهِ بالحسن، فَإِنَّ الْإِحْسَاسَ بِهِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بَعْدَ صُعُودِ السَّمَاءِ وَذَلِكَ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ، ثم قال عِنْدَ ذَلِكَ لِهَامَانَ: ابْنِ لِي صرحا أبلغ به أسباب السماوات وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ فَبِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ قَرَّرَ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَى الصَّانِعِ، ثُمَّ إِنَّهُ رَتَّبَ النَّتِيجَةَ عَلَيْهِ فَقَالَ: وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ فَهَذَا التَّأْوِيلُ أَوْلَى مِمَّا عَدَاهُ.

İnsanlardan bazıları ise o kuleyi inşa etmediğini söylemiştir; çünkü akıl sahiplerinin kuleye çıkmakla göğe yaklaşacaklarını zannetmeleri, yüce dağların tepesinde olan kimsenin de göğü yerin tabanında olduğu zamanki gibi gördüğünü bilmeleriyle birlikte uzak bir ihtimaldir. Bundan şüphe eden kimse aklın sınırından çıkar. Göğe ok atılması ve onun kana bulanmış olarak geri dönmesi şeklinde anlatılanlar hakkında söylenecek söz de böyledir; zira aklı kâmil olan herkes oku göğe eriştiremeyeceğini ve buna yeltenenin delilerden olacağını bilir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın Kur'ân'da hikâye ettiği kıssayı, aklın zorunlu bilgisiyle bozukluğu bilinen bir mânaya hamletmek akla ve dine yakışmaz; zira bu durum, Kur'ân'a taan etmek isteyen kimse için güçlü bir dayanak haline gelir. En uygun olanı şudur: O, inşa edeceği vehmini vermiş fakat inşa etmemiştir; yahut bu, onun { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” sözünün tamamlayıcısıdır; yani “O'nu delille ispat etmeye bir yol yoktur, zira yıldızların hareketleri bu âlemin değişmesinde yeterlidir; O'nu duyularla ispat etmeye de bir yol yoktur, çünkü O'nu hissetmek ancak göğe çıktıktan sonra mümkündür, bu ise imkânsızdır” demek istemiştir. İşte o vakit Hâmân'a: “Bana bir kule yap ki göklerin yollarına ulaşayım” demiştir ve bunu sadece alay yollu söylemiştir. İşte bu şeylerin bütünüyle Sâni'e hiçbir delil bulunmadığını takrir etmiş, sonra da bunun üzerine neticeyi bina ederek: { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum” demiştir. Bu tevil diğerlerinden daha evladır.

الثَّالِثُ: إِنَّمَا قَالَ: فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ وَلَمْ يَقُلْ اطْبُخْ لِي الْآجُرَّ وَاتَّخِذْهُ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ عَمِلَ الْآجُرَّ فَهُوَ يُعَلِّمُهُ الصَّنْعَةَ وَلِأَنَّ هَذِهِ الْعِبَارَةَ أَلْيَقُ بِفَصَاحَةِ الْقُرْآنِ وَأَشْبَهُ بِكَلَامِ الْجَبَابِرَةِ وَأَمَرَ هَامَانَ، وَهُوَ وزيره بالإيقاد على الطين فنادى باسمه بيافي وَسَطِ الْكَلَامِ دَلِيلٌ عَلَى التَّعَظُّمِ وَالتَّجَبُّرِ، وَالطُّلُوعُ وَالِاطِّلَاعُ الصُّعُودُ يُقَالُ طَلَعَ الْجَبَلَ وَاطَّلَعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

Üçüncüsü: “Bana tuğla pişir ve onu hazırla” demeyip de { فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Hâmân! Haydi benim için çamur üzerinde ateş yak” demesi, tuğla yapan ilk kişi olması hasebiyle ona sanatı öğretmesinden ötürüdür; ayrıca bu ifade Kur'ân'ın fesahatine daha uygun ve zorbaların konuşma tarzına daha çok benzemektedir. Veziri olan Hâmân'a çamur üzerinde ateş yakmasını emretmiş ve sözün ortasında “yâ” (nida edatı) ile adıyla hitap etmiştir ki bu da büyüklük taslamaya ve ceberutluğa delildir. Tulû' (طُلُوع) ve ıttılâ' (اطِّلَاع) yukarı çıkmak demektir; dağa çıktı anlamında “طَلَعَ الْجَبَلَ” ve “اطَّلَعَ” aynı mânada kullanılır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِكْبَارَ بِالْحَقِّ إِنَّمَا هُوَ للَّه تَعَالَى وَهُوَ الْمُتَكَبِّرُ فِي الْحَقِيقَةِ أَيِ الْمُبَالِغُ فِي كِبْرِيَاءِ الشَّأْنِ،

O'nun: { وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar” buyruğuna gelince, bil ki hak ile büyüklük taslamak ancak Allah Teâlâ'ya aittir; hakikatte Mütekebbir, yani şanının büyüklüğünde nihayete eren O'dur.

قَالَ ﵇ فِيمَا حَكَى عَنْ رَبِّهِ «الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظْمَةُ إِزَارِي، فَمَنْ نَازَعَنِي وَاحِدًا مِنْهُمَا أَلْقَيْتُهُ فِي النَّارِ »

[Peygamber] aleyhisselâm Rabbinden rivayet ettiği [bir hadis-i kudsîde] şöyle buyurmuştur: “Kibriyâ (büyüklük) benim rıdâm, azamet ise benim izârımdır. Kim bunlardan birinde benimle çekişirse onu ateşe atarım.”

وَكُلُّ مُسْتَكْبِرٍ سِوَاهُ فَاسْتِكْبَارُهُ بِغَيْرِ الْحَقِّ.

O'ndan başka her büyüklük taslayanın kibri ise haksız yerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَعْطَاهُ الْمُلْكَ وَإِلَّا لَكَانَ ذَلِكَ بِحَقٍّ وَهَكَذَا كُلُّ مُتَغَلِّبٍ، لَا كَمَا ادَّعَى مُلُوكُ بَنِي أُمَيَّةَ عِنْدَ تَغَلُّبِهِمْ أَنَّ مُلْكَهُمْ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ بَيَّنَ فِي كُلِّ غَاصِبٍ لِحُكْمِ اللَّه أَنَّهُ أَخَذَ ذَلِكَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ وُصُولَ ذَلِكَ الْمُلْكِ إِلَيْهِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْهُ أَوْ مِنَ اللَّه تَعَالَى، أَوْ لَا مِنْهُ وَلَا مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَإِنْ كَانَ مِنْهُ فَلِمَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ، فَرُبَّمَا كَانَ الْعَاجِزُ أَقْوَى وَأَعْقَلَ بِكَثِيرٍ مِنَ الْمُتَوَلِّي لِلْأَمْرِ؟ وَإِنْ كَانَ مِنَ اللَّه تَعَالَى فَقَدْ صَحَّ الْغَرَضُ، وَإِنْ كَانَ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ فَلِمَ اجْتَمَعَتْ دَوَاعِي النَّاسِ عَلَى نُصْرَةِ أَحَدِهِمَا وَخِذْلَانِ الْآخَرِ؟ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يَرْتَابَ فِيهِ الْعَاقِلُ.

İkinci Mesele: el-Cübbâî şöyle demiştir: Âyet, Allah Teâlâ'nın ona mülkü vermediğine delalet eder, aksi takdirde bu bir hak üzere olurdu; nitekim zorla başa geçen her mütegallibe de böyledir; Emevî krallarının galebe çaldıklarında mülklerinin Allah Teâlâ'dan olduğunu iddia ettikleri gibi değildir. Zira Allah Teâlâ, Allah'ın hükmünü gasbeden herkes hakkında bunu haksız yere aldığını beyan etmiştir. Bil ki bu görüş zayıftır; çünkü o mülkün ona ulaşması ya kendisindendir ya Allah Teâlâ'dandır ya da ne kendisinden ne de Allah Teâlâ'dandır. Şayet kendisinden olsaydı, başkası niçin buna güç yetiremedi? Zira kimi zaman âciz olan kimse işi üstlenen yöneticiden çok daha güçlü ve çok daha akıllı olabilir. Eğer Allah Teâlâ'dan ise maksat hasıl olmuştur. Şayet diğer insanlardan ise, insanların saikleri niçin birine yardım etme ve diğerini yüzüstü bırakma konusunda bir araya gelmiştir? Bil ki bu husus, akıl sahibinin onda şüpheye düşmesinden daha açıktır.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا عَارِفِينَ باللَّه تَعَالَى إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ فَلِأَجْلِ ذَلِكَ تَمَرَّدُوا وَطَغَوْا .

O'nun: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ } “Ve onlar bize döndürülmeyeceklerini sandılar” buyruğuna gelince; bu, onların Allah Teâlâ'yı bildiklerine, ancak yeniden dirilişi (ba's) inkâr ettiklerine delalet eder; işte bu sebeple isyan etmiş ve azgınlaşmışlardır.

أَمَّا قَوْلُهُ: فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَهُوَ مِنَ الْكَلَامِ الْمُفْحِمِ الَّذِي دَلَّ بِهِ عَلَى عِظَمِ شَأْنِهِ وَكِبْرِيَاءِ سُلْطَانِهِ، شَبَّهَهُمُ اسْتِحْقَارًا لَهُمْ وَاسْتِقْلَالًا لِعَدَدِهِمْ، وَإِنْ كَانُوا الْكَبِيرَ الْكَثِيرَ وَالْجَمَّ الْغَفِيرَ بحصيات

O'nun: { فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Bunun üzerine biz de onu ve ordularını yakalayıp denize fırlatıverdik” buyruğuna gelince; bu, Allah'ın kendi şanının yüceliğine ve saltanatının büyüklüğüne delalet ettiği susturucu [şaheser] sözlerdendir. Her ne kadar büyük bir kitle ve muazzam bir kalabalık olsalar da, onları hakir görmek ve sayılarını azımsamak maksadıyla [onları] çakıl taşlarına [benzetmiştir ki]...

أَخَذَهُنَّ آخِذٌ فِي كَفِّهِ فَطَرَحَهُنَّ فِي الْبَحْرِ وَنَحْوُ ذَلِكَ وَقَوْلُهُ: وَجَعَلْنا فِيها رَواسِيَ شامِخاتٍ [المرسلات: ٢٧] وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً [الْحَاقَّةِ: ١٤] وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزمر: ٦٧] ﷾ وَلَيْسَ الْغَرَضُ مِنْهُ إِلَّا تَصْوِيرُ أَنَّ كُلَّ مَقْدُورٍ وَإِنْ عَظُمَ فَهُوَ حَقِيرٌ بِالْقِيَاسِ إِلَى قُدْرَتِهِ.

bunun ve O'nun: { وَجَعَلْنا فِيها رَواسِيَ شامِخاتٍ } “Orada oturaklı yüce dağlar kıldık” [Mürselât, 27], { وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً } “Yeryüzü ve dağlar kaldırılıp birbirine tek bir çarpışla çarpıldığı (darmadağın edildiği) zaman” [Hâkka, 14] ve { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır; gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür” [Zümer, 67] buyruklarının benzeri gibidir. Bundan maksat, ne kadar büyük olursa olsun her muktedir olunan şeyin O'nun kudretine kıyasla pek hakir olduğunu tasvir etmekten ibarettir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ فَقَدْ تَمَسَّكَ بِهِ الْأَصْحَابُ فِي كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلْناهُمْ أَيْ بَيَّنَا ذَلِكَ مِنْ حَالِهِمْ وَسَمَّيْنَاهُمْ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزُّخْرُفِ: ١٩] وَتَقُولُ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي تَفْسِيرِ فِسْقِهِ وَبُخْلِهِ جَعَلَهُ فَاسِقًا وَبَخِيلًا، لَا أَنَّهُ خَلَقَهُمْ أَئِمَّةً لأنهم حال خلقهم لَهُمْ كَانُوا أَطْفَالًا، وَقَالَ الْكَعْبِيُّ: إِنَّمَا قَالَ: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً مِنْ حَيْثُ خَلَّى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا فَعَلُوهُ وَلَمْ يُعَاجِلْ بِالْعُقُوبَةِ، وَمِنْ حَيْثُ كَفَرُوا وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ بِالْقَسْرِ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ:

O'nun: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Onları ateşe çağıran önderler kıldık” buyruğuna gelince; Ehl-i Sünnet âlimleri O'nun hayrın ve şerrin yaratıcısı olduğuna dair bu âyete sarılmışlardır. el-Cübbâî şöyle demiştir: { وَجَعَلْناهُمْ } “onları kıldık” sözünden maksat, yani onların bu halini açıkladık ve onları bununla isimlendirdik demektir. Nitekim O'nun: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar/kıldılar” [Zuhruf, 19] buyruğu da böyledir. Dil ehli birinin fıskını ve cimriliğini açıklama sadedinde “onu fâsık ve cimri kıldı” derler; yoksa onları bizzat önderler olarak yarattı demek değildir, çünkü onları yarattığı anda onlar çocuktular. el-Ka'bî ise şöyle demiştir: “Onları yaptıklarıyla baş başa bırakıp cezalandırmada acele etmediği cihetle ve kâfir olduklarında onları zorla engellemediği cihetle { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً } 'Onları önderler kıldık' buyurmuştur. Bu tıpkı O'nun:

فَزادَتْهُمْ رِجْساً [التَّوْبَةِ: ١٢٥] لَمَّا زَادُوا عِنْدَهَا وَنَظِيرُ ذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ يَسْأَلُ مَا يَثْقُلُ عَلَيْهِ، وَإِنْ أَمْكَنَهُ فَإِذَا بَخِلَ بِهِ قِيلَ لِلسَّائِلِ جَعَلْتَ فُلَانًا بَخِيلًا أَيْ قَدْ بَخَّلْتُهُ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ مَعْنَى الْإِمَامَةِ التَّقَدُّمِ فَلَمَّا عَجَّلَ اللَّه تَعَالَى لَهُمُ الْعَذَابَ صَارُوا مُتَقَدِّمِينَ لِمَنْ وَرَاءَهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِيهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ: [٨٣] فِي قَوْلِهِ: أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ وَمَعْنَى دَعَوْتِهِمْ إِلَى النَّارِ دَعْوَتُهُمْ إِلَى مُوجِبَاتِهَا مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فَإِنَّ أَحَدًا لَا يَدْعُو إِلَى النَّارِ الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُمُ اللَّه تَعَالَى أَئِمَّةً فِي هَذَا الْبَابِ، لِأَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي هذا الباب أقص النِّهَايَاتِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَقَّ أَنْ يَكُونَ إِمَامًا يُقْتَدَى بِهِ فِي ذَلِكَ الْبَابِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْعِقَابَ سَيَنْزِلُ بِهِمْ عَلَى وَجْهٍ لَا يُمْكِنُ التَّخَلُّصُ مِنْهُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ أَوْ يَكُونُ مَعْنَاهُ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ كَمَا يَنْصُرُ الْأَئِمَّةَ الدُّعَاةَ إِلَى الْجَنَّةِ.

{ فَزادَتْهُمْ رِجْساً } “(Bu sure) onların murdarlıklarına murdarlık kattı/artırdı” [Tevbe, 125] buyruğu gibidir; yani onun yanında kendileri artırmışlardır. Bunun benzeri, bir adamın [başkasından] kendisine ağır gelecek bir şeyi -mümkün olsa bile- istemesidir; o kişi cimrilik ettiğinde isteyene 'Falancayı cimri kıldın' yani onun cimriliğini ortaya çıkardın denilir.” Ebû Müslim ise şöyle demiştir: İmamlığın (önderliğin) mânası önde olmaktır; Allah Teâlâ onlara azabı çabuklaştırınca, arkalarından gelen kâfirlerin önüne geçmiş oldular. Bil ki bu konudaki açıklama Meryem Suresi'nde [83] { أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ } “Biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik” buyruğunda geçmişti. Onların ateşe çağırmalarının mânası, ateşi gerektiren küfür ve günahlara çağırmalarıdır; zira hiç kimse doğrudan ateşin kendisine davet etmez. Allah Teâlâ'nın onları bu konuda önderler kılması ise onların bu hususta nihai sınırlara ulaşmış olmalarındandır; kim böyle olursa o kapıda kendisine uyulan bir önder olmayı hak eder. Sonra Allah Teâlâ bu azabın kurtuluşu mümkün olmayacak bir biçimde başlarına ineceğini beyan etmiştir ki bu da { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “Kıyamet gününde de yardım görmeyeceklerdir” buyruğunun mânasıdır; yahut mânası: Cennete çağıran önderlere yardım edildiği gibi kıyamet günü onlara yardım edilmeyecektir, şeklinde olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً مَعْنَاهُ لَعْنَةُ اللَّه وَالْمَلَائِكَةِ لَهُمْ وَأَمْرُهُ تَعَالَى بِذَلِكَ فِيهَا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ أَيِ الْمُبْعَدِينَ الْمَلْعُونِينَ، وَالْقُبْحُ هُوَ الْإِبْعَادُ، قَالَ اللَّيْثُ يُقَالُ قَبَّحَهُ اللَّه، أَيْ نَحَّاهُ عَنْ كُلِّ خَيْرٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَنْ الْمَشْئُومِينَ بِسَوَادِ الوجه وَزُرْقَةِ الْعَيْنِ، وَعَلَى الْجُمْلَةِ فَالْأَوَّلُونَ حَمَلُوا الْقُبْحَ عَلَى الْقُبْحِ الرُّوحَانِيِّ، وَهُوَ الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالْبَاقُونَ حَمَلُوهُ عَلَى الْقُبْحِ فِي الصُّوَرِ. وَقِيلَ فِيهِ إِنَّهُ تَعَالَى يُقَبِّحُ صُوَرَهُمْ وَيُقَبِّحُ عَلَيْهِمْ عَمَلَهُمْ وَيَجْمَعُ بَيْنَ الْفَضِيحَتَيْنِ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الَّذِي يَجِبُ التَّمَسُّكُ بِهِ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى ﵇ فَقَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى وَالْكِتَابُ هُوَ التَّوْرَاةُ، وَوَصَفَهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ بَصَائِرُ لِلنَّاسِ، مِنْ حَيْثُ يُسْتَبْصَرُ بِهِ فِي بَابِ الدِّينِ، وَهُدًى مِنْ حَيْثُ يُسْتَدَلُّ بِهِ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُتَمَسِّكَ بِهِ يَفُوزُ بِطَلِبَتِهِ مِنَ الثَّوَابِ، وَوَصَفَهُ بِأَنَّهُ رَحْمَةٌ لِأَنَّهُ مِنْ نِعَمِ اللَّه تَعَالَى عَلَى مَنْ تَعَبَّدَ بِهِ.

O'nun: { وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً } “Bu dünyada arkalarından bir lanet taktık” buyruğuna gelince; mânası, Allah'ın ve meleklerin onlara laneti ve Allah Teâlâ'nın bu dünyada müminlere bunu emretmesidir. Kıyamet gününde ise onların “makbûhîn”den (مِنَ الْمَقْبُوحِينَ) olduklarını beyan etmiştir; yani kovulmuş ve lanetlenmişlerdir. Kubh (قُبْح), uzaklaştırmak/kovmaktır. Leys: “قَبَّحَهُ اللَّه” (Allah onu uzaklaştırsın) denilir, yani onu her hayırdan uzaklaştırdı, demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: “Yüz karalığı ve göz göğermesiyle uğursuz kılınanlardandır” demiştir. Hâsılı, öncekiler bu çirkinliği ruhânî çirkinliğe, yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden kovulup uzaklaştırılmaya hamletmişler; diğerleri ise suretlerdeki çirkinliğe hamletmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ hem suretlerini çirkinleştirecek hem de amellerini kendilerine çirkin gösterecek, böylece iki rezilliği birden birleştirecektir. Sonra Allah Teâlâ sarılınması vacip olan şeyin Mûsâ'nın aleyhisselâm getirdiği şey olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun ki biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya o Kitab'ı verdik”. Kitap ise Tevrat'tır. Allah Teâlâ onu, din hususunda kendisiyle basiret kazanılması bakımından insanlar için “basâir” (kalp gözlerini açan deliller), kendisiyle delil getirilmesi ve ona sarılanın mükâfattan talebine kavuşması bakımından bir “hüdâ” (hidayet) ve kendisiyle ibadet eden kimse için Allah Teâlâ'nın nimetlerinden biri olması hasebiyle bir “rahmet” olarak nitelendirmiştir.

وَرَوَى أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا أَهْلَكَ اللَّه تَعَالَى قَرْنًا مِنَ الْقُرُونِ بِعَذَابٍ مِنَ السَّمَاءِ وَلَا مِنَ الْأَرْضِ مُنْذُ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ، غَيْرَ أَهْلِ الْقَرْيَةِ الَّتِي مَسَخَهَا قِرَدَةً» .

Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onun şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Allah Teâlâ Tevrat'ı indirdiğinden bu yana, maymuna çevirdiği o kasaba halkı hariç, nesillerden hiçbir nesli gökten ve yerden gelen [kapsamlı] bir azapla helak etmemiştir.”

أَمَّا قَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ فَالْمُرَادُ لِكَيْ يَتَذَكَّرُوا، قَالَ الْقَاضِي: وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى إِرَادَةِ التَّذَكُّرِ مِنْ كُلِّ مُكَلَّفٍ سَوَاءٌ اخْتَارَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يَخْتَرْهُ، فَفِيهِ إِبْطَالُ مَذْهَبِ الْمُجْبِرَةِ الَّذِينَ يَقُولُونَ مَا أَرَادَ التَّذَكُّرَ إِلَّا مِمَّنْ يَتَذَكَّرُ، فَأَمَّا مَنْ لَا يَتَذَكَّرُ فَقَدْ كَرِهَ ذَلِكَ مِنْهُ، وَنَصُّ الْقُرْآنِ دَافِعٌ لِهَذَا الْقَوْلِ، قُلْنَا أليس أنكم حملتهم قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] عَلَى العاقبة، فلم لا يجوز حمله هاهنا عَلَى الْعَاقِبَةِ، فَإِنَّ عَاقِبَةَ الْكُلِّ حُصُولُ هَذَا التذكر له وذلك في الآخرة.

O'nun: { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alsınlar diye” buyruğuna gelince; kastedilen, düşünsünler/öğüt alsınlar diyedir. el-Kādî der ki: Bu, ister tercih etsin ister tercih etmesin her mükelleften tezekkürün (öğüt almanın) irade edildiğine delalet eder. Dolayısıyla bunda, “O ancak tezekkür edenden tezekkürü irade etmiştir; tezekkür etmeyenden ise bunu kerih görmüştür” diyen Mücbire mezhebini iptal vardır; Kur'ân'ın nassı bu sözü reddetmektedir. Biz deriz ki: Siz Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ } “Andolsun biz cehennem için yarattık” [A'râf, 179] buyruğunu âkıbete hamletmediniz mi? Öyleyse burada da âkıbete hamledilmesi niçin caiz olmasın? Zira herkesin âkıbeti bu tezekkürün kendisi için hasıl olmasıdır ki bu da âhirettedir.

[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٤٤ الى ٤٧]

[Kasas Suresi (28), Âyetler 44-47]

وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

{ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤) وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥) وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦) وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin ve şahitlerden de değildin. (44) Fakat biz nice nesiller varettik de onların üzerinden uzun zamanlar geçti. Sen Medyen halkı arasında oturup onlara âyetlerimizi okuyor da değildin; fakat [seni de geçmişin haberleriyle] peygamber olarak gönderen bizdik. (45) [Mûsâ'ya] seslendiğimiz vakit de Tûr'un yanında değildin. Fakat senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi, düşünüp öğüt alsınlar diye uyarman için Rabbinden bir rahmet olarak [bunları sana bildirdik]. (46) Kendi ellerinin önden gönderdiği (işledikleri günahlar) sebebiyle başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de âyetlerine uyup müminlerden olsaydık ya!' demeselerdi [seni göndermezdik]. (47)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ إلى قوله فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin” buyruğundan { فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “onların üzerinden uzun zamanlar geçti” buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bil ki bu âyette birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: الْجَانِبُ مَوْصُوفٌ، وَالْغَرْبِيُّ صِفَةٌ، فَكَيْفَ أَضَافَ الْمَوْصُوفَ إِلَى الصِّفَةِ؟ الْجَوَابُ: هَذِهِ مَسْأَلَةٌ خِلَافِيَّةٌ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ، فَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لَا يَجُوزُ إِضَافَةُ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ إِلَّا بِشَرْطٍ خَاصٍّ سَنَذْكُرُهُ، وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ يَجُوزُ ذَلِكَ مُطْلَقًا حُجَّةُ الْبَصْرِيِّينَ، أَنَّ إِضَافَةَ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ تَقْتَضِي إِضَافَةَ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ، وَهَذَا غَيْرُ جَائِزٍ فَذَاكَ أَيْضًا غَيْرُ جَائِزٍ، بَيَانُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ جَاءَنِي زَيْدٌ الظَّرِيفُ، فَلَفْظُ الظَّرِيفِ يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مُعَيَّنٍ فِي نَفْسِهِ مَجْهُولٌ بِحَسْبَ هَذَا اللَّفْظِ حَصَلَتْ لَهُ الظَّرَافَةُ، فَإِذَا نَصَصْتَ عَلَى زَيْدٍ عَرَفْنَا أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ الَّذِي حَصَلَتْ لَهُ الظَّرَافَةُ هُوَ زَيْدٌ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا، فَلَوْ أَضَفْتَ زَيْدًا إِلَى الظَّرِيفِ، كُنْتَ قَدْ أَضَفْتَ زَيْدًا إِلَى زَيْدٍ، وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ غَيْرُ جَائِزَةٍ، فَإِضَافَةُ الْمَوْصُوفِ إِلَى صِفَتِهِ وَجَبَ أَنْ لَا تَجُوزَ، إِلَّا أَنَّهُ جَاءَ عَلَى خِلَافِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ أَلْفَاظٌ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ وَقَوْلُهُ: وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ [الْبَيِّنَةِ: ٥] وَقَوْلُهُ: حَقُّ الْيَقِينِ [الواقعة: ٩٥] وَلَدارُ الْآخِرَةِ [النحل: ٣٠] وَيُقَالُ صَلَاةُ الْأُولَى وَمَسْجِدُ الْجَامِعِ وَبَقْلَةُ الْحَمْقَاءِ، فَقَالُوا التَّأْوِيلُ فِيهِ جَانِبُ الْمَكَانِ الْغَرْبِيِّ وَدِينُ الْمِلَّةِ الْقَيِّمَةِ وَحَقُّ الشَّيْءِ الْيَقِينِ وَدَارُ السَّاعَةِ الْآخِرَةِ وَصَلَاةُ السَّاعَةِ الْأُولَى وَمَسْجِدُ الْمَكَانِ الْجَامِعِ وَبَقْلَةُ الْحَبَّةِ الْحَمْقَاءِ، ثُمَّ قَالُوا فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ: الْمُضَافُ إِلَيْهِ لَيْسَ هُوَ النَّعْتَ، بَلِ الْمَنْعُوتُ، إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ الْمَنْعُوتُ وَأُقِيمَ النَّعْتُ مَقَامَهُ فَهَهُنَا يُنْظَرُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ النَّعْتُ كَالْمُتَعَيِّنِ لِذَلِكَ الْمَنْعُوتِ، حَسُنَ ذَلِكَ وَإِلَّا فَلَا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَيْسَ لَكَ أَنْ تَقُولَ عِنْدِي جَيِّدٌ عَلَى مَعْنَى عِنْدِي دِرْهَمٌ جَيِّدٌ، وَيَجُوزُ مَرَرْتُ بِالْفَقِيهِ عَلَى مَعْنَى مَرَرْتُ بِالرَّجُلِ الْفَقِيهِ، لِأَنَّ الْفَقِيهَ يُعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ النَّاسِ وَالْجَيِّدُ قَدْ يَكُونُ دِرْهَمًا وَقَدْ يَكُونُ غَيْرَهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ حَسُنَ قَوْلُهُ جَانِبُ الْغَرْبِيِّ، لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمَوْصُوفَ بِالْغَرْبِيِّ الَّذِي يُضَافُ إِلَيْهِ الْجَانِبُ لَا يَكُونُ إِلَّا مَكَانًا أَوْ مَا يُشْبِهُهُ، فَلَا جَرَمَ حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْبَوَاقِي واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Soru: “Cânib” (yan/taraf) mevsuf (nitelnen), “garbî” (batı) ise sıfattır (niteleyen); o halde mevsufu sıfata nasıl muzaf kılmıştır? Cevap: Bu, nahivciler arasında ihtilaflı bir meseledir. Basralılara göre, zikredeceğimiz özel bir şart dışında mevsufun sıfata izafeti caiz değildir; Kûfelilere göre ise bu mutlak olarak caizdir. Basralıların hücceti şudur: Mevsufun sıfata izafeti, bir şeyin kendisine izafe edilmesini gerektirir; bu caiz olmadığına göre öbürü de caiz değildir. Bu zorunluluğun açıklaması şudur: “جَاءَنِي زَيْدٌ الظَّرِيفُ” (Bana zarif Zeyd geldi) dediğinde, “zarif” lafzı kendi zatında muayyen fakat bu lafza göre meçhul olan ve kendisinde zarafet hasıl olmuş bir şeye delalet eder. Zeyd'i açıkça zikrettiğinde ise o zarafetin hasıl olduğu şeyin Zeyd olduğunu anlarız. Bu sabit olunca, şayet Zeyd'i “zarif”e izafe edersen, Zeyd'i Zeyd'e izafe etmiş olursun; bir şeyin kendisine izafeti ise caiz değildir. Dolayısıyla mevsufun sıfatına izafetinin de caiz olmaması gerekmiştir. Ancak bu kuralın hilafına bazı lafızlar gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın bu âyetteki: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “batı tarafında”, { وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ } “dosdoğru din işte budur” [Beyyine, 5], { حَقُّ الْيَقِينِ } “kesin bir gerçek” [Vâkıa, 95] ve { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “âhiret yurdu” [Nahl, 30] buyrukları ile “صَلَاةُ الْأُولَى” (ilk namaz / öğle), “مَسْجِدُ الْجَامِعِ” (büyük cami) ve “بَقْلَةُ الْحَمْقَاءِ” (semizotu) ifadeleri böyledir. Onlar dediler ki: Bundaki tevil “جانب المكان الغربي” (batıdaki mekânın tarafı), “دين الملة القيمة” (dosdoğru milletin/dinin dini), “حق الشيء اليقين” (kesin şeyin hakkı/hakikati), “دار الساعة الآخرة” (son saat/âhiret vaktinin yurdu), “صلاة الساعة الأولى” (ilk vaktin namazı), “مسجد المكان الجامع” (toplayıcı mekânın mescidi) ve “بقلة الحبة الحمقاء” (ahmak tohumun otu) şeklindedir. Sonra bu yerlerde şöyle dediler: Muzafun ileyh bizzat sıfat değil, bilakis mensuftur; ancak mensuf hazfedilmiş ve yerine sıfat ikame edilmiştir. Burada şuna bakılır: Eğer o sıfat o mensuf için belirlenmiş gibi ise bu güzel olur, aksi takdirde olmaz. Görmez misin ki senin “Yanımda kaliteli bir dirhem var” anlamında “عِنْدِي جَيِّدٌ” (Yanımda kaliteli var) demen caiz değildir; fakat “Fakih olan adama uğradım” anlamında “مَرَرْتُ بِالْفَقِيهِ” (Fakihe uğradım) demen caizdir. Çünkü fakihin ancak insanlardan olacağı bilinir, kaliteli olan ise dirhem de olabilir başka bir şey de olabilir. Durum böyle olunca “جانب الغربي” (batının tarafı) denmesi güzel olmuştur; çünkü “taraf”ın kendisine izafe edildiği “batı” ile nitelenen şey ancak bir mekân yahut benzeri bir şey olabilir. Dolayısıyla bu izafet elbette güzel olmuştur. Diğerleri hakkındaki söz de böyledir; en doğrusunu Allah bilir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ؟ الْجَوَابُ: الْجَانِبُ الْغَرْبِيُّ هُوَ الْمَكَانُ الْوَاقِعُ فِي شِقِّ الْغَرْبِ، وَهُوَ الْمَكَانُ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ مِيقَاتُ مُوسَى ﵇ من الطور، وكتب اللَّه [له] فِي الْأَلْوَاحِ وَالْأَمْرُ الْمَقْضِيُّ إِلَى مُوسَى ﵇ الْوَحْيُ الَّذِي أُوحِيَ إِلَيْهِ، وَالْخِطَابُ لِلرَّسُولِ ﷺ يَقُولُ: وَمَا كُنْتَ حاضرا

İkinci Soru: { إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman” buyruğunun anlamı nedir? Cevap: Batı tarafı (el-cânibü'l-garbî), batı cihetinde yer alan mekândır. Burası Tûr'dan Mûsâ'nın aleyhisselâm mîkātının vuku bulduğu ve Allah'ın levhalarda [kendisi için] yazdığı yerdir. Mûsâ'ya aleyhisselâm bildirilen/hükmedilen emir ise ona vahyedilen vahiydir. Hitap Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Sen hazır bulunmadın

الْمَكَانِ الَّذِي أَوْحَيْنَا فِيهِ إِلَى مُوسَى ﵇، وَلَا كُنْتَ مِنْ جُمْلَةِ الشَّاهِدِينَ لِلْوَحْيِ إِلَيْهِ أَوْ عَلَى (الْمُوحَى) إِلَيْهِ، (وَهِيَ لِأَنَّ الشَّاهِدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ حَاضِرًا) ، وَهُمْ نُقَبَاؤُهُ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ لِلْمِيقَاتِ.

Mûsâ'ya aleyhisselâm vahyettiğimiz mekânda; ona gelen vahye şahit olanlardan veya kendisine vahyolunan kimseye (çünkü şahidin hazır bulunması gerekir) şahitlik edenlerden de değildin; onlar da mîkāt için seçtiği nakibleridir (temsilcileridir).

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لَمَّا قَالَ وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ ثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ شَاهِدًا، لِأَنَّ الشَّاهِدَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ حَاضِرًا، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَةِ قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ؟ الْجَوَابُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:

Üçüncü Soru: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında değildin” buyurunca, onun şahit olmadığı sabit olmuştur; zira şahidin hazır bulunması şarttır. O halde: { وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “ve şahitlerden de değildin” sözünün tekrar edilmesindeki fayda nedir? Cevap: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir:

التَّقْدِيرُ لَمْ تَحْضُرْ ذَلِكَ الْمَوْضِعَ، وَلَوْ حَضَرْتَ فَمَا شَاهَدْتَ تِلْكَ الْوَقَائِعَ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ، وَلَا يَشْهَدُ وَلَا يَرَى.

Takdir şöyledir: Sen o mekânda hazır bulunmadın; şayet hazır bulunsaydın bile o hadiseleri müşahede etmiş olmazdın. Zira bir kimsenin orada bulunup da şahit olmaması ve görmemesi mümkündür.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَيْفَ يَتَّصِلُ قَوْلُهُ: وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً بِهَذَا الْكَلَامِ وَمِنْ أَيِّ وَجْهٍ يَكُونُ اسْتِدْرَاكًا لَهُ؟

Dördüncü Soru: O'nun: { وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً } “Fakat biz nice nesiller varettik” buyruğu bu kelama nasıl bağlanır ve hangi yönden onun istidrâkı (düzeltmesi/tamamlayıcısı) olur?

الْجَوَابُ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا بَعْدَ عَهْدِ مُوسَى ﵇ إِلَى عَهْدِكَ قُرُونًا كَثِيرَةً فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَهُوَ الْقَرْنُ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ، فَانْدَرَسَتِ الْعُلُومُ فَوَجَبَ إِرْسَالُكَ إِلَيْهِمْ، فَأَرْسَلْنَاكَ وَعَرَّفْنَاكَ أَحْوَالَ الْأَنْبِيَاءِ وَأَحْوَالَ مُوسَى، فَالْحَاصِلُ كَأَنَّهُ قَالَ وَمَا كُنْتَ شَاهِدًا لِمُوسَى وَمَا جَرَى عَلَيْهِ، وَلَكِنَّا أَوْحَيْنَاهُ إِلَيْكَ فَذَكَرَ سَبَبَ الْوَحْيِ الَّذِي هُوَ إِطَالَةُ الْفَتْرَةِ وَدَلَّ بِهِ عَلَى الْمُسَبَّبِ، فَإِذَنْ هَذَا الِاسْتِدْرَاكُ شَبِيهُ الِاسْتِدْرَاكَيْنِ بَعْدَهُ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى الْمُعْجِزِ كَأَنَّهُ قَالَ إِنَّ فِي إِخْبَارِكَ عَنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِنْ غَيْرِ حُضُورٍ وَلَا مُشَاهَدَةٍ وَلَا تَعَلُّمٍ مِنْ أَهْلِهِ، دَلَالَةٌ ظَاهِرَةٌ عَلَى نُبُوَّتِكَ كَمَا قَالَ: أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى [طه: ١٣٣] .

Cevap: Âyetin mânası şudur: “Fakat biz Mûsâ'nın aleyhisselâm devrinden senin devrine kadar nice nesiller varettik de onların üzerinden -ki o senin içinde bulunduğun nesildir- uzun zamanlar geçti. Böylece ilimler silinip gitti ve seni onlara göndermek vacip oldu. Biz de seni peygamber olarak gönderdik ve sana peygamberlerin hallerini ve Mûsâ'nın durumlarını bildirdik.” Hâsılı, sanki şöyle buyurmuştur: Sen Mûsâ'ya ve onun başına gelenlere şahit değildin; fakat biz onu sana vahyettik. Böylece vahyin sebebi olan fetret döneminin uzamasını zikretmiş ve bununla müsebbibe (vahye) delalet etmiştir. O halde bu istidrâk, kendisinden sonraki iki istidrâka benzemektedir. Bil ki bu durum mucizeye bir dikkat çekmedir; sanki şöyle buyurmuştur: Senin bu şeyleri bizzat hazır bulunmadan, müşahede etmeden ve ehlinden öğrenmeden haber vermende, senin peygamberliğine apaçık bir delalet vardır; nitekim O: { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Onlara önceki sahifelerdeki apaçık delil gelmedi mi?” [Tâhâ, 133] buyurmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ فالمعنى ما كنت مقيما فيه.

O'nun: { وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Sen Medyen halkı arasında oturuyor da değildin” buyruğuna gelince, mânası: “Orada ikamet ediyor değildin” demektir.

وأما قوله: تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: يَقُولُ لَمْ تَشْهَدْ أَهْلَ مَدْيَنَ فَتَقْرَأَ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ خَبَرَهُمْ وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ أَيْ أَرْسَلْنَاكَ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكَ هَذِهِ الْأَخْبَارَ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا عَلِمْتَهَا الثَّانِي: قَالَ الضَّحَّاكُ: يَقُولُ إِنَّكَ يَا مُحَمَّدُ لَمْ تَكُنِ الرَّسُولَ إِلَى أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ وَإِنَّمَا كَانَ غَيْرُكَ وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ فِي كُلِّ زَمَانٍ رَسُولًا، فَأَرْسَلْنَا إِلَى أَهْلِ مَدْيَنَ شُعَيْبًا وَأَرْسَلْنَاكَ إِلَى الْعَرَبِ لِتَكُونَ خَاتَمَ الْأَنْبِيَاءِ.

O'nun: { تَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “onlara âyetlerimizi okuyor da [değildin]” buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mukātil şöyle der: “Medyen halkını görüp de Mekke ehline onların haberini okuyor değildin; { وَلكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } fakat biz seni Mekke ehline peygamber gönderdik ve sana bu haberleri indirdik; şayet böyle olmasaydı sen bunları bilemezdin” buyurmaktadır. İkincisi: Dahhâk şöyle demiştir: Şöyle buyurmaktadır: “Ey Muhammed! Medyen ehline Kitab'ı okuyan elçi sen değildin, o ancak senden başkasıydı; fakat biz her zamanda bir elçi gönderenler idik. Medyen ehline Şuayb'ı gönderdik, Araplara da peygamberlerin sonuncusu olasın diye seni gönderdik.”

أَمَّا قَوْلُهُ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا يُرِيدُ مُنَادَاةَ مُوسَى لَيْلَةَ الْمُنَاجَاةِ وَتَكْلِيمَهُ وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ أَيْ عَلَّمْنَاكَ رَحْمَةً، وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بِالرَّفْعِ أَيْ هِيَ رَحْمَةٌ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ: إِذْ نادَيْنا وُجُوهًا أُخَرَ أَحَدُهَا: إِذْ نَادَيْنَا أَيْ قُلْنَا لموسى وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٦، ١٥٧] . وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِذْ نَادَيْنَا أُمَّتَكَ فِي أَصْلَابِ آبَائِهِمْ: «يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ أَجَبْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُونِي، وَأَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي، وَغَفَرْتُ لَكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَغْفِرُونِي» قَالَ وَإِنَّمَا قَالَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ حِينَ اخْتَارَ مُوسَى ﵇ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِ رَبِّهِ وَثَالِثُهَا:

O'nun: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Seslendiğimiz vakit de Tûr'un yanında değildin” buyruğuna gelince; münâcât gecesinde Mûsâ'ya seslenilmesini ve onunla konuşulmasını kastetmektedir. { وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Fakat Rabbinden bir rahmet olarak” buyruğu ise, “Sana bir rahmet olarak bildirdik” demektir; Îsâ b. Ömer merfû (ötre) ile okumuştur; yani “Bu bir rahmettir” demektir. Müfessirler: { إِذْ نادَيْنا } “seslendiğimiz vakit” buyruğu hakkında başka vecihler de zikretmişlerdir: Birincisi: { إِذْ نادَيْنا } yani Mûsâ'ya: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” âyetinden { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte kurtuluşa erenler onlardır” [A'râf, 156-157] âyetine kadar olan kısmı söylediğimiz vakit demektir. İkincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Babalarının sulblerinde iken senin ümmetine: 'Ey Muhammed'in ümmeti! Bana dua etmeden önce dualarınızı kabul ettim, benden istemeden önce size verdim ve benden bağışlanma dilemeden önce sizi bağışladım' diye seslendiğimiz vakit” demektir. O der ki: Allah Teâlâ bunu ancak Mûsâ aleyhisselâm Rabbinin mîkātı için yetmiş adam seçtiği vakit söylemiştir. Üçüncüsü:

قَالَ وَهْبٌ: «لَمَّا ذَكَرَ اللَّه لِمُوسَى فَضْلِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ قَالَ رَبِّ أَرِنِيهِمْ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تُدْرِكَهُمْ وَإِنْ شِئْتَ أَسْمَعْتُكَ أَصْوَاتَهُمْ قَالَ بَلَى يَا رَبِّ فَقَالَ سُبْحَانَهُ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ فَأَجَابُوهُ مِنْ أَصْلَابِ آبَائِهِمْ فَأَسْمَعَهُ اللَّه تَعَالَى أَصْوَاتَهُمْ ثم قال: أَجَبْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَدْعُوَنِي» الْحَدِيثَ كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ

Vehb şöyle demiştir: “Allah, Mûsâ'ya Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin faziletini zikrettiğinde: 'Rabbim! Onları bana göster' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Sen onlara yetişemezsin; fakat dilersen sana onların seslerini işittireyim.' Mûsâ: 'Evet, yâ Rabbi!' dedi. Bunun üzerine Sübhânehu: 'Ey Muhammed'in ümmeti!' buyurdu; onlar da babalarının sulblerinden O'na icabet ettiler. Böylece Allah Teâlâ onların seslerini ona işittirdi, sonra da: 'Bana dua etmeden önce dualarınızı kabul ettim...' buyurdu” -hadisin devamı İbn Abbâs'ın zikrettiği gibidir-.

وَرَابِعُهَا:

Dördüncüsü: