رَوَى سَهْلُ بْنُ سَعْدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا قَالَ كَتَبَ اللَّه كِتَابًا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِأَلْفَيْ عَامٍ ثُمَّ وَضَعَهُ عَلَى الْعَرْشِ ثُمَّ/ نَادَى «يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ إن رحمتي سبقت
Sehl b. Sa'd şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا } “Biz seslendiğimiz zaman Tûr'un yanında da değildin” buyruğu hakkında şöyle buyurdu: «Allah, mahlûkatı yaratmadan iki bin yıl önce bir kitap yazdı, sonra onu Arş'ın üzerine koydu. Sonra şöyle seslendi: 'Ey Muhammed'in ümmeti! Şüphesiz rahmetim...»
غَضَبِي أَعْطَيْتُكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلُونِي وَغَفَرْتُ لَكُمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَغْفِرُونِي مَنْ لَقِيَنِي مِنْكُمْ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ» .
gazabımı geçmiştir. Benden istemeden önce size verdim ve benden bağışlanma dilemeden önce sizi bağışladım. Sizden kim bana, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederek kavuşursa onu cennete koyarım.'”
أَمَّا قَوْلُهُ: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ فَالْإِنْذَارُ هُوَ التَّخْوِيفُ بِالْعِقَابِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ قِصَّةَ مُوسَى ﵇ قَالَ لِرَسُولِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ ... وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ... وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ فَجَمَعَ تَعَالَى بَيْنَ كُلِّ ذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ الثَّلَاثَةَ هِيَ الْأَحْوَالُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي اتَّفَقَتْ لِمُوسَى ﵇ إِذِ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ إِنْزَالُ التَّوْرَاةِ حَتَّى تَكَامَلَ دِينُهُ وَاسْتَقَرَّ شَرْعُهُ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَما كُنْتَ ثاوِياً أَوَّلَ أَمْرِهِ وَالْمُرَادُ نَادَيْنَاهُ وَسَطَ أَمْرِهِ وَهُوَ لَيْلَةُ الْمُنَاجَاةِ، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ ﵇ لَمْ يَكُنْ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ حَاضِرًا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ بَعَثَهُ وَعَرَّفَهُ هَذِهِ الْأَحْوَالَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ ثُمَّ فَسَّرَ تِلْكَ الرَّحْمَةَ بِأَنْ قَالَ: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَمْ يُبْعَثْ إِلَيْهِمْ نَذِيرٌ مِنْهُمْ: وَقَالَ بَعْضُهُمْ: حُجَّةُ الْأَنْبِيَاءِ كَانَتْ قَائِمَةً عَلَيْهِمْ وَلَكِنَّهُ مَا بَعَثَ إِلَيْهِمْ مَنْ يجد تِلْكَ الحجة عَلَيْهِمْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا يَبْعُدُ وُقُوعُ الْفَتْرَةِ فِي التَّكَالِيفِ فَبَعَثَهُ اللَّه تَعَالَى تَقْرِيرًا لِلتَّكَالِيفِ وَإِزَالَةً لِتِلْكَ الْفَتْرَةِ.
O'nun: { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir toplumu uyarman için” buyruğuna gelince; inzar (uyarma), günah üzerine azap ile korkutmaktır. Bil ki O Teâlâ, Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasını açıklayınca Resûlü'ne: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Batı tarafında değildin”... { وَما كُنْتَ ثاوِياً فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı arasında ikamet ediyor da değildin”... { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ } “Tûr'un yanında da değildin” buyurdu. Teâlâ bütün bunları bir arada zikretti; çünkü bu üç durum, Mûsâ aleyhisselâm'ın başına gelen büyük durumlardır. Zira: { إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman” buyruğundan kasıt, dini kemale erip şeriatı yerleşinceye kadar Tevrat'ın indirilmesidir. { وَما كُنْتَ ثاوِياً } “ikamet ediyor değildin” buyruğundan kasıt, işinin başıdır. “Seslendik” [ifadesinden] kasıt ise işinin ortasıdır ki bu da münâcât gecesidir. Teâlâ, Peygamber'in aleyhisselâm bu durumlarda hazır bulunmadığını açıklayınca; âlemlere bir rahmet olarak onu gönderdiğini ve bu durumları ona bildirdiğini açıkladı. Sonra bu rahmeti: { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir toplumu uyarman için” buyurarak tefsir etti. [Âlimler] bunda ihtilaf ettiler; bazısı: “Onlara kendilerinden bir uyarıcı gönderilmemişti” dedi. Bazısı: “Peygamberlerin hücceti onların aleyhine mevcuttu, fakat o hücceti onların aleyhine yenileyecek kimse gönderilmedi” dedi. Bazısı da: “Mükellefiyetlerde fetret (kesinti) dönemi olması uzak bir ihtimal değildir; bu sebeple Allah Teâlâ mükellefiyetleri pekiştirmek ve o fetreti ortadan kaldırmak için onu gönderdi” dedi.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ الْآيَةِ فَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : (لَوْلَا) الْأُولَى امْتِنَاعِيَّةٌ وَجَوَابُهَا مَحْذُوفٌ، وَالثَّانِيَةُ تَحْضِيضِيَّةٌ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَيَقُولُوا لِلْعَطْفِ، (وَفِي قَوْلِهِ لِلْعَطْفِ) . وَفِي قَوْلِهِ:
O'nun: { وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ } “Onlara bir musibet dokunmasaydı...” âyetine gelince; el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Birinci levlâ (لَوْلَا) imtinâiyyedir (şart gerçekleşmediği için cevabın engellendiğini gösterir) ve cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür). İkincisi tahdîdiyyedir (teşvik bildirir). { فَيَقُولُوا } “[şöyle] diyeceklerdi” buyruğundaki fâ (فَ) atıf içindir. [O'nun sözündeki atıf içindir]. Ve O'nun:
فَنَتَّبِعَ جَوَابُ (لَوْلَا) لِكَوْنِهَا فِي حُكْمِ الْأَمْرِ مِنْ قِبَلِ أَنَّ الْأَمْرَ بَاعِثٌ عَلَى الْفِعْلِ، وَالْبَاعِثُ وَالْمُحَضِّضُ مِنْ واد واحد، والمعنى لولا أَنَّهُمْ قَائِلُونَ إِذَا عُوقِبُوا بِمَا قَدَّمُوا مِنَ الشرك والمعاصي: هلا أرسلت لينا رَسُولًا، مُحْتَجِّينَ عَلَيْنَا بِذَلِكَ لَمَا أَرْسَلَنَا إِلَيْهِمْ، يَعْنِي إِنَّمَا أَرْسَلْنَا الرَّسُولَ إِزَالَةً لِهَذَا الْعُذْرِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [النساء: ١٦٥] أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ [الْمَائِدَةِ: ١٩] لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ وَلَوْلَا أَنْ يَقُولُوا هَذَا الْعُذْرَ لَمَا أَرْسَلْنَا، بَلْ قَالَ: وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ ... فَيَقُولُوا هَذَا الْعَدُوُّ لَمَا أَرْسَلْنَا وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِنُكْتَةٍ وَهِيَ أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يُعَاقَبُوا مَثَلًا وَقَدْ عَرَفُوا بُطْلَانَ دِينِهِمْ لَمَا قَالُوا ذَلِكَ، بَلْ إِنَّمَا يَقُولُونَ ذَلِكَ إِذَا نَالَهُمُ الْعِقَابُ فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَذْكُرُوا هَذَا الْعُذْرَ تَأَسُّفًا عَلَى كُفْرِهِمْ، بَلْ لِأَنَّهُمْ مَا أَطَاقُوا وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى اسْتِحْكَامِ كُفْرِهِمْ وَرُسُوخِهِ فِيهِمْ كَقَوْلِهِ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
{ فَنَتَّبِعَ } “uyardık” buyruğundaki [fâ ise], levlâ (لَوْلَا)'nın cevabıdır; zira [bu levlâ] emir hükmündedir, çünkü emir fiile sevk edicidir; sevk eden ile teşvik eden ise aynı mahiyettedir. Anlam şudur: Şayet onlar şirk ve günahlardan daha önce işledikleri şeyler yüzünden cezalandırıldıklarında: “Bize bir elçi gönderseydin ya!” diyerek bunu aleyhimize bir delil olarak ileri sürmeyecek olsalardı, onlara elçi göndermezdik. Yani: Biz elçiyi ancak bu mazereti ortadan kaldırmak için gönderdik. Bu durum tıpkı O'nun: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir delili olmasın diye” [Nisâ, 165] ve: { أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye” [Mâide, 19] ve: { لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “'Bize bir elçi gönderseydin de âyetlerine uysaydık ya!'” buyrukları gibidir. Bil ki O Teâlâ: “Onlar bu mazereti söyleyecek olmasalardı elçi göndermezdik” demedi; bilakis: { وَلَوْلا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ ... فَيَقُولُوا } “Onlara bir musibet dokunup da... şöyle diyecek olmasalardı” bu düşmanlığı göndermezdik dedi. Bunu ancak bir nükteden dolayı söyledi ki o da şudur: Onlar mesela cezalandırılmasalardı ve dinlerinin batıl olduğunu bilmiş olsalardı bunu söylemezlerdi; bilakis bunu ancak kendilerine ceza ulaştığı vakit söylerler. Bu da onların bu mazereti inkârlarına üzüldükleri için değil, azaba dayanamadıkları için dile getirdiklerini gösterir. Bunda onların inkârlarının ne kadar kökleştiğine ve içlerine yerleştiğine bir dikkat çekme vardır; nitekim O'nun: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Geri döndürülecek olsalardı, yine menedildikleri şeye dönerlerdi” [En'âm, 28] buyruğu da böyledir. Bu âyette bazı meseleler vardır:
المسألة الْأُولَى: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ عَلَى وُجُوبِ فِعْلِ اللُّطْفِ قَالَ لَوْ لَمْ يَجِبْ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: هَلَّا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ، إِذْ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ لَا يَبْعَثَ إِلَيْهِمْ وَإِنْ كَانُوا لَا يَخْتَارُونَ الْإِيمَانَ إِلَّا عِنْدَهُ عَلَى قَوْلِ مَنْ خَالَفَ فِي وُجُوبِ اللُّطْفِ كَمَا مَرَّ أَنَّ الْجَائِزَ إِذَا كَانَ فِي الْمَعْلُومِ لَوْ خُلِقَ لَهُ لَمْ يُمْكِنْ إِلَّا أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: Cübbâî lütuf fiilinin vücûbiyetine (Allah'a vacip olduğuna) delil getirerek şöyle dedi: “Eğer bu vacip olmasaydı: 'Bize bir elçi gönderseydin de âyetlerine uysaydık ya!' demeye hakları olmazdı; zira lütfun vücûbiyetine muhalefet edenlerin görüşüne göre, imanı ancak elçi geldiğinde seçecek olsalar bile onlara peygamber göndermemesi caiz olurdu. Nitekim geçmişti ki caiz olan şey, eğer ilahi bilgide onun için yaratılmış olsaydı o fiili yapmaktan başka bir imkân olmazdı.”
المسألة الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْكَعْبِيُّ بِهِ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقْبَلُ حُجَّةَ الْعِبَادِ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُهُ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَقْبَلُ الحجة وَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّهُ ليس المراد من قوله: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] مَا يَظُنُّهُ أَهْلُ السُّنَّةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ يَقْبَلُ الحجة وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ فِعْلُ الْعَبْدِ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى وَإِلَّا لَكَانَ لِلْكَافِرِ أَعْظَمُ حُجَّةٍ عَلَى اللَّه تعالى.
İkinci Mesele: Kâ‘bî bununla, Ehl-i Sünnet'in Yüce Allah'ın [kulların] hüccetini kabul etmediği yönündeki görüşünün aksine, Allah Teâlâ'nın kulların hüccetini kabul ettiğine delil getirmiştir. Böylece ortaya çıkmıştır ki O'nun: { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” [el-Enbiyâ: 23] buyruğundan kastedilen mana, Ehl-i Sünnet'in zannettiği şey değildir. O'nun hücceti kabul ettiği sabit olunca, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olmaması vacip (zorunlu) olur; aksi takdirde kâfirin Allah Teâlâ'ya karşı en büyük hücceti olurdu.
المسألة الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: فِيهِ إِبْطَالُ الْقَوْلِ بِالْجَبْرِ مِنْ جِهَاتٍ: إِحْدَاهَا: أَنَّ اتِّبَاعَهُمْ وَإِيمَانَهُمْ مَوْقُوفٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ اللَّه ذَلِكَ فِيهِمْ سَوَاءٌ أَرْسَلَ الرَّسُولَ إِلَيْهِمْ أَمْ لَا وَثَانِيَتُهَا: أَنَّهُ إِذَا خَلَقَ الْقُدْرَةَ عَلَى ذَلِكَ فِيهِمْ وجب سواء أرسل الرسول أم لا ثالثتها: إِذَا أَرَادَ ذَلِكَ وَجَبَ أَرْسَلَ الرَّسُولَ إِلَيْهِمْ أَمْ لَا، فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي قَوْلِهِمْ هَذَا لَوْ كَانَتْ أَفْعَالُهُمْ خَلْقًا للَّه تَعَالَى؟ فَيُقَالُ لِلْقَاضِي هَبْ أَنَّكَ نَازَعْتَ فِي الْخَلْقِ وَالْإِرَادَةِ وَلَكِنَّكَ وَافَقْتَ فِي الْعِلْمِ فَإِذَا عَلِمَ الْكُفْرَ مِنْهُمْ فَهَلْ يَجِبُ أَمْ لَا، فَإِنْ لَمْ يَجِبْ أَمْكَنَ أَنْ لَا يُوجَدَ الْكُفْرُ مَعَ حُصُولِ الْعِلْمِ بِالْكُفْرِ وَذَلِكَ جَمْعٌ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ وَإِنْ وَجَبَ لَزِمَكَ مَا أَوْرَدْتَهُ عَلَيْنَا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ وَإِنْ كَانَ قَوِيًّا حَسَنًا إِلَّا أَنَّهُ إِذَا تَوَجَّهَ عَلَيْهِ النَّقْضُ الَّذِي لَا مَحِيصَ عَنْهُ، فَكَيْفَ يَرْضَى الْعَاقِلُ بِأَنْ يُعَوِّلَ عليه؟
Üçüncü Mesele: Kādî şöyle dedi: “Bunda cebir görüşünün birkaç yönden iptali vardır: Birincisi: Onların tâbi olması ve imanı, onlara elçi gönderilsin veya gönderilmesin Allah'ın bunu onlarda yaratmasına bağlıdır. İkincisi: Onlarda buna dair kudreti yarattığı vakit, elçi gönderilsin veya gönderilmesin zorunlu olur. Üçüncüsü: Bunu dilediği vakit, elçi gönderilsin veya gönderilmesin zorunlu olur. Eğer fiilleri Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı onların bu sözünde ne fayda olurdu?” Kādî'ya şöyle denilir: “Tut ki sen yaratma ve irade konusunda ihtilaf ettin, fakat ilim konusunda ittifak ettin; O onların inkâr edeceğini bildiğine göre bu [inkâr] zorunlu olur mu olmaz mı? Eğer zorunlu olmazsa, inkârın gerçekleşeceğine dair ilim varken inkârın bulunmaması mümkün olur ki bu iki zıddın birleşmesidir. Şayet zorunlu olursa, bize yönelttiğin itirazın aynısı sana da lâzım gelir. Bil ki söz her ne kadar güçlü ve güzel görünse de, kaçışı olmayan bir itiraz ona yöneldiğinde, akıl sahibi kimse ona dayanmaya nasıl razı olur?”
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٤٨ الى ٥٥]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 48-55]
فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَقالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ (٤٨) قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٩) فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠) وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Fakat tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde: 'Mûsâ'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya!' dediler. Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki büyü' dediler ve: 'Biz hepsini inkâr edenleriz' dediler. (48) De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösterici bir kitap getirin de ona uyayım!' (49) Eğer sana cevap veremezlerse bil ki onlar sırf hevalarına uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (50) Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye sözü ardı ardına ulaştırdık. (51) Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz buna inanırlar. (52)”
وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥)
{ وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣) أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤) وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥) } “Onlara okunduğu zaman: 'Ona inandık; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır. Esasen biz ondan önce de Müslüman idik' dediler. (53) İşte onlara, sabretmelerinden dolayı mükâfatları iki kez verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. (54) Boş ve anlamsız sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur' derler. (55)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ عِنْدَ الْخَوْفِ قَالُوا هَلَّا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ ، بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُ بَعْدَ الْإِرْسَالِ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ قَالُوا لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى فَهَؤُلَاءِ قَبْلَ الْبَعْثَةِ يَتَعَلَّقُونَ بِشُبْهَةٍ وَبَعْدَ الْبَعْثَةِ يَتَعَلَّقُونَ بِأُخْرَى، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَا مَقْصُودَ لَهُمْ سِوَى الزَّيْغِ وَالْعِنَادِ.
Bil ki Allah Teâlâ, onların korku anında: “Bize bir elçi gönderseydin de âyetlerine uysaydık ya!” dediklerini aktarınca; Mekke ehline [elçi] gönderildikten sonra da: { لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } “Mûsâ'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya!” dediklerini açıkladı. İşte bunlar peygamberlikten önce bir şüpheye, peygamberlikten sonra ise başka bir şüpheye tutunmaktadırlar; böylece sapma ve inatçılıktan başka bir amaçlarının olmadığı ortaya çıkmıştır.
أَمَّا قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا أَيْ جَاءَهُمُ الرَّسُولُ الْمُصَدِّقُ بِالْكِتَابِ الْمُعْجِزِ مَعَ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ قالوا لولا أتي مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى مِنَ الْكِتَابِ الْمُنَزَّلِ جُمْلَةً وَاحِدَةً وَمِنْ سَائِرِ الْمُعْجِزَاتِ كَقَلْبِ الْعَصَا حَيَّةً وَالْيَدِ الْبَيْضَاءِ وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَتَظْلِيلِ الْغَمَامِ وَانْفِجَارِ الْحَجَرِ بِالْمَاءِ وَالْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَمِنْ أَنَّ اللَّه كَلَّمَهُ وَكَتَبَ لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ وَغَيْرِهَا من الآيات فجاؤا بِالِاقْتِرَاحَاتِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى التَّعَنُّتِ وَالْعِنَادِ كَمَا قَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ [هود: ١٢] وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ.
O'nun: { فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا } “Fakat tarafımızdan kendilerine hak geldiğinde” yani diğer mucizelerle birlikte o mucize Kitab'ı doğrulayan Elçi kendilerine geldiğinde; “Mûsâ'ya bir defada indirilen kitap gibi ve asanın yılana dönüşmesi, beyaz el, denizin yarılması, bulutun gölgelik yapması, taştan su fışkırması, kudret helvası ile bıldırcın eti, Allah'ın onunla konuşması, levhalara onun için yazması ve diğer âyetler gibi diğer mucizeler kabilinden { مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى } 'Mûsâ'ya verilenin benzeri' ona da verilseydi ya!” dediler. Tıpkı: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ } “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!” [Hûd, 12] ve benzerlerini söyledikleri gibi inat ve zorbalığa dayalı teklifler getirdiler.
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي اقْتَرَحُوهُ غَيْرُ لَازِمٍ لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ فِي مُعْجِزَاتِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَنْ تَكُونَ وَاحِدَةً وَلَا فِيمَا يَنْزِلُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْكُتُبِ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَجْهٍ وَاحِدٍ إِذِ الصَّلَاحُ قَدْ يَكُونُ في إنزاله مجموعا كالتوراة ومفرقا
Bil ki onların talep ettikleri bu şey gerekli [ve bağlayıcı] değildir. Çünkü peygamberlerin -aleyhimüsselâm- mucizelerinin birbiriyle aynı olması gerekmediği gibi, kendilerine indirilen kitapların da tek bir şekilde olması gerekmez. Zira maslahat, [kitabın] Tevrat gibi toptan indirilmesinde olabileceği gibi, parça parça indirilmesinde de olabilir
كَالْقُرْآنِ، ثُمَّ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا إِلَى مَنْ يَعُودُ، وَذَكَرُوا وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ أَمَرُوا قُرَيْشًا أَنْ يَسْأَلُوا مُحَمَّدًا أَنْ يُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى ﵇ فَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى يعني أو لم تَكْفُرُوا يَا هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ الَّذِينَ اسْتَخْرَجُوا هَذَا السُّؤَالَ بِمُوسَى ﵇ مَعَ تِلْكَ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ وَثَانِيهَا: إِنَّ الَّذِينَ أَوْرَدُوا هَذَا الِاقْتِرَاحَ كُفَّارُ مَكَّةَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِمُوسَى هُمُ الَّذِينَ كانوا في زطمان مُوسَى ﵇ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ لِأَنَّهُمْ فِي الْكُفْرِ وَالتَّعَنُّتِ كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَثَالِثُهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ إِنَّ مُشْرِكِي مَكَّةَ بَعَثُوا رَهْطًا إِلَى يَهُودِ الْمَدِينَةِ لِيَسْأَلَهُمْ عَنْ مُحَمَّدٍ وَشَأْنِهِ فَقَالُوا إِنَّا نَجِدُهُ فِي التَّوْرَاةِ بِنَعْتِهِ وَصِفَتِهِ، فَلَمَّا/ رَجَعَ الرَّهْطُ إِلَيْهِمْ وَأَخْبَرُوهُمْ بِقَوْلِ الْيَهُودِ قَالُوا إِنَّهُ كَانَ سَاحِرًا كَمَا أَنَّ مُحَمَّدًا سَاحِرٌ، فَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى وَرَابِعُهَا: قَالَ الْحَسَنُ قَدْ كَانَ لِلْعَرَبِ أَصْلٌ فِي أَيَّامِ مُوسَى ﵇ فمعناه على هذا أو لم يَكْفُرْ آبَاؤُهُمْ بِأَنْ قَالُوا فِي مُوسَى وَهَارُونَ ساحران وخامسها: قال قتادة أو لم يَكْفُرِ الْيَهُودُ فِي عَصْرِ مُحَمَّدٍ بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ مِنَ الْبِشَارَةِ بِعِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﵉ فَقَالُوا سَاحِرَانِ وَسَادِسُهَا: وَهُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ وَمَكَّةَ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِجَمِيعِ النُّبُوَّاتِ ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا مِنَ الرَّسُولِ ﷺ مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵇ قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ
Kur'ân gibi parça parça indirilmesindedir. Sonra Allah Teâlâ bu şüpheye: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi?” buyruğu ile cevap verdi. { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا } “inkâr etmemişler miydi?” buyruğundaki zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf edip bazı vecihler zikrettiler: Birincisi: Yahudiler Kureyş'e, Mûsâ'ya aleyhisselâm verilenin benzerinin Muhammed'e de verilmesini istemelerini emretmişlerdi; bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى } “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi?” buyurdu. Yani: “Ey bu soruyu ortaya atan Yahudiler! Siz o apaçık mucizelere rağmen Mûsâ'yı aleyhisselâm inkâr etmemiş miydiniz?” demektir. İkincisi: Bu teklifi getirenler Mekke kâfirleridir, Mûsâ'yı inkâr edenler ise Mûsâ aleyhisselâm zamanında olanlardır; ancak küfür ve inatta bir gibi oldukları için Allah Teâlâ onları tek bir şey gibi kılmıştır. Üçüncüsü: Kelbî şöyle demiştir: Mekke müşrikleri, Muhammed ve onun durumunu sormak için Medine Yahudilerine bir topluluk gönderdi; onlar da: “Biz onu nitelik ve vasıflarıyla Tevrat'ta buluyoruz” dediler. Topluluk onlara dönüp Yahudilerin sözünü haber verince: “Muhammed büyücü olduğu gibi o da bir büyücüydü” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى } “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi?” buyurdu. Dördüncüsü: Hasan şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm zamanında Arapların bir aslı (ataları) vardı; buna göre anlam: “Onların ataları Mûsâ ve Hârûn hakkında 'iki büyücü' diyerek inkâr etmemişler miydi?” demektir. Beşincisi: Katâde şöyle demiştir: “Muhammed devrindeki Yahudiler daha önce Mûsâ'ya verilen Îsâ ve Muhammed aleyhimesselâm müjdesini inkâr edip 'iki büyücü' demediler mi?” demektir. Altıncısı: -ki bana göre en zahir olanı budur- Kureyş ve Mekke kâfirleri bütün peygamberlikleri inkâr ediyorlardı. Sonra onlar Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem Mûsâ'nın aleyhisselâm mucizelerini isteyince Allah Teâlâ: { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi?” buyurdu;
بَلْ بِمَا أُوتِيَ جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلُ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا غَرَضَ لَكُمْ فِي هَذَا الِاقْتِرَاحِ إِلَّا التَّعَنُّتَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى كَيْفِيَّةَ كُفْرِهِمْ بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُمْ:
bilakis daha önce bütün peygamberlere verileni [inkâr etmemişler miydi?] Böylece bildik ki sizin bu teklifteki amacınız inatlaşmaktan başka bir şey değildir. Sonra Allah Teâlâ, onların Mûsâ'ya verileni nasıl inkâr ettiklerini iki yönden nakletti: Birincisi: Onların sözü olan:
ساحران تَظَاهَرَا قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ (سَاحِرَانِ) بِالْأَلْفِ وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ أَلْفٍ وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ السَّاحِرَيْنَ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ هَارُونُ وَمُوسَى ﵉ تَظاهَرا أَيْ تَعَاوَنَا وَقُرِئَ (اظَّاهَرَا) عَلَى الْإِدْغَامِ وَسِحْرَانِ بِمَعْنَى ذَوَيْ سِحْرٍ وَجَعَلُوهُمَا سِحْرَيْنِ مُبَالَغَةً فِي وَصْفِهِمَا بِالسِّحْرِ وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَسَّرُوا قَوْلَهُ: سِحْرَانِ بِأَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْقُرْآنُ وَالتَّوْرَاةُ وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْقِرَاءَةَ بِالْأَلِفِ لِأَنَّ الْمُظَاهَرَةَ بِالنَّاسِ وَأَفْعَالِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهَا بِالْكُتُبِ وَجَوَابُهُ: إِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: سِحْرانِ يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الرَّجُلَيْنِ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْكِتَابَيْنِ لَكِنْ لَمَّا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْكِتَابَيْنِ يُقَوِّي الْآخَرَ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُقَالَ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ تَعَاوَنَا كَمَا تَقُولُ تَظَاهَرَتِ الْأَخْبَارُ وَهَذِهِ التَّأْوِيلَاتُ إِنَّمَا تَصِحُّ إِذَا حَمَلْنَا قَوْلَهُ: أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى إِمَّا عَلَى كُفَّارِ مَكَّةَ أَوْ عَلَى الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ مُوسَى ﵇ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ أَلْيَقُ بِمَسَاقِ الْآيَةِ الثَّانِي:
{ سِحْرانِ تَظاهَرا } “Birbirini destekleyen iki büyü”dür. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Medine ehli elif ile (سَاحِرَانِ - iki büyücü) şeklinde okudular. Kûfe ehli ise elifsiz (سِحْرَانِ - iki büyü) şeklinde okudu. İki büyücünün tefsirinde bazı vecihler zikrettiler: Birincisi: Kastedilen Hârûn ve Mûsâ'dır aleyhimesselâm. { تَظاهَرا } yani birbirlerine yardım ettiler; idğam ile (اظَّاهَرَا) şeklinde de okunmuştur. Sihrân (سِحْرَانِ) ise iki büyü sahibi anlamındadır; büyü ile nitelenmelerinde mübalağa olsun diye onları bizzat iki büyü yapmışlardır. Müfessirlerin çoğu ise { سِحْرانِ } “iki büyü” buyruğunu Kur'an ve Tevrat olarak tefsir etmişlerdir. Ebû Ubeyde elifli okuyuşu tercih etmiştir; zira yardımlaşma kitaplardan ziyade insanlara ve onların fiillerine daha uygundur. Buna cevap şudur: Biz { سِحْرانِ } buyruğunun iki adama hamledilmesinin mümkün olduğunu açıkladık; iki kitaba hamledildiği takdirde de iki kitaptan her biri diğerini kuvvetlendirdiği için, “haberler birbirini destekledi” denildiği gibi mecaz yoluyla “yardımlaştılar” denilmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu tefsirler ancak { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى } “Daha önce Mûsâ'ya verileni inkâr etmemişler miydi?” buyruğunu ya Mekke kâfirlerine ya da Mûsâ aleyhisselâm zamanındaki kâfirlere hamletmemiz halinde sahih olur; şüphe yok ki bu âyetin akışına daha uygundur. İkincisi:
قَوْلُهُمْ: إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ أَيْ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَمُوسَى وَسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لا يلق إِلَّا بِالْمُشْرِكِينَ لَا بِالْيَهُودِ وَذَلِكَ مُبَالَغَةٌ فِي أَنَّهُمْ مَعَ كَثْرَةِ آيَاتِ مُوسَى ﵇ كَذَّبُوهُ فَمَا الَّذِي يَمْنَعُ مِنْ مِثْلِهِ فِي مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنْ ظَهَرَتْ حُجَّتُهُ، وَلَمَّا أَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْ شُبَهِهِمْ ذَكَرَ الحجة الدَّالَّةَ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَقَالَ: قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى عَجْزِهِمْ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ، قَالَ الزَّجَّاجُ (أَتَّبِعْهُ) بِالْجَزْمِ عَلَى الشَّرْطِ وَمَنْ قَرَأَ (أَتَّبِعُهُ) بِالرَّفْعِ فَالتَّقْدِيرُ أَنَا أَتَّبِعُهُ، ثم قال: فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُرِيدُ فَإِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِمَا جِئْتَ بِهِ مِنَ الْحُجَجِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ فَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُمْ أَنْ يَأْتُوا بِكِتَابِ أَفْضَلَ مِنْهُمَا وَهَذَا أَشْبَهُ بِالْآيَةِ فَإِنْ قِيلَ الِاسْتِجَابَةُ تَقْتَضِي دُعَاءً فأين الدعاء هاهنا؟ قُلْنَا قَوْلُهُ: فَأْتُوا بِكِتابٍ أَمْرٌ وَالْأَمْرُ دُعَاءٌ إِلَى الْفِعْلِ ثم قال: فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ يَعْنِي قَدْ صَارُوا مُلْزَمِينَ وَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ شَيْءٌ إِلَّا اتِّبَاعَ الْهَوَى ثُمَّ زَيَّفَ طَرِيقَتَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى فَسَادِ التَّقْلِيدِ وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الحجة وَالِاسْتِدْلَالِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ وَهُوَ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ لِقَوْلِهِ:
Onların: { إِنَّا بِكُلٍّ كافِرُونَ } “Biz hepsini inkâr edenleriz” sözleridir; yani Muhammed'e, Mûsâ'ya ve diğer peygamberlere aleyhimüsselâm indirilenleri [inkâr edenleriz]. Bilinmektedir ki bu söz Yahudilere değil ancak müşriklere yakışır. Bu da Mûsâ'nın aleyhisselâm mucizelerinin çokluğuna rağmen onu yalanladıklarına dair bir mübalağadır; dolayısıyla delili apaçık ortaya çıksa bile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında benzerini yapmaya ne engel olabilir ki? Allah Teâlâ onların şüphelerine cevap verince Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğunu gösteren delili zikrederek: { قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösterici bir kitap getirin de ona uyayım!'” buyurdu. Bu, onların onun bir benzerini getirmekten aciz olduklarına bir dikkat çekmedir. Zeccâc: “(أَتَّبِعْهُ) şartın [cevabı] üzerine meczumdur; (أَتَّبِعُهُ) şeklinde merfû okuyan kimseye göre ise takdiri: 'Ben ona uyarım' demektir” demiştir. Sonra: { فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ } “Eğer sana cevap veremezlerse” buyurdu. İbn Abbâs: “Getirdiğin delillere inanmazlarsa demektir” dedi. Mukātil ise: “Bu ikisinden daha üstün bir kitap getirmeye güç yetiremezlerse demektir” dedi ki bu âyete daha uygundur. Eğer: “İcabet (cevap verme) bir çağrıyı gerektirir, burada çağrı nerede?” denilirse; deriz ki: { فَأْتُوا بِكِتابٍ } “bir kitap getirin” buyruğu bir emirdir, emir ise fiile çağrıdır. Sonra: { فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ } “bil ki onlar sırf hevalarına uymaktadırlar” buyurdu; yani delille susturulmuşlardır ve geriye hevalarına uymaktan başka bir şeyleri kalmamıştır. Sonra: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir?” buyruğu ile onların tuttuğu yolu çürüttü. Bu, taklidin batıllığına ve hüccet ile delil getirmenin zorunlu olduğuna en büyük delillerdendir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” buyruğu ise genel olup kâfiri de kapsar; zira O:
إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَاحْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهِ فِي أَنَّ هِدَايَةَ اللَّه تَعَالَى خَاصَّةً بِالْمُؤْمِنِينَ.
{ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân, 13] buyurmuştur. Ashabımız (Eş'arîler), Allah Teâlâ'nın hidayetinin müminlere has olduğuna bu âyetle delil getirmişlerdir.
وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْأَلْطَافُ مِنْهَا مَا يَحْسُنُ فِعْلُهَا مُطْلَقًا وَمِنْهَا مَا لَا يَحْسُنُ إِلَّا بَعْدَ الْإِيمَانِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [مُحَمَّدٍ: ١٧] فَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ مَحْمُولٌ عَلَى الْقِسْمِ الثَّانِي وَلَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ عَدَمَ بَعْثَةِ الرَّسُولِ جَارٍ مَجْرَى الْعُذْرِ لَهُمْ، فَبِأَنْ يَكُونَ عَدَمُ الْهِدَايَةِ عُذْرًا لَهُمْ أَوْلَى، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ قَالَ:
Mu'tezile ise şöyle demiştir: Lütuflardan bir kısmı vardır ki yapılmaları mutlak olarak güzeldir; bir kısmı da vardır ki ancak imandan sonra güzel olur. Bunun delili O'nun: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Doğru yolu bulanlara gelince, [Allah] onların hidayetini artırmıştır” [Muhammed, 17] buyruğudur. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” buyruğu ikinci kısma hamledilir; birinci kısma hamledilmesi caiz değildir. Çünkü O Teâlâ geçen âyette peygamber gönderilmemesini onlar için bir mazeret yerine geçen durum kıldığına göre, hidayetin verilmemesinin onlar için mazeret olması daha evladır. Teâlâ bu delil ile Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini açıklayınca şöyle buyurdu:
وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ وَتَوْصِيلُ الْقَوْلِ هُوَ إِتْيَانُ بَيَانٍ بَعْدَ بَيَانٍ، وَهُوَ مِنْ وَصَلَ الْبَعْضَ بِالْبَعْضِ، وهذا القول الموصل يتحمل أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ إِنَّا أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا يَتَّصِلُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَقْرَبَ إِلَى التَّذْكِيرِ وَالتَّنْبِيهِ، فَإِنَّهُمْ كُلَّ يَوْمٍ يطلعون على حكمة أخرى وفائدة زائدة فيكون عِنْدَ ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى التَّذَكُّرِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ هَذَا جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِمْ هَلَّا أُوتِيَ مُحَمَّدٌ كِتَابَهُ دَفْعَةً وَاحِدَةً كَمَا أُوتِيَ مُوسَى كِتَابَهُ كَذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَصَّلْنَا أَخْبَارَ الْأَنْبِيَاءِ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ وَأَخْبَارَ الْكُفَّارِ فِي كَيْفِيَّةِ هَلَاكِهِمْ تَكْثِيرًا لِمَوَاضِعِ الِاتِّعَاظِ وَالِانْزِجَارِ ويتحمل أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: بَيَّنَّا الدَّلَالَةَ عَلَى كَوْنِ هذا القرآن معجزا مرة تعد أخى لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى النُّبُوَّةِ أَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنْ قَالَ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ أَيْ مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ أَسْلَمُوا بِمُحَمَّدٍ فَمَنْ لَا يَعْرِفُ الْكُتُبَ أَوْلَى بِذَلِكَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: قَالَ قَتَادَةُ إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي أُنَاسٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانُوا عَلَى شَرِيعَةٍ حَقَّةٍ يَتَمَسَّكُونَ بِهَا فَلَمَّا بَعَثَ اللَّه تَعَالَى مُحَمَّدًا آمَنُوا به من جملتهم سليمان وَعَبْدُ اللَّه بْنُ سَلَامٍ وَثَانِيهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ نَزَلَتْ فِي أَرْبَعِينَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْإِنْجِيلِ وهم أصحاب السفينة جاءوا من الحبسة مَعَ جَعْفَرٍ وَثَالِثُهَا: قَالَ رِفَاعَةُ بْنُ قَرَظَةَ نَزَلَتْ فِي عَشْرَةٍ أَنَا أَحَدُهُمْ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَكُلُّ مَنْ حَصَلَ فِي حَقِّهِ تِلْكَ الصِّفَةُ كَانَ دَاخِلًا فِي الْآيَةِ ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ ما يدل على تأكيد إيمانهم وهم قَوْلُهُمْ آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا يَدُلُّ عَلَى التَّعْلِيلِ يَعْنِي أَنَّ كَوْنَهُ حَقًّا مِنْ عِنْدِ اللَّه يُوجِبُ الْإِيمَانَ بِهِ وَقَوْلُهُ: إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ بيان لقوله: آمَنَّا بِهِ لأنه يتحمل أَنْ يَكُونَ إِيمَانًا قَرِيبَ الْعَهْدِ وَبَعِيدَهُ، فَأَخْبَرُوا أَنَّ إِيمَانَهُمْ بِهِ مُتَقَادِمٌ وَذَلِكَ لِمَا وَجَدُوهُ فِي كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْبِشَارَةِ بِمَقْدِمِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَدَحَهُمْ بِهَذَا الْمَدْحِ الْعَظِيمِ قَالَ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِإِيمَانِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ بَعْثَتِهِ وَبَعْدَ بَعْثَتِهِ وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِهِ بَعْدَ الْبَعْثَةِ وَبَيَّنَ أَيْضًا أنهم كانوا به قبل مؤمنين الْبَعْثَةِ ثُمَّ أَثْبَتَ الْأَجْرَ مَرَّتَيْنِ وَجَبَ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلَى ذَلِكَ وَثَانِيهَا: يُؤْتَوْنَ الْأَجْرَ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً بِإِيمَانِهِمْ بِالْأَنْبِيَاءِ الَّذِي كَانُوا قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمَرَّةً أُخْرَى بِإِيمَانِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَثَالِثُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ هَؤُلَاءِ لَمَّا آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ شَتَمَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَصَفَحُوا عَنْهُمْ فَلَهُمْ أجران أجر على الصف وَأَجْرٌ عَلَى الْإِيمَانِ، يُرْوَى أَنَّهُمْ لَمَّا أَسْلَمُوا لَعَنَهُمْ أَبُو جَهْلٍ فَسَكَتُوا عَنْهُ، قَالَ السُّدِّيُّ الْيَهُودُ/ عَابُوا عَبْدَ اللَّه بْنَ سَلَامٍ وَشَتَمُوهُ وهو يقول سلام عليكم ثم قال: وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَالْمَعْنَى [يَدْفَعُونَ] بِالطَّاعَةِ الْمَعْصِيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ، ويحتمل أن يكون المراد دفعوا بالعفو الصفح الْأَذَى، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَسَنَةِ امْتِنَاعَهُمْ مِنَ الْمَعَاصِي لِأَنَّ نَفْسَ الِامْتِنَاعِ حَسَنَةٌ وَيَدْفَعُ بِهِ مَا لَوْلَاهُ لَكَانَ سَيِّئَةً، وَيَحْتَمِلُ التَّوْبَةَ وَالْإِنَابَةَ وَالِاسْتِقْرَارَ عَلَيْهَا، ثم قال: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ.
{ وَلَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ الْقَوْلَ } “Andolsun ki sözü ardı ardına ulaştırdık”. Sözün ulaştırılması (tavsîlü'l-kavl), bir açıklamanın ardından başka bir açıklamanın gelmesidir; bu da bir parçayı diğerine bitiştirmekten (vasl) gelir. Ulaştırılan bu sözden kastın şu olması muhtemeldir: Düşünüp öğüt almalarına ve uyarılmalarına daha yakın olsun diye Kur'an'ı peyderpey, parça parça ve birbirine bitişik olarak indirdik. Zira onlar her gün başka bir hikmete ve fazladan bir faydaya vâkıf olurlar, böylece düşünüp öğüt almaya daha yakın olurlar. Bu takdire göre bu ifade, onların: “Mûsâ'ya kitabı bir defada verildiği gibi Muhammed'e de kitabı bir defada verilseydi ya!” sözlerine bir cevap olur. Kastedilenin; ibret alma ve sakınma yerlerini çoğaltmak amacıyla peygamberlerin kıssalarını birbirine, kâfirlerin nasıl helak edildiklerine dair haberleri birbirine bağladığımız [şeklinde olması] da muhtemeldir. Kastedilenin: “{ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } 'Düşünüp öğüt alsınlar diye' bu Kur'an'ın mucize oluşuna dair delili defalarca açıkladık” [anlamında olması] da muhtemeldir. Sonra O Teâlâ peygamberliğe delil getirince bunu pekiştirerek şöyle buyurdu: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz” yani Kur'an'dan önce kitap verdiklerimiz Muhammed'e teslim olup iman ettiler; dolayısıyla kitapları bilmeyenlerin bunu yapması daha evladır. { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “kendilerine kitap verdiklerimiz” buyruğu ile kastedilen hususunda ihtilaf edip bazı vecihler zikrettiler: Birincisi: Katâde bunun Ehl-i Kitap'tan hak bir şeriat üzere olup ona sımsıkı sarılan kimseler hakkında indiğini söylemiştir; Allah Teâlâ Muhammed'i gönderdiğinde aralarında Selmân ve Abdullah b. Selâm'ın da bulunduğu bu kimseler ona iman ettiler. İkincisi: Mukātil, bunun İncil ehlinden kırk adam hakkında indiğini söyledi; onlar Ca'fer ile birlikte Habeşistan'dan gelen gemi halkıdır. Üçüncüsü: Rifâa b. Karaza: “Bu âyet on kişi hakkında indi, ben de onlardan biriyim” demiştir. Bilindiği üzere itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir; dolayısıyla bu sıfata sahip olan herkes bu âyetin kapsamına girer. Sonra onların imanlarının pekiştiğini gösteren şu sözlerini nakletti: { آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Ona inandık; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır. Esasen biz ondan önce de Müslüman idik”. O'nun: { إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا } “şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır” buyruğu gerekçelendirmeye delalet eder; yani onun Allah katından hak olması ona inanmayı zorunlu kılar. { إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Esasen biz ondan önce de Müslüman idik” buyruğu ise: { آمَنَّا بِهِ } “Ona inandık” sözünün açıklamasıdır; çünkü bu imanın yakın zamanlı veya eski zamanlı olması muhtemeldir. Onlar kendisinden önceki peygamberlerin aleyhimüsselâm kitaplarında onun gelişine dair müjdeyi buldukları için ona olan imanlarının çok eskiye dayandığını haber vermişlerdir. Sonra Allah Teâlâ onları bu büyük övgüyle övünce şöyle buyurdu: { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden dolayı mükâfatları iki kez verilecektir”. Bunda bazı vecihler zikrettiler: Birincisi: Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem hem peygamberliğinden önce hem de peygamberliğinden sonra inanmaları sebebiyle mükâfatları kendilerine iki kez verilecektir. En uygun olanı da budur; zira Allah Teâlâ onların peygamberlikten sonra ona inandıklarını açıkladığı gibi peygamberlikten önce de ona inanmış olduklarını açıklamış, ardından da mükâfatı iki kez olarak tespit etmiştir; dolayısıyla buna yönlendirilmesi gerekir. İkincisi: Bir defa Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem önceki peygamberlere inanmalarıyla, bir defa da Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem inanmalarıyla mükâfat kendilerine iki kez verilir. Üçüncüsü: Mukātil şöyle demiştir: Bunlar Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman ettiklerinde müşrikler onlara sövdüler, onlar da onları bağışladılar; dolayısıyla onlara iki ecir vardır: Bir ecir bağışlamaya, bir ecir de imana karşılıktır. Rivayet edilir ki onlar Müslüman olduklarında Ebû Cehil onlara lanet etti, onlar ise ona karşı sustular. Süddî: “Yahudiler Abdullah b. Selâm'ı ayıplayıp ona sövdüler, o ise 'Size selam olsun' diyordu” demiştir. Sonra: { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar” buyurdu; anlamı: [Savarlar] yani taat ile geçmişteki günahı savarlar. Kastedilenin affetmek ve bağışlamak suretiyle eziyeti savmaları olması da muhtemeldir. Haseneden (iyilikten) kastın günahlardan kaçınmaları olması da muhtemeldir; zira kaçınmanın kendisi bir hasenedir ve onunla, şayet olmasaydı seyyie (kötülük) olacak şeyi savmış olur. Tövbe, inâbe ve bu hal üzere sebat etmek olması da muhtemeldir. Sonra: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى مَدَحَهُمْ أَوَّلًا بِالْإِيمَانِ ثُمَّ بالطاعات البدنية في قوله: وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ثُمَّ بِالطَّاعَاتِ الْمَالِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ قَالَ الْقَاضِي دَلَّ هَذَا الْمَدْحُ عَلَى أَنَّ الْحَرَامَ لَا يَكُونُ رِزْقًا جَوَابُهُ: أَنَّ كَلِمَةَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْمَدْحَ بِإِنْفَاقِ بَعْضِ مَا كَانَ رِزْقًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ اسْتِدْلَالُهُ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ اشْتِغَالِهِمْ بِالطَّاعَاتِ وَالْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْجُهَّالِ فَقَالَ: وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَاللَّغْوُ مَا حَقُّهُ أَنْ يُلْغَى وَيُتْرَكَ مِنَ الْعَبَثِ وَغَيْرِهِ وَكَانُوا يَسْمَعُونَ ذَلِكَ فَلَا يَخُوضُونَ فِيهِ بَلْ يُعْرِضُونَ عَنْهُ إِعْرَاضًا جَمِيلًا فَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ الْحَسَنُ ﵀ فِي أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ تَحِيَّةٌ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلَامَةُ الِاحْتِمَالِ مِنَ الْجَاهِلِينَ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الْفُرْقَانِ: ٦٣] ثُمَّ أَكَّدَ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ حَاكِيًا عَنْهُمْ لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ وَالْمُرَادُ لَا نُجَازِيهِمْ بِالْبَاطِلِ عَلَى بَاطِلِهِمْ، قَالَ قَوْمٌ نَسَخَ ذَلِكَ بِالْأَمْرِ بِالْقِتَالِ وَهُوَ بَعِيدٌ
Bil ki Allah Teâlâ onları önce imanla, sonra { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar” buyruğunda bedensel taatlerle, sonra da: { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” buyruğunda mali taatlerle övmüştür. Kādî şöyle dedi: “Bu övgü, haramın rızık olmayacağına delalet etmiştir.” Buna cevap şudur: Min (مِنْ) kelimesi teb'îz (kısmîlik) içindir; bu da rızık olan şeyin bir kısmını infak etmekle övgüyü hak ettiklerini gösterir. Bu takdire göre onun delil getirmesi düşer. Sonra onların taatlerle ve güzel işlerle nasıl meşgul olduklarını açıklayınca, cahillerden nasıl yüz çevirdiklerini açıklayarak şöyle buyurdu: { وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ } “Boş ve anlamsız sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler”. Lağv, boş ve faydasız şeylerden terk edilmesi ve lağvedilmesi gereken sözdür. Onlar bunu işitirler, fakat ona dalmazlar; bilakis güzel bir şekilde ondan yüz çevirirlerdi. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun' derler” buyurdu. Hasan'ın rahimehullâh şu sözü ne kadar güzeldir: “Bu kelime müminler arasında bir esenleme, cahillere karşı ise bir tahammül alametidir.” Bu âyetin benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Rahmân'ın kulları yeryüzünde vakarla yürüyen kimselerdir. Cahiller onlara laf attığında 'Selam' derler” [Furkān, 63]. Sonra Allah Teâlâ onlardan naklederek: { لَا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “bizim cahillerle işimiz yoktur” buyruğu ile bunu tekit etti; kastedilen: “Onların batılına batılla karşılık vermeyiz” demektir. Bir topluluk: “Bu, savaş emriyle neshedilmiştir” demiştir; fakat bu uzak bir ihtimaldir,
لِأَنَّ تَرْكَ الْمُسَافَهَةِ مَنْدُوبٌ، وإن كان القتال واجبا.
çünkü savaş farz olsa bile sefihliği terk etmek menduptur.
بحمد اللَّه تم الجزء الرابع والعشرون، ويليه الجزء الخامس والعشرون وأوله تفسير قوله تعالى: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ من سورة القصص جمع هذا الجزء والأجزاء الثلاثة قبله وراجعها على أصولها بالمطبعة الأميرية وعلق عليها حضرة الأستاذ عبد اللَّه إسماعيل الصاوي بالإدارة العامة للثقافة بوزارة المعارف.
Allah'a hamdolsun yirmi dördüncü cüz tamamlandı. Ardından yirmi beşinci cüz gelmektedir ki başı Kasas Suresi'nden Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir” buyruğunun tefsiridir. Bu cüz ile ondan önceki üç cüz bir araya getirilmiş, Matbaa-i Emîriyye'deki asıllarıyla karşılaştırılmış ve Maarif Nezareti Kültür Genel Müdürlüğü'nde Muhterem Üstat Abdullah İsmail es-Sâvî tarafından notlandırılmıştır.
الجزء الخامس والعشرون
Yirmi Beşinci Cüz
[تتمة سورة القصص]
[Kasas Suresi'nin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 56-57]
إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)
{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦) وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir. O, doğru yola erecek olanları en iyi bilendir. (56) 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler. Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir hareme yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler. (57)”
/ اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ مَسَائِلَ:
Bil ki Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir” buyruğunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ لَا دَلَالَةَ فِي ظَاهِرِهَا عَلَى كُفْرِ أَبِي طَالِبٍ ثُمَّ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ وَذَلِكَ أَنَّ
Birinci Mesele: Bu âyetin zahirinde Ebû Tâlib'in inkârına bir delalet yoktur. Sonra Zeccâc şöyle demiştir: “Müslümanlar bu âyetin Ebû Tâlib hakkında indiğinde icma etmişlerdir. Şöyle ki
أَبَا طَالِبٍ قَالَ عِنْدَ مَوْتِهِ يَا مَعْشَرَ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ أَطِيعُوا مُحَمَّدًا وَصَدِّقُوهُ تُفْلِحُوا وَتَرْشُدُوا، فَقَالَ ﵇ «يَا عَمِّ تَأْمُرُهُمْ بِالنُّصْحِ لِأَنْفُسِهِمْ وَتَدَعُهَا لِنَفْسِكَ! قَالَ فَمَا تُرِيدُ يَا ابْنَ أَخِي؟
Ebû Tâlib vefatı esnasında: 'Ey Benî Abdümenâf topluluğu! Muhammed'e itaat edin ve onu tasdik edin ki kurtuluşa ve doğru yola eresiniz' dedi. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: 'Ey amca! Onlara kendi nefisleri için nasihat etmelerini emrediyorsun da kendini bırakıyor musun!' dedi. Ebû Tâlib: 'Ey kardeşimin oğlu, ne istiyorsun?' dedi.
قَالَ أُرِيدَ مِنْكَ كَلِمَةً وَاحِدَةً، فَإِنَّكَ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا أَنْ تَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَشْهَدُ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ يَا أَخِي قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ صَادِقٌ وَلَكِنِّي أَكْرَهُ أَنْ يُقَالَ جَزِعَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ عَلَيْكَ وَعَلَى بَنِي أَبِيكَ غَضَاضَةٌ وَمَسَبَّةٌ بَعْدِي لَقُلْتُهَا وَلَأَقْرَرْتُ بِهَا عَيْنَكَ عِنْدَ الْفِرَاقِ لِمَا أَرَى مِنْ شِدَّةِ وَجْدِكَ وَنُصْحِكَ، وَلَكِنِّي سَوْفَ أَمُوتُ عَلَى مِلَّةِ الْأَشْيَاخِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهَاشِمٍ وَعَبْدِ مَنَافٍ» .
[Peygamber] buyurdu ki: 'Senden tek bir kelime [istiyorum]; zira sen dünya günlerinin son günündesin; Allah'tan başka ilah yoktur demendir ki Allah Teâlâ katında senin lehine bununla şahitlik edeyim.' Ebû Tâlib dedi ki: 'Ey kardeşimin oğlu! Senin doğru sözlü olduğunu elbette biliyorum, fakat ölüm anında korkuya kapıldı denilmesinden hoşlanmıyorum. Benden sonra sana ve babanın oğullarına bir ayıp ve sövgü olmayacağını bilseydim, sendeki şiddetli düşkünlüğü ve samimiyeti gördüğüm için ayrılık vaktinde gözünü aydın etmek üzere onu söylerdim. Fakat ben atalarım Abdülmuttalib, Hâşim ve Abdümenâf'ın dini üzere öleceğim.'”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [الشُّورَى: ٥٢] وَلَا تَنَافِيَ بَيْنَهُمَا فَإِنَّ الَّذِي أَثْبَتَهُ وَأَضَافَهُ إِلَيْهِ الدَّعْوَةُ وَالْبَيَانُ وَالَّذِي نَفَى عَنْهُ هِدَايَةُ التَّوْفِيقِ، وَشَرْحُ الصَّدْرِ وَهُوَ نُورٌ يُقْذَفُ فِي الْقَلْبِ فَيَحْيَا بِهِ الْقَلْبُ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] الْآيَةَ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu âyette: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin” buyurmuş, başka bir âyette ise: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola iletmektesin” [Şûrâ, 52] buyurmuştur. Bu ikisi arasında bir çelişki yoktur; zira O'nun peygambere isnat ve nispet ettiği şey davet ve açıklamadır. Ondan nefyettiği şey ise tevfik ve göğsün genişletilmesi olan hidayettir ki bu da kalbe atılan ve kalbin kendisiyle dirildiği bir nurdur; nitekim Sübhânehu: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve ona bir nur verdiğimiz kimse...” [En'âm, 122] âyetinde buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ الْهُدَى وَالضَّلَالِ، فَقَالُوا: قَوْلِهِ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الْهِدَايَةُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي شَيْئًا وَفِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ شَيْئًا آخَرَ لَاخْتَلَّ النَّظْمُ، ثُمَّ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْهِدَايَةِ بَيَانَ الدَّلَالَةِ أَوِ الدَّعْوَةَ إِلَى الْجَنَّةِ أَوْ تَعْرِيفَ/ طَرِيقِ الْجَنَّةِ أَوْ خَلْقَ الْمَعْرِفَةِ فِي الْقُلُوبِ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ أَوْ خَلْقَ الْمَعْرِفَةِ فِي الْقُلُوبِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِلْجَاءِ لَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَيَانَ الْأَدِلَّةِ لِأَنَّهُ ﵇ هَدَى الْكُلَّ بِهَذَا الْمَعْنَى فَهِيَ غَيْرُ الْهِدَايَةِ الَّتِي نَفَى اللَّهُ عُمُومَهَا، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْهِدَايَةِ بِمَعْنَى الدَّعْوَةِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَأَمَّا الْهِدَايَةُ بِمَعْنَى تَعْرِيفِ طَرِيقِ الْجَنَّةِ فَهِيَ أَيْضًا غَيْرُ مُرَادَةٍ مِنَ الْآيَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ هَذِهِ الْهِدَايَةَ عَلَى الْمَشِيئَةِ وَتَعْرِيفُ طَرِيقِ الْجَنَّةِ غَيْرُ مُعَلَّقٍ عَلَى الْمَشِيئَةِ لِأَنَّهُ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَالْوَاجِبُ لَا يَكُونُ
Üçüncü Mesele: Ashabımız (Eş'arîler) hidayet ve dalalet meselesinde bu âyetle delil getirip şöyle demişlerdir: O'nun: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir” buyruğu, iki yerdeki hidayetin de aynı anlamda olmasını gerektirir; çünkü O'nun: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي } “sen iletemezsin” buyruğundaki hidayetten kastı bir şey, { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “fakat Allah dilediğini doğru yola iletir” buyruğundaki hidayetten kastı başka bir şey olsaydı sözün nazmı bozulurdu. Sonra hidayetten kasıt; ya delillerin açıklanması, ya cennete davet, ya cennetin yolunu bildirme, ya zorlama yoluyla kalplerde marifeti yaratma, ya da zorlama olmaksızın kalplerde marifeti yaratmadır. Delillerin açıklanmasının kastedilmiş olması caiz değildir; çünkü Peygamber aleyhisselâm bu anlamda herkesi doğru yola iletmiştir, dolayısıyla bu, Allah'ın umumiliğini nefyettiği hidayetten başkadır. Cennete davet anlamındaki hidayet için de durum böyledir. Cennetin yolunu bildirme anlamındaki hidayete gelince, bu da âyetten kastedilmiş olamaz; çünkü Allah Teâlâ bu hidayeti meşîete (dilemeye) bağlamıştır, cennetin yolunu bildirmek ise meşîete bağlanmış değildir; çünkü bu Allah Teâlâ'ya vaciptir, vacip olan ise
مُعَلَّقًا عَلَى الْمَشِيئَةِ فَمَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ أَدَاءُ عَشَرَةِ دَنَانِيرَ، لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ إِنِّي أُعْطِي عَشَرَةَ دَنَانِيرَ إِنْ شِئْتُ، وَأَمَّا الْهِدَايَةُ بِمَعْنَى الْإِلْجَاءِ وَالْقَسْرِ فَغَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ قَبِيحٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمُكَلَّفِ وَفِعْلُ الْقَبِيحِ مُسْتَلْزِمٌ لِلْجَهْلِ أَوِ الْحَاجَةِ وَهُمَا مُحَالَانِ وَمُسْتَلْزِمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ فَذَلِكَ مُحَالٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالْمُحَالُ لَا يَجُوزُ تَعْلِيقُهُ فِي الْمَشِيئَةِ، وَلَمَّا بَطَلَتِ الْأَقْسَامُ لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى يَخُصُّ الْبَعْضَ بِخَلْقِ الْهِدَايَةِ وَالْمَعْرِفَةِ وَيَمْنَعُ الْبَعْضَ مِنْهَا، وَلَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، وَمَتَى أَوْرَدْتَ الْكَلَامَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ سَقَطَ كُلُّ مَا أَوْرَدَهُ الْقَاضِي عُذْرًا عَنْ ذَلِكَ.
meşîete bağlanamaz. Nitekim on dinar ödemesi vacip olan bir kimsenin: “Dilersem on dinarı veririm” demesi caiz değildir. İlcâ (zorlama) ve baskı anlamındaki hidayet ise caiz değildir; çünkü bu onlara göre mükellef hakkında Allah Teâlâ'dan sâdır olması çirkin bir şeydir; çirkin bir fiil ise cehaleti veya ihtiyacı gerektirir, bu ikisi ise imkânsızdır; imkânsızı gerektiren şey de imkânsızdır, dolayısıyla bu Allah Teâlâ hakkında muhaldir; muhal olanın ise meşîete bağlanması caiz değildir. Bu kısımlar batıl olunca, kastedilenin ancak Allah Teâlâ'nın bazılarına hidayeti ve marifeti yaratmayı tahsis edip bazılarını da bundan mahrum bırakması olduğu kalır; O yaptıklarından sorumlu tutulmaz. Sözü bu şekilde ortaya koyduğun vakit, Kādî'nın buna karşı mazeret olarak öne sürdüğü her şey düşer.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ فَالْمَعْنَى أَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِعِلْمِ الْغَيْبِ فَيَعْلَمُ مَنْ يَهْتَدِي بَعْدُ وَمَنْ لَا يَهْتَدِي، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ شُبَهَهُمْ وَأَجَابَ عَنْهَا بِالْأَجْوِبَةِ الْوَاضِحَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ وُضُوحَ الدَّلَائِلِ لَا يَكْفِي مَا لَمْ يَنْضَمَّ إِلَيْهِ هِدَايَةُ اللَّهِ تَعَالَى، حَكَى عَنْهُمْ شُبْهَةً أُخْرَى مُتَعَلِّقَةً بِأَحْوَالِ الدُّنْيَا وَهِيَ قَوْلُهُمْ: إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا [القصص: ٥٧] قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْخَطْفُ، الِانْتِزَاعُ بِسُرْعَةٍ،
O'nun: { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “O, doğru yola erecek olanları en iyi bilendir” buyruğuna gelince; anlam şudur: O gayb ilmine bizzat sahip olandır, dolayısıyla ileride kimin doğru yola ereceğini ve kimin ermeyeceğini en iyi bilendir. Sonra Sübhânehu onların şüphelerini zikredip onlara apaçık cevaplar verdikten ve delillerin açıklığının, Allah Teâlâ'nın hidayeti eklenmedikçe yeterli olmayacağını belirttikten sonra, dünya halleriyle ilgili başka bir şüphelerini aktardı ki o da onların: { إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا } “Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız” [Kasas, 57] sözleridir. Müberred şöyle demiştir: Hatf (الْخَطْف), süratle çekip koparmaktır.
رُوِيَ أَنَّ الْحَرْثَ بْنَ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﵌: إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي تَقُولُهُ حَقٌّ، وَلَكِنْ يَمْنَعُنَا مِنْ ذَلِكَ تَخَطُّفُنَا مِنْ أَرْضِنَا،
Rivayet edildiğine göre Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdümenâf, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle demiştir: “Biz senin söylediğinin hak olduğunu elbette biliyoruz; fakat yurdumuzdan kapılıp atılma [korkusu] buna engel oluyor.”
أَيْ يَجْتَمِعُونَ عَلَى مُحَارَبَتِنَا وَيُخْرِجُونَنَا مِنْ أَرْضِنَا، فَأَجَابَ اللَّهُ ﷾ عَنْهَا مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً أَيْ أَعْطَيْنَاكُمْ مَسْكَنًا لَا خَوْفَ لَكُمْ فِيهِ، إِمَّا لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَحْتَرِمُونَ الْحَرَمَ وَمَا كَانُوا يَتَعَرَّضُونَ أَلْبَتَّةَ لِسُكَّانِهِ، فَإِنَّهُ
Yani: “Bizimle savaşmak üzere toplanırlar ve bizi yurdumuzdan çıkarırlar.” Allah Azze ve Celle buna birkaç yönden cevap verdi: Birincisi: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “Biz onları... güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?” buyruğudur; yani size içinde hiçbir korkunuzun olmadığı bir mesken verdik; ya Arapların Harem'e saygı duymaları ve onun sakinlerine asla ilişmemeleri sebebiyle -zira
يُرْوَى أَنَّ الْعَرَبَ خَارِجَ الْحَرَمِ كَانُوا مُشْتَغِلِينَ بِالنَّهْبِ وَالْغَارَةِ، وَمَا كَانُوا يَتَعَرَّضُونَ أَلْبَتَّةَ لِسُكَّانِ الْحَرَمِ،
rivayet edildiğine göre Harem dışındaki Araplar yağma ve çapulla meşgul olurlar, Harem sakinlerine ise asla ilişmezlerdi-
أَوْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً [آلِ عمران: ٩٧] وأما قَوْلُهُ: يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ فَهُوَ تَعَالَى كَمَا بَيَّنَ كَوْنَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ خَالِيًا عَنِ الْمَخَاوِفِ وَالْآفَاتِ بَيَّنَ كَثْرَةَ النِّعَمِ فِيهِ، وَمَعْنَى:
ya da Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” [Âl-i İmrân, 97] buyruğu sebebiyledir. { يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği” buyruğuna gelince; O Teâlâ o yerin korkulardan ve afetlerden uzak olduğunu açıkladığı gibi oradaki nimetlerin çokluğunu da açıklamıştır. [Âyette geçen]
يُجْبى يُجْمَعُ مِنْ قَوْلِهِمْ: جَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ إِذَا جَمَعْتُهُ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ تُجْبَى بِالتَّاءِ، وَأَهْلُ الْكُوفَةِ، وَأَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ تَأْنِيثَ الثَّمَرَاتِ تَأْنِيثُ جَمْعٍ وَلَيْسَ بِتَأْنِيثٍ حَقِيقِيٍّ، فَيَجُوزُ تَأْنِيثُهُ عَلَى اللَّفْظِ وَتَذْكِيرُهُ عَلَى الْمَعْنَى، وَمَعْنَى الْكُلِّيَّةِ الْكَثْرَةُ كَقَوْلِهِ: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] وَحَاصِلُ الْجَوَابِ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَ الْحَرَمَ آمِنًا وَأَكْثَرَ فِيهِ الرِّزْقَ حَالَ كَوْنِهِمْ مُعْرِضِينَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى مُقْبِلِينَ عَلَى عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، فَلَوْ آمَنُوا لَكَانَ بَقَاءُ هَذِهِ الْحَالَةِ أَوْلَى، قَالَ الْقَاضِي: وَلَوْ أَنَّ الرَّسُولَ قَالَ لَهُمْ إِنَّ الَّذِي ذَكَرْتُمْ مِنَ التَّخَطُّفِ لَوْ كَانَ حَقًّا لَمْ يَكُنْ عُذْرًا لَكُمْ فِي أَنْ لَا تُؤْمِنُوا وَقَدْ ظَهَرَتِ الْحُجَّةُ لَانْقَطَعُوا، أَوْ قَالَ لَهُمْ إِنَّ تَخَطُّفَهُمْ لَكُمْ بِالْقَتْلِ وَغَيْرِهِ، وَقَدْ آمَنْتُمْ كَالشَّهَادَةِ لَكُمْ فَهُوَ/ نَفْعٌ عَائِدٌ عَلَيْكُمْ لَانْقَطَعُوا أَيْضًا، وَلَوْ قَالَ لَهُمْ مَا قَدْرُ مَضَرَّةِ التَّخَطُّفِ فِي جَنْبِ الْعِقَابِ الدَّائِمِ الَّذِي أُخَوِّفُكُمْ مِنْهُ إِنْ بَقِيتُمْ عَلَى كُفْرِكُمْ لَانْقَطَعُوا، لَكِنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ بِمَا هُوَ أَقْوَى مِنْ حَيْثُ بَيَّنَ كَذِبَهُمْ فِي أَنَّهُمْ يُتَخَطَّفُونَ مِنْ حَيْثُ عَرَفُوا مِنْ حَالِ الْبُقْعَةِ بِالْعَادَةِ، أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجْرِي إِنْ آمَنُوا، وَمِثْلُ ذَلِكَ إِذَا أَمْكَنَ بَيَانُهُ لِلْخَصْمِ فَهُوَ أَوْلَى مِنْ سَائِرِ مَا ذَكَرْنَا، فَلِذَلِكَ قَدَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ الْحِجَاجِ الَّذِي يُتَوَصَّلُ بِهِ إلى إزالة شبهة المبطلين. بقي هاهنا بَحْثَانِ:
yücbâ (يُجْبى), “Suyu havuzda topladığımda 'cebeytü'l-mâe fi'l-havz' denilmesi” kabilinden toplanır demektir. Medine ehli tâ (ت) ile (تُجْبَى), Kûfe ehli ve Ebû Amr ise yâ (ي) ile okumuştur. Bunun sebebi semerât (ürünler) kelimesinin müennesliğinin cemî (çoğul) müennesliği olup hakiki müenneslik olmamasıdır; dolayısıyla lafza göre müennes, anlama göre müzekker kılınması caizdir. Külliyyet (her şey) anlamı çokluk demektir; nitekim: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verilmişti” [Neml, 23] buyruğu da böyledir. Cevabın özeti şudur: Allah Teâlâ, onlar Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çevirip putlara ibadete yönelmiş oldukları bir halde Harem'i güvenli kılıp orada rızkı bollaştırdığına göre; iman etmiş olsalardı bu halin devam etmesi daha evla olurdu. Kādî şöyle demiştir: “Şayet Resûl onlara: 'Bahsettiğiniz kapılıp atılma hadisesi doğru olsaydı bile, delil ortaya çıkmışken iman etmemeniz için bir mazeret teşkil etmezdi' deseydi susturulurlardı. Yahut onlara: 'Onların sizi öldürmek ve benzeri şeylerle kapıp atması, iman etmiş olduğunuz için sizin adınıza şehitlik gibidir; dolayısıyla bu size dönen bir menfaattir' deseydi yine susturulurlardı. Yahut onlara: 'İnkârınız üzere kaldığınız takdirde sizi korkuttuğum ebedi azabın yanında kapılıp atılmanın zararının kıymeti nedir ki!' deseydi yine susturulurlardı. Fakat Allah Teâlâ, kapılıp atılacakları hususunda onların yalancı olduklarını açıklamak suretiyle daha güçlü olan bir yolla delil getirdi; zira onlar o beldenin adetle bilinen durumundan, iman ettikleri takdirde bunun gerçekleşmeyeceğini bilmekteydiler. Böyle bir şeyi hasma açıklamak mümkün olduğunda, zikrettiğimiz diğer hususlardan daha evladır; bundan dolayı Allah Teâlâ onu öne aldı. Âyet, batıl ehlinin şüphesini gidermeye ulaştıran delil getirmenin sahihliğine delalet etmektedir.” Burada iki inceleme kalmıştır:
الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي انْتِصَابِ رِزْقًا إِنْ جَعَلْتَهُ مَصْدَرًا جَازَ أَنْ يَنْتَصِبَ بِمَعْنَى مَا قَبْلَهُ، لِأَنَّ مَعْنَى يُجْبَى إِلَيْهِ ثمرات كل شيء، ويرزق ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ وَاحِدٌ، وَأَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ، وَإِنْ جَعَلْتَهُ بِمَعْنَى مَرْزُوقٍ كَانَ حَالًا من الثمرات لتخصيصها بالإضافة، كما ينتصب عن النَّكِرَةِ الْمُتَخَصِّصَةِ بِالصِّفَةِ.
Birincisi: el-Keşşâf sahibi, { رِزْقاً } “bir rızık olarak” kelimesinin mansubiyeti hakkında şöyle demiştir: “Eğer onu masdar kılarsan kendisinden önceki fiilin anlamıyla mansub olması caizdir; zira 'her şeyin meyveleri ona toplanıp getirilir' anlamı ile 'her şeyin meyveleri rızık olarak verilir' anlamı birdir; mef'ûlün leh olması da caizdir. Eğer onu merzûk (rızıklandırılan şey) anlamında kılarsan, izafetle tahsis edildiği için semerât (meyveler) kelimesinden hâl olur; nitekim sıfatla tahsis edilmiş belirsiz isimden (nekire) hâl yapılması gibi.”
الثَّانِي: احْتَجَّ الْأَصْحَابُ بِقَوْلِهِ: رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا فِي أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ خَلْقُ اللَّهِ تَعَالَى، وَبَيَانُهُ أَنَّ تِلْكَ الْأَرْزَاقَ
İkincisi: Ashabımız (Eş'arîler) kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna: { رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا } “katımızdan bir rızık olarak” buyruğu ile delil getirmişlerdir. Bunun açıklaması şudur: Bu rızıklar
إِنَّمَا كَانَتْ تَصِلُ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّ النَّاسَ كَانُوا يَحْمِلُونَهَا إِلَيْهِمْ فَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ تَعَالَى لَمَا صَحَّتْ تِلْكَ الْإِضَافَةُ، فَإِنْ قِيلَ سَبَبُ تِلْكَ الْإِضَافَةِ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَلْقَى تِلْكَ الدَّوَاعِيَ فِي قُلُوبِ مَنْ ذَهَبَ بِتِلْكَ الْأَرْزَاقِ إِلَيْهِمْ، قُلْنَا تِلْكَ الدَّوَاعِي إِنِ اقْتَضَتِ الرُّجْحَانَ، فَقَدْ بَيَّنَّا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَ الرُّجْحَانُ، فَقَدْ حَصَلَ الْوُجُوبُ وَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الرُّجْحَانُ انْقَطَعَتِ الْإِضَافَةُ بِالْكُلِّيَّةِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا بَيَّنَ أَنَّ تِلْكَ الْأَرْزَاقَ مَا وَصَلَتْ إِلَيْهِمْ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَجْلِ أَنَّهُمْ مَتَى عَلِمُوا ذَلِكَ صَارُوا بِحَيْثُ لَا يَخَافُونَ أَحَدًا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَا يَرْجُونَ أَحَدًا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَبْقَى نَظَرُهُمْ مُنْقَطِعًا عَنِ الْخَلْقِ مُتَعَلِّقًا بِالْخَالِقِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ كَمَالَ الْإِيمَانِ وَالْإِعْرَاضَ بِالْكُلِّيَّةِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِقْبَالُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى طاعة الله تعالى.
onlara ancak insanlar onları kendilerine taşıdıkları için ulaşıyordu; şayet kulun fiili Allah Teâlâ'nın yaratması olmasaydı bu nispet sahih olmazdı. Eğer: “Bu nispetin sebebi, o rızıkları onlara götüren kimselerin kalplerine bu sevk edici etkenleri (devâî) Allah Teâlâ'nın atmış olmasıdır” denilirse; deriz ki: Bu sevk edici etkenler bir üstünlük (rüchâniyet) gerektiriyorsa, başka yerlerde açıkladığımız üzere üstünlük hâsıl olduğunda zorunluluk (vücûb) hâsıl olmuş demektir ve bu durumda amaç gerçekleşir; şayet bir üstünlük hâsıl olmuyorsa bu nispet tamamen kesilir. Bil ki Allah Teâlâ bu rızıkların kendilerine ancak Allah Teâlâ tarafından ulaştığını, bunu bildikleri vakit Allah Teâlâ'dan başka kimseden korkmayacak ve Allah Teâlâ'dan başka kimseden ummayacak bir hale gelsinler diye açıklamıştır; böylece bakışları mahlukattan kesilip Hâlık'a bağlanmış olarak kalır. Bu da imanın kemalini, Allah Teâlâ'dan başkasından tamamen yüz çevirmeyi ve bütünüyle Allah Teâlâ'nın taatine yönelmeyi gerektirir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 58-59]
وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨) وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨) وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩) } “Geçimiyle şımarmış nice memleketi helak ettik! İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş meskenleri! Onlara biz vâris olduk. (58) Rabbin, ana merkezine kendilerine âyetlerimizi okuyan bir elçi göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak ediciler de değiliz. (59)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ الثَّانِي عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ لِأَهْلِ مَكَّةَ مَا خُصُّوا بِهِ من النعم أتبعه بما أنزله اللَّهُ تَعَالَى بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ الَّذِينَ كَانُوا فِي نِعَمِ الدُّنْيَا، فَلَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَزَالَ اللَّهُ عَنْهُمْ تِلْكَ النِّعَمَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالُوا إِنَّا لَا نُؤْمِنُ خَوْفًا مِنْ زَوَالِ نِعْمَةِ الدُّنْيَا، فَاللَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ الْإِصْرَارَ عَلَى عَدَمِ قَبُولِ الْإِيمَانِ هُوَ الَّذِي يُزِيلُ هَذِهِ النِّعَمَ، لَا الْإِقْدَامُ عَلَى الْإِيمَانِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْبَطَرُ سُوءُ احْتِمَالِ الْغِنَى وَهُوَ أَنْ لَا يَحْفَظَ حَقَّ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِ وَانْتَصَبَتْ مَعِيشَتَهَا إِمَّا بِحَذْفِ الْجَارِّ وَاتِّصَالِ الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ:
Bil ki bu, o şüpheye verilen ikinci cevaptır. Zira Allah Teâlâ Mekke ehline kendilerine tahsis edilen nimetleri açıklayınca, bunun peşinden dünya nimetleri içinde yüzen geçmiş ümmetlerin başına Allah Teâlâ'nın getirdiği şeyleri zikretti; onlar elçileri yalanlayınca Allah o nimetleri ellerinden aldı. Kastedilen şudur: Kâfirler dünya nimetinin yok olması korkusuyla: “Biz iman etmeyiz” dediklerinde; Allah Teâlâ onlara, bu nimetleri yok edenin imana yönelmek değil, imanı kabul etmemekte ısrar etmek olduğunu açıkladı. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Batar (الْبَطَرُ), zenginliği kötü karşılamaktır ki bu da zenginlik konusunda Allah Teâlâ'nın hakkını gözetmemektir. Âyetteki { مَعِيشَتَها } “geçimiyle” kelimesi; ya cer harfinin hazfedilip fiilin [mef'ûle] doğrudan ulaşmasıyla -nitekim O'nun:
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] أَوْ بِتَقْدِيرِ حَذْفِ الزَّمَانِ الْمُضَافِ وَأَصْلُهُ بَطِرَتْ أَيَّامَ مَعِيشَتِهَا، وَإِمَّا تَضْمِينُ بَطِرَتْ مَعْنَى كَفَرَتْ.
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti” [A'râf, 155] buyruğu böyledir- ya muzaf olan zamanın hazfi takdiriyle -ki aslı 'geçim günlerinde şımardı' demektir- ya da batirat (بَطِرَتْ) fiilinin keferat (كَفَرَتْ - nankörlük etti) anlamını tazammun etmesiyle mansub olmuştur.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا فَفِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمْ يَسْكُنْهَا إِلَّا الْمُسَافِرُ وَمَارُّ الطَّرِيقِ يَوْمًا أَوْ سَاعَةً. وَثَانِيهَا: يُحْتَمَلُ أَنَّ شُؤْمَ مَعَاصِي الْمُهْلَكِينَ بَقِيَ أَثَرُهُ فِي دِيَارِهِمْ، فَكُلُّ مَنْ سَكَنَهَا مِنْ أَعْقَابِهِمْ لَمْ يَبْقَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ لَهَا بَعْدَ هَلَاكِ أَهْلِهَا، وَإِذَا لَمْ يَبْقَ لِلشَّيْءِ مَالِكٌ مُعَيَّنٌ قِيلَ إِنَّهُ مِيرَاثُ اللَّهِ لِأَنَّهُ الْبَاقِي بَعْدَ فَنَاءِ خَلْقِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ أَهْلَكَ تِلْكَ الْقُرَى بِسَبَبِ بَطَرِ أَهْلِهَا، فَكَأَنَّ سَائِلًا أَوْرَدَ السُّؤَالَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: لِمَاذَا مَا أَهْلَكَ اللَّهُ الْكُفَّارَ قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﵌ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَغْرِقِينَ فِي الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ؟ الثَّانِي: لِمَاذَا مَا أَهْلَكَهُمْ بَعْدَ مَبْعَثِ محمد ﵌ مَعَ تَمَادِي الْقَوْمِ فِي الْكُفْرِ بِاللَّهِ تعالى والتكذيب بمحمد ﵌؟ فَأَجَابَ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَحَاصِلُ الْجَوَابِ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ بَيَانَ أَنَّ عَدَمَ الْبَعْثَةِ يَجْرِي مَجْرَى الْعُذْرِ لِلْقَوْمِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ إِهْلَاكُهُمْ إِلَّا بَعْدَ الْبَعْثَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا أَيْ فِي الْقَرْيَةِ الَّتِي هِيَ أُمُّهَا وَأَصْلُهَا وَقَصَبَتُهَا الَّتِي هِيَ أَعْمَالُهَا وَتَوَابِعُهَا رَسُولًا لِإِلْزَامِ الْحُجَّةِ وَقَطْعِ الْمَعْذِرَةِ الثَّانِي: وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى الَّتِي فِي الْأَرْضِ حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّ الْقُرَى يَعْنِي مَكَّةَ رَسُولًا وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﵌ خاتم الأنبياء، ومعنى: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا يؤدي ويبلغ، وأجاب عن
O'nun: { فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا } “İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş meskenleri!” buyruğuna gelince; bu istisnada bazı vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Oralarda bir gün veya bir saat yolcu ve gelip geçenlerden başkası oturmadı” demiştir. İkincisi: Helak edilenlerin günahlarının uğursuzluğunun izi yurtlarında kalmış olup onların ardından oraya yerleşenlerin orada ancak pek az kaldıkları muhtemeldir. { وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } “Onlara biz vâris olduk”; yani halkı helak olduktan sonra oraların vârisi biz olduk. Bir şeyin belirli bir sahibi kalmadığı zaman, mahlukatının yok oluşundan sonra Bâkî kalan O olduğu için onun “Allah'ın mirası” olduğu söylenir. Sonra Sübhânehu o memleketleri halkının şımarıklığı sebebiyle helak ettiğini zikredince, sanki bir soru soran iki yönden şu soruyu yöneltmiştir: Birincisi: Küfür ve inada batmış oldukları halde Allah kâfirleri Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem önce niçin helak etmedi? İkincisi: O kavim Allah Teâlâ'yı inkârda ve Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamakta haddi aştıkları halde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden sonra onları niçin helak etmedi? Allah birinci soruya: { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Rabbin, ana merkezine kendilerine âyetlerimizi okuyan bir elçi göndermedikçe memleketleri helak edici değildir” buyruğu ile cevap verdi. Cevabın özeti şudur: Allah Teâlâ, peygamber gönderilmemesinin o kavim için mazeret yerine geçtiğini önceden açıklamıştı; binaenaleyh onları ancak peygamber gönderildikten sonra helak etmenin caiz olması vacip oldu. Sonra müfessirler iki vecih zikrettiler: Birincisi: { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا } yani hücceti zorunlu kılmak ve mazereti ortadan kaldırmak için, o yerleşim yerlerinin anası, aslı, merkezi ve idari bölgesi durumunda olan ana kasabaya bir elçi göndermedikçe [helak edici değildir]. İkincisi: Rabbin, yeryüzündeki memleketleri, Ümmü'l-Kurâ'ya yani Mekke'ye peygamberlerin sonuncusu olan elçiyi, yani Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem göndermedikçe helak edici değildir. { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا } “kendilerine âyetlerimizi okuyan” buyruğunun anlamı ise eda eder ve tebliğ eder demektir. Ve [ikinci soruya] cevap verdi:
بِقَوْلِهِ: وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ أَنْفُسَهُمْ بِالشِّرْكِ وَأَهْلُ مَكَّةَ لَيْسُوا كَذَلِكَ فَإِنَّ بَعْضَهُمْ قَدْ آمَنَ وَبَعْضَهُمْ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ سَيُؤْمِنُونَ وَبَعْضٌ آخَرُونَ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ وَإِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا لَكِنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ نسلهم من يكون مؤمنا.
[Allah ikinci soruya da] şu buyruğu ile [cevap verdi]: { وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ } “Halkı zâlim olmadıkça biz memleketleri helak ediciler değildik”; yani şirk koşarak kendilerine zulmedenler [olmadıkça]. Mekke halkı ise böyle değildi; zira onların bir kısmı iman etmişti, bir kısmının da iman edeceğini Allah biliyordu. Diğer bir kısmının ise her ne kadar kendileri iman etmeseler de soylarından iman edecek kimselerin çıkacağını Allah biliyordu.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 60-61]
وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)
{ وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠) أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١) } “Size verilen her şey, dünya hayatının geçimliği ve onun süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (60) Kendisine güzel bir vaadde bulunduğumuz ve ardından ona kavuşan kimse, dünya hayatının geçimliğinden yararlandırdığımız, sonra da kıyamet gününde (hesaba ve azaba) getirilenlerden olan kimse gibi midir? (61)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْجَوَابُ الثَّالِثُ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ لِأَنَّ حَاصِلَ شُبْهَتِهِمْ أَنْ قَالُوا تَرَكْنَا الدِّينَ لِئَلَّا تَفُوتَنَا الدُّنْيَا فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ خَطَأٌ عَظِيمٌ لِأَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى، أَمَّا أَنَّهُ خَيْرٌ فَلِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَنَافِعَ هُنَاكَ أَعْظَمُ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهَا خَالِصَةٌ عَنِ الشَّوَائِبِ وَمَنَافِعُ الدُّنْيَا مَشُوبَةٌ بِالْمَضَارِّ بَلِ الْمَضَارُّ فِيهَا أَكْثَرُ، وَأَمَّا أَنَّهَا أَبْقَى فَلِأَنَّهَا دَائِمَةٌ غَيْرُ مُنْقَطِعَةٍ وَمَنَافِعُ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ وَمَتَى قُوبِلَ الْمُتَنَاهِي بِغَيْرِ الْمُتَنَاهِي كَانَ عَدَمًا فَكَيْفَ وَنَصِيبُ كَلِّ أَحَدٍ بِالْقِيَاسِ إِلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا كُلِّهَا كَالذَّرَّةِ بِالْقِيَاسِ إِلَى الْبَحْرِ، فَظَهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا لَا نِسْبَةَ لَهَا إِلَى مَنَافِعِ الْآخِرَةِ أَلْبَتَّةَ فَكَانَ مِنَ الْجَهْلِ الْعَظِيمِ تَرْكُ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ لِاسْتِبْقَاءِ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَلَمَّا نَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى ذَلِكَ قَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ يَعْنِي أَنَّ مَنْ لَا يُرَجِّحُ مَنَافِعَ الْآخِرَةِ عَلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا كَأَنَّهُ يَكُونُ خَارِجًا عَنْ حَدِّ الْعَقْلِ، وَرَحِمَ اللَّهُ الشَّافِعِيَّ حَيْثُ قَالَ: مَنْ أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ لِأَعْقَلِ النَّاسِ صَرَفَ ذَلِكَ الثُّلُثَ إِلَى الْمُشْتَغِلِينَ بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ أَعْقَلَ النَّاسِ مَنْ أَعْطَى الْقَلِيلَ وَأَخَذَ الْكَثِيرَ وَمَا هُمْ إِلَّا الْمُشْتَغِلُونَ بِالطَّاعَةِ فَكَأَنَّهُ ﵀ إِنَّمَا أَخَذَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ هَذَا التَّرْجِيحَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ نِعَمَ اللَّهِ كَانَتْ تَنْتَهِي إِلَى الِانْقِطَاعِ وَالْفَنَاءِ وَمَا كَانَتْ تَتَّصِلُ بِالْعَذَابِ الدَّائِمِ لَكَانَ صَرِيحُ الْعَقْلِ يَقْتَضِي تَرْجِيحَ نِعَمِ الْآخِرَةِ عَلَى نِعَمِ الدُّنْيَا فَكَيْفَ إِذَا اتَّصَلَتْ نِعَمُ الدُّنْيَا بِعِقَابِ الْآخِرَةِ فَأَيُّ عَقْلٍ يَرْتَابُ فِي أَنَّ نِعَمَ الْآخِرَةِ رَاجِحَةٌ عَلَيْهَا، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ [الصافات: ٥٧] فَهُوَ يَكُونُ كَمَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ قَدْرًا قَلِيلًا مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَكُونُ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ لِلْعَذَابِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا تَرَكْنَا الدِّينَ لِلدُّنْيَا فَقَالَ اللَّهُ لَهُمْ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ عَقِيبَ دُنْيَاكُمْ مَضَرَّةُ الْعِقَابِ لَكَانَ الْعَقْلُ يَقْتَضِي تَرْجِيحَ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ عَلَى مَنَافِعِ الدُّنْيَا، فَكَيْفَ وَهَذِهِ الدُّنْيَا يَحْصُلُ بَعْدَهَا الْعِقَابُ الدَّائِمُ، وَأَوْرَدَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى لَفْظِ الِاسْتِفْهَامِ لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي الِاعْتِرَافِ بِالتَّرْجِيحِ وَتَخْصِيصُ لَفْظِ الْمُحْضَرِينَ بِالَّذِينِ أُحْضِرُوا لِلْعَذَابِ أَمْرٌ عُرِفَ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الصَّافَّاتِ: ٥٧] فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٢٧] وَفِي لَفْظِهِ إِشْعَارٌ بِهِ لِأَنَّ الْإِحْضَارَ مُشْعِرٌ بِالتَّكْلِيفِ وَالْإِلْزَامِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِمَجَالِسِ اللَّذَّةِ إِنَّمَا يَلِيقُ بِمَجَالِسِ الضَّرَرِ والمكاره.
Bil ki bu, söz konusu şüpheye verilen üçüncü cevaptır. Çünkü onların şüphesinin özü, "Dünyayı kaçırmayalım diye dini terk ettik" demeleridir. Allah Teâlâ bunun büyük bir hata olduğunu açıkladı; zira Allah katındaki daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hayırlı olmasına gelince, bu iki yöndendir: Birincisi: Oradaki menfaatler daha büyüktür. İkincisi: O menfaatler şâibelerden (kusur ve kederlerden) arınmıştır; oysa dünya menfaatlerine zararlar karışmıştır, hatta oradaki zararlar daha fazladır. Daha kalıcı olmasına gelince: Çünkü o süreklidir, kesintiye uğramaz; dünya menfaatleri ise kesintilidir. Sınırlı olan sınırsız olanla karşılaştırıldığında yok hükmündedir. Kaldı ki her bir ferdin payı, bütün dünya menfaatlerine kıyasla denize nispetle bir zerre gibidir. Buradan anlaşıldı ki, dünya menfaatlerinin ahiret menfaatlerine hiçbir nispeti yoktur. Dolayısıyla dünya menfaatlerini elde tutmak için ahiret menfaatlerini terk etmek büyük bir cehalettir. Sübhânehu buna dikkat çekince şöyle buyurdu: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; yani ahiret menfaatlerini dünya menfaatlerine tercih etmeyen kimse sanki akıl sınırlarının dışına çıkmış gibidir. İmam Şâfiî'ye Allah rahmet eylesin; o şöyle demiştir: "Malının üçte birini insanların en akıllısına vasiyet eden kimsenin bu vasiyeti, Allah Teâlâ'ya itaatle meşgul olanlara harcanır. Çünkü insanların en akıllısı, azı verip çoğu alandır; bunlar da ancak itaatle meşgul olanlardır." Sanki o rahimehullâh bunu bu ayetten çıkarmıştır. Sonra Allah Teâlâ bu tercihi başka bir yönden pekiştirdi; o da şudur: Şayet Allah'ın [ahiretteki] nimetlerinin son bulup yok olacağını ve [dünyanın] sürekli bir azaba varmayacağını varsaysaydık bile, sarih akıl ahiret nimetlerini dünya nimetlerine tercih etmeyi gerektirirdi. Kaldı ki dünya nimetleri ahiret azabıyla birleştiğinde artık hangi akıl ahiret nimetlerinin ona tercih edileceğinde şüphe eder! { أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ } [Sâffât: 57] “Kendisine güzel bir vaadde bulunduğumuz ve ardından ona kavuşan kimse” buyruğundan maksat da budur. [Böyle bir kimse], Allah'ın kendisine dünya metaından az bir şey verdiği, sonra da ahirette azap için hazır bulundurulanlardan olan kimse gibi olur mu? Maksat şudur: Onlar "Dünya için dini terk ettik" deyince, Allah onlara şöyle demiştir: Dünyanızın ardından azap zararı gelmeyecek olsaydı bile, akıl ahiret menfaatlerini dünya menfaatlerine tercih etmeyi gerektirirdi; nerede kaldı ki bu dünyanın ardından sürekli azap gelecektir. Bu ifadeyi, tercihin itiraf edilmesinde daha beliğ olsun diye istifham (soru) lafzıyla getirdi. { الْمُحْضَرِينَ } "hazır bulundurulanlar" lafzının azap için getirilenlere tahsis edilmesi, Kur'an'dan bilinen bir husustur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } [Sâffât: 57] “ben de (azaba) getirilenlerden olurdum”, { فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } [Sâffât: 127] “şüphesiz onlar (azaba) getirileceklerdir”. Bu lafzın kendisinde de buna bir işaret vardır; çünkü ihzâr (zorla hazır bulundurma), mükellefiyet ve zorunluluk hissettirir. Bu ise lezzet meclislerine değil, ancak zarar ve hoşlanılmayan meclislere yakışır.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٦]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 62-66]
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦)
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢) قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣) وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ (٦٦) } “O gün (Allah) onlara seslenir de: ‘(Ortak olduklarını) iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?’ buyurur. (62) Haklarında söz (azap hükmü) kesinleşenler derler ki: ‘Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Biz kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. Sana sığınıp (onlardan) uzaklaştık; zaten onlar bize tapmıyorlardı.’ (63) Ve: ‘Ortaklarınızı çağırın!’ denilir. Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı! (64) O gün (Allah) onlara seslenir de: ‘Peygamberlere ne cevap verdiniz?’ buyurur. (65) Artık o gün haberler onlara karşı kapkaranlık olmuştur; bu yüzden birbirlerine de soramazlar. (66)”
اعْلَمْ أَنَّهُ ﷾ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَسْأَلُ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ:
Bil ki O celle celâluhu bu ayette kıyamet gününde kâfirlere üç şeyi soracağını zikretmiştir. Bunlardan birincisi şu buyruğudur:
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَدْ عَرَفُوا بُطْلَانَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ وَعَرَفُوا صِحَّةَ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ بِالضَّرُورَةِ فَيَقُولُ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَهُ وَتَجْعَلُونَهُ شَرِيكًا فِي الْعِبَادَةِ وَتَزْعُمُونَ أَنَّهُ يَشْفَعُ؟ أَيْنَ هُوَ لِيَنْصُرَكُمْ وَيُخَلِّصَكُمْ مِنْ هَذَا الَّذِي نَزَلَ بِكُمْ. ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا يَقُولُهُ مَنْ حَقَّ عَلَيْهِ الْقَوْلُ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ هُوَ قَوْلُهُ: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [هود: ١١٩] وَمَعْنَى حَقَّ عَلَيْهِ الْقَوْلُ أَيْ حَقَّ عَلَيْهِ مُقْتَضَاهُ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمْ هَذَا الْقَوْلُ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمُ الرُّؤَسَاءُ الدُّعَاةُ إِلَى الضَّلَالِ، وَقَالَ بَعْضُهُمُ الشَّيَاطِينُ قَوْلُهُ: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا هَؤُلَاءِ مُبْتَدَأٌ وَالَّذِينَ أَغْوَيْنَا صِفَتُهُ وَالرَّاجِعُ إِلَى الْمَوْصُوفِ مَحْذُوفٌ وَأَغْوَيْنَاهُمُ الْخَبَرُ وَالْكَافُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ أَغْوَيْنَاهُمْ فَغَوَوْا غَيًّا مِثْلَ مَا غَوَيْنَا وَالْمُرَادُ كَمَا أَنَّ غَيَّنَا بِاخْتِيَارِنَا فَكَذَا غَيُّهُمْ بِاخْتِيَارِهِمْ يَعْنِي أَنَّ إِغْوَاءَنَا لَهُمْ مَا أَلْجَأَهُمْ إِلَى الْغَوَايَةِ بَلْ كَانُوا مُخْتَارِينَ بِالْإِقْدَامِ عَلَى تِلْكَ الْعَقَائِدِ وَالْأَعْمَالِ، وَهَذَا مَعْنَى مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنِ الشَّيْطَانِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] وَقَالَ تَعَالَى لِإِبْلِيسَ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحِجْرِ: ٤٢] فَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاتِّبَاعَ لَهُمْ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ لَا مِنْ قِبَلِ إِلْجَاءِ الشَّيْطَانِ إِلَى ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مِنْهُمْ وَمِنْ عَقَائِدِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ إِنَّمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ أَهْوَاءَهُمْ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُمْ يَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا [الْبَقَرَةِ: ١٦٦] وَأَيْضًا فَلَا يَمْتَنِعُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيْنَ شُرَكائِيَ أَنْ يُرِيدَ بِهِ هَؤُلَاءِ الرُّؤَسَاءَ وَالشَّيَاطِينَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا أَطَاعُوهُمْ فَقَدْ صَيَّرُوهُمْ لِمَكَانِ الطَّاعَةِ بِمَنْزِلَةِ الشَّرِيكِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا حُمِلَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ جَوَابُهُمْ أَنْ يَقُولُوا إِلَهَنَا هَؤُلَاءِ مَا عَبَدُونَا إِنَّمَا عَبَدُوا أَهْوَاءَهُمُ الْفَاسِدَةَ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَالْأَقْرَبُ أَنَّ هَذَا عَلَى سَبِيلِ التَّقْرِيرِ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي دُعَائِهِمْ لَهُمْ، فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَوْ دَعَوْهُمْ لَمْ يُوجَدْ مِنْهُمْ إِجَابَةٌ فِي النُّصْرَةِ وَأَنَّ الْعَذَابَ ثَابِتٌ فِيهِمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ التَّوْبِيخِ، وَفِي ذِكْرِهِ رَدْعٌ وَزَجْرٌ فِي دَارِ الدُّنْيَا، فَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ فَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ زَعَمُوا أَنَّ جَوَابَ لَوْ مَحْذُوفٌ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ يَعْنِي الْمَتْبُوعُ وَالتَّابِعُ يَرَوْنَ الْعَذَابَ وَلَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ فِي الدُّنْيَا مَا أَبْصَرُوهُ فِي الْآخِرَةِ وَثَانِيهَا: لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا مُهْتَدِينَ فِي الدُّنْيَا لَعَلِمُوا أَنَّ الْعَذَابَ حَقٌّ وَثَالِثُهَا:
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün onlara seslenir de: ‘İddia ettiğiniz ortaklarım nerede?’ buyurur”. Kâfirlerin kıyamet gününde üzerinde bulundukları şeyin bâtıl olduğunu, tevhid ve peygamberliğin sıhhatini zaruri olarak bildikleri sabit olunca, [Allah] onlara: "Kulluk ettiğiniz, ibadette [bana] ortak koştuğunuz ve şefaat edeceğini iddia ettiğiniz şeyler nerede? Başınıza gelen bu durumdan sizi kurtarmak ve size yardım etmek için nerede?" buyurur. Sonra Allah Teâlâ, haklarında söz kesinleşenlerin ne diyeceğini açıkladı. "Söz"den kasıt: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Hûd: 119] “Cehennemi mutlaka cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım” buyruğudur. { حَقَّ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } sözün onların aleyhine kesinleşmesi ise, sözün gerektirdiği hükmün onların aleyhine gerçekleşmesi demektir. Bu sözün aleyhlerine kesinleştiği kimselerin kim olduğu konusunda ihtilaf ettiler: Bazıları, "Onlar dalâlete çağıran önderlerdir" dedi; bazıları da "Şeytanlardır" dedi. { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir” ifadesindeki { هؤُلاءِ } kelimesi mübteda (özne), { الَّذِينَ أَغْوَيْنا } ise onun sıfatıdır; mevsufa dönen zamir hazfedilmiştir. { أَغْوَيْناهُمْ } kısmı ise haberdir (yüklem). { كَما }'daki kâf harfi hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; takdiri "Onları azdırdık da tıpkı bizim azdığımız gibi saptılar" şeklindedir. Maksat şudur: Bizim sapmamız kendi tercihimizle olduğu gibi, onların sapması da kendi tercihleriyle oldu. Yani onları saptırmamız onları sapıklığa mecbur bırakmadı; bilakis onlar bu inançlara ve amellere kendi tercihleriyle giriştiler. Nitekim Allah'ın şeytandan hikâye ettiği şu sözün anlamı da budur: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } [İbrâhîm: 22] “Şüphesiz Allah size hak olanı vaadetti, ben de size vaadettim ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde bir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın”. Allah Teâlâ İblis'e de şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } [Hicr: 42] “Şüphesiz azgınlardan sana uyanlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur”. Dolayısıyla { إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ } “sana uyanlar müstesna” buyruğu, o uymanın şeytanın zorlamasından değil, bizzat kendilerinden kaynaklandığına delalet eder. Sonra dediler ki: { تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ } “Sana sığınıp (onlardan) uzaklaştık”; yani onlardan, onların inançlarından ve amellerinden teberrî ettik. { مَا كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ } “onlar bize tapmıyorlardı”, onlar sadece kendi hevalarına tapıyorlardı. Hâsılı, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } [Bakara: 166] “O zaman uyulanlar, uyanlardan uzak durup teberrî etti” buyurduğu gibi onlar da bunlardan teberrî ederler. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Ortaklarım nerede?” buyruğuyla bu önderleri ve şeytanları kastetmiş olması da imkânsız değildir; zira insanlar onlara itaat edince, itaat makamında onları Allah Teâlâ'ya ortak konumuna getirmiş oldular. Söz bu veche hamledildiğinde onların cevabı: "Ey İlahımız! Bunlar bize tapmadılar, ancak kendi bâtıl hevalarına taptılar" demek olur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Ve: ‘Ortaklarınızı çağırın!’ denilir. Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler” buyruğudur. En uygun olan, bunun azarlama (takrir/tavbih) kabilinden olmasıdır; çünkü onlar, o ortakları çağırmalarında hiçbir fayda olmadığını bilirler. Maksat şudur: Onları çağırsalar bile yardım konusunda onlardan hiçbir icabet gerçekleşmeyecek ve azap onlar için kesinleşmiş olacaktır. Bütün bunlar kınama yoluyladır; bunun [Kur'an'da] zikredilmesinde dünya yurdunda bir caydırma ve sakındırma vardır. Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ } “Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!” buyruğuna gelince; müfessirlerin çoğu { لَوْ } edatının cevabının hazfedildiğini ileri sürmüş ve bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Dahhâk ve Mukâtil şöyle demiştir: Yani uyan ve uyulan azabı görürler; şayet dünyada hidayete ermiş olsalardı ahirette onu görmezlerdi. İkincisi: Şayet dünyada hidayete ermiş olsalardı, azabın hak olduğunu bilirlerdi. Üçüncüsü:
وَدُّوا حِينَ رَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا يَهْتَدُونَ وَرَابِعُهَا: لَوْ كَانُوا يَهْتَدُونَ لِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْحِيَلِ لَدَفَعُوا بِهِ الْعَذَابَ وَخَامِسُهَا: قَدْ آنَ لَهُمْ أَنْ يَهْتَدُوا لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ وَيُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Azabı gördükleri zaman, dünyada hidayete ermiş olmayı temenni ettiler. Dördüncüsü: Şayet bir çare ve tedbir yoluna hidayet bulabilselerdi, onunla azabı savarlardı. Beşincisi: Azabı gördüklerinde artık hidayete ermiş olmalarının vakti gelmişti, keşke hidayete erselerdi! Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu teyit eder:
لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٠١] وَعِنْدِي أَنَّ الْجَوَابَ غَيْرُ مَحْذُوفٍ وَفِي تَقْرِيرِهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تعالى إذا خاطبهم بقوله: ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فههنا يشتد الخوف عليهم ويلحقهم شيء كالسدر وَالدُّوَارِ وَيَصِيرُونَ بِحَيْثُ لَا يُبْصِرُونَ شَيْئًا فَقَالَ تَعَالَى: وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ شَيْئًا أَمَّا لَمَّا صَارُوا مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ بِحَيْثُ لَا يُبْصِرُونَ شَيْئًا لَا جَرَمَ مَا رَأَوُا الْعَذَابَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ عن الشركاء
{ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } [Şuarâ: 201] “Elem verici azabı görünceye kadar ona inanmazlar”. Bana göre ise [lev'in] cevabı hazfedilmiş değildir; bunun izahında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ onlara: { ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ } “Ortaklarınızı çağırın” diye hitap edince, işte burada korkuları şiddetlenir, üzerlerine göz kararması ve baş dönmesi gibi bir hal çöker ve hiçbir şey göremez hale gelirler. Bu yüzden Allah Teâlâ: "Şayet bir şeyi görebilselerdi / hidayet bulabilselerdi azabı görürlerdi; fakat korkunun şiddetinden hiçbir şey göremez hale gelince nitekim azabı da göremediler" buyurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ ortaklardan,
وَهِيَ الْأَصْنَامُ أَنَّهُمْ لَا يُجِيبُونَ الَّذِينَ دَعَوْهُمْ قَالَ فِي حَقِّهِمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ أَيْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ كَانُوا يُشَاهِدُونَ الْعَذَابَ لَوْ كَانُوا مِنَ الْأَحْيَاءِ الْمُهْتَدِينَ وَلَكِنَّهَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ فَلَا جَرَمَ مَا رَأَتِ الْعَذَابَ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: وَرَأَوُا الْعَذابَ ضَمِيرٌ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْعُقَلَاءِ فَكَيْفَ يَصِحُّ عَوْدُهُ إِلَى الْأَصْنَامِ؟ قُلْنَا هَذَا كَقَوْلِهِ:
yani putlardan, kendilerini çağıranlara cevap vermediklerini zikredince onlar hakkında: { وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ } “Şayet hidayete ermiş olsalardı azabı görürlerdi” buyurdu. Yani bu putlar, şayet dirilerden ve idrak sahibi olanlardan olsalardı azabı müşahede ederlerdi; fakat öyle değillerdir, bu sebeple azabı görmediler. Eğer: "{ وَرَأَوُا الْعَذابَ } 'daki zamir ancak akıl sahiplerine layıktır; öyleyse putlara dönmesi nasıl sahih olur?" denilirse, biz deriz ki: Bu, Allah'ın şu buyruğu gibidir:
فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ [الكهف: ٥٢] وَإِنَّمَا وَرَدَ ذَلِكَ عَلَى حَسَبِ اعْتِقَادِ الْقَوْمِ فَكَذَا هَاهُنَا وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الرؤية رؤية القلب أي والكفار علموا حقيقة هَذَا الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا لَوْ كَانُوا يَهْتَدُونَ وَهَذِهِ الْوُجُوهُ عِنْدِي خَيْرٌ مِنَ الْوُجُوهِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى أَنَّ جَوَابَ لَوْ مَحْذُوفٌ فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي تَفْكِيكَ النَّظْمِ مِنَ الْآيَةِ الْأَمْرُ الثَّالِثُ:
{ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } [Kehf: 52] “Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler”. Bu ifade o kavmin inancına göre varid olmuştur; burada da böyledir. Üçüncüsü: Görmekten maksadın kalp ile görmek (bilmek) olmasıdır; yani şayet hidayete erselerdi, kâfirler bu azabın hakikatini dünyada bilirlerdi. Bana göre bu vecihler, { لَوْ } edatının cevabının hazfedilmiş olmasına dayanan vecihlerden daha hayırlıdır; zira hazif takdiri, ayetin nazmını parçalamayı gerektirir. Üçüncü husus:
مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَسْأَلُ اللَّهُ الْكُفَّارَ عَنْهَا قَوْلُهُ: وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ أَيْ فَصَارَتِ الْأَنْبَاءُ كَالْعَمَى عَلَيْهِمْ جَمِيعًا لَا تَهْتَدِي إِلَيْهِمْ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَمَا يَتَسَاءَلُ النَّاسُ فِي الْمُشْكِلَاتِ لِأَنَّهُمْ يَتَسَاوَوْنَ جَمِيعًا فِي عَمَى الْأَنْبَاءِ عَلَيْهِمْ وَالْعَجْزِ عَنِ الْجَوَابِ، وَقُرِئَ فَعَمِيَتْ وَإِذَا كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ لِهَوْلِ ذَلِكَ يُتَعْتِعُونَ فِي الْجَوَابِ عَنْ مِثْلِ هَذَا السُّؤَالِ، وَيُفَوِّضُونَ الأمر إلى علم الله وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ [الْمَائِدَةِ: ١٠٩] فَمَا ظَنُّكَ بِهَؤُلَاءِ الضُّلَّالِ، قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالْجَبْرِ لِأَنَّ فِعْلَهُمْ لَوْ كَانَ خَلْقًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَيَجِبُ وُقُوعُهُ بالقدرة والإرادة لما عميت عليهم الأنبياء وَلَقَالُوا إِنَّمَا أَتَيْنَا فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ مِنْ جِهَةِ خَلْقِكَ فِينَا تَكْذِيبَهُمْ وَالْقُدْرَةَ الْمُوجِبَةَ لِذَلِكَ، فَكَانَتْ حُجَّتُهُمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى ظَاهِرَةً وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِيمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لَهُ أَنْ يَقُولَ إِنَّمَا أَغْوَيْتُ بِخَلْقِكَ فِيَّ الْغَوَايَةَ، وَإِنَّمَا قَبِلَ مَنْ دَعْوَتُهُ لِمِثْلِ ذَلِكَ/ فَتَكُونُ الْحُجَّةُ لَهُمْ فِي ذَلِكَ قَوِيَّةً وَالْعُذْرُ ظَاهِرًا وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَاضِيَ لَا يَتْرُكُ آيَةً مِنَ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ إِلَّا وَيُعِيدُ اسْتِدْلَالَهُ بِهَا، وَكَمَا أَنَّ وَجْهَ اسْتِدْلَالِهِ فِي الْكُلِّ هَذَا الْحَرْفُ فَكَذَا وَجْهُ جَوَابِنَا حَرْفٌ وَاحِدٌ وَهُوَ أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِعَدَمِ الْإِيمَانِ مَعَ وُقُوعِ الْإِيمَانِ مُتَنَافِيَانِ لِذَاتَيْهِمَا فَمَعَ الْعِلْمِ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ إِذَا أَمَرَ بِإِدْخَالِ الْإِيمَانِ فِي الْوُجُودِ فَقَدْ أَمَرَ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ، وَالَّذِي اعْتَمَدَ الْقَاضِي عَلَيْهِ فِي دَفْعِ هَذَا الْحَرْفِ فِي كُتُبِهِ الْكَلَامِيَّةِ قَوْلُهُ خَطَأٌ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ يُمْكِنُ وَخَطَأٌ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ لَا يُمْكِنُ بَلِ الْوَاجِبُ السُّكُوتُ وَلَوْ أَوْرَدَ الْكَافِرُ هَذَا السُّؤَالَ عَلَى رَبِّهِ لَمَا كَانَ لِرَبِّهِ عَنْهُ جَوَابٌ إِلَّا السُّكُوتَ، فَتَكُونُ حُجَّةُ الْكَافِرِ قَوِيَّةً وَعُذْرُهُ ظَاهِرًا فَثَبَتَ أَنَّ الْإِشْكَالَ مُشْتَرَكٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah'ın kâfirlere soracağı hususlardan üçüncüsü şu buyruğudur: { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ } “O gün onlara seslenir de: ‘Peygamberlere ne cevap verdiniz?’ buyurur. Artık haberler onlara karşı kapkaranlık olmuştur”; yani haberler hepsine kör gibi olmuştur, onlara bir yol bulup ulaşamaz. { فَهُمْ لَا يَتَساءَلُونَ } “bu yüzden birbirlerine de soramazlar”; insanların müşkül durumlarda birbirlerine sordukları gibi birbirlerine soramazlar, çünkü haberlerin kendilerine kapalı kalmasında ve cevap vermekten aciz olmakta hepsi eşittir. Bu kelime "fe'amiyet" şeklinde de okunmuştur. Peygamberler bile bu durumun dehşetinden ötürü böyle bir soruya cevap verirken kekeleyip işi Allah'ın ilmine havale ettiklerine göre -nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } [Mâide: 109] “Allah elçileri topladığı gün: ‘Size ne cevap verildi?’ buyurur. Onlar: ‘Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak sensin’ derler”- artık bu sapkınların halini sen düşün! Kâdî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Bu ayet, cebr görüşünün (insanın fiillerinde zorunlu olduğu fikrinin) bâtıl olduğuna delalet eder. Çünkü onların fiili Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı ve kudret ile irade gereği vuku bulması zorunlu olsaydı, haberler onlara kapalı kalmazdı; bilakis "Biz peygamberleri yalanlamaya ancak senin içimizde onları yalanlama [fiilini] ve bunu gerektiren kudreti yaratman cihetiyle yöneldik" derlerdi. Böylece Allah Teâlâ'ya karşı hüccetleri apaçık olurdu. Önceki geçen hususlarda da durum böyledir; zira şeytanın "Ben ancak senin bende sapıklığı yaratman sebebiyle azdırdım; benim çağırdığım kimse de yine bu sebeple kabul etti" deme hakkı olurdu. Böylece bu hususta onların hücceti güçlü, mazereti apaçık olurdu. Cevap: Kâdî, övgü, yergi, sevap ve ceza içeren hiçbir ayeti bırakmaz, hepsini kendi lehine delil olarak tekrarlar. Onun her yerdeki delil getirme tarzı tek bir esasa dayandığı gibi, bizim cevabımızın tarzı da tek bir esastır; o da şudur: Allah Teâlâ'nın imanın olmayacağını bilmesi ile imanın gerçekleşmesi bizzat birbirine zıttır. İmanın olmayacağı bilinmekle birlikte imanın varlık alanına çıkarılması emredildiğinde, iki zıddı birleştirmek emredilmiş olur. Kâdî'nin kelam kitaplarında bu esası savuşturmak için dayandığı şey ise şudur: "Mümkündür" diyenin sözü de hatadır, "Mümkün değildir" diyenin sözü de hatadır; bilakis vacip olan susmaktır. Şayet kâfir bu soruyu Rabbine yöneltseydi, Rabbinin ona susmaktan başka bir cevabı olmazdı; böylece kâfirin hücceti güçlü, mazereti apaçık olurdu. Böylece bu müşkülün ortak olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٧ الى ٧٠]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 67-70]
فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)
{ فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧) وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨) وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠) } “Fakat kim tevbe eder, iman eder ve salih amel işlerse, kurtuluşa erenlerden olması umulur. (67) Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların seçme hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir. (68) Rabbin, göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir. (69) O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. İlkinde de (dünyada) sonuncusunda da (ahirette) hamd O'na mahsustur. Hüküm O'nundur ve siz ancak O'na döndürüleceksiniz. (70)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْمُعَذَّبِينَ مِنَ الْكُفَّارِ وَمَا يَجْرِي عَلَيْهِمْ مِنَ التَّوْبِيخِ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ مَنْ يَتُوبُ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا تَرْغِيبًا فِي التَّوْبَةِ وَزَجْرًا عَنِ الثَّبَاتِ عَلَى الْكُفْرِ فَقَالَ: فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ وَفِي عَسَى وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مِنَ الْكِرَامِ تَحْقِيقٌ وَاللَّهُ أَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ وَثَانِيهَا: أَنْ يُرَادَ تَرَجِّي التَّائِبِ وَطَمَعُهُ كَأَنَّهُ قَالَ فَلْيَطْمَعْ فِي الْفَلَاحِ وَثَالِثُهَا: عَسَى أَنْ يَكُونُوا كَذَلِكَ إِنْ دَامُوا عَلَى التَّوْبَةِ والإيمان لجواز
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerden azap görecek olanların halini ve onlara yöneltilecek kınamaları açıklayınca, tevbeyi teşvik etmek ve küfürde sebat etmekten sakındırmak maksadıyla bunun ardından dünyada onlardan tevbe eden kimseleri zikrederek şöyle buyurdu: { فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “Fakat kim tevbe eder, iman eder ve salih amel işlerse, kurtuluşa erenlerden olması umulur”. { عَسَى } "umulur" ifadesi hakkında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kerîm olan zatlar tarafından kullanıldığında bu bir kesinlik ifade eder; Allah ise cömertlerin en cömerdidir. İkincisi: Tevbe edenin ümit etmesi ve umması kastedilmiştir; sanki "kurtuluşu umsun" denmiştir. Üçüncüsü: Tevbe ve iman üzere devam etmemeleri caiz olduğu için,
أَنْ لَا يَدُومُوا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَذْكُرُونَ شُبْهَةً أُخْرَى وَيَقُولُونَ: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزُّخْرُفِ: ٣١] يَعْنُونَ الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ أَوْ أَبَا مَسْعُودٍ الثَّقَفِيَّ، فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ:
şayet tevbe ve iman üzere devam ederlerse böyle olmaları umulur demektir. Bil ki o kavim başka bir şüphe daha ileri sürüyor ve Velîd b. Mugîre'yi veya Ebû Mes'ûd es-Sekafî'yi kastederek: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf: 31] “Bu Kur'an iki şehirden birinin büyük bir adamına indirilmeli değil miydi?” diyorlardı. Allah Teâlâ bu şüpheye şu buyruğu ile cevap verdi:
وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ الْمَالِكُ الْمُطْلَقُ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ النَّفْعِ وَالضُّرِّ فَلَهُ أَنْ يَخُصَّ مَنْ شَاءَ بِمَا شَاءَ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ أَلْبَتَّةَ، وَعَلَى طَرِيقَةِ الْمُعْتَزِلَةِ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ حَكِيمٌ مُطْلَقٌ عُلِمَ أَنَّهُ كُلَّ مَا فَعَلَهُ كَانَ حِكْمَةً وَصَوَابًا فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَعْتَرِضَ عَلَيْهِ وَقَوْلُهُ: مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ وَالْخِيَرَةُ اسْمٌ مِنَ الِاخْتِيَارِ قَامَ مَقَامَ الْمَصْدَرِ/ وَالْخِيَرَةُ أَيْضًا اسْمٌ لِلْمُخْتَارِ يُقَالُ مُحَمَّدٌ خِيَرَةُ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ تَمَامُ الْوَقْفِ عَلَى قَوْلِهِ: وَيَخْتارُ وَيَكُونُ مَا نَفْيًا، وَالْمَعْنَى: وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ لَيْسَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ إِذْ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَخْتَارُوا عَلَى اللَّهِ أَنْ يَفْعَلَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَا بِمَعْنَى الَّذِي فَيَكُونُ الْوَقْفُ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ ثُمَّ يَقُولُ: وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ، قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَنْصَارِيُّ وَهَذَا مُتَعَلَّقُ الْمُعْتَزِلَةِ فِي إِيجَابِ الصَّلَاحِ وَالْأَصْلَحِ عَلَيْهِ، وَأَيُّ صَلَاحٍ فِي تَكْلِيفِ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَلَوْ لَمْ يُكَلِّفْهُ لَاسْتَحَقَّ الْجَنَّةَ وَالنَّعِيمَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، فَإِنْ قِيلَ لَمَّا كَلَّفَهُ اسْتَوْجَبَ عَلَى اللَّهِ مَا هُوَ الْأَفْضَلُ لِأَنَّ الْمُسْتَحِقَّ أَفْضَلُ مِنَ الْمُتَفَضِّلِ بِهِ قُلْنَا إِذَا عَلِمَ قَطْعًا أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ ذَلِكَ الْأَفْضَلُ فَتَوْرِيطُهُ فِي الْعِقَابِ الْأَبَدِيِّ لَا يَكُونُ رِعَايَةً لِلْمَصْلَحَةِ، ثُمَّ قَوْلُهُمُ الْمُسْتَحِقُّ خَيْرٌ مِنَ الْمُتَفَضِّلِ بِهِ جَهْلٌ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّفَاوُتَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي حَقِّ مَنْ يَسْتَنْكِفُ مِنْ تُفَضُّلِهِ، أَمَّا الَّذِي مَا حَصَّلَ الذَّاتَ وَالصِّفَاتِ إِلَّا بِخَلْقِهِ وَبِفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ فَكَيْفَ يَسْتَنْكِفُ مِنْ تَفَضُّلِهِ، ثُمَّ قَالَ:
{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَيَخْتارُ } “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer”. Maksat şudur: O mutlak mülk sahibidir, menfaat ve zarardan münezzehtir; dolayısıyla dilediği kimseyi dilediği şeyle tahsis etme yetkisine sahiptir, O'na hiçbir şekilde itiraz edilemez. Mu'tezile'nin yöntemine göre ise, O'nun mutlak Hakîm olduğu sabit olunca, yaptığı her şeyin hikmet ve isabetli olduğu bilinir; dolayısıyla hiç kimsenin O'na itiraz etme hakkı yoktur. { مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “onların seçme hakkı yoktur” buyruğundaki Hıyare (الْخِيَرَةُ), masdar yerine geçmiş olan "ihtiyar" (seçme) kökünden bir isimdir. Hıyare aynı zamanda seçilen kimse için de isim olarak kullanılır; nitekim "Muhammed, Allah'ın yaratılmışları arasındaki seçkinidir (hıyeratullah)" denir. Bunu anladığında deriz ki, ayette iki vecih vardır: Birincisi ve en güzeli: Tam vakfın { وَيَخْتارُ } "seçer" kelimesi üzerinde olması ve { مَا } edatının nefy (olumsuzluk) bildirmesidir. Anlam şudur: Rabbin dilediğini yaratır ve seçer; onların seçme hakkı yoktur, zira Allah'a ne yapacağını seçme yetkileri yoktur. İkincisi: { مَا } edatının "ellezî" (ilgi zamiri) anlamında olmasıdır. Bu takdirde vakıf { وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } buyruğunda olur, sonra { وَيَخْتارُ مَا كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } "ve kendileri için en hayırlı olanı seçer" denir. Ebu'l-Kâsım el-Ensârî şöyle demiştir: Mu'tezile'nin Allah'a salâhı ve aslahı (en uygun olanı) vacip görme konusundaki dayanağı budur. İman etmeyeceğini bildiği kimseyi mükellef kılmakta ne gibi bir salâh (maslahat) olabilir? Oysa onu mükellef kılmasaydı, o kimse Allah'ın lütfuyla cenneti ve nimeti hak ederdi. Eğer: "Onu mükellef kıldığı zaman, Allah üzerinde daha faziletli olanı hak etmiş olur; çünkü hak edilen, lütuf olarak verilenden daha faziletlidir" denilirse, biz deriz ki: O daha faziletli olanın kesinlikle gerçekleşmeyeceği bilindiğinde, onu ebedî azaba sürüklemek maslahatı gözetmek olmaz. Ayrıca onların "hak edilen, lütuf olarak verilenden daha hayırlıdır" sözü de cehalettir; zira bu üstünlük farkı ancak O'nun lütfundan kaçınan kimse hakkında söz konusu olur. Zatını ve sıfatlarını ancak Allah'ın yaratmasıyla, lütfu ve ihsanıyla elde etmiş olan kimse ise O'nun lütfundan nasıl kaçınabilir! Sonra şöyle buyurdu:
سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ وَالْمَقْصُودُ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ الْخَلْقَ وَالِاخْتِيَارَ وَالْإِعْزَازَ وَالْإِذْلَالَ مُفَوَّضٌ إِلَيْهِ لَيْسَ لِأَحَدٍ فِيهِ شَرِكَةٌ وَمُنَازَعَةٌ ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ مِنْ عَدَاوَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﵌ وَمَا يُعْلِنُونَ مِنْ مَطَاعِنِهِمْ فِيهِ وَقَوْلِهِمْ هَلَّا اخْتِيرَ غَيْرُهُ فِي النُّبُوَّةِ، وَلَمَّا بَيَّنَ عِلْمَهُ بِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْغِلِّ وَالْحَسَدِ وَالسَّفَاهَةِ قَالَ:
{ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir”. Maksat; yaratmanın, seçmenin, aziz kılmanın ve zelil kılmanın O'na havale edildiğini, bu hususta hiç kimsenin ortaklığının ve itirazının bulunmadığını bildirmektir. Sonra Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem karşı göğüslerinin gizlediği düşmanlığı ve O'na yönelik dilleriyle açığa vurdukları taanları (kınamaları) ile "Peygamberlikte O'ndan başkası seçilseydi ya!" şeklindeki sözlerini bildiğini belirterek bunu pekiştirdi. Onların kin, haset ve sefahatten ibaret olan durumlarını bildiğini açıklayınca şöyle buyurdu:
وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، وَعَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، مُنَزَّهًا عَنِ النَّقَائِصِ وَالْآفَاتِ يُجَازِي الْمُحْسِنِينَ عَلَى طَاعَتِهِمْ وَيُعَاقِبُ الْعُصَاةَ عَلَى عِصْيَانِهِمْ وَفِيهِ نِهَايَةُ الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ لِلْعُصَاةِ وَنِهَايَةُ تَقْوِيَةِ الْقَلْبِ لِلْمُطِيعِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ فَسَادَ طَرِيقِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قوله: وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ [القصص: ٦٢] خَتَمَ الْكَلَامَ فِي ذَلِكَ بِإِظْهَارِ هَذَا التَّوْحِيدِ وَبَيَانِ أَنَّ الْحَمْدَ وَالثَّنَاءَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِهِ.
{ وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır”. Bunda O'nun bütün mümkinâta kâdir olduğuna, bütün malûmatı bildiğine, noksanlıklardan ve afetlerden münezzeh olduğuna, iyilik edenlere itaatlerinin karşılığını verip günahkârları isyanları sebebiyle cezalandıracağına bir dikkat çekme vardır. Bunda günahkârlar için son derece caydırıcı bir sakındırma, itaat edenler için de son derece büyük bir kalp takviyesi vardır. Yine şu da muhtemeldir: { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ } [Kasas: 62] buyruğundan itibaren müşriklerin yolunun bâtıl olduğunu açıkladığında, bu konudaki sözünü bu tevhidi ortaya koyarak ve hamd ile senânın ancak O'na layık olduğunu açıklayarak mühürlemiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ: لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ فَهُوَ ظَاهِرٌ عَلَى قَوْلِنَا لِأَنَّ الثَّوَابَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَيْهِ بَلْ هُوَ سُبْحَانَهُ يُعْطِيهِ فَضْلًا وَإِحْسَانًا فَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ، وَيُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُ أَهْلِ الْجَنَّةَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ [فَاطِرٍ: ٣٤] الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ [الزُّمَرِ: ٧٤] وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَعِنْدَهُمُ الثَّوَابُ مُسْتَحَقٌّ فَلَا يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ بِفِعْلِهِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَأَمَّا أَهْلُ النَّارِ فَمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَسْتَحِقَّ الْحَمْدَ مِنْهُمْ، قَالَ الْقَاضِي إِنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ وَالشُّكْرَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَيْضًا بِمَا فَعَلَهُ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ التَّمْكِينِ وَالتَّيْسِيرِ وَالْأَلْطَافِ وَسَائِرِ النِّعَمِ، لِأَنَّهُمْ بِإِسَاءَتِهِمْ لَا يَخْرُجُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْ يُوجِبَ الشُّكْرَ، وَهَذَا فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ مُضْطَرُّونَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَقِّ فَإِذَا عَلِمُوا بِالضَّرُورَةِ أَنَّ التَّوْبَةَ عَنِ الْقَبَائِحِ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ قَبُولُهَا وَعَلِمُوا بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالشُّكْرِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِمْ يُوجِبُ عَلَى اللَّهِ الثَّوَابَ وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَعَالِمُونَ بِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُخَلِّصُهُمْ عَنِ الْعَذَابِ وَيُدْخِلُهُمْ فِي اسْتِحْقَاقِ الثَّوَابِ أَفَتَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مَعَ
{ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ } “İlkinde de (dünyada) sonuncusunda da (ahirette) hamd O'na mahsustur” buyruğuna gelince; bu bizim görüşümüze göre açıktır, çünkü sevap vermek Allah'a vacip değildir; bilakis O Sübhânehu onu bir lütuf ve ihsan olarak verir; dolayısıyla ilkinde de sonuncusunda da hamd O'na mahsustur. Cennet ehlinin şu sözleri de bunu teyit eder: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } [Fâtır: 34] “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun”, { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ } [Zümer: 74] “Bize vaadini doğru çıkaran Allah'a hamdolsun”, { وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [Yûnus: 10] “Onların dualarının sonu: ‘Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun’ demektir”. Mu'tezile'ye göre ise sevap hak edilmiş bir şeydir; dolayısıyla O, cennet ehlinin fiilinden ötürü hamdi hak etmez. Cehennem ehline gelince; O onlara nimet vermemiştir ki onlardan hamdi hak etsin. Kâdî şöyle demiştir: Dünyada onlara imkân tanıma, kolaylaştırma, lütuflar ve diğer nimetler şeklinde yaptığı şeyler sebebiyle cehennem ehlinden de hamd ve şükrü hak eder; zira onların kötülük etmesi, Allah'ın onlara verdiği nimetin şükrü gerektiren bir nimet olmaktan çıkmasını sağlamaz. Bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü ahiret ehli hakkı bilmeye mecburdurlar (zaruridir). Kötülüklerden tevbe etmenin Allah üzerine kabulünün vacip olduğunu zaruri olarak bildiklerinde ve üzerlerine vacip olan şükürle meşgul olmanın Allah üzerine sevap vermeyi gerektirdiğini zaruri olarak bildiklerinde -ki onlar buna kâdirdirler ve bunun kendilerini azaptan kurtaracağını ve sevabı hak etmeye dahil edeceğini de bilmektedirler- artık insanın bununla birlikte
الْعِلْمِ بِذَلِكَ وَالْقُدْرَةِ عَلَيْهِ يَتْرُكُ هَذِهِ التَّوْبَةَ؟ كَلَّا، بَلْ لَا بُدَّ أَنْ يَتُوبُوا وَأَنْ يَشْتَغِلُوا بِالشُّكْرِ، وَمَتَى فَعَلُوا ذَلِكَ فَقَدْ بَطَلَ الْعِقَابُ.
bunu bilmesine ve buna güç yetirmesine rağmen bu tevbeyi terk edeceğini mi sanırsın? Asla! Bilakis mutlaka tevbe ederler ve şükürle meşgul olurlar; bunu yaptıkları anda da azap ortadan kalkmış olurdu.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلَهُ الْحُكْمُ فَهُوَ إِمَّا فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ فَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَحُكْمُ كُلِّ أَحَدٍ سِوَاهُ إِنَّمَا نُفِّذَ بِحُكْمِهِ، فَلَوْلَا حُكْمُهُ لَمَا نُفِّذَ عَلَى الْعَبْدِ حُكْمُ سَيِّدِهِ وَلَا عَلَى الزَّوْجَةِ حُكْمُ زَوْجِهَا وَلَا عَلَى الِابْنِ حُكْمُ أَبِيهِ وَلَا عَلَى الرَّعِيَّةِ حُكْمُ سُلْطَانِهِمْ وَلَا عَلَى الْأُمَّةِ حُكْمُ الرَّسُولِ، فَهُوَ الْحَاكِمُ فِي الْحَقِيقَةِ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ هُوَ الْحَاكِمُ، لِأَنَّهُ الَّذِي يَتَوَلَّى الْحُكْمَ بَيْنَ الْعِبَادِ فِي الْآخِرَةِ، فَيَنْتَصِفُ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ.
{ وَلَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm O'nundur” buyruğuna gelince; bu hüküm ya dünyadadır ya da ahirettedir. Dünyada olmasına gelince; O'ndan başka herkesin hükmü ancak O'nun hükmüyle geçerli kılınmıştır. Şayet O'nun hükmü olmasaydı köle üzerinde efendisinin hükmü, kadın üzerinde kocasının hükmü, evlat üzerinde babasının hükmü, tebaa üzerinde hükümdarlarının hükmü ve ümmet üzerinde Peygamber'in hükmü geçerli olmazdı. Dolayısıyla gerçekte Hâkim O'dur. Ahirette olmasına gelince; O'nun Hâkim olduğunda hiçbir şüphe yoktur; zira ahirette kullar arasında hüküm vermeyi üstlenen O'dur; böylece mazlumların hakkını zalimlerden alır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فَالْمَعْنَى وَإِلَى مَحَلِّ حُكْمِهِ وَقَضَائِهِ تُرْجَعُونَ، فَإِنَّ كَلِمَةَ إِلَى لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ وَهُوَ تَعَالَى منزه من المكان والجهة.
{ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve siz ancak O'na döndürüleceksiniz” buyruğuna gelince; anlamı "O'nun hükmünün ve kazasının mahalline döndürüleceksiniz" demektir; zira "ilâ" (إِلَى) kelimesi gaye (varış noktası) bildirmek içindir, Allah Teâlâ ise mekândan ve yönden münezzehtir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧١ الى ٧٣]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 71-73]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣) } “De ki: ‘Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir ışık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmiyor musunuz?’ (71) De ki: ‘Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmüyor musunuz?’ (72) Rahmetinden ötürü O, dinlenesiniz, lütfundan (rızık) arayasınız ve şükredesiniz diye geceyi ve gündüzü sizin için var etti. (73)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مِنْ قَبْلُ اسْتِحْقَاقَهُ لِلْحَمْدِ عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [القصص: ٧٠] فَصَّلَ عَقِيبَ ذَلِكَ بِبَعْضِ مَا يَجِبُ أَنْ يُحْمَدَ عَلَيْهِ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ سِوَاهُ فَقَالَ لِرَسُولِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّ الْوَجْهَ فِي كَوْنِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ نِعْمَتَانِ يَتَعَاقَبَانِ عَلَى الزَّمَانِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ فِي الدُّنْيَا وَفِي حَالِ التَّكْلِيفِ مَدْفُوعٌ إِلَى أَنْ يَتْعَبَ لِتَحْصِيلِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، وَلَا يَتِمُّ لَهُ ذَلِكَ لَوْلَا ضَوْءُ النَّهَارِ، وَلِأَجْلِهِ يَحْصُلُ الِاجْتِمَاعُ فَيُمْكِنُ الْمُعَامَلَاتُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتِمُّ لَوْلَا الرَّاحَةُ وَالسُّكُونُ بِاللَّيْلِ فَلَا بُدَّ مِنْهُمَا وَالْحَالَةُ هَذِهِ، فَأَمَّا فِي الْجَنَّةِ فَلَا نَصَبَ وَلَا تَعَبَ فَلَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى اللَّيْلِ فَلِذَلِكَ يَدُومُ لَهُمُ الضِّيَاءُ وَاللَّذَّاتُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا قَادِرَ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَإِنَّمَا قَالَ: أَفَلا تَسْمَعُونَ/ أَفَلا تُبْصِرُونَ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ ذَلِكَ الِانْتِفَاعُ بِمَا يَسْمَعُونَ وَيُبْصِرُونَ مِنْ جِهَةِ التَّدَبُّرِ فَلَمَّا لَمْ يَنْتَفِعُوا نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ قَالَ الْكَلْبِيُّ قَوْلُهُ: أَفَلا تَسْمَعُونَ مَعْنَاهُ أَفَلَا تُطِيعُونَ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ وَقَوْلُهُ: أَفَلا تُبْصِرُونَ مَعْنَاهُ أَفَلَا تُبْصِرُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَأِ وَالضَّلَالِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» السَّرْمَدُ الدَّائِمِ الْمُتَّصِلُ مِنَ السَّرْدِ وَهُوَ الْمُتَابَعَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ ثَلَاثَةٌ سَرْدٌ وَوَاحِدٌ فَرْدٌ، فَإِنْ قِيلَ هَلَّا قَالَ: بِنَهَارٍ تَتَصَرَّفُونَ فِيهِ، كَمَا قِيلَ: بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ؟ قُلْنَا ذَكَرَ الضِّيَاءِ وَهُوَ ضَوْءُ الشَّمْسِ لِأَنَّ الْمَنَافِعَ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِهِ مُتَكَاثِرَةٌ لَيْسَ التَّصَرُّفُ فِي الْمَعَاشِ وَحْدَهُ وَالظَّلَامُ لَيْسَ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، وَإِنَّمَا قَرَنَ بِالضِّيَاءِ أَفَلَا تَسْمَعُونَ، لِأَنَّ السَّمْعَ يُدْرِكُ مَا لَا يُدْرِكُهُ الْبَصَرُ مِنْ دَرْكِ مَنَافِعِهِ وَوَصْفِ فَوَائِدِهِ، وَقَرَنَ بِاللَّيْلِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ لِأَنَّ غَيْرَكَ يُدْرِكُ مِنْ مَنْفَعَةِ الظَّلَامِ مَا تُبْصِرُهُ أَنْتَ مِنَ السُّكُونِ وَنَحْوِهِ، وَمِنْ رَحْمَتِهِ زَاوَجَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لِأَغْرَاضٍ ثَلَاثَةٍ لِتَسْكُنُوا فِي أَحَدِهِمَا وَهُوَ اللَّيْلُ، وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ فِي الْآخَرِ وَهُوَ النَّهَارُ وَلِأَدَاءِ الشُّكْرِ عَلَى الْمَنْفَعَتَيْنِ معا.
Bil ki Allah Teâlâ daha önce: { وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [Kasas: 70] buyruğu ile hamde layık oluşunu icmâlî (özet) olarak açıkladıktan sonra, bunun peşinden O'ndan başkasının güç yetiremeyeceği ve kendisine hamdedilmesi gereken hususlardan bazılarını tafsilatıyla açıkladı ve Resûlü'ne şöyle buyurdu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “De ki: ‘Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı...’”. Böylece gece ve gündüzün zaman içinde peş peşe gelmelerinin birer nimet oluş sebebine dikkat çekti. Çünkü insan dünyada ve mükellefiyet halinde ihtiyaç duyduğu şeyleri elde etmek için yorulmaya mecburdur; gündüzün ışığı olmasaydı bu onun için tam gerçekleşmezdi. Toplanma da onun sayesinde olur, böylece muameleler mümkün hale gelir. Malumdur ki geceleyin dinlenme ve sükûnet olmasaydı bunlar da tam gerçekleşemezdi. Bu durumda her ikisi de zorunludur. Cennette ise yorgunluk ve meşakkat yoktur; bu yüzden onların geceye ihtiyacı yoktur ve onlar için ışık ve lezzetler süreklidir. Allah Teâlâ buna O'ndan başka hiçbir kimsenin güç yetiremeyeceğini açıkladı. { أَفَلا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?”, { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” buyurmasının sebebi şudur: Zira bundan maksat, tefekkür yoluyla işittiklerinden ve gördüklerinden faydalanmaktır. Faydalanmadıkları zaman ise işitmeyen ve görmeyen kimse konumuna indirilmişlerdir. Kelbî şöyle demiştir: { أَفَلا تَسْمَعُونَ } buyruğunun anlamı "Bunu yapana itaat etmiyor musunuz?", { أَفَلا تُبْصِرُونَ } buyruğunun anlamı ise "İçinde bulunduğunuz hata ve dalâleti görmüyor musunuz?" demektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sermed (السَّرْمَدُ), serd (peş peşe getirme) kökünden gelip devamlı ve kesintisiz olan demektir. Nitekim haram aylar hakkında "üçü peş peşe (serd), biri ayrıdır" sözleri de bu köktendir. Eğer: "{ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } 'içinde dinleneceğiniz bir gece' denildiği gibi niçin { بِنَهَارٍ تَتَصَرَّفُونَ فِيهِ } 'içinde geçiminizi sağlayacağınız bir gündüz' denilmedi?" denilirse, deriz ki: Ziyâ (ışık) yani güneş ışığı zikredildi; çünkü ona bağlı menfaatler pek çoktur, sadece maişet için dolaşmaktan ibaret değildir; karanlık ise bu derecede değildir. Işık ile birlikte { أَفَلا تَسْمَعُونَ } ifadesinin getirilme sebebi şudur: Çünkü işitme duyusu, ışığın menfaatlerini kavramak ve faydalarını nitelemek bakımından görmenin idrak edemediği şeyleri idrak eder. Gece ile birlikte { أَفَلا تُبْصِرُونَ } ifadesinin getirilme sebebi ise, senin başkasının karanlıktan sağladığı menfaati bizzat senin dinlenme ve benzeri hallerde gördüğün gibi görmendir. Rahmetinden ötürü gece ile gündüzü üç maksat için birbiriyle eşleştirmiştir: Birinde yani gecede dinlenmeniz, diğerinde yani gündüzde O'nun lütfundan aramanız ve her iki menfaate birlikte şükretmeniz içindir.
واعلم أنه وإن كان السكون في النهار ممكنا وابتغاء فضل الله بالليل ممكنا إلا أن الأليق بكل واحد منهما ما ذكره الله تعالى به فلهذا خصه به.
Bil ki her ne kadar gündüzün dinlenmek mümkün ve geceleyin Allah'ın lütfunu aramak mümkün olsa da, her ikisine en layık olan şey Allah Teâlâ'nın zikrettiğidir; bu yüzden onu ona tahsis etmiştir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 74-75]
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤) وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥) } “O gün onlara seslenir de: ‘(Ortak olduklarını) iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?’ buyurur. (74) Her ümmetten bir şahit çıkarırız da: ‘Delilinizi getirin!’ deriz. Artık hakkın Allah'a ait olduğunu bilirler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gider. (75)”
اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا هَجَّنَ طَرِيقَةَ الْمُشْرِكِينَ، أَوَّلًا ثُمَّ ذَكَرَ التوحيد ودلائله، ثانيا عاد إلى تهجن طَرِيقَتِهِمْ مَرَّةً أُخْرَى وَشَرَحَ حَالَهُمْ فِي الْآخِرَةِ فقال: وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أي الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ: أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ وَالْمَعْنَى أَيْنَ الَّذِينَ ادَّعَيْتُمْ إِلَهِيَّتَهُمْ لِتَخَلُّصِكُمْ، أَوْ أَيْنَ قَوْلُكُمْ تُقَرِّبُنَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى وَقَدْ عَلِمُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَيَكُونُ ذَلِكَ زَائِدًا فِي غَمِّهِمْ إِذَا خُوطِبُوا بِهَذَا الْقَوْلِ.
Bil ki Allah Sübhânehu ve Teâlâ önce müşriklerin yolunun çirkinliğini ortaya koyup ardından tevhidi ve delillerini zikrettikten sonra, ikinci defa onların yolunun çirkinliğini beyan etmeye dönmüş ve ahiretteki hallerini açıklayarak şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } yani kıyamet gününde onlara seslenir de: { أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “(Ortak olduklarını) iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?” buyurur. Anlamı şudur: Sizi kurtarsınlar diye ilahlığını iddia ettiğiniz kimseler nerede yahut "Bizi Allah'a yaklaştırırlar" şeklindeki sözünüz nerede? Oysa onlar Allah'tan başka ilah olmadığını kesin olarak bilmişlerdir; binaenaleyh kendilerine bu sözle hitap edildiğinde bu onların kederini daha da artırır.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَالْمُرَادُ مَيَّزْنَا وَاحِدًا لِيَشْهَدَ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ قَالَ بَعْضُهُمْ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ يَشْهَدُونَ بِأَنَّهُمْ بَلَّغُوا الْقَوْمَ الدَّلَائِلَ وَبَلَغُوا فِي إِيضَاحِهَا كُلَّ غَايَةٍ لِيُعْلَمَ أَنَّ التَّقْصِيرَ مِنْهُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ زَائِدًا فِي غَمِّهِمْ، وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ هُمُ الشُّهَدَاءُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ عَلَى النَّاسِ فِي كُلِّ زَمَانٍ وَيَدْخُلُ فِي جُمْلَتِهِمُ الْأَنْبِيَاءُ وَهَذَا أَقْرَبُ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَمَّ كَلَّ أُمَّةٍ وَكُلَّ جَمَاعَةٍ بِأَنْ يَنْزِعَ مِنْهُمُ الشَّهِيدَ فَيَدْخُلَ فِيهِ الْأَحْوَالُ الَّتِي لَمْ يُوجَدْ فِيهَا النَّبِيُّ وَهِيَ أَزْمِنَةُ الْفَتَرَاتِ وَالْأَزْمِنَةُ الَّتِي حَصَلَتْ بَعْدَ/ مُحَمَّدٍ ﵌ فَعَلِمُوا حِينَئِذٍ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَلِرُسُلِهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ غَابَ عَنْهُمْ غَيْبَةَ الشَّيْءِ الضَّائِعِ ما كانُوا يَفْتَرُونَ من الباطل والكذب.
{ وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit çıkarırız” buyruğuna gelince; maksat, aleyhlerine şahitlik etsin diye [aralarından] birini ayırıp çıkarmamızdır. Sonra bazısı: "Kusurun kendilerinde olduğu bilinsin de kederleri daha da artsın diye kavme delilleri tebliğ ettiklerine ve bunları açıklamada son sınıra ulaştıklarına dair şahitlik eden peygamberlerdir" demiştir. Diğerleri ise: "Bilakis onlar, her zamanda insanlar aleyhine şahitlik eden şahitlerdir; peygamberler de bu zümreye dahildir" demiştir. Bu görüş daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ şahit çıkarmayı her ümmete ve her topluluğa teşmil etmiştir; dolayısıyla peygamberin bulunmadığı fetret dönemleri ve Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem sonraki dönemler gibi haller de buna dahil olur. { فَعَلِمُوا } işte o zaman bildiler ki { أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ } “hak Allah'a aittir” ve O'nun elçilerinindir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “ve kendilerinden kaybolup gitti”, yani yitip giden bir şeyin kaybolması gibi onlardan uzaklaşıp gitti { مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurageldikleri şeyler”; yani bâtıl ve yalanlar.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧٦ الى ٧٨]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 76-78]
إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)
{ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧) قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨) } “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi; onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarları güçlü kuvvetli bir topluluğa bile ağır geliyordu. Hani kavmi ona şöyle demişti: ‘Şımarma! Şüphesiz Allah şımaranları sevmez. (76) Allah'ın sana verdiğinden (harcayarak) ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma. Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et ve yeryüzünde bozgunculuk isteme. Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.’ (77) (Kârûn): ‘Bu (servet) bana ancak bendeki bir ilim sayesinde verildi’ dedi. O bilmez miydi ki Allah, ondan önceki nesiller arasından kendisinden daha güçlü ve topladığı servet daha çok olan nicelerini helak etmiştir? Mücrimlere günahları sorulmaz. (78)”
اعْلَمْ أَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى ﵇، وَظَاهِرُ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مِمَّنْ قَدْ آمَنَ بِهِ وَلَا يَبْعُدُ أَيْضًا حَمْلُهُ عَلَى الْقَرَابَةِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ كَانَ ابْنَ عَمِّ مُوسَى ﵇، لِأَنَّهُ كَانَ قَارُونُ بْنَ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثِ بْنِ لَاوِي، وَمُوسَى بْنَ عِمْرَانَ بْنِ قَاهِثِ بْنِ لَاوِي وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ إِنَّهُ كَانَ عَمَّ مُوسَى ﵇، لِأَنَّ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ بْنِ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثَ وَقَارُونَ بْنُ يَصْهَرَ بْنِ قَاهِثَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ ابْنَ خَالَتِهِ، ثُمَّ قِيلَ إِنَّهُ كَانَ يُسَمَّى الْمُنَوَّرَ لِحُسْنِ صُورَتِهِ وَكَانَ أَقْرَأَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِلتَّوْرَاةِ، إِلَّا أَنَّهُ نَافَقَ كَمَا نافق السامري.
Bil ki Kur'an'ın nassı, Kârûn'un Mûsâ'nın aleyhisselâm kavminden olduğuna delalet eder; bunun zahiri onun Mûsâ'ya iman etmiş kimselerden olduğuna delalet eder. Bunun akrabalığa hamledilmesi de uzak bir ihtimal değildir. Kelbî: "O, Mûsâ'nın aleyhisselâm amcasının oğluydu; zira Kârûn b. Yishar b. Kâhis b. Lâvî idi; Mûsâ ise b. İmrân b. Kâhis b. Lâvî idi" demiştir. Muhammed b. İshâk ise: "O, Mûsâ'nın aleyhisselâm amcasıydı; zira Mûsâ b. İmrân b. Yishar b. Kâhis, Kârûn ise b. Yishar b. Kâhis idi" demiştir. İbn Abbâs'tan ise teyzesinin oğlu olduğu rivayet edilmiştir. Sonra yüzünün güzelliğinden ötürü "Münevver" diye isimlendirildiği ve İsrâiloğulları içinde Tevrat'ı en iyi okuyan kimse olduğu, ancak Sâmirî'nin nifak çıkardığı gibi onun da nifaka düştüğü söylenmiştir.
أما قوله: فَبَغى عَلَيْهِمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ بَغَى بِسَبَبِ مَالِهِ، وَبَغْيُهُ أَنَّهُ اسْتَخَفَّ بِالْفُقَرَاءِ وَلَمْ يَرْعَ لَهُمْ
{ فَبَغى عَلَيْهِمْ } “onlara karşı azgınlık etti” buyruğuna gelince; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Malı sebebiyle azgınlık etmiştir; azgınlığı ise fakirleri küçümsemesi ve onlar için
حَقَّ الْإِيمَانِ وَلَا عَظَّمَهُمْ مَعَ كَثْرَةِ أَمْوَالِهِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مِنَ الظُّلْمِ، قِيلَ مَلَّكَهُ فِرْعَوْنُ عَلَى/ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَظَلَمَهُمْ الثَّالِثُ: قَالَ الْقَفَّالُ: بَغَى عَلَيْهِمْ، أَيْ طَلَبَ الْفَضْلَ عَلَيْهِمْ وَأَنْ يَكُونُوا تَحْتَ يَدِهِ الرَّابِعُ: قَالَ الضَّحَّاكُ: طَغَى عَلَيْهِمْ وَاسْتَطَالَ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يُوَفِّقْهُمْ فِي أَمْرٍ الْخَامِسُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَجَبَّرَ وَتَكَبَّرَ عَلَيْهِمْ وَسَخِطَ عَلَيْهِمْ السَّادِسُ:
mallarının çokluğuna rağmen iman hakkını gözetmemesi ve onları yüceltmemesidir. İkincisi: Bunun zulümden ibaret olmasıdır; Firavun'un onu İsrâiloğulları üzerine yönetici yaptığı ve onun da onlara zulmettiği söylenmiştir. Üçüncüsü: Kaffâl şöyle demiştir: { بَغى عَلَيْهِمْ }, yani onlara karşı üstünlük tasladı ve onların kendi emri altında olmalarını istedi. Dördüncüsü: Dahhâk şöyle demiştir: Onlara taşkınlık yaptı ve büyüklük tasladı, hiçbir işte onların rızasını gözetmedi. Beşincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlara karşı zorbalık ve kibir gösterdi ve onları hor gördü. Altıncısı:
قَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: بَغْيُهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ زَادَ عَلَيْهِمْ فِي الثِّيَابِ شِبْرًا، وَهَذَا يَعُودُ إِلَى التَّكَبُّرِ السَّابِعُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ:
Şehr b. Havşeb şöyle demiştir: Onlara azgınlığı, elbiselerini onlardan bir karış daha uzun yapmasıydı; bu da kibirlenmeye dayanır. Yedincisi: Kelbî şöyle demiştir:
بَغْيُهُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ حَسَدَ هَارُونَ عَلَى الْحُبُورَةِ،
Onlara azgınlığı, dinî reislik (hubûre) hususunda Hârûn'u kıskanmasıydı.
يُرْوَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَمَّا قَطَعَ الْبَحْرَ وَأَغْرَقَ اللَّهُ تَعَالَى فِرْعَوْنَ جَعَلَ الحبورة لهرون، فَحَصَلَتْ لَهُ النُّبُوَّةُ وَالْحُبُورَةُ وَكَانَ صَاحِبَ الْقُرْبَانِ وَالْمَذْبَحِ، وَكَانَ لِمُوسَى الرِّسَالَةُ، فَوَجَدَ قَارُونُ مِنْ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ، فَقَالَ يَا مُوسَى لَكَ الرسالة، ولهرون الْحُبُورَةُ، وَلَسْتُ فِي شَيْءٍ وَلَا أَصْبِرُ أَنَا عَلَى هَذَا، فَقَالَ مُوسَى ﵇: وَاللَّهِ ما صنعت ذلك لهرون وَلَكِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ لَهُ، فَقَالَ وَاللَّهِ لَا أُصَدِّقُكَ أَبَدًا حَتَّى تَأْتِيَنِي بِآيَةٍ أَعْرِفُ بِهَا أن الله جعل ذلك لهرون، قَالَ فَأَمَرَ مُوسَى ﵇ رُؤَسَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَجِيءَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِعَصَاهُ، فَجَاءُوا بِهَا، فَأَلْقَاهَا مُوسَى ﵇ فِي قُبَّةٍ لَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ بِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، فَدَعَا رَبَّهُ أَنْ يُرِيَهُمْ بَيَانَ ذَلِكَ، فَبَاتُوا يَحْرُسُونَ عِصِيَّهُمْ فَأَصْبَحَتْ عَصَا هَارُونَ تَهْتَزُّ لَهَا وَرَقٌ أَخْضَرُ وَكَانَتْ مِنْ شَجَرِ اللَّوْزِ، فَقَالَ مُوسَى: يَا قَارُونُ أَمَا تَرَى مَا صَنَعَ الله لهرون! فَقَالَ وَاللَّهِ مَا هَذَا بِأَعْجَبَ مِمَّا تَصْنَعُ مِنَ السِّحْرِ، فَاعْتَزَلَ قَارُونُ وَمَعَهُ نَاسٌ كَثِيرٌ، وَوَلِيَ هَارُونُ الْحُبُورَةَ وَالْمَذْبَحَ وَالْقُرْبَانَ، فَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ يَأْتُونَ بِهَدَايَاهُمْ إِلَى هَارُونَ فَيَضَعُهَا فِي الْمَذْبَحِ وَتَنْزِلُ النَّارُ مِنَ السَّمَاءِ فَتَأْكُلُهَا، وَاعْتَزَلَ قَارُونُ بِأَتْبَاعِهِ وَكَانَ كَثِيرَ الْمَالِ وَالتَّبَعِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَمَا كَانَ يَأْتِي مُوسَى ﵇ وَلَا يُجَالِسُهُ،
Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm denizi geçip Allah Teâlâ Firavun'u boğunca, hubûreyi (dinî başkanlığı/başrahipliği) Hârûn'a verdi. Böylece Hârûn hem peygamberliğe hem hubûreye sahip oldu; kurban ve mezbahın sorumlusu idi. Mûsâ'nın ise risaleti vardı. Kârûn bundan dolayı içinde bir burukluk ve öfke duydu ve: "Ey Mûsâ! Risalet sana verildi, hubûre Hârûn'a verildi; ben ise hiçbir şeyde yokum, ben buna sabredemem" dedi. Mûsâ aleyhisselâm: "Vallahi bunu Hârûn'a ben vermiş değilim, bilakis Allah bunu ona verdi" dedi. Kârûn: "Vallahi bunu Allah'ın Hârûn'a verdiğini bileceğim bir mucize getirmedikçe sana asla inanmam" dedi. Anlatıldığına göre Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarının ileri gelenlerine her birinin kendi asasını getirmesini emretti; onlar da getirdiler. Mûsâ aleyhisselâm bu asaları kendi çadırına bıraktı; bu da Allah Teâlâ'nın emriyle olmuştu. Bunun beyanını onlara göstermesi için Rabbine dua etti. Geceyi asalarını nöbet tutarak geçirdiler. Sabah olunca Hârûn'un asasının yeşil yapraklarla dalgalandığı görüldü; o asa badem ağacındandı. Mûsâ: "Ey Kârûn! Allah'ın Hârûn için ne yaptığını görmüyor musun?" dedi. Kârûn: "Vallahi bu senin yaptığın büyüden daha şaşırtıcı değildir" dedi. Bunun üzerine Kârûn beraberinde pek çok insanla birlikte ayrıldı. Hârûn hubûre, mezbah ve kurban işlerini üstlendi. İsrâiloğulları hediyelerini Hârûn'a getirirler, o da bunları mezbaha koyar ve gökten ateş inip onları yerdi. Kârûn ise kendi taraftarlarıyla bir kenara çekildi; o İsrâiloğulları içinde çok mal ve taraftar sahibiydi. Artık Mûsâ'nın aleyhisselâm yanına gelmez ve onun meclisinde oturmaz oldu.
وَرَوَى أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﵌ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ قَارُونُ مِنَ السَّبْعِينَ الْمُخْتَارَةِ الَّذِينَ سَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى» .
Ebû Umâme el-Bâhilî Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Kârûn, Allah Teâlâ'nın kelamını işiten seçilmiş yetmiş kişidendi."
أَمَّا قَوْلُهُ: وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ ففيه أبحاث:
{ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ } “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarları güçlü kuvvetli bir topluluğa bile ağır geliyordu” buyruğuna gelince; bunda birtakım bahisler vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ الْكَعْبِيُّ: أَلَسْتُمْ تَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُعْطِي الْحَرَامَ فَكَيْفَ أَضَافَ اللَّهُ مَالَ قَارُونَ إِلَى نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ:
Birincisi: Kâ'bî şöyle demiştir: "Siz Allah'ın haram olan şeyi vermediğini söylemiyor musunuz? O halde Allah Kârûn'un malını:
وَآتَيْناهُ وَأَجَابَ بِأَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِي أَنَّهُ كَانَ حَرَامًا، وَيَجُوزُ أَنَّ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْمُلُوكِ جَمَعُوا وَكَنَزُوا فَظَفِرَ قَارُونُ بِذَلِكَ، وَكَانَ هَذَا الظَّفَرُ طَرِيقَ التَّمَلُّكِ، أَوْ وَصَلَ إِلَيْهِ بِالْإِرْثِ مِنْ جِهَاتٍ، ثُمَّ بِالتَّكَسُّبِ مِنْ جِهَةِ الْمُضَارَبَاتِ وَغَيْرِهَا وَكَانَ الكل محتملا.
{ وَآتَيْناهُ } ‘Biz ona vermiştik’ buyruğuyla nasıl kendisine nispet etti?" Ve buna şöyle cevap verdi: Onun haram olduğuna dair bir delil yoktur. Ondan önceki hükümdarların toplayıp hazine yapmış olmaları ve Kârûn'un buna nail olması caizdir; bu nail oluş da mülk edinme yollarından biriydi. Yahut çeşitli cihetlerden miras yoluyla, sonra da mudârebe (ortaklık) ve benzeri yollarla kazanç elde ederek ona ulaşmış olabilir; bunların hepsi muhtemeldir.
البحث الثاني: المفتاح جَمْعُ مِفْتَحٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَهُوَ مَا يُفْتَحُ بِهِ، وَقِيلَ هِيَ الْخَزَائِنُ وَقِيَاسُ وَاحِدِهَا مَفْتَحٌ بفتح الميم، ويقال ناء به المحل إِذَا أَثْقَلَهُ حَتَّى أَمَالَهُ، وَالْعُصْبَةُ الْجَمَاعَةُ الْكَثِيرَةُ وَالْعِصَابَةُ مِثْلُهَا، فَالْعَشَرَةُ عُصْبَةٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي إِخْوَةِ يُوسُفَ ﵇: وَنَحْنُ عُصْبَةٌ [يُوسُفَ: ٨] وَكَانُوا عَشْرَةً لِأَنَّ يُوسُفَ وَأَخَاهُ لَمْ يَكُونَا مَعَهُمْ.
İkinci Bahis: Mefâtih (الْمَفَاتِحُ), mîm harfinin kesresiyle "mifteh"in (مِفْتَح) çoğuludur; o da kendisiyle kilit açılan şey (anahtar) demektir. Bunların hazineler olduğu da söylenmiştir; bu durumda kıyasa göre tekili mîm harfinin fethasıyla "mefteh"tir (مَفْتَح). Yükün bir kimseyi eğecek derecede ağırlaştırması durumunda "nâe bihi'l-himlu" (نَاءَ بِهِ الحِمْلُ) denir. Usbe (الْعُصْبَةُ) kalabalık bir topluluktur, 'ısâbe (الْعِصَابَةُ) de böyledir. On kişi bir usbedir; bunun delili Yûsuf'un aleyhisselâm kardeşleri hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْنُ عُصْبَةٌ } [Yûsuf: 8] “oysa biz güçlü bir topluluğuz” buyurmasıdır; onlar on kişiydiler, çünkü Yûsuf ile kardeşi onların yanında değildi.
إِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى الْأَلْفَاظِ فَنَقُولُ: هاهنا قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَفَاتِحِ الْمَفَاتِيحُ وَهِيَ الَّتِي يُفْتَحُ بِهَا الْبَابُ، قَالُوا كَانَتْ مَفَاتِيحُهُ مِنْ جُلُودِ الْإِبِلِ وَكُلُّ مِفْتَاحٍ مِثْلُ إِصْبَعٍ، وَكَانَ لِكُلِّ خِزَانَةٍ مِفْتَاحٌ، وَكَانَ إِذَا رَكِبَ قَارُونُ حُمِلَتِ الْمَفَاتِيحُ عَلَى سِتِّينَ بَغْلًا، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ طَعَنَ فِي هَذَا الْقَوْلِ/ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَالَ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ لَا يَبْلُغُ هَذَا الْمَبْلَغَ، وَلَوْ أَنَّا قَدَّرْنَا بَلْدَةً مَمْلُوءَةً مِنَ الذَّهَبِ وَالْجَوَاهِرِ لَكَفَاهَا أَعْدَادٌ قَلِيلَةٌ مِنَ الْمَفَاتِيحِ، فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى تَكْثِيرِ هَذِهِ الْمَفَاتِيحِ الثَّانِي: أَنَّ الْكُنُوزَ هِيَ الْأَمْوَالُ الْمُدَّخَرَةُ فِي الْأَرْضِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَهَا مَفَاتِيحُ وَالْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ أَنَّ الْمَالَ إِذَا كَانَ مِنْ جِنْسِ الْعُرُوضِ، لَا مِنْ جِنْسِ النَّقْدِ جَازَ أَنْ يَبْلُغَ فِي الْكَثْرَةِ إِلَى
Kelimelerin anlamını öğrendiğinde deriz ki: Burada iki görüş vardır: Birincisi: Mefâtih'ten maksat anahtarlardır; yani kendisiyle kapının açıldığı aletlerdir. Dediler ki: Onun anahtarları deve derisindendi ve her bir anahtar bir parmak kadardı, her hazinenin bir anahtarı vardı. Kârûn binek üzerine bindiğinde anahtarlar altmış katır üzerinde taşınırdı. İnsanlardan bazıları bu görüşe iki yönden itiraz etmişlerdir: Birincisi: Tek bir adamın malı bu dereceye ulaşmaz. Şayet altın ve mücevherlerle dolu bir şehir varsaysak bile ona az sayıda anahtar yeterdi; şu halde bu kadar çok anahtara ne ihtiyaç vardı? İkincisi: Künûz (hazineler), toprağa gömülen mallardır; dolayısıyla bunların anahtarlarının olması caiz değildir. Cevap: Birincisine cevap şudur: Mal nakit cinsinden değil de ticari eşya cinsinden olduğunda çokluk bakımından
هَذَا الْحَدِّ، وَأَيْضًا فَهَذَا الَّذِي يُقَالُ إِنَّ تِلْكَ الْمَفَاتِيحَ بَلَغَتْ سِتِّينَ حِمْلًا، لَيْسَ مَذْكُورًا فِي الْقُرْآنِ فَلَا تُقْبَلُ هَذِهِ الرِّوَايَةُ، وَتَفْسِيرُ الْقُرْآنِ أَنَّ تِلْكَ الْمَفَاتِيحَ كَانَتْ كَثِيرَةً، وَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُعَيَّنًا لِشَيْءٍ آخَرَ، فَكَانَ يَثْقُلُ عَلَى الْعُصْبَةِ ضَبْطُهَا وَمَعْرِفَتُهَا بِسَبَبِ كَثْرَتِهَا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَزُولُ الِاسْتِبْعَادُ، وَعَنِ الثَّانِي أَنَّ ظَاهِرَ الْكَنْزِ وَإِنْ كَانَ مِنْ جِهَةِ الْعُرْفِ مَا قَالُوا فَقَدْ يَقَعُ عَلَى الْمَالِ الْمَجْمُوعِ فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي عَلَيْهَا أَغْلَاقٌ الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ أَنْ تُحْمَلَ الْمَفَاتِحُ عَلَى نَفْسِ الْمَالِ وَهَذَا أَبْيَنُ وَعَنِ الشُّبْهَةِ أَبْعَدُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ خَزَائِنُهُ يَحْمِلُهَا أَرْبَعُونَ رَجُلًا أَقْوِيَاءَ، وَكَانَتْ خَزَائِنُهُ أَرْبَعَمِائَةِ أَلْفٍ فَيَحْمِلُ كُلُّ رَجُلٍ عَشَرَةَ آلَافٍ الْقَوْلُ الثَّالِثُ:
bu dereceye ulaşması caizdir. Ayrıca o anahtarların altmış yüke ulaştığına dair söylenen bu rivayet Kur'an'da zikredilmemiştir; dolayısıyla bu rivayet kabul edilmez. Kur'an'ın tefsiri şöyledir: O anahtarlar çok idi ve her biri başka bir şey için belirlenmişti; bu yüzden çokluğundan ötürü onları zapt etmek ve bilmek bir topluluğa bile ağır geliyordu. Bu vecihle uzak görme (istib'âd) ortadan kalkar. İkincisine cevap ise: Her ne kadar örf bakımından kenzin zahiri onların dediği gibi olsa da, üzerinde kilitler bulunan mekânlarda toplanmış mallara da bazen kenz denir. İkinci Görüş: İbn Abbâs ve Hasan'ın tercihi olup mefâtih'in bizzat mala hamledilmesidir. Bu görüş daha açıktır ve şüpheden daha uzaktır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onun hazinelerini kırk güçlü adam taşırdı; hazineleri dört yüz bindi, her bir adam on bini taşırdı. Üçüncü Görüş:
وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمَفَاتِحِ الْعِلْمُ وَالْإِحَاطَةُ كَقَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ [الْأَنْعَامِ: ٥٩] وَالْمُرَادُ آتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ حِفْظَهَا وَالِاطِّلَاعَ عَلَيْهَا لَيَثْقُلُ عَلَى الْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ وَالْهِدَايَةِ، أَيْ هَذِهِ الْكُنُوزُ لِكَثْرَتِهَا وَاخْتِلَافِ أَصْنَافِهَا تُتْعِبُ حَفَظَتَهَا وَالْقَائِمِينَ عَلَيْهَا أَنْ يَحْفَظُوهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ كَانَ فِي قَوْمِهِ مَنْ وَعَظَهُ بِأُمُورٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ: لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ وَالْمُرَادُ لَا يَلْحَقُهُ مِنَ الْبَطَرِ وَالتَّمَسُّكِ بِالدُّنْيَا مَا يُلْهِيهِ عَنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ أَصْلًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ لَا يَفْرَحُ بِالدُّنْيَا إِلَّا مَنْ رَضِيَ بِهَا وَاطْمَأَنَّ إِلَيْهَا، فَأَمَّا مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ سَيُفَارِقُ الدُّنْيَا عَنْ قَرِيبٍ لَمْ يَفْرَحْ بِهَا وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ الْمُتَنَبِّي:
Bu da Ebû Müslim'in tercihidir: Mefâtih'ten maksadın ilim ve ihata (kavrama/idrak) olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } [En'âm: 59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” buyruğunda da böyledir. Maksat şudur: "Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, onları korumak ve kayıtlarını bilmek güçlü ve dirayetli bir topluluğa bile ağır geliyordu." Yani bu hazineler çokluğundan ve çeşitlerinin farklılığından ötürü, onları korumak ve zapt etmek muhafızlarını ve görevlilerini yoruyordu. Sonra Allah Teâlâ, kavmi içinde ona birtakım hususları vaaz eden birilerinin bulunduğunu açıkladı. Bunlardan birincisi şu buyruğudur: { لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şımarma! Şüphesiz Allah şımaranları sevmez”. Maksat; onu ahiret işinden tamamen alıkoyacak bir şımarıklık ve dünyaya sarılmanın ona isabet etmemesidir. Bazıları şöyle demiştir: Dünyaya ancak ondan razı olan ve ona güvenen kimse sevinip şımarır. Dünyadan pek yakında ayrılacağını bilen kimse ise ona sevinip şımarmaz. Mütenebbî ne güzel söylemiştir:
أَشَدُّ الْغَمِّ عِنْدِي فِي سُرُورٍ ... تَيَقَّنَ عَنْهُ صَاحِبُهُ انْتِقَالًا
Bana göre hüznün en şiddetlisi öyle bir sevinçtedir ki / Sahibi ondan göçüp gideceğini kesin olarak bilmektedir.
وَأَحْسَنُ وَأَوْجَزُ مِنْهُ مَا قَالَ تعالى: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ [الْحَدِيدِ: ٢٣] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ فَرَحُهُ ذَلِكَ شِرْكًا، لِأَنَّهُ مَا كَانَ يَخَافُ مَعَهُ عُقُوبَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ كَانَ مُقِرًّا بِالْآخِرَةِ، وَالْمُرَادُ أَنْ يَصْرِفَ الْمَالَ إِلَى مَا يُؤَدِّيهِ إِلَى الْجَنَّةِ وَيَسْلُكُ طَرِيقَةَ التَّوَاضُعِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: لَعَلَّهُ كَانَ مُسْتَغْرِقَ الْهَمِّ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا فَلِأَجْلِ ذَلِكَ مَا كَانَ يَتَفَرَّغُ لِلتَّنَعُّمِ وَالِالْتِذَاذِ فَنَهَاهُ الْوَاعِظُ عَنْ ذَلِكَ وَثَانِيهَا: لَمَّا أَمَرَهُ الْوَاعِظُ بِصَرْفِ الْمَالِ إِلَى الْآخِرَةِ بَيَّنَ لَهُ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِالتَّمَتُّعِ بِالْوُجُوهِ الْمُبَاحَةِ وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِنْفَاقُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ نَصِيبُ الْمَرْءِ مِنَ الدُّنْيَا دُونَ الَّذِي يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ
Bundan daha güzel ve daha veciz olanı ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } [Hadîd: 23] “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve O'nun size verdiğine de şımarmayasınız diye”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onun bu sevinci bir şirkti; çünkü o bu sevinçle birlikte Allah Teâlâ'nın azabından korkmuyordu. İkincisi: { وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ } “Allah'ın sana verdiğinden (harcayarak) ahiret yurdunu ara” buyruğudur. Zahir olan, onun ahireti ikrar ettiğidir. Maksat, malı kendisini cennete ulaştıracak şeylere harcaması ve tevazu yolunu tutmasıdır. Üçüncüsü: { وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } “dünyadan da nasibini unutma” buyruğudur. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Muhtemelen o bütün himmetini dünya talebine hasretmişti; bu yüzden nimetlenmeye ve lezzet almaya vakit bulamıyordu. Vaaz eden kimse onu bundan nehyetti. İkincisi: Vaaz eden kimse ona malı ahiret yoluna harcamasını emredince, bu sözle mubah yollarla faydalanmada bir beis olmadığını ona açıkladı. Üçüncüsü: Bundan maksat Allah'a itaat yolunda infak etmektir; çünkü kişinin dünyadan asıl nasibi yiyip içtiği değil, işte budur.